Niewiele tematów w nauce jest bardziej skomplikowanych

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Niewiele tematów w nauce jest bardziej skomplikowanych"

Transkrypt

1 St. John s University Staten Island, New York Ewolucjonizm czy kreacjonizm Naturalizm metodologiczny i ewolucja Niewiele tematów w nauce jest bardziej skomplikowanych i kontrowersyjnych niż ewolucja biologiczna. Chociaż naukowe poglądy na ewolucję podlegały wielu zmianom od czasu, gdy Charles Darwin mówił o dziedziczeniu z modyfikacją, każda teoria ewolucji musi zawierać dwie części. Pierwsza część jest historyczna i zazwyczaj określa się ją mianem wspólnego pochodzenia. Jest to pogląd głoszący, że różne i złożone formy życia, które obserwujemy na Ziemi w czasach obecnych rozwinęły się z prostszych form życia obecnych na Ziemi w przeszłości. Druga część jest wyjaśniająca i zazwyczaj odnosi się do mechanizmu ewolucji. Wymienia się w niej wyjaśnienia, w jaki sposób te prostsze formy życia uległy zmianie (wyewoluowały) w inne i bardziej złożone formy życia, które napotykamy dzisiaj. Większość obecnych kontrowersji w kwestii ewolucji dotyczy drugiej części wyjaśnienia przyczynowego. Naturalna selekcja zachowanie korzystnych mutacji i odrzucenie mutacji szkodliwych była najważniejszą częścią wyjaśnienia przyczynowego autorstwa Darwina 1. Lecz naturalna selekcja nic nie może zdziałać 1 Ch. Darwin O powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego, czyli o utrzymaniu się doskonalszych ras w walce o byt, tłum. Sz. Dickstein, J. Nusbaum, Warszawa: Państwowe Wydawnictwa Rolnicze i Leśne Komplet 137

2 bez źródła odziedziczonych wariacji. Przez całe swoje życie Darwin nie mógł poradzić sobie z problemem źródła tych wariacji. Dopiero później, wraz z wynalezieniem genetyki i odkryciem mutacji, neodarwiniści byli w stanie dać lepsze wyjaśnienie tych przypadkowych wariacji. Ponieważ selekcja naturalna jest napędzana przypadkowymi wariacjami, wielu naukowców wysnuło wniosek, że pojawienie się ludzkiego życia było przypadkiem. Na przykład George Gaylord Simpson, paleontolog, twierdził, że: Człowiek jest rezultatem bezcelowego i materialistycznego procesu, który go nie miał na myśli [człowieka] 2. Bardziej współcześnie, Stephen Jay Gould, inny paleontolog, głosił podobny pogląd: Ludzie nie są końcowym rezultatem przewidywalnego procesu ewolucyjnego, ale raczej przypadkowym kosmicznym wybrykiem, maluteńką gałązką na kolosalnie rozgałęzionym drzewie życia, które gdyby zostało ponownie zasadzone od nasienia, prawie na pewno nie urodziłoby tej gałązki ponownie [ ] 3. W przeciwieństwie do Simpsona I Goulda Papież Benedykt XVI w swojej pierwszej homilii pontyfikatu zadeklarował: Nie jesteśmy przypadkowym i pozbawionym znaczenia produktem ewolucji. Każdy z nas jest owocem zamysłu Bożego. Każdy z nas jest chciany, każdy miłowany, każdy niezbędny 4. Ten fragment z kazania pomaga nam zrozumieć, dlaczego ewolucja jest tak prac Darwina, włączając w to zeskanowane manuskrypty, jest dostępny pod adresem internetowym <http://darwin-online.org.uk/> 2 G. G. Simpson, The Meaning of Evolution: A Study of the History of Life and of Its Significance for Man (New Haven and London: Yale University Press, 1949), s S. J. Gould, Dinosaur in a Haystack: Reflections in Natural History (New York: Three Rivers Press, 1995), s Papież Benedykt XVI, 24 kwietnia 2005: <http://www.malach.org/article. php/ >. 138

3 Naturalizm metodologiczny i ewolucja kontrowersyjna. Ewolucja jest związana z pytaniem o źródło i cel ludzkiego życia i dlatego też odsyła do pytania o Boga i ludzką godność. Z ewolucji wynikają implikacje dla religii. Na przykład ewolucja wydaje się być niespójna z chrześcijaństwem. Ale czy ta niespójność jest zaledwie pozorna, czy jest jednak prawdziwa? Odpowiedź na to pytanie zależy po części od tego, jak rozumiemy chrześcijaństwo. Weźmy pod uwagę, na przykład, Kreacjonistów Młodej Ziemi. Są to chrześcijanie, którzy utrzymują, że planeta Ziemia ma nie więcej niż 10,000 lat, i że Bóg stworzył człowieka bezpośrednio bez wspólnego przodka. Oczywiście takie chrześcijaństwo jest w jawnym konflikcie z ewolucją. Jednakże sytuacja jest inna dla wyznawców wiary rzymskokatolickiej. W 2004 r. Międzynarodowa Komisja Teologiczna wydała dokument zatytułowany Komunia i służba: osoby ludzkie stworzone na obraz Boga. Twierdzi tam, że obecna debata naukowa na temat mechanizmów działających przy ewolucji wymaga komentarza teologicznego na tyle, na ile czasami powoduje nieporozumienia co do natury przyczynowości boskiej. Wielu neodarwinistycznych naukowców, jak również część z ich krytyków doszła do wniosku, że jeżeli ewolucja jest radykalnie przypadkowym materialistycznym procesem kierowanym przez selekcję naturalną i przypadkowe mutacje genetyczne, to nie może być miejsca na boską, opatrznościową przyczynowość. Ale należy zauważyć, że zgodnie z katolickim rozumieniem boskiej przyczynowości, prawdziwa przygodność w stworzonym porządku rzeczy nie jest niespójna z celową boską opatrznością. Boska przyczynowość i stworzona przyczynowość różnią się radykalnie w rodzaju, a nie tylko w stopniu. Dlatego też, nawet rezultat prawdziwie przypadkowego naturalnego procesu może niemniej podpaść pod opatrznościowy Boski plan dla stworzenia 5. 5 Communion and Stewardship: Human Persons Created in the Image of God, rozdział 3, 1, 69. <http://www.vatican.va/roman_curia/congrega- 139

4 Stąd też, niezależnie od spirytualnej duszy, która musi być stworzona bezpośrednio przez Boga, katolicy mogą wierzyć w ewolucję tak długo, jak długo będą ją rozumieć jako podpadającą pod boską opatrzność 6. Taka postawa jest zazwyczaj nazywana ewolucją teistyczną, ponieważ Bóg kieruje ewolucją 7. Jednakże niektóre rozumienia ewolucji, takie jak ewolucja naturalistyczna, nie są spójne z wiarą rzymskokatolicką. Naturalizm jest metafizycznym poglądem, który odrzuca istnienie bytów nadprzyrodzonych. Zazwyczaj naturalizm jest rozumiany jako rodzaj materializmu i dlatego też zaprzecza istnieniu bytów niematerialnych, takich jak dusze czy Bóg. Niektórzy naukowcy bronili naturalistycznej interpretacji ewolucji. Rozważmy komentarze Williama B. Provine, biologa i historyka nauki: biologia ewolucyjna mówi nam, że przyroda nie ma możliwych do wykrycia celowych sił żadnego rodzaju. [ ] Ze współczesnej nauki bezpośrednio wynika, że świat jest zorganizowany ściśle według zasad deterministycznych albo przypadku. Nie ma żadnych zasad celowości w przyrodzie. Nie ma bogów ani sił projektujących, które byłyby racjonalnie wykrywalne. [ ] Po drugie, z nowoczesnej nauki bezpośrednio wynika, że nie ma żadnych dziedzicznych praw moralnych czy etycznych. [...] Po trzecie, istoty ludzkie są niesamowicie złożonymi maszynami. Pojedynczy człowiek staje się etyczną osobą za pomocą dwóch tions/cfaith/cti_documents/rc_con_cfaith_doc_ _communion-stewardship_en.html>. 6 Papież Pius XII, Humani Generis, 36: Uznanie bezpośredniego stworzenia dusz przez Boga nakazuje nam wiara katolicka < php?grupa=6&cr=6&kolej=0&art= &dzi= &katg=>. 7 Badania z 1997 roku pokazały, że około 40% naukowców pracujących w USA utrzymuje, że Bóg kieruje ewolucją. Zob. L. Witham, Many Scientists See God s Hand in Evolution, Washington Times 11 IV 1997, s. A8; również: god39s 12_30_1899.asp> 140

