Rozdział II PRZEMIANY WSPÓŁCZESNEJ TEORII REŻIMÓW NIEDEMOKRATYCZNYCH

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Rozdział II PRZEMIANY WSPÓŁCZESNEJ TEORII REŻIMÓW NIEDEMOKRATYCZNYCH"

Transkrypt

1 Rozdział II PRZEMIANY WSPÓŁCZESNEJ TEORII REŻIMÓW NIEDEMOKRATYCZNYCH Teoria reżimów niedemokratycznych to jedno z najciekawszych, ale równocześnie najbardziej kontrowersyjnych pól współczesnych badań politologicznych. Owszem, praktyczny wydźwięk mają analizy wszystkich tematów będących w centrum uwagi akademickiej politologii. Jednak właśnie na zagadnieniu reżimów niedemokratycznych można obrazowo pokazać metodologię (nad)użycia argumentów fachowych w codziennych sporach politycznych. Nie chodziło i nie chodzi tu o spory nieistotne, lecz o (dez)interpretacje powstania, działania, zaplecza ideowego, czy istoty licznego i bogatego zbioru modeli niedemokratycznych, i to nie tylko tych, które zaoferował XX wiek. Problem ten stanowi prawdopodobnie jeden z powodów, dla którego tematowi reżimów niedemokratycznych zawsze towarzyszyło znaczące niezadowolenie z dotychczasowego stanu wiedzy. Szereg politologów, nie mówiąc o historykach i prawnikach, dziwił się i nadal się dziwi temu, jaki chaos panuje dotąd w splocie pojęć typu autokracja, despocja, dyktatura, hegemonia, plutokracja, totalitaryzm, tyrania itd. Jak niestosownie i chaotycznie były używane te terminy, jak znacząco do ich interpretacji wkradały się preferencje ideologiczne poszczególnych autorów. Zasługą amerykańskiego politologa Juana José Linza jest, iż społeczności politologicznej zaoferował opartą na empirii, koherentną, a przede wszystkim normatywną argumentację pozbawioną metodologii badania reżimów niedemokratycznych. Jej podstawą stało się zdefiniowanie rozbieżności między reżimami totalitarnymi i autorytarnymi. Opracowania Linza stały się następnie przedmiotem szeregu komentarzy i rewizji oraz krytyk (wymieńmy chociaż O Donnell Schmitter 1986; Merkel 1999b; Brooker 2000 i in.). Zresztą sam Linz w tekstach napisanych później wspólnie z Alfredem Stepanem skorygował, czy wręcz zmienił niektóre swe pierwotne tezy (Linz, Stepan 1978; 1996). Metodologia Linza jako kluczowe przedsięwzięcie proponujące neutralne narzędzia badawcze dla identyfikacji charakteru dowolnego reżimu niedemokratycznego nie została jednakże przed 1989 rokiem zakwestionowana. Prawdziwą próbą ognia był dla Linzowskiej teorii rozpad obozu sowieckiego oraz upadek licznej grupy komunizmów środkowo- i wschodnioeuropejskich. To gigantyczne trzęsienie ziemi spowodowało, że ponownie przebadano już wcześniej dyskutowane ograniczenia tej teorii. Uwagę skupiono (logicznie) szczególnie na zagadnieniu upadku reżimów niedemokratycznych (breakdown of non-democratic regimes), a konkretniej reżimów (post)totalitarnych (posttotalitarian regimes), czyli jednej z kategorii Linzowskich. Do głosu doszła modna fala studiów tranzytologicznych, używających teorii

2 niedemokracji, w większości głównie na poziomie opisu (rzadziej już analizy) tożsamości, czy istoty usuniętego reżimu (identity, nature of prior regime), tudzież warunków początkowych danej transformacji (transition). Innymi słowy, dla niektórych autorów nowo otwarte pole debat stało się świetną okazją do gwałtownej zmiany paradygmatu w całej tej sferze badań politologicznych. W ten sposób jedną ze wspólnych cech nowych pojęć, które pojawiły się w ostatniej dekadzie ubiegłego wieku było właśnie dążenie ich twórców, by nie tylko nazwać bieżące przemiany niedemokracji na świecie, ale przede wszystkim wyjść, metodologicznie i typologicznie, z dotychczasowego (upraszczając, Linzowskiego) schematu badawczego. Innymi słowy, nie chodziło o próbę zrewidowania, lecz próbę zbudowania nowej definicji, w której odzwierciedlają się narodziny dotąd niespotykanych, rzekomo zupełnie oryginalnych typów reżimów niedemokratycznych. Zaskakująco obszerna antologia w ten sposób nastawionych prób (z najbardziej znaczących w tym zakresie warto wymienić badaczy takich jak: David Collier, Larry Diamond, Steven Levitsky, Michael McFaul, Guillermo O Donnell, Andreas Schedler, Lucan Way czy Fareed Zakaria) to podstawa rozległej i wpływowej debaty nad tzw. reżimami hybrydalnymi (debate on socalled hybrid regimes). Celem niniejszego rozdziału jest, zgodnie z duchem poprzednich uwag, zarówno opis motywacji i argumentów ważniejszych uczestników tej debaty, jak i próba opisania granic metodologicznych tego punktu widzenia i usytuowanie go w ogólnych ramach teorii reżimów niedemokratycznych, czy też wskazanie teoretycznych konsekwencji takiego spojrzenia. * * * Pomijając wczesne reżimy semidemokratyczne Seymoura Martina Lipseta (semidemocratic regimes; Lipset 1959) i reżimy bliskie poliarchiom Roberta A. Dahla (regimes near polyarchies; Dahl 1971), to pierwsze próby uchwycenia potencjalnie nowego, specyficznego typu reżimów niedemokratycznych pojawiają się w latach 80. XX wieku. W centrum zainteresowania znalazła się wtedy rozszerzająca się grupa reżimów demokratyzujących się (democratizing regimes), czy też reżimów z nieukończoną transformacją, zatem reżimy, które jakoby nie spełniają w sposób wystarczający kryteriów demokracji, ale równocześnie nie pasują do dotychczasowych schematów modeli niedemokratycznych. Można tu przytoczyć na przykład koncept reżimów nieokreślonych Guillerma O Donnella i Philippe a C. Schmittera (uncertain regimes; O Donnell, Schmitter 1986), którego pierwotnym celem było właśnie zdefiniowanie owego niedoskonałego wyniku, wyjścia z poprzedniego porzuconego reżimu autorytarnego. Mniej więcej równolegle trend ten prowadził do odnowienia zainteresowania jakością demokracji i możliwością jej pomiaru. Ba, nawet do ponownego ożywienia ogólnego zainteresowania fenomenem demokracji (Schmitter, Karl 1991) oraz warunkami jej budowy i codziennego funkcjonowania. W rozważaniach przeważającej części autorów pracujących nad reżimami, które wyzbyły się większości swoich dawnych cech, mijając się jednak z ideałem demokratycznym, przyjęła się na poziomie lingwistycznym metoda dodawania do rzeczownika demokracja uściślającego przymiotnika. Tak więc jeden z klasycznych sposobów postępowania (i błędów?) nowoczesnej areny terminologicznej polega na tym, by uściślić, czy nawet udoskonalić termin implikujący zbyt wiele interpretacji, co gorsza, często ze sobą sprzecznych, lub uatrakcyjnić dany termin w celu szerszej, na przykład medialnej prezentacji. Wcale nie ostateczną czy kompletną, ale mimo to robiącą duże wrażenie listę democracies with adjectives zaprezentowali w 1996 r. David Collier i Steven Levitsky. Warto ją przytoczyć alfabetycznie, nie bacząc na to, że zdecydowana większość terminów nie będzie w dalszej części tekstu w żaden sposób komentowana czy wykorzystana: Asian-style, bankrupt, besieged, blocked, caudillistic, conflictive, conservative, controlled, de facto one-party, delegative, depoliticized,

3 dual, electoral, elitist, exclusionary, facade, formal, fragile, guarded, illiberal, immature, imperfect, impotent, incomplete, input, internationally dependent, limited, low-income, lowintensity, military, moderated, neocolonial, neoliberal, oligarchical, overinstitutionalized, partial, phantom, plebiscitarian, poor, populist, problematic, protected, proto, pseudo, quasi, restrictive, semi, sham, sick, socially explosive, stable limited, tarnished, tutelary, uncertain, unconsolidated, unruly, US-imposed, weak, without prosperity democracies (Collier, Levitsky 1996). Wskazany wyżej trend odzwierciedlił się również w studiach nad postkomunizmem. Przykładowo, tylko w ramach analizy rozwoju postsowieckiej Rosji w epoce Jelcynowskiej, stopniowo pojawiały się następujące terminy i pojęcia: demokracja wyborcza (electoral democracy) autorstwa Michaela McFaula (1997), monarchia wyborcza (выборная монархия) czy wyborcze samodzierżawie (выборное единовластие) Lilii Szewcowej i Igora Kljamkina (1998), miękki autorytaryzm (soft authoritarianism) Barry ego Sautmana (1999), czy demokracja autorytarna (authoritarian democracy) Richarda Sakwy (2002). Takie próby, które wskazują na wzburzone nastroje społeczności socjologicznej, nie ominęły także pozostałych reżimów znajdujących się na badanym obszarze: począwszy od republik postjugosłowiańskich, przez kraje środkowoeuropejskie, a kończąc na modelach postsowieckich, od słowiańskich przez kaukaskie aż po środkowoazjatyckie. Rzeczywiście wpływowymi i stosowanymi w praktyce określeniami reżimów niedemokratycznych ostatniej dekady XX wieku, swoistymi oknami wystawowymi tego tematu, stały się jednak dopiero pojęcia demokracja delegowana (delegative democracy) Guillerma O Donnella (1994) oraz demokracja nieliberalna (illiberal democracy) Fareeda Zakarii (1997). Trzeba jednakże zaznaczyć, że obu wymienionym autorom nie chodziło o rewizję istniejącej klasyfikacji niedemokracji. Ich celem, którego zresztą nie ukrywali, było przede wszystkim wyjaśnienie, dlaczego obecnie, w opozycji do tak wielu optymistycznych przesłanek z początku lat 90. XX wieku, reżimom liberalno-demokratycznym nie powodzi się zbyt dobrze, i to nie tylko w świecie postkomunistycznym. O Donnell podkreślał przede wszystkim typową dla wszystkich opisywanych reżimów obecność warstw oligarchicznych pretendujących do roli uprzywilejowanego aktora socjopolitycznego. Ich pierwotnym celem ma być odnowiona gwarancja status quo, ład ma być osiągnięty za pomocą raczej klasycznych metod autorytarnych: demobilizacji i depolityzacji społeczeństwa (a jeśli trzeba, to i wprost poprzez wykluczenie buntującej się części ludności z procesów politycznych). Akcentowana jest również niezmienność nowo powstałych stosunków własnościowych oraz szybka potransformacyjna normalizacja strefy gospodarczej. W reżimach tych istnieją więc formalnie ustanowione instytucje demokratyczne (często większość z nich) i działają procedury demokratyczne (przede wszystkim konkurencyjne wybory), ale to raczej wioska potiomkinowska. Owym zewnętrznie demokratycznym instytucjom brakuje bowiem praktyki demokratycznej lub inaczej mówiąc obywatelskiej kultury politycznej (civic political culture). Po drugie, te formalnie zainstalowane quasi-demokratyczne ramy konkurencji politycznej są (nad)używane przez nowe elity do wysoko prawdopodobnych (a często gwarantowanych) zwycięstw w wyborach, a następnie legitymizowania własnej władzy politycznej lub nawet do jej absolutnego sprawowania. Ucieleśnieniem tych nowych elit często bywa charyzmatyczna głowa państwa (prezydent), pretendująca do roli symbolu, jeśli nie zbawcy narodu, stojąca poza partiami (czy ponad partiami ) i innymi instytucjami, najczęściej na czele heterogenicznie zdefiniowanego ruchu społeczno-politycznego. Wybory, czy to prezydenckie, czy parlamentarne, maskują więc jedynie realną dominację elit, co paradoksalnie wcale nie obniża ich znaczenia, a nawet w pewnym sensie je wzmacnia. Chociaż bowiem wygrana opozycji i obalenie elit są faktycznie niemożliwe, wybory są bowiem jedynym dowodem na to, że opozycja realnie istnieje (co reżim często neguje, a w lepszym przypadku ośmiesza), to również dlatego stają się one dla elit kwestią być albo nie być. Odpowiada temu również retoryka stosowana przez elity, które posługują się personalizacją oraz

4 czarno-białymi schematami z instrumentarium klasycznego populizmu. Wpływ tego na podsystem instytucjonalny jest wyraźnie widoczny. Prezydent w roli zbawiciela narodu czy państwa wyposażony jest w mocny mandat bezpośrednio od ludu, głosi zdolność i gotowość postępowania bez zbytecznych zahamowań (wliczając w to ignorowanie obowiązującego ustawodawstwa), dominuje nad parlamentem (i innymi instytucjami, np. trybunałem konstytucyjnym), który często bywa rozczłonkowany i opanowany przez skomplikowane powiązania klienckie, a w konsekwencji prawie niezdolny (o ile w ogóle) do jakiegokolwiek działania. Według niektórych interpretacji właśnie ów system prezydencki lub semiprezydencki jest pierwotną cechą identyfikującą demokracje delegowane O Donnella. O Donnell wyjaśnia ten stan, zwracając uwagę na specyficzną tradycję badanych wspólnot, tłumaczy, jak podchodzić do codziennej realizacji praw i wolności obywatelskich. Faktycznie ograniczona tolerancja przy urzeczywistnianiu praw politycznych jest, jego zdaniem, mniej więcej rzeczywistym odbiciem niskiego progu wrażliwości elit w tej sferze w porównaniu np. do standardów zachodnioeuropejskich. Ważnym parametrem przy powstaniu demokracji delegowanych jest społecznie i ekonomicznie ostro podzielone otoczenie, z wysokim stopniem napięcia i intensywnymi konfliktami wewnątrzpolitycznymi (O Donnell 1994: 55 69). Zauważmy, iż przykłady demokracji delegowanych przytaczane przez O Donnella (Argentyna Peróna, Boliwia, Brazylia, Peru Fujimoriego i inne) pochodzą tylko z obszaru Ameryki Łacińskiej. Zresztą autor opierał się na starszym koncepcie państwa biurokratyczno-autorytarnego, opracowanym właśnie na podstawie analizy sytuacji w Ameryce Łacińskiej w latach 70. XX wieku (O Donnell 1979a; 1979b). Powyższy termin był stosowany również przez innych autorów w ramach innych przestrzeni, włącznie z postkomunistyczną. Odnoszono go m.in. do Chorwacji w epoce prezydenta Franja Tudjmana (Hloušek, Kopeček 2003b), Rosji w okresie rządów prezydenta Jelcyna (Szewcowa 1999: ), Ukrainy za prezydenta Leonida Krawczuka (Kubicek 1996: ), ba, nawet do Polski w okresie prezydentury Lecha Wałęsy (Linz, Stepan 1996: 287). Druga ze wspomnianych koncepcji demokracja nieliberalna amerykańskiego politologa Fareeda Zakarii (Zakaria 1997) jest oryginalnym spojrzeniem na kwestię bieżących trendów oraz ich przyczyn w zakresie rozprzestrzeniania się na świecie demokracji jako reżimu politycznego. W dużej mierze uwzględnia ona spostrzeżenia O Donnella: chodzi o modele, w których wprawdzie występują i są stosowane demokratyczne instytucje i procedury, ale wewnętrznie panuje w nich tylko ograniczony pluralizm i tylko częściowa tolerancja w odniesieniu do praw obywatelskich. Typowa jest tu sytuacja, kiedy na podstawie wolnych, pluralistycznych wyborów paradoksalnie są wybierane elity, które w praktyce nie przestrzegają wartości i metod konstytucyjnego liberalizmu. Problem zdaniem Zakarii tkwi, po Millowsku, w zakresie władzy rządowej (Zakaria 1997: 30). Właśnie uzurpatorskie i niekontrolowalne ingerencje władzy i w przeciwieństwie do tego obywatelska niemoc, czyli brak ochrony obywatela przed samowolą władzy, to dla Zakarii istotne znaki występowania demokracji nieliberalnych. Według niego można obserwować widoczny wzrost oraz zaskakująco szybkie wewnętrzne umacnianie się tego typu reżimów, począwszy od umiarkowanych, jak Argentyna, a kończąc na takich, które przypominają niemalże tyranię, jak Kazachstan czy Białoruś (Zakaria 1997: 23). Prowokacyjna jest jednakże analiza przyczyn tego nowego stanu i niepokojącego fenomenu. Wyjaśnienie wzrostu reżimów demokratycznych, ale nieliberalnych buduje on bowiem na wyjaśnieniu, dlaczego w globalnym aspekcie reżimom liberalnym się nie powodzi. Opinia Zakarii, że demokracja rozkwita, liberalizm konstytucyjny nie odwołuje się przy tym do spostrzeżenia Philippe a C. Schmittera: [...] liberalizm, rozumiany jako koncepcja wolności politycznej czy też jako doktryna polityki gospodarczej, może iść ręka w rękę ze wzrostem demokracji. Nigdy jednakże nie był niezmiennie i jednoznacznie złączony z jej praktyką [...]. Podobnie, do pełnego liberalizmu nie muszą

5 prowadzić nawet wolne wybory: Dzisiaj te dwie gałęzie demokracji liberalnej, w zachodnim systemie politycznym splecione ze sobą, w reszcie świata się od siebie oddzielają. (Zakaria 1997: 23) Teza Zakarii, zaopatrzona w historyczną argumentację (w końcu, w innym ze swoich tekstów jako pierwszą demokrację nieliberalną wskazuje jakobińską Francję) i w porównaniu z O Donnellem bardziej skonceptualizowana (czyli stosowana z większym ryzykiem), wygląda tak: zwycięstwo demokracji uwarunkowane jest wcześniejszym ugruntowaniem wartości i metod konstytucyjnego liberalizmu, przede wszystkim gwarancji rządów prawa oraz nienaruszalności praw własności. W drugą jednak stronę ta zależność nie działa. Demokracja jest więc jedynie możliwym (a nie historycznie koniecznym) wynikiem długo trwającej przewagi wartości liberalnych oraz odpowiadających im procedur. Tak więc dla obecnych rządów europejskich i północnoamerykańskich typowy ma być właśnie liberalizm konstytucyjny, polegający na ograniczeniach proceduralnych, które utrudniają większości pochodzącej z wyborów wykonywanie władzy. I na odwrót fundamenty wielu przejrzyście demokratycznych reżimów (najczęściej wschodnioazjatyckich, ale również latynoamerykańskich czy afrykańskich i oczywiście również postkomunistycznych) często nie posiadają wymiaru liberalno-konstytucyjnego. Zakaria, w duchu tej argumentacji równocześnie z całą mocą rehabilituje liberalne reżimy autokratyczne (z punktu widzenia długoterminowego rozwoju na obszarze postkomunistycznym warto odnotować, że zalicza do nich także monarchię austro-węgierską), które określa jako naturalne stopnie poprzedzające i warunkujące późniejszą udaną demokratyzację. Zakaria uzupełnia dwoma spostrzeżeniami opisywaną także przez O Donnella odrębność tradycji podejścia miejscowych elit do praw i wolności społeczeństw, na których czele stoją (dla przestrzeni postkomunistycznej jako typowe przykłady podaje obszary bałkański oraz postsowiecki słowiański). Po pierwsze, zwraca uwagę na bardzo optymistyczne postrzeganie natury ludzkiej, częste w kontynentalnej Europie, co stoi w sprzeczności ze zdrowym sceptycyzmem w tej dziedzinie, czyli z wątpliwością, czy warto ludziom dawać zbyt dużą władzę. Po drugie, akcentuje nieufność wobec maksymalistycznych postulatów, dominujących w obecnych naukach społecznych i podejściach praktyczno-politycznych w tej sferze, które jego zdaniem już nie reprezentują klasycznego liberalnego punktu widzenia, lecz modernistyczny. Jego zdaniem obecnie dominuje pogląd, iż właściwą drogą do pokonania dziedzictwa minionych niedemokratycznych stosunków są maksymalistyczne interpretacje opiekuńczego liberalizmu socjalnego. Ich przejawem instytucjonalnym ma być przy tym na wskroś kompleksowy i normatywnie obudowany model demokratyczny. Klasyczny liberalizm popadł wręcz w niełaskę, w obecnym dyskursie nauk społecznych nie wspomina się go z wdzięcznością, jako warunku dalszej demokratyzacji, ale z nieukrywanym despektem podkreśla się raczej jego niedoskonałości, niedociągnięcia i ograniczenia (Zakaria 1997: 41 43). Reasumując zatem argumentację obu autorów, przy wszystkich zarysowanych punktach wspólnych (szczególnie odnośnie do uchwycenia stanu wyjściowego) można zauważyć, że podczas gdy O Donnell w swoim koncepcie demokracji delegowanej zwraca uwagę przede wszystkim na brak checks and balances, to zdaniem Zakarii w demokracjach nieliberalnych brakuje głównie rule of law. Opisane tu dwa pojęcia szybko stały się znane, były często wykorzystywane i zdobyły popularność nawet poza środowiskiem politologicznym, przez co rozpropagowały całą wspomnianą falę prób zdefiniowania rzekomo nowych typów reżimów niedemokratycznych pochodzących z niedoskonałych czy niedokończonych transformacji. Liczebność tych prób zmusiła nawet niektórych politologów do podjęcia się zdefiniowania metod, za pomocą których nauki polityczne chciały się uporać z zagadnieniem typów niedemokracji po 1989 r..