5 141 Naturalizm metodologiczny i ewolucja mechanizmów: deterministycznego dziedziczenia oddziałującymi wzajemnie z deterministycznymi wpływami środowiskowymi. I to wszystko. Po czwarte, musimy wnioskować, że kiedy umieramy, umieramy i to jest nasz koniec. [ ] Nie ma nadziei na życie wieczne. [ ] [W]olna wola, jaką sobie wyobrażaliśmy do tej pory, wolność dokonywania nieprzymuszonych i nieprzewidywalnych wyborów spośród alternatywnych możliwych kierunków działania po prostu nie istnieje. [ ] [P]proces ewolucyjny nie może wyprodukować bytu, który może dokonywać prawdziwie wolnych wyborów. [ ] Nic wszechświata nie obchodzimy. [ ] Ludzie nie mają ostatecznego znaczenia 8. Podobnie Douglas Futuyma, w trzecim wydaniu swojej książki Evolutionary Biology, twierdził: Nieocenionym wkładem Darwina do nauki było pokazanie jak mechanistyczne przyczyny mogą również wyjaśniać wszystkie zjawiska biologiczne, pomimo pozornych dowodów ich zaprojektowania i celu. Łącząc niebezpośrednie, bezcelowe mutacje w ślepy, nieczuły proces naturalnej selekcji, Darwin uczynił teologiczne i duchowe wyjaśnienia procesów życiowych zbędnymi 9. Ale czy naturalistyczna interpretacja ewolucji jest naukowa? Czy też wykracza poza naukę i reprezentuje pogląd filozoficzny? Philip Johnson, jeden z wiodących działaczy ruchu na rzecz Inteligentnego Projektu, twierdził, że naturalizm nie jest naukowym poglądem opartym na dowodach empirycznych 10. Jest natomiast 8 W. B. Provine, Progress in Evolution and Meaning in Life, Evolutinary Progress, ed. M. H. Nitecki (Chicago: University of Chicago Press, 1988), s ; D. Futuyma, Evolutionary Biology (Sinauer Associates, 3rd ed., 2006), s. 5; kursywa w oryginale. 10 P. E. Johnson, Evolution as Dogma: The Establishment of Naturalism, First Things (1990, no. 6, s ), przedruk w Uncommon Dissent: Intellectuals Who

6 nieudowodnionym poglądem filozoficznym, który może zostać jedynie przyjęty, o ile w ogóle ktoś go przyjmie z wyboru. Johnson twierdzi, że naturalizm jest dogmatycznym twierdzeniem o naturze świata 11. A dogmaty nie należą do nauki. Eugenie Scott, antropolog, która pracuje dla National Center for Science Education, zgadza się z Johnsonem, że naturalizm nie jest poglądem naukowym: Naturalizm filozoficzny opiera się na nauce i jest inspirowany przez naukę, ale różni się od nauki [ ] 12. Niezależnie od tego, że jest ateistką, bardzo krytycznie odnosi się ona do tez głoszonych przez Provine. Twierdzi, że on oraz inni naukowcy pomylili naturalizm filozoficzny z naturalizmem metodologicznym 13. Naturalizm metodologiczny, wyjaśnia Scott, jest zasadą epistemologiczną, która wymaga aby wyjaśnienia naukowe korzystały tylko z przyczyn materialnych (materii, energii i interakcji) 14. Oczywiście zasada ta wyklucza wykorzystanie wyjaśnień nadprzyrodzonych w nauce. Scott twierdzi również w innym miejscu: [N]auka postępuje tak, jakby nic nadprzyrodzonego nie istniało 15. Jednakże, odmiennie od naturalizmu filozoficznego, naturalizm metodologiczny nie wysuwa żadnych twierdzeń o istnieniu czy nieistnieniu bytów nadprzyrodzonych. Ponadto Scott utrzymuje, że naturalizm metodologiczny jest warunkiem koniecznym w nauce: Z definicji nauka nie może brać pod uwagę wyjaśnień Find Darwinism Unconvincing, ed. W. A. Dembski (Wilmington, Delaware: ISI Books, 2004), s Ibid., s E. C. Scott, Evolution vs. Creationism: An Introduction (Berkeley, California: University of California Press, 2004), s E. C. Scott, Two Kinds of Materialism, Free Inquiry (1998): 20, s E. C. Scott, Evolution vs. Creationism, s E. C. Scott, Darwin Prosecuted: Review of Johnson s Darwin on Trial, Creation/Evolution 33 (1993):36-47, s

7 Naturalizm metodologiczny i ewolucja nadprzyrodzonych 16. John F. Haught, teolog rzymskokatolicki, zgadza się z jej podejściem: Nauka nigdy nie może odwoływać się do nadprzyrodzonego, albo przestanie być nauką 17. W niniejszym artykule będę twierdził, że kiedy naturalizm metodologiczny jest przyjęty jako warunek konieczny nauki, powoduje wiele poważnych problemów w biologii ewolucyjnej. Problemy te wpływają na badania nad człowiekiem, naturą i na naukowy status ewolucji. Przebadajmy pierwszy z tych problemów. A. Badania nad człowiekiem Jak widzieliśmy to wcześniej, Simpson i Gould twierdzili, że pojawienie się człowieka było przypadkiem. Dzieje się tak, ponieważ przypisują oni pojawienie się człowieka naturalnej selekcji, działającej na zasadzie przypadkowych mutacji genetycznych. Oczekiwalibyśmy, że naukowcy, którzy wyznają takie wyjaśnienie przyczynowe, będą próbowali wyjaśnić kwestię ludzkiego umysłu w sposób materialistyczny. Dlatego nie powinniśmy się zdziwić, gdy Francis Crick, laureat Nagrody Nobla, próbuje wyjaśnić zjawisko ludzkiego umysłu, czyniąc następujące komentarze w swojej książce Zdumiewająca Hipoteza: Czyli Nauka w Poszukiwaniu Duszy: Zdumiewająca Hipoteza brzmi: Ty, Twoje radości i smutki, Twoje wspomnienia i ambicje, Twoje poczucie tożsamości i wolna wola nie są w rzeczywistości niczym innym niż sposobem, w jaki zachowuje się ogromny zbiór komórek nerwowych i związanych 16 E. C. Scott, Creationism, Ideology, and Science, The Flight From Reason and Science, ed. Paul R. Gross, Norman Levitt, and Martin W. Lewis (New York: New York Academy of Sciences, 1996), s J. F. Haught, Respsonses to 101 Questions on God and Evolution (New York: Paulist Press, 2001), s. 89; kursywa w oryginale. 143

8 z nimi cząsteczek. Alicja z książki Lewisa Carrola ujęłaby to tak: Nie jesteś niczym innym niż pęczkiem neuronów 18. Jednakże, kiedy naturalizm metodologiczny uznaje się za warunek konieczny nauki, naukowcy są zmuszenie tłumaczyć ludzki umysł materialistycznie. Na przykład fizyk Sir John Maddox twierdzi: Wyjaśnienie [zjawiska] umysłu, tak jak mózgu, musi ostatecznie być wytłumaczone w kategoriach funkcji neuronów. W końcu nie pozostaje nic innego, na czym można by oprzeć wyjaśnienie 19. Dlaczego nie ma nic innego, na czym można by oprzeć wyjaśnienie? Ponieważ metodologiczny naturalizm, rozumiany jako warunek konieczny nauki, a priori stawia zakaz wszystkiemu, co nadprzyrodzone. Jako rezultat, możliwość, że umysł jest niematerialny nie może być rozważany naukowo. Następny dowód pochodzi od Scott, która uznaje podobny argument na temat źródła pochodzenia życia: Zakładając, że jest to otwarte pytanie, czy życie mogło powstać z przyczyn naturalnych czy nadprzyrodzonych, nauka ze względu na to, że jest ograniczona do rozumienia świata tylko przez procesy naturalne może tylko próbować wyjaśniać pochodzenie życia przez naturalne siły 20. To uwydatnia pewne potencjalne zagrożenia dla biologii ewolucyjnej. Na przykład, co jeśli jest faktem, że umysł jest niematerialny? W tym przypadku biologowie ewolucyjni mieliby fałszywe zrozumienie natury ludzkiej. Chociaż nauka powinna być autokorekcyjna, naturalizm metodologiczny potencjalnie temu zagraża. Wyjaśnił to Del Ratzsch, filozof nauki: [J]eśli część rzeczywistości 18 F. Crick, Zdumiewająca Hipoteza, (Warszawa: Prószyński i Spółka, 1997), s J. Maddox, What Remains to Be Discovered: Mapping the Secrets of the Universe, the Origins of Life, and the Future of the Human Race (New York: The Free Press, 1998), s. 281; kursywa R. D. 20 Scott, Creationism, Ideology, and Science, s