6 Według Andreasa Schedlera (2006: 3 5) można mówić o trzech ogólnych alternatywach czy strategiach konceptualnych postrzegania potransformacyjnych reżimów niedemokratycznych. Koncepcje demokracji delegowanej i nieliberalnej jego zdaniem reprezentują pierwszą strategię demokracji z usterkami (defective democracies). Obok propozycji O Donnella i Zakarii do kategorii tej zalicza m.in. pojęcie demokracji klientelistycznej (clientelist democracy) Herberta Kitschelta, oparte m.in. na spostrzeżeniu, iż właśnie te reżimy charakteryzują się słabym programowym dookreśleniem działających w nich partii politycznych (Kitschelt 2000). Schedler łączy tę strategię metodologiczną z minimalistycznym pojmowaniem demokracji, jednym tchem ostrzegając przed niebezpieczeństwem osłabiania naszego zrozumienia rzeczywistości autorytarnej (Schedler 2006: 4). Zwraca w ten sposób uwagę na istotny problem napięcia między normatywnym minimum demokratycznym i kategoryzacją nowoczesnych reżimów politycznych balansujących w słynnej szarej strefie Carothersa (gray zone; Carothers 2002). Kolejną alternatywną strategią konceptualną ujęcia tego, co Scheller określa mianem autorytaryzmów wyborczych, jest teoria nowych autorytaryzmów (new authoritarianisms), którą niełatwo zbałamucić pseudodemokratycznym wizerunkiem badanych reżimów i która zachęca do korzystania z tradycyjnych metod badania w tym zakresie. Akademicką ambicję uchwycenia i zdefiniowania istoty rzekomo zupełnie specyficznego posttransformacyjnego wariantu reżimów niedemokratycznych w sposób najbardziej typowy reprezentuje teoria reżimów hybrydalnych, która zasługuje na większą uwagę. Sam termin reżim hybrydalny z punktu widzenia pochodzenia nie jest zupełną nowinką w politologii. Pojawił się na przykład w tekstach kilkakrotnie wspomnianego O Donnella, który już w 1986 r. w książce Transitions from Authoritarian Rule: Tentative Conclusions about Uncertain Democracies (1986: 9 14; z Schmitterem) pisał o istnieniu tzw. ograniczonych demokracji (limited democracies = democraduras) oraz liberalizujących się autorytaryzmów (liberalized authoritarianism = dictablandas). Dziesięć lat później O Donnell (1996; por. Munck 1996) wykorzystał koncept poliarchii Dahla i zadał pytanie: co to jest niepoliarchia?. Oddzielił strefę prywatną i publiczną i na tym metodologicznym fundamencie rozróżnił poliarchie formalnie i nieformalnie zinstytucjonalizowane. W powstałej typologii poliarchie zinstytucjonalizowane formalnie (formally institutionalized polyarchy) respektowały separację prywatnego i publicznego oraz charakteryzowały się podejściem uniwersalistycznym, za pomocą którego osiągały symbiozę pionowych i poziomych wektorów odpowiedzialności, umożliwiając realizację republikańskich i liberalnych form rządów. Za to w poliarchiach zinstytucjonalizowanych nieformalnie (informally institutionalized polyarchy), czyli właśnie w reżimach o charakterze hybrydalnym, linie podziału tego, co prywatne i publiczne, były zacierane, naruszano tu poziome linie odpowiedzialności i uniemożliwiano (przez systemowo dominujący partykularyzm) powstanie form rządów i cnót o charakterze republikańskim i liberalnym. Ciekawe, iż pomimo tych zastrzeżeń O Donnell nadal zaliczał tę kategorię reżimów włączył do niej wiele współczesnych reżimów latynoamerykańskich, jak Argentyna, Boliwia, Brazylia, Ekwador, Kolumbia czy Wenezuela do rodziny poliarchii, jakkolwiek z przymiotnikiem zawężających się (diminishing polyarchies). Istnieją i inne prapoczątkowe teorie reżimów hybrydalnych. Przykładowo Terry Lynn Karl w roku 1995 r. scharakteryzowała niektóre współczesne środkowoamerykańskie modele rządów jako reżimy hybrydalne łączące elementy zarówno autorytaryzmu, jak i demokracji (Karl 1995: 73 74). Z kolejnych autorów, którzy opierają się na podobnych teoretycznych przesłankach można wymienić koncepcje semidyktatury Paula Brookera (semi-dictatorship; 2000: 252) oraz semiautorytaryzmu Mariny Ottaway (semi-authoritarianism; 2003). Autorem-symbolem tego schematu teoretycznego jest jednak prawdopodobnie jeden z nestorów badań na polu reżimów niedemokratycznych, amerykański politolog Larry Diamond. Komentował on w wielu artykułach budowanie tej teorii, w tym także i krytyczne reakcje (np. na F. Zakarię; por. Diamond 2003). W jego słynnym artykule Thinking About Hybrid Regimes (2002) znajdziemy argumentację dotyczącą tej

7 koncepcji teoretycznej w rzeczywiście treściwej postaci. Na czym więc ona polega? Istotą podejścia Diamonda jest próba usystematyzowania i skomentowania reżimów hybrydalnych, według autora produktu współczesnego świata (Diamond 2002: 24) tak, jak zostały zdefiniowane przez poszczególnych uczestników dyskusji. Ma więc chodzić o typy reżimów formalnie akceptujące demokrację, ale jednocześnie wykorzystujące raczej autorytarne procedury i narzędzia. Wstęp artykułu jest poświęcony pseudodemokracji (pseudodemocracy). Według Diamonda ów potencjonalnie naukowy termin ma w pewnym sensie pecha. Padł bowiem ofiarą obecnie dominującej tendencji postrzegania demokracji jako jedynej akceptowalnej formy państwa. Trendowi temu jeszcze niedawno towarzyszyła niewyobrażalna presja wspólnoty międzynarodowej, wymierzona przeciwko reżimom, które (podobno) nie mieszczą się w tej ekskluzywnej kategorii. Zewnętrzna atrakcyjność demokracji może przy tym, jego zdaniem, prowadzić (już prowadzi?) do budowania w rzeczywistości wirtualnego zbioru reżimów demokratycznych, który to proces pociąga za sobą maskowanie rzeczywistej ilościowej dominacji autorytaryzmów politycznych. Jednak termin pseudodemokracja może być pożyteczny już przez to, iż sygnalizuje ciekawy fakt, że elitom licznych reżimów demokratyczna forma państwa jawi się jako bardzo atrakcyjna (ba, wręcz nieunikniona), tak że nie wahają się inwestować środki i siły w jej chociażby formalne urzeczywistnienie. Nawet jeżeli środkami tymi są tylko kłamstwo, wykręt, podstęp. Jest to rzeczywiście novum, które sygnalizuje godne uwagi przesunięcie postrzegania tego tematu we współczesnym świecie. Można więc w skrócie powiedzieć, że na pierwszy rzut oka dominujący trend trzeciej fali demokratyzacji, owo szeroko głoszone i często z zachwytem komentowane podążanie rzekomej większości reżimów od (najczęściej) (post)totalitaryzmu do demokracji, w rzeczywistości nie dotyczył tak wielu przypadków. Przeciwnie, trzeba się skupić na równoległym, ale w swoich konsekwencjach najwyraźniej odrębnym trendzie na budowaniu pseudodemokracji. Ów quasidemokratyczny trend tymczasem, patrząc ilościowo, przeważył nad trendem prodemokratycznym. W każdym razie stosowanie terminu pseudodemokracja nie ma sensu bez dookreślenia rzeczywistej demokracji, tej nieudawanej. W ten sposób Diamond przechodzi do kwestii, będącej pierwszym kluczowym aspektem debaty na temat reżimów hybrydalnych: czy istnieje jakaś różnica, a jeśli tak, to jaka, pomiędzy demokracją wyborczą a demokracją liberalną? Stoimy tu przed zasadniczym zagadnieniem, ponieważ nie tylko według Diamonda dla obu typów reżimów konstytutywna jest obecność regularnych, konkurencyjnych i wielopartyjnych wyborów; czyli żaden z nich nie ma charakteru politycznie zamkniętego. To, co odróżnia demokracje wyborcze od demokracji liberalnych, to brak rzeczywiście ścisłej i wiarygodnej praktyki przestrzegania wolności politycznych i praw obywatelskich w rozumieniu rule of law. Larry Diamond na podstawie tych faktów stwierdza, że reżimy hybrydalne to reżimy nieliberalne, ale trzeba dodać (powołując się na Zakarię), że ma na myśli liberalizm w nowoczesnym, a nie klasycznym rozumieniu. Ciągle jednak jesteśmy na początku. Udowadniane i wspierane pewnymi argumentami istnienie reżimów niedemokratycznych, które stosują instytucję wyborów, nie oznacza jeszcze wcale, że mamy do czynienia z jednoelementową kategorią politologiczną. Diamond widzi więc konieczność rozróżnienia reżimów, które umożliwiają konkurencję polityczną (najstosowniejszym terminem jest jego zdaniem konkurencyjny autorytaryzm Levitskiego i Waya), oraz reżimów, w których konkurencja polityczna jest zjawiskiem nieznanym, tu przywołuje termin Schedlera autorytaryzmy niekonkurencyjne i kategorię Sartoriego autorytaryzmy hegemoniczne. Dla naszego komentarza nie jest tak istotne, jak licznie reprezentowane są zdefiniowane w powyższy sposób zbiory, choć Diamond poświęca sporo miejsca przykładom (Diamond 2002: 26 27; 30 31). Krótko mówiąc, istotne jest to, iż w zbiorze reżimów niedemokratycznych

8 najwidoczniej ubywa politycznie zamkniętych (klasycznych) autorytaryzmów, czy niemaskowanych totalitaryzmów. Powiązanie z teorią reżimów hybrydalnych tworzy następna konstatacja Diamonda, że właśnie ich znikanie ze sceny jest źródłem bogactwa kategorii hybryd. Skupmy się więc raczej na drugim istotnym aspekcie debaty nad reżimami hybrydalnymi, którym jest wyjątkowe, ba, wręcz bezkrytycznie wielkie znaczenie, nadawane przez jej uczestników zjawisku wyborów. Właśnie wybory stały się najistotniejszym kryterium, i to nie tylko dla analizy Diamnoda, ale też w ujęciu różnic pomiędzy demokracjami wyborczymi a wyborczymi autorytaryzmami (zob. bardziej szczegółowo kolejny rozdział) opisanymi przez Schedlera. Klasyczny temat politologiczny opis i analiza konkurencji wyborczej, jej swobody i uczciwości, został wyniesiony do pozycji czynnika rozstrzygającego. Jest jednak dyskusyjne, czy takie usytuowanie broni się z punktu widzenia upragnionej metodologicznej trafności. W pełnym świetle pokazuje to kolejny podrozdział referowanego tekstu Diamonda poświęcony, w duchu dążenia do badania coraz to bardziej doskonałych typów niedemokracji, odróżnieniu demokracji wyborczych od autorytaryzmów wyborczych (Diamond 2002: 27 29). Najpierw jesteśmy w nim konfrontowani z kwiecistymi uwagami na temat nieostrości studiowanych reżimów i niejasnych granic pomiędzy nimi. Odpowiedź na pytanie, jak badać wybory jako kryterium rozróżnienia reżimów, Diamond rozpoczyna od standardowej uwagi, iż wyborów nie można zrozumieć tylko na podstawie czysto formalnych parametrów. Trzeba poświęcić uwagę również innym czynnikom, na przykład kwestii, czy opozycja i jej kandydaci są w stanie prowadzić kampanię wyborczą, albo sprawie liczenia głosów. Proponuje on przy tym, aby mówić raczej o trendach, w ramach których można uchwycić stopień łamania standardów demokratycznych, niż o mierzalnych wielkościach. Ze sceptycyzmem dodaje, że bądź co bądź nawet w demokracjach nierzadko jesteśmy świadkami nierównej walki wyborczej, gdyż przykładowo istnieje niepewność co do źródeł finansowania poszczególnych uczestników wyborów, nierówny dostęp do subwencji państwowych itp. Nawet szczegółowa charakterystyka wolnych oraz nie-wolnych wyborów Diamonda nie odbiera możliwości krytyki jednej z głównych tez nie tylko jego, ale w ogóle teorii reżimów hybrydalnych. Wyliczenie cech wyborów, jakkolwiek długie, sprowadza się do podstawowej kwestii: jak paradygmat reżimów hybrydalnych chce sklasyfikować cały wachlarz reżimów niedemokratycznych tylko na podstawie analizy wyborów? Już przez to, że zebrane przez Diamonda argumenty wiążą się głównie z jakością konkurencyjności/braku konkurencyjności wyborów, są metodologicznie niewątpliwie dyskusyjne. Określenie bowiem dokładnej granicy pomiędzy czystym (demokratycznym) a nieczystym (niedemokratycznym) charakterem wyborów jest właściwie niemożliwe. Jeżeli sam Diamond używa opisu charakteru wyborów do odróżnienia zarówno demokracji liberalnych od demokracji wyborczych, jak i demokracji wyborczych od autorytaryzmów wyborczych, to wychodzi właściwie z przesłanki, iż im mniej badane wybory są uczciwe, konkurencyjne i wolne, tym mniej demokratyczny jest dany reżim. Albo innymi słowy jest bardziej niedemokratyczny. Czy takie podejście do kategoryzacji typów reżimów jest aby metodologicznie właściwe? Artykuł kończy się opisem różnic (już bardziej namacalnych) między kolejnymi typami reżimów niedemokratycznych, ściślej między autorytaryzmami konkurencyjnymi oraz hegemonicznymi autorytaryzmami wyborczymi, i niewątpliwie szczerym westchnieniem autora nad metodologicznymi ograniczeniami badań współczesnych reżimów niedemokratycznych: począwszy od niejasności kategorii reżimów mieszających cechy demokratyczne i niedemokratyczne, a kończąc na niedoskonałości narzędzi badawczych i nieprzydatności kryteriów analizy, porównań i klasyfikacji takich modeli. * * * Trzeba więc zauważyć, że tekst Diamonda przekonująco odkrył większość problemów wiążących się z teorią reżimów hybrydalnych w zakresie obecnie dominującego paradygmatu