9 Naturalizm metodologiczny i ewolucja leży poza dziedziną przyrody, wtedy nauka nie może dotrzeć do prawdy bez porzucenia naturalizmu, za którym obecnie podąża jako za metodologiczną regułą, która sprawdziła się w praktyce 21. Sytuacja jest nawet gorsza w przypadku wolności człowieka. Intuicyjnie, większość ludzi uważa się za zdolnych do dokonywania wolnych wyborów. Ale czy wolność mogła powstać z naturalnych selekcji działających na podstawie przypadkowych mutacji genetycznych? Kiedy naturalizm metodologiczny przyjęty jest jako warunek konieczny nauki, odpowiedź brzmi nie. Naturalizm metodologiczny zakazuje wyjaśnień nienaukowych. Skoro wyjaśnienia przyrodnicze (jak za pomocą materii i energii) zawsze podlegają prawom przyrody (prawom fizyki etc.), wyjaśnienia przyrodnicze nie mogą mieć wolności. Nawet przypadkowość teorii kwantowej nie wydaje się być wystarczająca do wyjaśnienia prawdziwej wolności. To bardzo ważne, aby zauważyć, jak ta sytuacja różni się od naszych wcześniejszych przykładów umysłu. Gdy założymy na potrzeby argumentacji, że umysł jest niematerialny, metodologiczny naturalizm zmusza nas do zredukowania umysłu i myśli do materii (aktywności neuronów etc.). W tym przypadku redukcja dotyczy tylko statusu ontologicznego. Nikt nie twierdzi, że ludzie się nie myślą. Lecz w przypadku wolności sprawa przedstawia się inaczej. Tutaj zastosowany jest metodologiczny naturalizm jako redukcja eliminatywna. Osoba ludzka jest zredukowana do czegoś, co nie jest wolne. Wolność jest iluzją. To tłumaczy, dlaczego Provine mówi, że wolność po prostu nie istnieje. Podczas gdy wydaje się, że niektórzy naukowcy zaakceptowali ten wniosek, okazuje się, że to podejście jest niespójne z działaniami samej nauki. Wyeliminowanie wolności poddaje w wątpliwość pogląd, że ludzie działają celowo. 21 D. Ratzsch, Science & Its Limits: The Natural Sciences in Christian Perspective (Downers Grove, Illinois: InterVarsity Press, 2000), s

10 Angus Menuge, filozof, twierdzi, że naturaliści metodologiczni wpadli w dylemat w związku z działaniem [celowym]. Metodologiczni naturaliści, których nazywa naukowymi materialistami, mają, według Menuge, dwie opcje: (1) Silny Redukcjonizm Podmiotu Działającego lub (2) Słaby Redukcjonizm Podmiotu Działającego 22. Pierwsza opcja, Silny Redukcjonizm Podmiotu Działającego, eliminuje działanie [celowe] tak, jak wcześniej wyeliminowano wolność (osądzono, że jest ona iluzją). Jednakże Menuge twierdzi, że prowadzi to do sprzeczności. Naukowcy projektują eksperymenty, mając na myśli dokładne cele, dlatego też odrzucić istnienie działania [celowego] to odrzucić istnienie nauki jako rodzaju działania. Jeśli naturaliści metodologiczni wybiorą drugą opcję Słaby Redukcjonizm Podmiotu Działającego wtedy przyjmują istnienie działania [celowego], nawet jeśli będą się starali zrozumieć je w sposób naturalistyczny. Nie jest do końca jasne, czy działanie [celowe] można rozumieć naturalistycznie. David J. Chalmers, filozof, twierdził, że świadomość, która jest zakładana przez działanie [celowe] nie może być wyjaśniona przy wykorzystaniu redukcji czy materialistycznych wyjaśnień 23. Ale jeśli nawet jeśli działanie [celowe] mogłoby być zrozumiane w sposób naturalistyczny jak twierdzi Menuge gdy przyjmie się realność ludzkiego działania [celowego], podważa się tym samy metodologiczny naturalizm: [P]przyznanie, że w przypadku ludzi działanie jest naukową stwierdzoną realnością sprawia, że wykluczanie z góry możliwości istnienia niematerialnych (bezcielesnych i/lub nadprzyrodzonych) podmiotów działających 22 A. Menuge, Agents Under Fire: Materialism and the Rationality of Science (New York: Rowman & Littlefield Publishers, Inc., 2004), s i passim. Na stronie 19 definiuje materializm naukowy jako pogląd głoszący, że poprawne uzasadnienia naukowe odwołują się tylko do kategorii materialistycznych. 23 D. J. Chalmers, The Conscious Mind: In Search of a Fundamental Theory (New York: Oxford University Press, 1996), s ; passim. 146

11 Naturalizm metodologiczny i ewolucja nabiera charakteru ad hoc. Jeżeli działanie jest rzeczywiste i możliwie do wykrycia a wykrywalność skutków działania nie zależy od charakteru czy wykrywalności podmiotu działającego wtedy pytanie, czy niematerialne podmioty działają w przyrodzie, jest pytaniem empirycznym. [Dlatego] też próby odrzucenia teorii inteligentnego projektu jako nie-nauki na przyjętej a priori podstawie, że nauka nie uznaje niematerialnych podmiotów działających, są chybione 24. Argument Menuge a jest istotny, ponieważ gdy selekcję naturalną działającą na przy pomocy przypadkowych mutacji połączymy z naturalizmem metodologicznym, badanie projektu i celu w naturze jest niemożliwe. Co mogłoby być uznane za cel w podejściu naturalistycznym? Mutacje genetyczne są przypadkowe i selekcja naturalna wybiera obecnie istniejące organizmy, a nie planuje nic w stosunku do przyszłych. Nadprzyrodzone siły są wykluczone i jakiekolwiek istniejące siły przyrody muszą ślepo podporządkować się prawom przyrody. Dlatego też podejście naturalistyczne umożliwia tylko przypadek i konieczność. Jacques Monod, biolog, pisał w swojej książce Przypadek i konieczność, że podstawą metody naukowej jest systematyczne odrzucanie tezy, że prawdziwa wiedza może być uzyskana przez interpretację zjawisk z punktu widzenia ich przyczyny celowej, czyli celu 25. Czy jest inny sposób, poza argumentem Menuge a, aby rzucić wyzwanie metodologicznemu naturalizmowi? Co czynić, jeżeli biologowie ewolucyjni i inni naukowcy znaleźliby dowód empiryczny na celowość w przyrodzie? Jeżeli trzymaliby się ściśle naturalizmu metodologicznego, musieliby to zignorować albo spróbować to usprawiedliwić. Ale sądzę, że większość naukowców spróbowałaby podążać za dowodem, by zobaczyć, gdzie ich zaprowadzi. 24 A. Menuge, Agents Under Fire, s Por. J. Monod, Przypadek i konieczność, Warszawa

12 Ernest Mayr, jeden z wiodących dwudziestowiecznych biologów ewolucyjnych, podkreślał wagę następującego dowodu: Ewolucja jest procesem historycznym, który nie może być udowodniony przy użyciu tych samych argumentów i tych samych metod, dzięki którym czysto fizyczne czy funkcjonalne zjawiska mogą być udokumentowane. Ewolucja jako całość jak i jako wyjaśnienie poszczególnych zachodzących w niej zdarzeń musi być wyprowadzona z obserwacji. Takie wyprowadzenia muszą być testowane nieustannie w świetle nowych obserwacji [ ] 26. B. Badanie przyrody W duchu podążania za dowodem, gdziekolwiek on prowadzi, rozważmy pracę paleobiologa ewolucyjnego Simona Conway Morrisa. Stwierdził on, że w procesie ewolucji było wiele przypadków konwergencji. Konwergencja wyjaśnia Morris jest rekurentną tendencją organizacji biologicznych do wykorzystywania tych samych rozwiązań przy poszczególnych potrzebach 27. Wymienia on jako przykład oko soczewkowe, perłę złożoności, które posiada człowiek, a które wyewoluowało niezależnie przynajmniej sześć razy 28. W artykule o podobnym temacie omawiał on dwa z tych sześciu przypadków niezależnej ewolucji: oko człowieka i oko ośmiornicy. Tłumaczy on, że obydwa rodzaje oczu są zbudowane w oparciu o zasadę działania aparatu fotograficznego, ale Twoje oczy są blisko spokrewnione z oczami rozgwiazdy, podczas gdy oczy ośmiornicy są bliskimi kuzynami oczu ostrygi. Wspólny przodek 26 E. Mayr, What Evolution Is (Basic Books, 2001), s S. C. Morris, Life s Solution: Inevitable Humans in a Lonely Universe (Cambridge: Cambridge University Press, 2003), s. XII. 28 Ibid. 148

13 Naturalizm metodologiczny i ewolucja Ciebie i ośmiornicy żył około 550 milionów lat temu i w najlepszym przypadku posiadał pojedyncze oko-punkt 29. Poza okiem soczewkowym Morris udokumentował setki różnych typów zachodzących konwergencji. Więc nie powinno być zaskoczeniem, gdy mówi o neodarwinistach, że jeżeli chcą być uczciwi, to powinni zaniepokoić się płynnością i wdziękiem adaptacji. Wydaje się, że adaptacja ma niesamowite poczucie precyzji i równowagi, które ludzie osiągają bardzo rzadko w technice czy sztuce 30. Na koniec Morris twierdzi w przeciwieństwie do Gouda że pojawienie się czegoś w przybliżeniu do człowieko-podobnej inteligencji nie jest przypadkiem, ale niemalże koniecznością. Przyroda wydaje się mieć Telos cel, dla którego działa. Fizycy odkrywają fakty o świecie, które popierają ten wniosek. Na przykład Paul Davies, fizyk teoretyczny i kosmolog, w swojej książce Cosmic Jackpot opisuje, jak wszechświat wydaje się być zaprojektowany. Wyraził to precyzyjnie, pisząc o życiu: Istnienie życia, jakie znamy, zależy misternie od wielu wyglądających na przypadkowe cech praw fizyki i struktury wszechświata. Znany, wczesnym przykładem na to, w jaki sposób prawa fizyki wydają się być precyzyjnie dostrojone do życia, jest produkcja węgla w gwiazdach, co wymaga dużej ilości przypadków, aby wyprodukowany został rezonans nuklearny na dokładnie odpowiedniej energii. Wszystkie cztery siły przyrody [grawitacyjna, elekromagnetyczna oraz silne i słabe siły] są wplątane w historię życia. Gdyby zmieniła się siła któregokolwiek z nich, nawet niewiele, mogłoby to spowodować sterylizację wszechświata. Masy pewnych podstawowych cząsteczek nie musiałyby się zbyt dużo różnić, aby narazić zamieszkiwalności wszechświata. Zmierzona wartościowość ciemnej energii jest 29 S. C. Morris, Evolutionary convergence, Current Biology, Vol. 16, kwestia 19, s. R Por. S. C. Morris, Life s Solution, s

14 dziesięć do potęgi stu dwudziestej razy mniejsza niż jej naturalna wartościowość z powodów pozostających kompletną tajemnicą. Jeśli byłoby to dziesięć do potęgi sto dziewiętnastej, a nie sto dwudziestej, to konsekwencje tego byłyby śmiertelne 31. Czy darwinowska ewolucja mogłaby wyjaśnić taką precyzję wszechświata? Odpowiedź wydaje się być jasna: nie. Ponieważ aby cokolwiek przypominającego selekcję naturalną działało na poziomie kosmicznym, to konieczne byłoby istnienie wielu wszechświatów. Ale dotąd znamy tylko jeden. Nie powstrzymało to pewnych naukowców od spekulowania, że nasz wszechświat jest tylko jednym z nieskończonej liczby wszechświatów, nazywanymi kolektywnie multiversum. Z tyloma różnymi wszechświatami przypuszcza się, że przynajmniej jeden będzie umożliwiał istnienie życia. Dlatego też takie dostrojenie naszego wszechświata jest tłumaczone niczym innym jak czystym przypadkiem. Jednakże Davies zaznacza, że wielu naukowców ma poważne problemy z ideą multiversum. W odnośnym artykule Davies rozważa niektóre z tych problemów 32. Po pierwsze, idea multiversum wydaje się być nietestowalną hipotezą i dlatego też nienaukową. Po drugie, Davies utrzymuje, że używanie multiversum do wyjaśnienia takiej precyzji świata jest ledwie wyjaśnieniem ad hoc, wymagającym dużej wiary. Ze względu na te, jak i na inne powody Davies rozważa kilka innych sposobów wyjaśnienia (dostrojenia) precyzji naszego wszechświata. Na przykład jednym z nich jest tradycyjny pogląd, że Bóg, jako stwórca wszechświata, wyjaśnia, dlaczego wszechświat wydaje się być zaprojektowany. Davies nie broni tego podejścia, lecz 31 P. Davies, Cosmic Jackpot: Why Our Universe Is Just Right for Life (New York: Houghton Mifflin Company, 2007), s P. Davies, A Brief History of the Multiverse, New York Times (Late Edition (East Coast)). New York, N.Y.: 12 IV, 2003, s. A

15 Naturalizm metodologiczny i ewolucja twierdzi, że skłania się w kierunku dwóch innych podejść. Jedno z nich nazywa samowyjaśniającym się wszechświatem, który, jak twierdzi, jest zamkniętym wyjaśnieniem czy przyczynową pętlą. W efekcie wszechświat [ ]wyjaśnia sam siebie. Są nawet modele wykorzystujące pętle przyczynowe [ ], gdzie wszechświat sam siebie tworzy 33. Jednakże z metafizycznego punktu widzenia nie jest możliwe, aby coś było przyczyną istnienia samego siebie. Świat musiałby już istnieć, aby powołać się do istnienia. Ale jeżeli już istnieje, więc nie ma potrzeby, aby powoływać się do istnienia. Nawet byt konieczny nie jest przyczyną samego siebie. Byt konieczny jest bezprzyczynowy. Drugie podejście jest wyjaśnieniem teleologicznym. Nazywa to wyjaśnienie zasadą życia: W tej teorii przyjazność wszechświata w stosunku do życia narosła na obejmującym wszystko prawie czy zasadzie, która zmusza świat [ ] by ewoluować w kierunku życia i umysłu 34. Istnienie zasady życia sfalsyfikowałoby większość neodarwiniańskiej teorii ewolucji. Chociaż wspólne pochodzenie mogłoby być obecne, pojawienie się życia i umysłu nie byłoby przypadkowe, ale zgodne z zasadą życia. Byłoby to sprzeczne z neodarwinowskim twierdzeniem, że pochodzenie życia i umysłu były zaledwie przypadkami losowym wynikiem naturalnej selekcji, działającej jako przypadkowe mutacje. Zasada życia wymagałaby również porzucenia metodologicznego naturalizmu, który zazwyczaj jest rozumiany jako poprzedzający teleologię. Davies uznaje ten argument, gdy mówi, że zasada życia reprezentuje krytyczne załamanie w tradycyjnym naukowym myśleniu, gdzie zorientowana na cel czy kierunkowa ewolucja jest odrzucana jako antynaukowa P. Davies, Cosmic Jackpot, s Ibid., s Ibid. 151