9 badania niedemokracji. Skupmy się na widocznych teoretycznych konsekwencjach zaprezentowanego konceptu, dla których naturalne ramy tworzą zawsze obecne dostojne dylematy politologiczne: począwszy od definicyjnego pytania, co to jest właściwie niedemokracja/demokracja, a kończąc na metodologicznej niepewności, jak nienormatywnie, szanując podejście empiryczno-analityczne, badać zjawiska polityczne. Najbardziej typowym objawem tej niepewności jest zastosowanie zjawiska wyborów jako najwyższej miary w rozróżnieniach. Można by chyba zaakceptować założenie, iż linię rozdzielającą można przeprowadzić między prawdziwym aktem wyborczym spełniającym podstawowe parametry (regularność, wolna konkurencja aktorów partyjno-politycznych, przestrzeganie formalnie ustanowionych standardów) a modelem, który z wyborów bierze tylko zewnętrzną fasadę. Ambicją teoretyków reżimów hybrydalnych jest jednak stworzenie całej skali klasyfikacyjnej z uwzględnieniem momentów, kiedy na przykład w wolnych wyborach wynik daje zwycięstwo aktorowi nieliberalnie zorientowanemu lub rezultat powtarza się czy daje się przewidzieć. W rezultacie właściwie żadna z oferowanych definicji poszczególnych typów nie jest czytelna lub łatwo stosowalna. Przyczyną jest przy tym właśnie dyskusyjność proponowanych kryteriów, które mają określać granice pomiędzy poszczególnymi (sub)typami. Jak więc właściwie rozumieć podejście zwolenników teorii reżimów hybrydalnych z punktu widzenia szerszych uwarunkowań współczesnej teorii polityki? W duchu poprzednich uwag, za pierwotne metodologiczne źródło teorii reżimów hybrydalnych można uznać przeniesienie wzorcowego tranzytologicznego twierdzenia o zależności pomiędzy typem odrzucanego reżimu niedemokratycznego a typem reżimu nowo budowanego (zob. Dvořáková, Kunc 1994: 36n) na relację typ odrzucanego (a często porzucanego) reżimu niedemokratycznego typ nowego reżimu niedemokratycznego, ewentualnie relację typ porzucanego reżimu demokratycznego typ nowo budowanego reżimu niedemokratycznego. Mówiąc językiem teorii tranzycji, szereg politologów w połowie lat 90. XX wieku zaciekawił fakt, że tranzycje wielu reżimów nienaturalnie się wydłużają. Co więcej, nie tylko, reżimy te w okresie potransformacyjnym niepewnie oscylowały między pełnowartościową demokracją a otwartą dyktaturą, ale i prawdopodobieństwo trwania tych modeli w mglistej strefie (foggy zone; Schedler 2002: 37) było niebywale wysokie. Teoria reżimów hybrydalnych odnowiła więc naszą wrażliwość na spostrzeżenie, iż procesy przejściowe nie muszą się kończyć i często nie kończą się ustanowieniem w pełni demokratycznego porządku. Można więc stwierdzić, że hierarchia nowo powstałych modeli stanowi odbicie postrzegania współczesnych reżimów niedemokratycznych przez pryzmat paradygmatu tranzytologicznego. Trend ten dotyczy znaczącej liczby przypadków reprezentujących trzecią falę demokratyzacji Samuela P. Huntingtona (1991). Nie oznacza to wcale, że definicja reżimu hybrydalnego jako specyficznego typu potransformacyjnego jest od początku związana wyłącznie z obszarem postkomunistycznym. Dostarczył/dostarcza on wystarczająco dużo przykładów, ale samo zjawisko było/jest postrzegane również jako historyczne. Już w latach 60. i 70. XX wieku można było, zdaniem Diamonda, zaliczyć do kategorii reżimów hybrydalnych m.in. Meksyk, Singapur, Malezję, Republikę Południowej Afryki, Rodezję czy Tajwan (tylko Malezja i Singapur mają do tej kategorii należeć też i dziś; z drugiej jednakże strony Diamond jest skłonny spekulować na temat Nigerii, Indonezji, Wenezueli, czy nawet Turcji [por. Diamond 2002: 21 23]). Sporo podobnych reżimów już pod koniec XIX wieku oraz w ciągu wieku XX miało i ma nadal istnieć w Ameryce Łacińskiej, gdzie najczęściej określane są one jako demokracje oligarchiczne (oligarchical democracies; por. np. Hartlyn, Valenzuela 1994: 99). Perspektywa historyczna, z której patrzy się na trzecią falę demokratyzacji, zaciemnia fakt, że to brak liberalizmu (nowoczesnego? klasycznego?) jest podstawową cechą kategorii reżimu hybrydalnego, jak już wspomniano wyżej. Oceniając historyczne przykłady form hybrydalnych, nie sposób nie zauważyć najczęściej brakującego aspektu międzynarodowego tych zmian reżimu. Podobnie, słabością zwolenników szerokiej teorii demokracji jest akcentowanie na pierwszym

10 miejscu partycypacji obywatelskiej, która powodowała brak presji na rzecz wprowadzenia konstrukcji demokratycznej jako jedynego wariantu do zaakceptowania (jakkolwiek realizowane to było tylko jako zasłona dymna dla autorytarnej treści). Uwagi te są niezmiernie ważne dla zrozumienia obecnej teorii reżimów hybrydalnych. Jej logika rzeczywiście łączy się bowiem przede wszystkim z przeobrażeniami byłych (post)totalitarnych reżimów komunistycznych, czyli z epoką zapoczątkowaną w 1989 r. Wówczas chodziło o procesy, w ramach których porzucono, w różnym tempie, z różnym stopniem zachwytu i, oczywiście, także przy zastosowaniu różnych strategii, dotychczasowe zamknięte modele polityczne, a zapowiadano najczęściej cele demokratyczne. Entuzjazm istotnej części aktorów tych procesów wnet się wyczerpał, przyczyn niepowodzenia licznych transformacji jest zaś wiele i właśnie ich analiza stanowi jeden z kluczy do zrozumienia działania obecnych reżimów niedemokratycznych na obszarze postkomunistycznym. Teoria reżimów hybrydalnych opisuje więc właściwie etap, w którym dominowała niepewność co do wyniku zmian. Etap, w którym dopiero szukano reguł gry, słynnej one game in town Linza. Okres ten w różnych krajach trwał przez różny czas. W większości przypadków w krajach postkomunistycznych nie przekroczył przełomu XX i XXI wieku. Po 2000 r. reżimy, w odniesieniu do których nie da się zaobserwować mniej lub bardziej akceptowalnego sposobu legitymizacji elit politycznych przez wspólnotę polityczną, są już raczej czymś wyjątkowym (por. specyficzny rozwój na Ukrainie). W niektórych przypadkach transformacja doprowadziła do modelu demokratycznego, jak w państwach bałtyckich. W niektórych krajach postkomunistycznych spełnione zostały nawet parametry demokracji skonsolidowanej (Merkel 1999; Beyme 1999), jak w państwach środkowoeuropejskich. Gdzie indziej, przeciwnie, doszło do ponownej instalacji różnych typów niedemokracji, co dotyczy też reżimów zaliczanych do hybrydalnych. Problem leży więc po stronie badaczy, którzy skapitulowali wobec zawodu niedoskonałymi rezultatami zmian i woleli spekulować na temat nowej kategorii typologicznej, zamiast zaakceptować krach części projektów demokratycznych i autorytarną teraźniejszość. Prawdopodobnie to właśnie chciał wyrazić Thomas Carothers w artykule The End of The Transition Paradigm? (2002). Według jego zdrowo sceptycznej oceny nie przynosi korzyści optymistyczne założenie, że 1) większość krajów, które określane są jako kraje w trakcie transformacji (transitional countries) zmierza ciągle w kierunku demokracji oraz że 2) kraje porzucające autorytarne czy posttotalitarne modele nieodparcie muszą zmierzać ku wszystkim trzem płaszczyznom demokracji: otwartości, postępowi i konsolidacji. Ani że 3) wprowadzenie regularnych i prawdziwych wyborów rzeczywiście wystarczy, by nowy rząd uzyskał wystarczającą legitymizację, bez odpowiedniej partycypacji społeczeństwa, oraz że 4) szanse poszczególnych krajów na demokratyzację polegają tylko na politycznych działaniach, odwadze i inwencji elit, bez potrzeby obecności odpowiednich warunków gospodarczych, społecznych i instytucjonalnych. Zdaniem Carothersa można zatem mówić o stanie, w którym proces budowania państwa (state-building) wielkie wyzwanie łączone z upadkiem komunizmu stał się we wtórny wobec wyzwania numer dwa procesu budowania demokracji (democracybuilding). Naszym zdaniem dwie pierwsze tezy Carothersa mają jedną wspólną cechę. Jest nią niezgoda na wydłużanie w nieskończoność procesów przejściowych. W odniesieniu do zdecydowanej większości reżimów postkomunistycznych już od pewnego czasu mamy do czynienia ze stanem, w którym obowiązują nowe reguły gry, przez nowe elity został już zdefiniowany nowy model legitymizacji władzy politycznej i został on mniej lub bardziej zaakceptowany przez masy. Istnienie nowo przestrzeganych reguł rządzenia jest przy tym cechą, której brakuje klasycznym procesom przejściowym. Procesy te rozpoczynają się od zakwestionowania dotychczasowych reguł obowiązujących w epoce niedemokratycznej,

11 a kończą na zdefiniowaniu nowych reguł. Te wcale nie muszą być regułami zgodnymi z demokratycznymi standardami. Nieosiągnięcie tych standardów nie jest przecież wcale równoznaczne z niekończącym się wydłużaniem samego przejścia. Innymi słowy, paradygmat tranzytologiczny, którego produktem (w pewnym sensie) i częścią jest teoria reżimów hybrydalnych, wyczerpał się. Można to zresztą udokumentować na tekstach autorów, którzy zajmują się postkomunistycznymi modelami politycznymi. Niektórzy z nich, jakkolwiek na początku lat 90. XX wieku byli związani z paradygmatem reżimów hybrydalnych, zaczęli powoli, stopniowo odkrywać możliwości, które proponują klasyczne teorie reżimów niedemokratycznych. Uwaga ta wcale nie ma podtekstu krytycznego; jest bowiem naturalne, że wraz z rozwojem wydarzeń zmienia się spojrzenie na wydarzenia oraz metoda ich oceny. Z tej grupy politologów można wymienić przykładowo Lilię Szewcową, której oceny postsowieckiej polityki rosyjskiej przeszły drogę od respektu dla teorii reżimów hybrydalnych (Szewcowa 1999), aż do zastosowania klasycznej teorii reżimów niedemokratycznych (Shevtsova 2004). Podobną postawę reprezentują również Władimir Ryżkow (Ryzhkov 2004) czy Jurij Lewada (Levada 2004). Typowa jest również ewolucja poglądów Michaela McFaula, który, analizując Rosję Jelcynowską i Putinowską, zastąpił swój pierwotny koncept demokracji wyborczej (electoral democracy; 1997), należący do kategorii hybrydalnej, określeniami reżim semiautokratyczny (semiautocratic regime) czy autokracja konkurencyjna (competitive autocracy), metodologicznie należącymi już raczej do kategorii nowych autorytaryzmów (McFaul, Petrov 2004: 20 31). * * * Niewątpliwie debata na temat reżimów hybrydalnych ma dla teorii niedemokracji, a zatem i demokracji absolutnie zasadnicze konsekwencje. Skądinąd, właśnie koncepcja reżimów hybrydalnych najwidoczniej ożywiła debatę o problemie what democracy is and is not (Schmitter Karl 1991). Teorii demokracji i niedemokracji, od świadomie formalnych, podkreślających parametry proceduralne badanego zjawiska politycznego, aż po normatywnie zorientowane, istnieje, jak wiadomo, szereg. Z całej grupy mniej lub bardziej stosowanych i mniej lub bardziej szanowanych definicji, paradygmat tranzytologiczny i teoria reżimów hybrydalnych zmuszają do zwrócenia uwagi na klasyczną koncepcję Josepha A. Schumpetera. Powodem jest to, że Schumpeterowskie minimalistyczne określenie demokracji jako modelu, w ramach którego legitymizacja władzy powstaje (i równocześnie wyczerpuje się) w wyniku periodycznej otwartej konkurencji o głosy wyborców (Schumpeter 2004: ), skupia się na fenomenie wyborów. Na poziomie czysto formalnej analizy dochodzi więc do sytuacji, kiedy można koncept demokracji wyborczej czy wyborczego autorytaryzmu (obydwa niezastąpione dla teorii reżimów hybrydalnych), zamienić w gruncie rzeczy na model Schumpetera. Intencją tego podejścia jest, by pojęcie (nie)demokracja opisywało tylko formę i procedurę. Jakość, czy jak kto woli stopień (nie)demokracji wynika już głównie z założeń danego obserwatora, mających zawsze podstawę normatywną. Obowiązuje to nawet wtedy, gdy uświadomimy sobie, iż polityczna demokracja i niedemokracja są idealizacjami, jak każde pojęcie z zakresu nauk społecznych. Podobnie, gdy uświadomimy sobie, iż rozwijają się, inaczej mówiąc, że (nie)demokracja nigdy nie jest absolutnie obecna lub absolutnie nieobecna, lecz raczej rośnie i umacnia się albo odwrotnie słabnie i upada. Konsekwencje dla teorii politycznej są oczywiste. Dyskusja o kategorii hybryd potwierdziła istnienie napięcia pomiędzy podejściem czysto technicznym (krytykowanym z pozycji normatywnych), w dużej mierze ograniczającym praktykowanie demokracji do zjawiska wyborów, a modernistycznymi postulatami socjalnego liberalizmu domagającego się gwarancji rzeczywistej realizacji praw obywatelskich i politycznych (np. David Held 1995), włącznie z

12 prawami grupowymi, które w pewnym sensie dominują w teorii demokracji pod koniec drugiego i na początku trzeciego tysiąclecia. Właśnie przez te nurty teorii społecznej reżim hybrydalny został określony jako zaledwie pseudodemokratyczny: kryteria końca drugiego i początku trzeciego tysiąclecia nie zadowalają się podobno zjawiskiem formalnego istnienia instytucji demokratycznych (nawet wliczając w to wybory). To nie wystarczy, by jakikolwiek reżim określić jako demokratyczny. Dla takiego spojrzenia po prostu problemem jest to, że wybory maskują autorytatywną dominację, a dany reżim nie dostarcza areny dla rzeczywiście wolnej i uczciwej (nie tylko wyborczej) konkurencji. Przewaga zwolenników teorii reżimów hybrydalnych, gdy idzie o ocenę wyjścia z procesów potransformacyjnych na obszarze postkomunistycznym, nie ograniczyła się tylko do kilku terminologicznie zakotwiczonych dyskusyjnych (z jednej strony niewiarygodnie krytycznych, a z drugiej niesamowicie pojednawczych) studiów nad konkretnymi reżimami. Przede wszystkim sproblematyzowała ona ważność dotychczasowej metodologii i terminologii, stosowanych w ramach badań nad niedemokracjami. Idealnym środowiskiem dla analizy trafności takiego podejścia są próby przedstawienia nowej klasyfikacji reżimów niedemokratycznych, które powstały w obozie jej zwolenników.

W centrum uwagi Roczny plan pracy. Liczb a godzi n lekcyj nych. Punkt z NPP

W centrum uwagi Roczny plan pracy. Liczb a godzi n lekcyj nych. Punkt z NPP W centrum uwagi Roczny plan pracy Jednostka tematyczna 1. Życie zbiorowe i jego reguły 2. Socjalizacja i kontrola społeczna Zagadnienia Klasa II I. Społeczeństwo socjologia formy życia społecznego normy

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI Warszawa, październik 00 BS/0/00 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI CBOS, wspólnie z ośrodkami badania opinii społecznej z innych państw, uczestniczy w programie World Public Opinion. Jest to program

Bardziej szczegółowo

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski Projekt okładki Jan Straszewski Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Copyright by Wyższa Szkoła Zarządzania i Prawa im. Heleny

Bardziej szczegółowo

Wiedza o społeczeństwie zakres rozszerzony

Wiedza o społeczeństwie zakres rozszerzony Wiedza o społeczeństwie zakres rozszerzony Tematy i zagadnienia z WOS semestr trzeci( klasa II) Dział I. Społeczeństwo 1. Życie zbiorowe i jego reguły socjologia formy życia społecznego normy społeczne

Bardziej szczegółowo

TEORIE STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH

TEORIE STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH i mim III i u III mii mu mu mu mu im im A/521476 Jacek Czaputowicz TEORIE STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH Krytyka i systematyzacja WYDAWNICTWO NAUKOWE PWN WARSZAWA 2008 lis treści irowadzenie 11 Teoretyczne

Bardziej szczegółowo

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Tytuł: Zarządzanie ryzykiem finansowym w polskich przedsiębiorstwach działających w otoczeniu międzynarodowym Ostatnie dziesięciolecia rozwoju

Bardziej szczegółowo

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia:

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia: Kierunek Stosunki Międzynarodowe Studia I stopnia Profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia: Kierunek: Stosunki Międzynarodowe Poziom kształcenia: studia I stopnia Uczelnia: Uczelnia Łazarskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

Pan. Donald Tusk. W związku z licznymi wątpliwościami jakie wywołała informacja o planowanym na

Pan. Donald Tusk. W związku z licznymi wątpliwościami jakie wywołała informacja o planowanym na Pan Donald Tusk Prezes Rady Ministrów Aleje Ujazdowskie 1/3 00-071 Warszawa W związku z licznymi wątpliwościami jakie wywołała informacja o planowanym na dzień 26 stycznia 2012 r. podpisaniu przez Polskę

Bardziej szczegółowo

Procesy informacyjne zarządzania

Procesy informacyjne zarządzania Procesy informacyjne zarządzania Społeczny ład informacyjny dr inż. Janusz Górczyński 1 Podstawowe pojęcia (1) Informacja, procesy informacyjne i systemy informacyjne odgrywały zawsze istotną rolę w przebiegu

Bardziej szczegółowo

323 9fC. Konstanty Adam Wojtaszczyk. Partie polityczne. w państwie demokratycznym

323 9fC. Konstanty Adam Wojtaszczyk. Partie polityczne. w państwie demokratycznym 323 9fC Konstanty Adam Wojtaszczyk Partie polityczne w państwie demokratycznym Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne Warszawa 1998 Spis treści I. Wokół pojęcia partia polityczna" 7 1. W poszukiwaniu nazwy

Bardziej szczegółowo

Demografia członków PAN

Demografia członków PAN NAUKA 3/2007 163-167 ANDRZEJ KAJETAN WRÓBLEWSKI Demografia członków PAN O niektórych sprawach dotyczących wieku nowych i odchodzących członków Polskiej Akademii Nauk mówiłem już w dyskusji podczas Zgromadzenia

Bardziej szczegółowo

Relacja z sesji plenarnej Komitetu Nauk o Finansach PAN

Relacja z sesji plenarnej Komitetu Nauk o Finansach PAN prof. dr hab. Małgorzata Zaleska Szkoła Główna Handlowa Relacja z sesji plenarnej Komitetu Nauk o Finansach PAN W ramach konferencji Katedr Finansowych Nauka finansów dla rozwoju gospodarczego i społecznego,

Bardziej szczegółowo

Instytucjonalizacja demokracji w krajach Europy Środkowej i Wschodniej. Wybrane problemy

Instytucjonalizacja demokracji w krajach Europy Środkowej i Wschodniej. Wybrane problemy Instytucjonalizacja demokracji w krajach Europy Środkowej i Wschodniej Wybrane problemy NR 3224 Instytucjonalizacja demokracji w krajach Europy Środkowej i Wschodniej Wybrane problemy pod redakcją Marka

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne...

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne... SPIS TREŚCI Wstęp......................................................... 9 Rozdział 1. Pojęcie i istota funduszu inwestycyjnego.................. 13 1.1. Definicja funduszu inwestycyjnego...............................