16 Chociaż zasada życia mogłaby być dla kogoś atrakcyjnym poglądem, cierpi na ten sam problem, który oddziała na samowyjaśniający się wszechświat. Jeśli zasada życia jest zaledwie innym prawem przyrody, byłaby bytem przygodnym i tym samym wymagałaby czegoś do wyjaśnienia swojego istnienia. Dodatkowo zasada życia cierpi na problem wstecznej przyczynowości: rzeczy późniejsze (życie człowieka) wyjaśniają wcześniejsze rzeczy (zasada życia). Jeśli zasada życia byłaby umysłem, nie byłoby problemu, ponieważ umysł może planować na przyszłość. Jednakże Davies jasno się wyraża, że zasada życia nie jest umysłem i uznaje dziwaczność wstecznej przyczynowości 36. W przeciwieństwie do Daviesa Michale Denton, biochemik, kieruje argument teleologiczny w inną stronę w swojej książce Nature s Destiny: How the Laws of Biology Reveal Purpose in the Universe, twierdząc, że wszystkie dowody dostępne w naukach biologicznych wspierają podstawowe propozycje tradycyjnej teologii naturalnej że kosmos jest specjalnie zaprojektowaną całością z życiem i rodzajem ludzkim jako podstawowym celem i zwieńczeniem, całością, w której wszystkie aspekty rzeczywistości, poczynając od rozmiaru galaktyk, a kończąc na pojemności termicznej wody, ma swoje znaczenie i wyjaśnienie w świetle tego centralnego faktu. Cztery wieki po rewolucji naukowej, która pozornie bezpowrotnie zniszczyła specjalnie miejsce człowieka we wszechświecie, przepędziła Arystotelesa i uczyniła teologiczną spekulację zbyteczną, bezustanny potok odkryć drastycznie poparł teleologię i projekt [ ] 37. Ewolucyjna zbieżność i zestrojenie świata, które pobieżnie prezentowaliśmy, powinna przynajmniej spowodować, że biologowie ewolucyjni otworzą się na możliwość projektu i celu w przyrodzie. 36 Ibid. 37 M. J. Denton, Nature s Destiniy: How the Laws of Biology Reveal Purpose in the Universe (New York: The Free Press, 1998), s. 389; kursywa w oryginale. 152

17 Naturalizm metodologiczny i ewolucja To jednakże wymagałoby porzucenia poglądu, że metodologiczny naturalizm jest warunkiem koniecznym nauki. Załóżmy jednak, że biologowie ewolucyjni stwierdzą, że żaden argument, który przedstawimy, nie będzie wystarczająco silny, by usprawiedliwić porzucenie naturalizmu metodologicznego. W takim przypadku biologia ewolucyjna bardziej przypominałaby ideologię niż naukę. To z kolei prowadzi nas do następnych problemów. 153 C. Naukowy status ewolucji Jak już widzieliśmy, naturalistyczna interpretacja ewolucji, która utrzymuje, że powstanie ludzkiego życia było przypadkiem, wyklucza zaprojektowanie i cel w przyrodzie. Jeśli naukowcy utrzymują, że metodologiczny naturalizm jest warunkiem koniecznym nauki, wtedy naturalistyczna interpretacja ewolucji nie jest możliwa do sfalsyfikowana i dlatego powinna być odrzucona jako nienaukowa 38. W odpowiedzi na to można zgłosić sprzeciw, że falsyfikowalność nie jest warunkiem koniecznym nauki. Nawet William A. Dembski, jedna z czołowych postaci ruchu Inteligentny Projekt, twierdził, że żadna naukowa teoria nie jest możliwa do sfalsyfikowania w sposób definitywny, ponieważ zawsze można dodać hipotezy pomocnicze tak, aby zharmonizować tę teorię z danymi będącymi z nią w konflikcie 39. Dembski jednakże twierdzi, że głównym punktem Poppera kryterium falsyfikowalności jest nie 38 Więcej na ten temat zob. K. Popper, Logika odkrycia naukowego (Warszawa : Państ. Wydaw. Naukowe, 1977) i Conjectures and Refutations (New York: Harper, 1963). 39 W. A. Dembski, The Design Revolution: Answering the Toughest Questions About Intelligent Design (Downers Grove, Illinois: InterVarsity Press, 2004), s. 281.

18 tyle, że twierdzenia naukowe muszą mieć możliwość okazania się fałszywymi, ile że muszą mieć możliwość bycia wyeliminowanymi wskutek otrzymania nowego dowodu. Używa wyrazu obalalne, by wydobyć różnice w znaczeniu. Czy naturalistyczna interpretacja ewolucji jest możliwa do obalenia? Jeśli naturalizm metodologiczny jest wzięty jako warunek konieczny nauki, wtedy odpowiedź brzmi: nie, ponieważ naturalizm metodologiczny zabrania wyjaśnień nadprzyrodzonych i wymusza wyjaśnienie ewolucji tylko przez przyczyny naturalne. Jako rezultat, naturalistyczna interpretacja ewolucji byłaby niemożliwa do obalenia i dlatego też nienaukowa. Naukowcy mają tylko dwie możliwości, aby uniknąć tego problemu. Pierwsza opcja to odrzucenie obalalności jako warunku koniecznego w nauce. Ale zbieranie dowodów, by testować teorie, jest sercem nauki. Dlatego też jest wyjątkowo nieprawdopodobne, żeby naukowcy wybrali tę opcję. Druga opcja to odrzucenie metodologicznego naturalizmu jako warunku koniecznego nauki. Niektórzy naukowcy przyjęli drugą opcję. Np. Massimo Pigliucci, profesor ekologii i ewolucji, utrzymuje, że naturalizm metodologiczny jest tymczasowy, ponieważ falsyfikacja naturalistycznego paradygmatu jest rzeczywiście możliwa 40. Mając na uwadze zestrojenie wszechświata, pomimo bycia ateistą, przyznaje: Ponieważ ustaliliśmy ostatecznie, że prawdopodobieństwo istnienia naszego wszechświata jest znikomo mała, i ponieważ nie możemy stwierdzić, dlaczego stałe fizyczne przyjęły wielkości, które obserwujemy, możliwość zaprojektowanego świata powinna być poważnie rozważona 41. Niestety, wielu naukowców i filozofów nauki ciągle broni poglądu, że metodologiczny naturalizm jest warunkiem koniecznym 40 M. Pigliucci, Tales of the Rational: Skeptical Essays About Nature and Science (Atlanta, Georgia: Freethought Press, 2000), s Ibid. 154

19 Naturalizm metodologiczny i ewolucja nauki. Skutkuje to przekształceniem nauki w jakiś typ idealizmu. W idealizmie rzeczywistość musi się podporządkować ideom zamiast odwrotnie. Metodologiczny naturalizm jest winny idealizmu, ponieważ interpretacja dowodów i konstruowanie teorii musi podporządkować się naturalistycznym ramom odniesienia, skoro wyjaśnienia nadprzyrodzone są zakazane. Étienne Gilson ostrzegał przed takim typem idealizmu, twierdząc, że najpewniejszą drogą rozpoznania fałszywych nauk jest przez fakt, że metoda ma w nich pierwszeństwo. Metoda jednakże powinna wywodzić się z nauki, nie nauka z metody. Naukowiec nie może wiedzieć, jak można poznać rzeczy, zanim je pozna, ani też nie może odkryć, jak poznać każdy porządek rzeczy poza poznaniem ich 42. Aby uniknąć problemu idealizmu i innych problemów, które omawiałem powyżej, naukowcy powinni porzucić pogląd, że naturalizm metodologiczny jest warunkiem koniecznym nauki. Są dwa sposoby, aby to osiągnąć. Jedna opcja to utrzymywać, że metodologiczny naturalizm jest zaledwie prowizoryczną zasadą. Drugą opcją jest całościowe porzucenie metodologicznego naturalizmu i po prostu poszukiwanie przyczyn bez ustalania żadnych warunków a priori co do typu statusu ontologicznego, który przyczyny muszą posiadać. Sądzę, że powinni wybrać drugą opcję, ale argumenty za tym przedstawię w innym miejscu 43. Tłum. Rafał Lizut 42 Por. É. Gilson, Realizm metodyczny. Tłum. J. Krasnowolski, Życie i Myśl 1954, nr 1, 2, s. 5-32, Chciałbym podziękować Arthurowi Gianelli za jego pomocne sugestie podczas pisania tego artykułu. Jestem również wdzięczny Toniemu Spanakos za cenne komentarze oraz Rafałowi Lizutowi za przetłumaczenie artykułu na język polski. Et Deo Gratias. 155