Bardziej szczegółowo

Jednostka. Przepis Proponowane zmiany i ich uzasadnienie Decyzja projektodawcy. Lp. zgłaszająca. ogólne

Jednostka. Przepis Proponowane zmiany i ich uzasadnienie Decyzja projektodawcy. Lp. zgłaszająca. ogólne Stanowisko projektodawcy do uwag resortów nieuwzględnionych w projekcie Założeń do projektu ustawy zmieniającej ustawę o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych w zakresie implementacji przepisów

Bardziej szczegółowo

Plan wynikowy z wiedzy o społeczeństwie poziom rozszerzony na rok szkolny 2015/2016 dla klasy II a

Plan wynikowy z wiedzy o społeczeństwie poziom rozszerzony na rok szkolny 2015/2016 dla klasy II a Plan wynikowy z wiedzy o społeczeństwie poziom rozszerzony na rok szkolny 2015/2016 dla klasy II a Nauczyciel prowadzący: Jacek Foszczyński Liczba tygodni nauki: 38 Liczba godzin w tygodniu: 3 Liczba godzin

Bardziej szczegółowo

7. Kierunkowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów obszarowych. Kierunkowe efekty kształcenia

7. Kierunkowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów obszarowych. Kierunkowe efekty kształcenia 1. Nazwa kierunku: SOCJOLOGIA 2. Stopień studiów: pierwszy 3. Profil: ogólnoakademicki 4. Obszar: nauki społeczne 5. Sylwetka absolwenta Absolwent posiada ogólną wiedzę o rodzajach struktur, więzi i instytucji

Bardziej szczegółowo

Prawo człowieka do samostanowienia a obowiązek udzielenia pomocy przez instytucje pomocy społecznej

Prawo człowieka do samostanowienia a obowiązek udzielenia pomocy przez instytucje pomocy społecznej Dr Ewa Kulesza Prawo człowieka do samostanowienia a obowiązek udzielenia pomocy przez instytucje pomocy społecznej Współcześnie obowiązujące przepisy prawa, także przepisy prawa międzynarodowego, przepisy

Bardziej szczegółowo

Samorząd 2.0? Społeczne i polityczne aspekty nowych mediów Szanse i wyzwania. dr Samuel Nowak, Uniwersytet Jagielloński

Samorząd 2.0? Społeczne i polityczne aspekty nowych mediów Szanse i wyzwania. dr Samuel Nowak, Uniwersytet Jagielloński Samorząd 2.0? Społeczne i polityczne aspekty nowych mediów Szanse i wyzwania dr Samuel Nowak, Uniwersytet Jagielloński plan spotkania Trzy części spotkania: podstawowe pojęcia i problemy wykorzystanie

Bardziej szczegółowo

Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR

Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Seria Współczesne Społeczeństwo Polskie wobec Przeszłości tom VII Redaktor naukowy serii: prof. dr hab. Andrzej Szpociński Recenzent: prof. dr hab. Jan Jacek Bruski Redaktor

Bardziej szczegółowo

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013 EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013 26 września 2013, godz. 15:30 17:00 Centrum Konferencyjne Sheraton Panel dyskusyjny Bezpieczeństwo energetyczne. Jaki model dla kogo? Ile solidarności, ile państwa, ile

Bardziej szczegółowo

Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany

Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany Pedagogika autorytarna Geneza, modele, przemiany Małgorzata Kosiorek Pedagogika autorytarna Geneza, modele, przemiany Oicyna Wydawnicza Impuls Kraków 2007 Copyright by Oicyna Wydawnicza Impuls, Kraków

Bardziej szczegółowo

Raport oceny kompetencji

Raport oceny kompetencji Symulacje oceniające kompetencje Raport oceny kompetencji Rut Paweł 08-01-2015 Kompetencje sprzedażowe dla efactor Sp. z o.o. Dane osobowe Rut Paweł CEO pawel.rut@efactor.pl more-than-manager.com 2 z 13

Bardziej szczegółowo

Arkadiusz Sobczyk. Problem horyzontalnego działania praw jednostki w orzecznictwie sądów pracy

Arkadiusz Sobczyk. Problem horyzontalnego działania praw jednostki w orzecznictwie sądów pracy Arkadiusz Sobczyk Problem horyzontalnego działania praw jednostki w orzecznictwie sądów pracy Kodeks pracy a Konstytucja RP - tzw. podstawowe zasady prawa pracy zawarte w kodeksie pracy stanowią odzwierciedlenie

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia... o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej

USTAWA. z dnia... o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej Projekt USTAWA z dnia... o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej Art. 1 W Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997r. (Dz.U.1997.78.483) wprowadza się następujące zmiany: 1)

Bardziej szczegółowo

Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne

Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne Egzamin licencjacki na kierunku socjologia zagadnienia. Zagadnienia ogólne 1. Struktura społeczna współczesnego polskiego społeczeństwa - główne kierunki zmian. 2. Religijność Polaków dynamika i uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE DZIAŁ OCENA OCENA OCENA OCENA OCENA Ocena CELUJĄCA BARDZO DOBRA DOBRA DOSTATECZNA DOPUSZCZAJĄCA niedostateczna Podstawowe Uczeń opanował wszystkie

Bardziej szczegółowo

Temat 1: Pojęcie gry, gry macierzowe: dominacje i punkty siodłowe

Temat 1: Pojęcie gry, gry macierzowe: dominacje i punkty siodłowe Temat 1: Pojęcie gry, gry macierzowe: dominacje i punkty siodłowe Teorię gier można określić jako teorię podejmowania decyzji w szczególnych warunkach. Zajmuje się ona logiczną analizą sytuacji konfliktu

Bardziej szczegółowo

Szkoła austriacka w ekonomii

Szkoła austriacka w ekonomii Szkoła austriacka w ekonomii Ekonomia głównego nurtu a ekonomia heterodoksyjna (instytucjonalizm, szkoła historyczna itp.) Istnieje od końca XIX wieku do dziś Założyciel Carl Menger (1840-1921) Ważni przedstawiciele:

Bardziej szczegółowo

Wiedza o społeczeństwie, zakres rozszerzony Plan dydaktyczny, klasa 2d

Wiedza o społeczeństwie, zakres rozszerzony Plan dydaktyczny, klasa 2d Wiedza o społeczeństwie, zakres rozszerzony Plan dydaktyczny, klasa 2d Jednostka tematyczna 1. Życie zbiorowe i jego reguły 2. Socjalizacja i kontrola społeczna Zagadnienia I. Społeczeństwo socjologia

Bardziej szczegółowo

OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA

OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA Nazwa kierunku studiów: ADMINISTRACJA Poziom kształcenia: studia I stopnia profil kształcenia: praktyczny SYMBOLE EFEKTÓW DLA KIERUNKU ADMINISTR ACJA OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA ODNIESIENIE EFEKTÓW

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE POZIOM PODSTAWOWY

EGZAMIN MATURALNY 2012 WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE POZIOM PODSTAWOWY Centralna Komisja Egzaminacyjna EGZAMIN MATURALNY 2012 WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania MAJ 2012 2 Egzamin maturalny z wiedzy o społeczeństwie Zadanie 1. (0 1) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2013 WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE

EGZAMIN MATURALNY 2013 WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE Centralna Komisja Egzaminacyjna EGZAMIN MATURALNY 2013 WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania odpowiedzi MAJ 2013 2 Egzamin maturalny z wiedzy o społeczeństwie Zadanie 1. (0 3) Obszar

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: Załącznik do uchwały nr 145/06/2013 Senatu Uniwersytetu Rzeszowskiego EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW Administracja studia drugiego stopnia poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy

Bardziej szczegółowo

Odpowiedzialność karna lekarza

Odpowiedzialność karna lekarza Sławomir Turkowski Odpowiedzialność karna lekarza Zakres i skuteczne ograniczenie odpowiedzialności karnej Warszawa 2012 2 Odpowiedzialność karna lekarza Zakres i skuteczne ograniczenie odpowiedzialności

Bardziej szczegółowo

Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka. Janusz Korzeniowski

Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka. Janusz Korzeniowski Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka Opracowanie: Janusz Korzeniowski nauczyciel konsultant ds. edukacji obywatelskiej w Zachodniopomorskim Centrum Doskonalenia Nauczycieli 1 Spis slajdów Idea

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. "GWIEZDNY KRĄG" Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG

Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. GWIEZDNY KRĄG Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. "GWIEZDNY KRĄG" Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG I. Zawody I stopnia 1. Społeczeństwo. Definicja społeczeństwa. Pojęcie zbiorowości społecznej.

Bardziej szczegółowo

FREE ARTICLE. www.research-pmr.com. Najważniejsze kryteria wyboru agencji badawczej w Europie Środkowo-Wschodniej

FREE ARTICLE. www.research-pmr.com. Najważniejsze kryteria wyboru agencji badawczej w Europie Środkowo-Wschodniej FREE ARTICLE Najważniejsze kryteria wyboru agencji badawczej w Europie Środkowo-Wschodniej Luty 2009 Podobnie jak kultury społeczne świata różnią się od siebie, tak też jest w przypadku kultury biznesowej

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1 Nazwa i przedmiot prawa konstytucyjnego 1.Nazwa 2.Przedmiot prawa konstytucyjnego i jego miejsce w systemie prawa

Rozdział 1 Nazwa i przedmiot prawa konstytucyjnego 1.Nazwa 2.Przedmiot prawa konstytucyjnego i jego miejsce w systemie prawa POLSKIE PRAWO KONSTYTUCYJNE Red.: Dariusz Górecki Wykaz skrótów Wstęp Rozdział 1 Nazwa i przedmiot prawa konstytucyjnego 1.Nazwa 2.Przedmiot prawa konstytucyjnego i jego miejsce w systemie prawa Rozdział

Bardziej szczegółowo

Wstęp... 9. Wykaz skrótów... 13

Wstęp... 9. Wykaz skrótów... 13 Spis treści Wstęp... 9 Wykaz skrótów... 13 Rozdział 1. Polski model dostępu do informacji w administracji publicznej. Zagadnienia ogólne (Grzegorz Rydlewski)... 14 1.1. Doktrynalne i normatywne aspekty

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku Administracja. Wydział Prawa i Administracji Uczelni Łazarskiego

Efekty kształcenia dla kierunku Administracja. Wydział Prawa i Administracji Uczelni Łazarskiego Efekty kształcenia dla kierunku Administracja Wydział Prawa i Administracji Uczelni Łazarskiego II stopień Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia Kierunek studiów Administracja należy do obszaru

Bardziej szczegółowo

Spis treści: WYKAZ SKRÓTÓW WSTĘP

Spis treści: WYKAZ SKRÓTÓW WSTĘP Spis treści: WYKAZ SKRÓTÓW WSTĘP ROZDZIAŁ I. RELACJA ZALEŻNOŚCI W NAUCE O STOSUNKACH MIĘDZYNARODOWYCH 1.Pojęcie zależności 2. Historyczne i współczesne formy zależności 2.1. Okres przedwestfalski 2.2.

Bardziej szczegółowo

Lawrence W. Reed. Czy Jezus był Socjalistą? Rendering Unto Caesar: Was Jesus a Socialist? Wydawnictwo: MESODECOR Jakub Kozieł

Lawrence W. Reed. Czy Jezus był Socjalistą? Rendering Unto Caesar: Was Jesus a Socialist? Wydawnictwo: MESODECOR Jakub Kozieł Lawrence W. Reed Czy Jezus był Socjalistą? Rendering Unto Caesar: Was Jesus a Socialist? Wydawnictwo: MESODECOR Jakub Kozieł Oryginał angielski: Rendering Unto Caesar: Was Jesus a Socialist? Copyright

Bardziej szczegółowo

Pytania na egzamin magisterski dla kierunku prawo

Pytania na egzamin magisterski dla kierunku prawo Pytania na egzamin magisterski dla kierunku prawo 1. Pojęcie zasady naczelnej konstytucji 2. Zasada zwierzchnictwa Narodu 3. Formy realizacji zasady zwierzchnictwa Narodu 4. Zasada demokratycznego państwa

Bardziej szczegółowo

Warszawa, maj 2010 BS/59/2010 KTO POWINIEN MIEĆ WIĘCEJ WŁADZY RZĄD CZY PREZYDENT

Warszawa, maj 2010 BS/59/2010 KTO POWINIEN MIEĆ WIĘCEJ WŁADZY RZĄD CZY PREZYDENT Warszawa, maj 2010 BS/59/2010 KTO POWINIEN MIEĆ WIĘCEJ WŁADZY RZĄD CZY PREZYDENT Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 4 lutego 2010 roku Fundacja Centrum Badania Opinii

Bardziej szczegółowo

Proces badawczy schemat i zasady realizacji

Proces badawczy schemat i zasady realizacji Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Zaoczne Studia Doktoranckie z Ekonomii Warszawa, 14 grudnia 2014 Metodologia i metoda badawcza Metodologia Zadania metodologii Metodologia nauka

Bardziej szczegółowo

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Rozprawa doktorska napisana pod kierunkiem naukowym prof. dr hab. Tomasz

Bardziej szczegółowo

Ile Rosji protestuje?

Ile Rosji protestuje? Natalia Kusa Ile Rosji protestuje? Esej o pracy magisterskiej pt. Biała rewolucja Opozycja w Federacji Rosyjskiej po wyborach do Dumy Państwowej w grudniu 2011 roku Pierwsza dekada XXI wieku w Rosji powszechnie

Bardziej szczegółowo

KONSTYTUCJA W ŚWIETLE NAUK EKONOMICZNYCH

KONSTYTUCJA W ŚWIETLE NAUK EKONOMICZNYCH KONSTYTUCJA W ŚWIETLE NAUK EKONOMICZNYCH dr Katarzyna Metelska-Szaniawska Wydział Nauk Ekonomicznych UW Seminarium PSEAP 25/10/2007 PLAN WYSTĄPIENIA I II III IV Ekonomia konstytucyjna jako program badawczy

Bardziej szczegółowo

Szczecin, dnia 01 grudnia 2011 r.

Szczecin, dnia 01 grudnia 2011 r. Szczecin, dnia 01 grudnia 2011 r. Szanowna Pani dr n. med. Agnieszka Ruchała-Tyszler Wiceprezes Okręgowej Rady Lekarskiej Okręgowa Izba Lekarska w Szczecinie w miejscu OPINIA PRAWNA wydana na zlecenie

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający wymagania w zakresie wiadomości omawia najważniejsze postanowienia i konsekwencje traktatu wersalskiego definiuje pojęcie totalitaryzmu omawia główne

Bardziej szczegółowo

W badaniach 2008 trzecioklasiści mieli kilkakrotnie za zadanie wyjaśnić wymyśloną przez siebie strategię postępowania.

W badaniach 2008 trzecioklasiści mieli kilkakrotnie za zadanie wyjaśnić wymyśloną przez siebie strategię postępowania. Alina Kalinowska Jak to powiedzieć? Każdy z nas doświadczał z pewnością sytuacji, w której wiedział, ale nie wiedział, jak to powiedzieć. Uczniowie na lekcjach matematyki często w ten sposób przekonują

Bardziej szczegółowo

Pan Grzegorz Andrysiak Ul. 90-368 Łódź

Pan Grzegorz Andrysiak Ul. 90-368 Łódź BIURO RZECZNIKA PRAW OBYWATELSKICH Warszawa, 0 7 LIS. 2014 Zespół Prawa Konstytucyjnego, Międzynarodowego i Europejskiego VII.602.20.2014. JZ Pan Grzegorz Andrysiak Ul. 90-368 Łódź W odpowiedzi na Pana

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Spis treści Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Wstępne określenie przedmiotu ekonomii 7 Ekonomia a inne nauki 9 Potrzeby ludzkie, produkcja i praca, środki produkcji i środki konsumpcji,

Bardziej szczegółowo

Doskonalenie. Zdzisł aw Gomółk a. funkcjonowania. organizacji. Difin

Doskonalenie. Zdzisł aw Gomółk a. funkcjonowania. organizacji. Difin Zdzisł aw Gomółk a Doskonalenie funkcjonowania organizacji Difin Recenzent Prof. dr hab. Zbigniew Banaszak Prof. dr hab. Maciej Wiatr w UE i jej efekty. Copyright Difin SA Warszawa 2009. Wszelkie prawa

Bardziej szczegółowo

Andrzej Karpmski V UNIA EUROPEJSKA - POLSKA DYLEMATY PRZYSZŁOŚCI. Warszawa 1998

Andrzej Karpmski V UNIA EUROPEJSKA - POLSKA DYLEMATY PRZYSZŁOŚCI. Warszawa 1998 A- Andrzej Karpmski V UNIA EUROPEJSKA - POLSKA DYLEMATY PRZYSZŁOŚCI Warszawa 1998 SPIS TREŚCI Przedmowa 12 Od autora 13 Rozdział I. Czy i jak można zdynamizować rozwój Europy 18 1. Główne przejawy słabości

Bardziej szczegółowo

Literatura podstawowa. Literatura uzupełniająca. Nowe podejście systemowe

Literatura podstawowa. Literatura uzupełniająca. Nowe podejście systemowe Literatura podstawowa Adamowski J., (red.), (2008), Wybrane zagraniczne systemy medialne, Warszawa: WAiP Dobek-Ostrowska B., (2007), Media masowe na świecie. Modele systemów medialnych i ich dynamika rozwojowa,

Bardziej szczegółowo

problemy polityczne współczesnego świata

problemy polityczne współczesnego świata Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmuller problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 1998 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności -

Bardziej szczegółowo

Opis: Z recenzji Prof. Wojciecha Bieńkowskiego

Opis: Z recenzji Prof. Wojciecha Bieńkowskiego Tytuł: Konkurencyjność przedsiębiorstw podsektora usług biznesowych w Polsce. Perspektywa mikro-, mezo- i makroekonomiczna Autorzy: Magdalena Majchrzak Wydawnictwo: CeDeWu.pl Rok wydania: 2012 Opis: Praca

Bardziej szczegółowo

SIWZ a usługi PR. 1 Copyright by M. Halicki oraz K. Sowińska, Warszawa, 13.02.2012 r. Warszawa, 2010 r. s. 7

SIWZ a usługi PR. 1 Copyright by M. Halicki oraz K. Sowińska, Warszawa, 13.02.2012 r. Warszawa, 2010 r. s. 7 1 Copyright by M. Halicki oraz K. Sowińska, Warszawa, 13.02.2012 r. SIWZ a usługi PR Zlecanie usług PR w sektorze publicznym odbywa się w oparciu o Ustawę Prawo Zamówień Publicznych z dnia 29 stycznia

Bardziej szczegółowo

Generacja Y o mediach społecznościowych w miejscu pracy

Generacja Y o mediach społecznościowych w miejscu pracy Generacja Y o mediach społecznościowych w miejscu pracy Raport z badania Szymon Góralski Wrocław, 2013 ul. Więzienna 21c/8, 50-118 Wrocław, tel. 71 343 70 15, fax: 71 343 70 13, e-mail: biuro@rrcc.pl,

Bardziej szczegółowo

Temat: Zróbmy sobie flash mob!

Temat: Zróbmy sobie flash mob! Temat: Zróbmy sobie flash mob! Jak wykorzystać globalnej sieci do korzystania z prawa do zgromadzeń? ZWIĄZEK Z PODSTAWĄ PROGRAMOWĄ Podstawa programowa przedmiotu wiedza o społeczeństwie, IV etap edukacyjny

Bardziej szczegółowo

Raport z badań preferencji licealistów

Raport z badań preferencji licealistów Raport z badań preferencji licealistów Uniwersytet Jagielloński 2011 Raport 2011 1 Szanowni Państwo, definiując misję naszej uczelni napisaliśmy, że Zadaniem Uniwersytetu było i jest wytyczanie nowych

Bardziej szczegółowo

Problemy polityczne współczesnego świata

Problemy polityczne współczesnego świata A 372536 Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmiiller Problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 2002 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności

Bardziej szczegółowo

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia Efekty kształcenia na kierunku Opis kierunkowych efektów kształcenia Odniesienie efektów do obszaru wiedzy MODUŁ 20 Seminarium magisterskie Seminarium

Bardziej szczegółowo

Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej

Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej Dr hab. Ryszard Szarfenberg Uniwersytet Warszawski Instytut Polityki Społecznej Pracownia Pomocy i Integracji Społecznej XXXIII Konferencja Polityków

Bardziej szczegółowo

a. z upływem terminu, na który została zawarta, jeżeli wypada on po 31.12.2011 r. (art. 35 ust. 3 KryzysU), albo

a. z upływem terminu, na który została zawarta, jeżeli wypada on po 31.12.2011 r. (art. 35 ust. 3 KryzysU), albo Toruń, dnia 21 września 2011 Ustawa antykryzysowa a zatrudnienie na podstawie umów na czas określony. Od 22.8.2009 do 31.12.2011 przedsiębiorców prowadzących zarobkową działalność gospodarczą obowiązuje

Bardziej szczegółowo

- definiowanie pojęd : paostwo, prawo, społeczeostwo, obywatel. - wyjaśnid pojęcia : paostwo, prawo, społeczeostwo, obywatel

- definiowanie pojęd : paostwo, prawo, społeczeostwo, obywatel. - wyjaśnid pojęcia : paostwo, prawo, społeczeostwo, obywatel Załącznik nr 1 Konspekt debaty klasowej nt. Rola paostwa prawa w życiu obywateli I Cele : a. ogólne : - definiowanie pojęd : paostwo, prawo, społeczeostwo, obywatel - kształtowanie postaw patriotycznych

Bardziej szczegółowo

Prowadzący. Doc. dr inż. Jakub Szymon SZPON. Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego.

Prowadzący. Doc. dr inż. Jakub Szymon SZPON. Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego. EDUKACJA DLA BEZPIECZEŃSTWA studia podyplomowe dla czynnych zawodowo nauczycieli szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego

Bardziej szczegółowo

Ocena efektywności pracy. Opracowanie: Aneta Stosik

Ocena efektywności pracy. Opracowanie: Aneta Stosik Ocena efektywności pracy Opracowanie: Aneta Stosik Zarządzanie zasobami ludzkimi Strategiczne i spójne podejście do zarządzania najbardziej wartościowymi aktywami organizacji Proces celowego grupowania

Bardziej szczegółowo

Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności.

Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności. Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności. HARD CASE tzw. trudny przypadek stosowania prawa > brak jednoznacznej normy, która została wytworzona przez określony autorytet >przypadki trudności

Bardziej szczegółowo

Co oznaczają te poszczególne elementy świecy?