20 Methodological Naturalism And Evolution Summary Naturalism is a metaphysical view that denies the existence of supernatural entities. Usually this view amounts to a kind of materialism and therefore it denies the existence of non-material beings such as God. The branch of science that has probably generated the most controversy with respect to naturalism is evolutionary biology. This is because the topic of evolution is related to questions about the origin and purpose of human life and because some biologists have openly defended naturalism in the scientific literature. In response to the criticism that science should not assume naturalism, many have argued that science only assumes methodological naturalism. Methodological naturalism is an epistemological principle that governs how science is practiced and it prohibits the use of supernatural explanations in science. However, unlike metaphysical naturalism, methodological naturalism does not make any claims about the existence or non-existence of supernatural entities. In this paper author argues that when methodological naturalism is taken as a necessary condition of science it causes several serious problems for evolutionary biology. These problems affect the study of human beings, the study of nature, and the scientific status of evolution. In the end, author argues that scientists should abandon the view that methodological naturalism is a necessary condition of science. 156

Jak powstają nowe gatunki. Katarzyna Gontek

Jak powstają nowe gatunki. Katarzyna Gontek Jak powstają nowe gatunki Katarzyna Gontek Powstawanie gatunków (specjacja) to proces biologiczny, w wyniku którego powstają nowe gatunki organizmów. Zachodzi na skutek wytworzenia się bariery rozrodczej

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza

Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza 2010-10-01 Plan wykładu 1 Krytyka nauk w Rozprawie o metodzie 2 Zasady metody Kryteria prawdziwości 3 Rola argumentów sceptycznych Argumenty sceptyczne

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna

Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna 2009-09-04 Plan wykładu 1 Jońska filozofia przyrody - wprowadzenie 2 3 Jońska filozofia przyrody - problematyka Centralna problematyka filozofii

Bardziej szczegółowo

Zastąpić metodologiczny naturalizm

Zastąpić metodologiczny naturalizm Zastąpić metodologiczny naturalizm Robert A. Delfino Richard Dawkins, podczas ostatniego wywiadu nt. swej nowej książki, The God Delusion, obwieszcza: wielka wojna nie toczy się pomiędzy ewolucjonizmem

Bardziej szczegółowo

UWAGI O POZNANIU NAUKOWYM

UWAGI O POZNANIU NAUKOWYM WROCŁAW, V - 2012 JERZY LUKIERSKI UWAGI O POZNANIU NAUKOWYM 1. Poznanie naukowe i nienaukowe 2. Granice poznania naukowego i jego trzy filary 1. POZNANIE NAUKOWE I NIENAUKOWE Filozofia w czasach przednowożytnych

Bardziej szczegółowo

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda GWSP Filozofia z aksjologią dr Mieczysław Juda GIGI Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm Hume a Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm

Bardziej szczegółowo

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SHEMAT PUNKTOWANIA KWIEIEŃ 2014 Rozumienie ze słuchu Wymagania ogólne II. Rozumienie Uczeń rozumie proste,

Bardziej szczegółowo

Wiesław M. Macek. Teologia nauki. według. księdza Michała Hellera. Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego

Wiesław M. Macek. Teologia nauki. według. księdza Michała Hellera. Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego Wiesław M. Macek Teologia nauki według księdza Michała Hellera Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego Warszawa 2010 Na początku było Słowo (J 1, 1). Książka ta przedstawia podstawy współczesnej

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA

EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY MAJ 2011 2 Egzamin maturalny z filozofii poziom podstawowy Zadanie 1. (0 3) Obszar standardów A. Zenon z Kition

Bardziej szczegółowo

Ekologia wyk. 1. wiedza z zakresu zarówno matematyki, biologii, fizyki, chemii, rozumienia modeli matematycznych

Ekologia wyk. 1. wiedza z zakresu zarówno matematyki, biologii, fizyki, chemii, rozumienia modeli matematycznych Ekologia wyk. 1 wiedza z zakresu zarówno matematyki, biologii, fizyki, chemii, rozumienia modeli matematycznych Ochrona środowiska Ekologia jako dziedzina nauki jest nauką o zależnościach decydujących

Bardziej szczegółowo

SEMINARIUM ODNOWY W DUCHU ŚWIĘTYM

SEMINARIUM ODNOWY W DUCHU ŚWIĘTYM SEMINARIUM ODNOWY W DUCHU ŚWIĘTYM Tydzień wprowadzający Bóg nas "...wezwał świętym powołaniem nie na podstawie naszych czynów, lecz stosownie do własnego postanowienia i łaski, która nam dana została w

Bardziej szczegółowo

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe)

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe) Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Demografia Wydział Nauk Ekonomicznych UW Warszawa, 4 listopada 2008 Najważniejsze rodzaje badań Typy badań Podział wg celu badawczego Badania eksploracyjne

Bardziej szczegółowo

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec Wstęp Historia Fizyki dr Ewa Pawelec 1 Co to jest historia, a co fizyka? Po czym odróżnić fizykę od reszty nauk przyrodniczych, nauki przyrodnicze od humanistycznych a to wszystko od magii? Szkolne przedstawienie

Bardziej szczegółowo

Szkoła austriacka w ekonomii

Szkoła austriacka w ekonomii Szkoła austriacka w ekonomii Ekonomia głównego nurtu a ekonomia heterodoksyjna (instytucjonalizm, szkoła historyczna itp.) Istnieje od końca XIX wieku do dziś Założyciel Carl Menger (1840-1921) Ważni przedstawiciele:

Bardziej szczegółowo

Andrzej L. Zachariasz. ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii

Andrzej L. Zachariasz. ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii Andrzej L. Zachariasz ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU RZESZOWSKIEGO RZESZÓW 2004 Opiniowali Prof. zw. dr hab. KAROL BAL Prof. dr hab.

Bardziej szczegółowo

Proces badawczy schemat i zasady realizacji

Proces badawczy schemat i zasady realizacji Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Zaoczne Studia Doktoranckie z Ekonomii Warszawa, 14 grudnia 2014 Metodologia i metoda badawcza Metodologia Zadania metodologii Metodologia nauka

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet dziecięcy jako laboratorium

Uniwersytet dziecięcy jako laboratorium Uniwersytet dziecięcy jako laboratorium Źródło: pixabay.com II Kongres Uniwersytetów Dziecięcych, Warszawa, 26 marca 2015 Anna Grąbczewska, Uniwersytet Dzieci Laboratorium - eksperymenty - narzędzia i

Bardziej szczegółowo

Szczegółowe wymagania edukacyjne na poszczególne oceny śródroczne i roczne z przedmiotu: FIZYKA. Nauczyciel przedmiotu: Marzena Kozłowska

Szczegółowe wymagania edukacyjne na poszczególne oceny śródroczne i roczne z przedmiotu: FIZYKA. Nauczyciel przedmiotu: Marzena Kozłowska Szczegółowe wymagania edukacyjne na poszczególne oceny śródroczne i roczne z przedmiotu: FIZYKA Nauczyciel przedmiotu: Marzena Kozłowska Szczegółowe wymagania edukacyjne zostały sporządzone z wykorzystaniem

Bardziej szczegółowo

ROZWAŻANIA O JEZYKU NAUKOWYM I RELIGIJNYM

ROZWAŻANIA O JEZYKU NAUKOWYM I RELIGIJNYM ROZWAŻANIA O JEZYKU NAUKOWYM I RELIGIJNYM Wiesław M. Macek Wydział Matematyczno-Przyrodniczy, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, Dewajtis 5, 01-815 Warszawa; Centrum Badań Kosmicznych,

Bardziej szczegółowo

Ontologie, czyli o inteligentnych danych

Ontologie, czyli o inteligentnych danych 1 Ontologie, czyli o inteligentnych danych Bożena Deka Andrzej Tolarczyk PLAN 2 1. Korzenie filozoficzne 2. Ontologia w informatyce Ontologie a bazy danych Sieć Semantyczna Inteligentne dane 3. Zastosowania

Bardziej szczegółowo

to jest właśnie to, co nazywamy procesem życia, doświadczenie, mądrość, wyciąganie konsekwencji, wyciąganie wniosków.

to jest właśnie to, co nazywamy procesem życia, doświadczenie, mądrość, wyciąganie konsekwencji, wyciąganie wniosków. Cześć, Jak to jest, że rzeczywistość mamy tylko jedną i czy aby na pewno tak jest? I na ile to może przydać się Tobie, na ile to może zmienić Twoją perspektywę i pomóc Tobie w osiąganiu tego do czego dążysz?

Bardziej szczegółowo

FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY

FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY EGZAMIN MATURALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SCHEMAT PUNKTOWANIA MAJ 2014 2 Egzamin maturalny z filozofii Część I (20 punktów) Zadanie 1. (0 3) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

Jak mam uwielbiać Boga w moim życiu, aby modlitwa była skuteczna? Na czym polega uwielbienie?

Jak mam uwielbiać Boga w moim życiu, aby modlitwa była skuteczna? Na czym polega uwielbienie? Jak mam uwielbiać Boga w moim życiu, aby modlitwa była skuteczna? Na czym polega uwielbienie? UWIELBIAJ DUSZO MOJA PANA!!! ZANIM UWIELBISZ PRAWDZIWIE ZAAKCEPTUJ SYTUACJĘ, KTÓRĄ BÓG DOPUSZCZA UWIELBIANIE

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Kilka innych faktów...

Kilka innych faktów... Steven Pinker (1954 - ) Dept. of Brain and Cognitive Sciences at MIT Dept. of Psychology, Harvard University The Language Instinct: How the Mind Creates Language How the Mind Works The Stuff of Thought:

Bardziej szczegółowo

Czym są badania jakościowe? David Silverman : Interpretacja danych jakościowych

Czym są badania jakościowe? David Silverman : Interpretacja danych jakościowych Czym są badania jakościowe? David Silverman : Interpretacja danych jakościowych Główne zagadnienia Kiedy porównujemy badania ilościowe i jakościowe, znajdujemy głownie róŝne rozłoŝenie akcentów między

Bardziej szczegółowo

Trochę historii filozofii

Trochę historii filozofii Natura, a jej rozumienie we współczesnej nauce Janusz Mączka Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych Ośrodek Badań Interdyscyplinarnych Wydział Filozoficzny Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie

Bardziej szczegółowo

Czy architektura umysłu to tylko taka sobie bajeczka? Marcin Miłkowski

Czy architektura umysłu to tylko taka sobie bajeczka? Marcin Miłkowski Czy architektura umysłu to tylko taka sobie bajeczka? Marcin Miłkowski Architektura umysłu Pojęcie używane przez prawie wszystkie współczesne ujęcia kognitywistyki Umysł Przetwornik informacji 2 Architektura

Bardziej szczegółowo

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem!

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem! Proszę bardzo!...książka z przesłaniem! Przesłanie, które daje odpowiedź na pytanie co ja tu właściwie robię? Przesłanie, które odpowie na wszystkie twoje pytania i wątpliwości. Z tej książki dowiesz się,

Bardziej szczegółowo

Darmowy artykuł, opublikowany na: www.fluent.com.pl

Darmowy artykuł, opublikowany na: www.fluent.com.pl Copyright for Polish edition by Bartosz Goździeniak Data: 4.06.2013 Tytuł: Pytanie o czynność wykonywaną w czasie teraźniejszym Autor: Bartosz Goździeniak e-mail: bgozdzieniak@gmail.com Darmowy artykuł,

Bardziej szczegółowo

Algorytmy genetyczne

Algorytmy genetyczne Algorytmy genetyczne Motto: Zamiast pracowicie poszukiwać najlepszego rozwiązania problemu informatycznego lepiej pozwolić, żeby komputer sam sobie to rozwiązanie wyhodował! Algorytmy genetyczne służą

Bardziej szczegółowo

Algorytm Genetyczny. zastosowanie do procesów rozmieszczenia stacji raportujących w sieciach komórkowych

Algorytm Genetyczny. zastosowanie do procesów rozmieszczenia stacji raportujących w sieciach komórkowych Algorytm Genetyczny zastosowanie do procesów rozmieszczenia stacji raportujących w sieciach komórkowych Dlaczego Algorytmy Inspirowane Naturą? Rozwój nowych technologii: złożone problemy obliczeniowe w

Bardziej szczegółowo

Zmiana przekonań ograniczających. Opracowała Grażyna Gregorczyk

Zmiana przekonań ograniczających. Opracowała Grażyna Gregorczyk Zmiana przekonań ograniczających Opracowała Grażyna Gregorczyk Główny wpływ na nasze emocje mają nasze przekonania na temat zaistniałych faktów (np. przekonania na temat uprzedzenia do swojej osoby ze

Bardziej szczegółowo

FILOZOFIA PRZYRODY OŻYWIONEJ W OBI

FILOZOFIA PRZYRODY OŻYWIONEJ W OBI Zagadnienia Filozoficzne w Nauce L (2012), 41 45 Włodzimierz Skoczny Wydział Filozoficzny, Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie FILOZOFIA PRZYRODY OŻYWIONEJ W OBI W pracach podejmowanych w środowisku

Bardziej szczegółowo

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY EGZAMIN MATURALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SCHEMAT PUNKTOWANIA MAJ 2014 ZADANIA ZAMKNIĘTE Zadanie 1. Obszar standardów Rozumienie ze słuchu 1.1. 1.2.

Bardziej szczegółowo

ING to my wszyscy. A nasz cel to: wspieranie i inspirowanie ludzi do bycia o krok do przodu w życiu i w biznesie.

ING to my wszyscy. A nasz cel to: wspieranie i inspirowanie ludzi do bycia o krok do przodu w życiu i w biznesie. Pomarańczowy Kod ING to my wszyscy. A nasz cel to: wspieranie i inspirowanie ludzi do bycia o krok do przodu w życiu i w biznesie. Pomarańczowy Kod determinuje sposób, w jaki realizujemy powyższy cel określa

Bardziej szczegółowo

Test mocny stron. 1. Lubię myśleć o tym, jak można coś zmienić, ulepszyć. Ani pasuje, ani nie pasuje

Test mocny stron. 1. Lubię myśleć o tym, jak można coś zmienić, ulepszyć. Ani pasuje, ani nie pasuje Test mocny stron Poniżej znajduje się lista 55 stwierdzeń. Prosimy, abyś na skali pod każdym z nich określił, jak bardzo ono do Ciebie. Są to określenia, które wiele osób uznaje za korzystne i atrakcyjne.

Bardziej szczegółowo

Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI

Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI O tym, dlaczego warto budować pasywnie, komu budownictwo pasywne się opłaca, a kto się go boi, z architektem, Cezarym Sankowskim, rozmawia

Bardziej szczegółowo

Załącznik 2. Przedmioty wskazujące drogę zdjęcia.

Załącznik 2. Przedmioty wskazujące drogę zdjęcia. Załącznik 2. Przedmioty wskazujące drogę zdjęcia. Źródło zdjęć: 1. Drogowskazy. [online], [dostęp: 16 maja 2013], Dostępny w Internecie: . 2.