Co oznaczają te poszczególne elementy świecy? Budowa świec Wielu inwestorów od razu porzuca analizę wykresów świecowych, ponieważ na pierwszy rzut oka są one zbyt skomplikowane. Na szczęście tylko na pierwszy rzut oka. Jeśli lepiej im się przyjrzeć

Bardziej szczegółowo

Łukasz Gibała Poseł na Sejm RP

Łukasz Gibała Poseł na Sejm RP Kraków, czerwca 2012 r. Szanowny Pan Donald Tusk Prezes Rady Ministrów INTERPELACJA w sprawie konieczności udziału Polski w międzynarodowym porozumieniu Partnerstwo Otwartych Rządów (Open Government Partnership)

Bardziej szczegółowo

Anna Zachorowska-Mazurkiewicz Kobiety i instytucje. Kobiety na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej i w Polsce

Anna Zachorowska-Mazurkiewicz Kobiety i instytucje. Kobiety na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej i w Polsce Anna Zachorowska-Mazurkiewicz Kobiety i instytucje Kobiety na rynku pracy w Stanach Zjednoczonych, Unii Europejskiej i w Polsce Katowice 2006 Spis treści Wstęp 9 Rozdział I Rola i pozycja kobiet na rynku

Bardziej szczegółowo

Organizacja informacji

Organizacja informacji Organizacja informacji 64 CZYTANIE ARTYKUŁU Z GAZETY To zadanie ma nauczyć jak: wybierać tematy i rozpoznawać słowa kluczowe; analizować tekst, aby go zrozumieć i pamiętać; przygotowywać sprawozdanie;

Bardziej szczegółowo

Zasady upowszechniania informacji. Zagadnienia wybrane.

Zasady upowszechniania informacji. Zagadnienia wybrane. NATALIA DUDEK Zasady upowszechniania informacji. Zagadnienia wybrane. Moja praca podejmuje dość złożoną problematykę udostępniania informacji publicznych na tle ochrony danych osobowych. W wielu przypadkach

Bardziej szczegółowo

Organizacyjny aspekt projektu

Organizacyjny aspekt projektu Organizacyjny aspekt projektu Zarządzanie funkcjonalne Zarządzanie między funkcjonalne Osiąganie celów poprzez kierowanie bieżącymi działaniami Odpowiedzialność spoczywa na kierownikach funkcyjnych Efektywność

Bardziej szczegółowo

Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku ekonomia absolwent:

Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku ekonomia absolwent: Efekty kształcenia dla kierunku studiów ekonomia Studia pierwszego stopnia profil praktyczny 1. Umiejscowienie kierunku w obszarze. Kierunek studiów ekonomia należy do dziedziny nauk ekonomicznych w ramach

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. z dnia 16 lutego 2000 r. Sygn. Ts 97/99

POSTANOWIENIE. z dnia 16 lutego 2000 r. Sygn. Ts 97/99 20 POSTANOWIENIE z dnia 16 lutego 2000 r. Sygn. Ts 97/99 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Lech Garlicki przewodniczący Wiesław Johann sprawozdawca Biruta Lewaszkiewicz-Petrykowska po rozpoznaniu na posiedzeniu

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Część I Pojęcie papieru wartościowego w ujęciu klasycznym

Spis treści. Część I Pojęcie papieru wartościowego w ujęciu klasycznym Wykaz skrótów... 13 Akty prawne... 13 Periodyki i publikatory... 15 Organy orzekające... 16 Wprowadzenie... 17 1. Cel badawczy założenia ogólne... 17 2. Funkcje i właściwości papierów wartościowych...

Bardziej szczegółowo

Kod KEK Status Kategoria Profil Kompetencja Kody OEK

Kod KEK Status Kategoria Profil Kompetencja Kody OEK Kierunkowe Efekty Kształcenia Wydział: Wydział Ekonomii i Stosunków Międzynarodowych Stopień: 1. (studia licencjackie) Kierunek: Europeistyka Rok semestr: 2012/13 zimowy Kod KEK Status Kategoria Profil

Bardziej szczegółowo

Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji Pozarządowych

Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji Pozarządowych ul. Szpitalna 5/5, 00-031 Warszawa, tel. (022) 828 91 28 wew. 135 fax. (022) 828 91 29 Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji

Bardziej szczegółowo

Przejawy postaw obywatelskich młodzieży szkół mieleckich

Przejawy postaw obywatelskich młodzieży szkół mieleckich Przejawy postaw obywatelskich młodzieży szkół mieleckich Rok 2005 został ogłoszony przez Radę Europy Europejskim Rokiem Edukacji Obywatelskiej. Ma to zwrócić uwagę na znaczenie edukacji dla wspierania

Bardziej szczegółowo

Kryteria wyboru. Lp. Kryterium Opis kryterium

Kryteria wyboru. Lp. Kryterium Opis kryterium Załącznik nr 1 do Regulaminu okresowej oceny pracownikçw Starostwa Powiatowego w Środzie Wlkp. Kryteria wyboru Lp. Kryterium Opis kryterium 1. Umiejętność obsługi urządzeń technicznych lub narzędzi informatycznych

Bardziej szczegółowo

WIELOPOZIOMOWEZARZĄDZANIEWUNIEUROPEJSKIEJ-ROLASAMORZĄDÓW

WIELOPOZIOMOWEZARZĄDZANIEWUNIEUROPEJSKIEJ-ROLASAMORZĄDÓW WIELOPOZIOMOWEZARZĄDZANIEWUNIEUROPEJSKIEJ-ROLASAMORZĄDÓW Konferencja skierowana do członków i ich zastępców polskiej delegacji w Komitecie Regionów WARSZAWA, 27-28 WRZEŚNIA 2012 Kompleksowa współzależność

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z POLSKIEGO BADANIA PROJEKTÓW IT 2010

RAPORT Z POLSKIEGO BADANIA PROJEKTÓW IT 2010 RAPORT Z POLSKIEGO BADANIA PROJEKTÓW IT 2010 Odpowiada na pytania: Jaka część projektów IT kończy się w Polsce sukcesem? Jak wiele projektów sponsorowanych jest przez instytucje publiczne? Czy kończą się

Bardziej szczegółowo

Julia Jarnicka. aplikant radcowski PIERÓG & Partnerzy

Julia Jarnicka. aplikant radcowski PIERÓG & Partnerzy NGO JAKO ZAMAWIAJĄCY Julia Jarnicka aplikant radcowski PIERÓG & Partnerzy Mimo że organizacje pozarządowe nie zostały ujęte w pzp jako podmioty zobowiązane do stosowania ustawy, to jednak w pewnych sytuacjach

Bardziej szczegółowo

Konsolidacja uczelni: konieczność czy szansa? Jerzy Lis, AGH

Konsolidacja uczelni: konieczność czy szansa? Jerzy Lis, AGH Konsolidacja uczelni: konieczność czy szansa? Jerzy Lis, AGH Seminarium Konsolidacja uczelni wyższych, Warszawa, grudzień 2012 Zamiast wstępu: USTAWA podstawy prawne konsolidacji uczelni USTAWA z dnia

Bardziej szczegółowo

Opinia prawna z dnia 6.02.2012 r.

Opinia prawna z dnia 6.02.2012 r. Opinia prawna z dnia 6.02.2012 r. dla Okręgowej Izby Lekarskiej w Płocku w sprawie : czy w obecnym stanie prawnym tj. wobec wejścia w życie z dniem 01 lipca 2011 r. nowelizacji art. 53 ustawy z dnia 05

Bardziej szczegółowo

BL-112-233-TK/15 Warszawa, 28 maja 2015 r.

BL-112-233-TK/15 Warszawa, 28 maja 2015 r. BL-112-233-TK/15 Warszawa, 28 maja 2015 r. INFORMACJA PRAWNA O WYROKU TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO Z 10 LUTEGO 2015 R. (SYGN. AKT P 10/11) DOTYCZĄCYM USTAWY Z DNIA 20 LISTOPADA 1999 R. O ZMIANIE USTAWY O

Bardziej szczegółowo

określenie stanu sprawy/postępowania, jaki ma być przedmiotem przepisu

określenie stanu sprawy/postępowania, jaki ma być przedmiotem przepisu Dobre praktyki legislacyjne 13 Przepisy przejściowe a zasada działania nowego prawa wprost Tezy: 1. W polskim porządku prawnym obowiązuje zasada działania nowego prawa wprost. Milczenie ustawodawcy co

Bardziej szczegółowo

Warszawa, styczeń 2015 ISSN 2353-5822 NR 3/2015 ZADOWOLENIE Z ŻYCIA

Warszawa, styczeń 2015 ISSN 2353-5822 NR 3/2015 ZADOWOLENIE Z ŻYCIA Warszawa, styczeń 2015 ISSN 2353-5822 NR 3/2015 ZADOWOLENIE Z ŻYCIA Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia 2014 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej

Bardziej szczegółowo

Czym są badania jakościowe? David Silverman : Interpretacja danych jakościowych

Czym są badania jakościowe? David Silverman : Interpretacja danych jakościowych Czym są badania jakościowe? David Silverman : Interpretacja danych jakościowych Główne zagadnienia Kiedy porównujemy badania ilościowe i jakościowe, znajdujemy głownie róŝne rozłoŝenie akcentów między

Bardziej szczegółowo

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Współczesne ideologie polityczne

OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Współczesne ideologie polityczne dr Michał Urbańczyk Katedra Doktryn Polityczno-Prawnych i Filozofii I. Informacje ogólne OPIS MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Współczesne ideologie polityczne 1. Nazwa modułu kształcenia Współczesne

Bardziej szczegółowo

Współczesne systemy polityczne

Współczesne systemy polityczne Jarosław Zieliński Współczesne systemy polityczne System polityczny może być rozumiany jako podstawowe struktury władz państwowych oraz główne zasady polityczne i prawne; jako ogół instytucji, za pośrednictwem

Bardziej szczegółowo

Zmiany wymagań normy ISO 14001

Zmiany wymagań normy ISO 14001 Zmiany wymagań normy ISO 14001 Międzynarodowa Organizacja Normalizacyjna (ISO) opublikowała 15 listopada br. zweryfikowane i poprawione wersje norm ISO 14001 i ISO 14004. Od tego dnia są one wersjami obowiązującymi.

Bardziej szczegółowo

Pytania dotyczące CZĘŚCI III DPSN - DOBRE PRAKTYKI CZŁONKÓW RAD NADZORCZYCH

Pytania dotyczące CZĘŚCI III DPSN - DOBRE PRAKTYKI CZŁONKÓW RAD NADZORCZYCH Pytania dotyczące CZĘŚCI III DPSN - DOBRE PRAKTYKI CZŁONKÓW RAD NADZORCZYCH 1. (Ad. III. 1) Jakie informacje powinna zawierać samoocena rady nadzorczej jako odrębny dokument (punkt III.1.2 Dobrych Praktyk)

Bardziej szczegółowo

Etyka kompromisu. Zbigniew Szawarski Komitet Bioetyki przy Prezydium PAN Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego -PZH z.szawarski@uw.edu.

Etyka kompromisu. Zbigniew Szawarski Komitet Bioetyki przy Prezydium PAN Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego -PZH z.szawarski@uw.edu. Etyka kompromisu Zbigniew Szawarski Komitet Bioetyki przy Prezydium PAN Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego -PZH z.szawarski@uw.edu.pl 20.IX.2013 Struktura problemu Ład społeczny Konflikt Kompromis Ład

Bardziej szczegółowo

Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach 3 edycji Grantów Rektorskich Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach.

Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach 3 edycji Grantów Rektorskich Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach. Recenzja: prof. dr hab. Jan W. Wiktor Redakcja: Leszek Plak Projekt okładki: Aleksandra Olszewska Rysunki na okładce i w rozdziałach Fabian Pietrzyk Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach

Bardziej szczegółowo

Wyższa frekwencja w drugiej turze?

Wyższa frekwencja w drugiej turze? Warszawa, 22.05.2015 Wyższa frekwencja w drugiej turze? Frekwencja podczas I tury wyborów była najniższa spośród wszystkich wyborów prezydenckich po 1990 roku - do urn poszło zaledwie 48,8% wyborców. Jest

Bardziej szczegółowo