Bardziej szczegółowo

Temat 12. Rozkaz Wykonać! Języki programowania

Temat 12. Rozkaz Wykonać! Języki programowania Temat 12 Rozkaz Wykonać! Języki programowania Streszczenie Do programowania komputerów używa się zazwyczaj informatycznego języka, który składa się ze słów-instrukcji zrozumiałych dla maszyn. Tym, co może

Bardziej szczegółowo

Wstęp do kognitywistyki

Wstęp do kognitywistyki Wstęp do kognitywistyki Wykład I: Kognitywistyka z lotu ptaka Piotr Konderak konsultacje: poniedziałki, 11:10-12:40, p. 205 Strona przedmiotu: http://konderak.eu/wkg10.html W historii intelektualnej wszystko

Bardziej szczegółowo

MEANDRY HISTORII EKONOMII Adam Glapiński

MEANDRY HISTORII EKONOMII Adam Glapiński MEANDRY HISTORII EKONOMII Adam Glapiński Wstęp Joan Robinson już prawie pół wieku temu stwierdziła, że rozróżnienie naukowej i nienaukowej metody w ekonomii, choć ważne, jest bardzo trudne, a być może

Bardziej szczegółowo

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas Zdzisława Piątek o śmierci seksie i metodzie in vitro universitas Na ironię zakrawa fakt, iż nauka, która nigdy nie dążyła do odkrycia prawd absolutnych, a wręcz odcinała się od takich poszukiwań,

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA NA STUDIACH PODYPLOMOWYCH NAUCZANIE PRZYRODY W SZKOLE PODSTAWOWEJ

EFEKTY KSZTAŁCENIA NA STUDIACH PODYPLOMOWYCH NAUCZANIE PRZYRODY W SZKOLE PODSTAWOWEJ EFEKTY KSZTAŁCENIA NA STUDIACH PODYPLOMOWYCH NAUCZANIE PRZYRODY W SZKOLE PODSTAWOWEJ 1. Umiejscowienie studiów w obszarze nauki Studia podyplomowe, realizowane są jako kierunek kształcenia obejmujący wybrane

Bardziej szczegółowo

DZIESIĘĆ jakże nowoczesnych PRZYKAZAŃ

DZIESIĘĆ jakże nowoczesnych PRZYKAZAŃ Patryk Rutkowski DZIESIĘĆ jakże nowoczesnych PRZYKAZAŃ Problem z Dekalogiem Znacznej części katolików, zwłaszcza tej która odwiedza Kościół jedynie przy okazji większych uroczystości, wydaje się, że chrześcijaństwo

Bardziej szczegółowo

Zarządzenie Nr 44/2011 Wójta Gminy Pokrzywnica z dnia 23 listopada 2011r.

Zarządzenie Nr 44/2011 Wójta Gminy Pokrzywnica z dnia 23 listopada 2011r. Zarządzenie Nr 44/2011 Wójta Gminy Pokrzywnica z dnia 23 listopada 2011r. w sprawie wprowadzenia w Urzędzie Gminy Pokrzywnica regulaminu okresowej oceny pracowników i kierowników gminnych jednostek organizacyjnych.

Bardziej szczegółowo

Umysł-język-świat 2012

Umysł-język-świat 2012 Umysł-język-świat 2012 Wykład IV: Instynkt językowy Steven Pinker (1954 - ) Dept. of Brain and Cognitive Sciences at MIT Dept. of Psychology, Harvard University The Language Instinct: How the Mind Creates

Bardziej szczegółowo

SP Klasa VI, temat 2

SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 zagiąć NAUKOWCY SP Klasa VI, temat

Bardziej szczegółowo

Naukoznawstwo. Michał Lipnicki Zakład Logiki Stosowanej UAM michal.lipnicki@amu.edu.pl. Michał Lipnicki Naukoznawstwo 1

Naukoznawstwo. Michał Lipnicki Zakład Logiki Stosowanej UAM michal.lipnicki@amu.edu.pl. Michał Lipnicki Naukoznawstwo 1 Naukoznawstwo Michał Lipnicki Zakład Logiki Stosowanej UAM michal.lipnicki@amu.edu.pl Michał Lipnicki Naukoznawstwo 1 Plan na dziś Dzisiaj powiemy sobie co nieco o tym, czym zajmuje się naukoznawstwo.

Bardziej szczegółowo

http://server.phys.us.edu.pl/~ztpce/

http://server.phys.us.edu.pl/~ztpce/ Pokazany poniżej wykaz bardzo dobrych pozycji literatury popularnonaukowej na wskazane tematy można znaleźć na stronie internetowej Zakładu Teorii Pola i Cząstek Elementarnych Instytutu Fizyki Uniwersytetu

Bardziej szczegółowo

Scenariusz zajęć edukacyjnych nr 4.3 Temat zajęć: Analiza własnych predyspozycji zawodowych

Scenariusz zajęć edukacyjnych nr 4.3 Temat zajęć: Analiza własnych predyspozycji zawodowych Strona1 Wioletta Kilar Scenariusz zajęć edukacyjnych nr 4.3 Temat zajęć: Analiza własnych predyspozycji zawodowych 1. Cele lekcji: Uczeń: wymienia przykłady kompetencji miękkich i twardych, rozpoznaje

Bardziej szczegółowo

Marta Grodner. Społeczny kontekst nauki. Socjologia wiedzy

Marta Grodner. Społeczny kontekst nauki. Socjologia wiedzy Marta Grodner Społeczny kontekst nauki Socjologia wiedzy SOCJOLOGIA WIEDZY Zajmuje się związkami wiedzy z bazą społeczną. Wiązana często z marksizmem : społeczne źródła wiedzy uważa się za powiązane ze

Bardziej szczegółowo

Temat 1: Pojęcie gry, gry macierzowe: dominacje i punkty siodłowe

Temat 1: Pojęcie gry, gry macierzowe: dominacje i punkty siodłowe Temat 1: Pojęcie gry, gry macierzowe: dominacje i punkty siodłowe Teorię gier można określić jako teorię podejmowania decyzji w szczególnych warunkach. Zajmuje się ona logiczną analizą sytuacji konfliktu

Bardziej szczegółowo

Wyzwania w posłudze animatora (przypomnienie)

Wyzwania w posłudze animatora (przypomnienie) formacyjnych zastosowanie materiałów Tworzenie, adaptacja i praktyczne Wyzwania w posłudze animatora (przypomnienie) Przemiana życia Problemy egzystencjalne i psychologiczne Trudne pytania Niedostatek

Bardziej szczegółowo

Doskonalenie. Zdzisł aw Gomółk a. funkcjonowania. organizacji. Difin

Doskonalenie. Zdzisł aw Gomółk a. funkcjonowania. organizacji. Difin Zdzisł aw Gomółk a Doskonalenie funkcjonowania organizacji Difin Recenzent Prof. dr hab. Zbigniew Banaszak Prof. dr hab. Maciej Wiatr w UE i jej efekty. Copyright Difin SA Warszawa 2009. Wszelkie prawa

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE - HISTORIA, HISTORIA I SPOŁECZEŃSTWO, HISTORIA PAŃSTWA I PRAWA

WYMAGANIA EDUKACYJNE - HISTORIA, HISTORIA I SPOŁECZEŃSTWO, HISTORIA PAŃSTWA I PRAWA WYMAGANIA EDUKACYJNE - HISTORIA, HISTORIA I SPOŁECZEŃSTWO, HISTORIA PAŃSTWA I PRAWA Cele kształcenia wymagania ogólne I. Chronologia historyczna Uczeń porządkuje i synchronizuje wydarzenia z historii powszechnej

Bardziej szczegółowo

CEZARY ŁOTYS Zasady tworzenia projektów wykorzystania IT w rozwiązywaniu lokalnych problemów. I. Planowanie projektowe Aby wiedzieć co robić w tym roku, musisz wiedzieć gdzie chcesz być za lat dziesięć

Bardziej szczegółowo

Lawrence W. Reed. Czy Jezus był Socjalistą? Rendering Unto Caesar: Was Jesus a Socialist? Wydawnictwo: MESODECOR Jakub Kozieł

Lawrence W. Reed. Czy Jezus był Socjalistą? Rendering Unto Caesar: Was Jesus a Socialist? Wydawnictwo: MESODECOR Jakub Kozieł Lawrence W. Reed Czy Jezus był Socjalistą? Rendering Unto Caesar: Was Jesus a Socialist? Wydawnictwo: MESODECOR Jakub Kozieł Oryginał angielski: Rendering Unto Caesar: Was Jesus a Socialist? Copyright

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK ANGIELSKI

EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK ANGIELSKI Centralna Komisja Egzaminacyjna EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania odpowiedzi SIERPIEŃ 2012 ZADANIA ZAMKNIĘTE Zadanie 1. Egzamin maturalny z języka angielskiego

Bardziej szczegółowo

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas Zdzisława Piątek o śmierci seksie i metodzie in vitro universitas Na ironię zakrawa fakt, iż nauka, która nigdy nie dążyła do odkrycia prawd absolutnych, a wręcz odcinała się od takich poszukiwań,

Bardziej szczegółowo

Przyjazne dziecku prawodawstwo: Kluczowe pojęcia

Przyjazne dziecku prawodawstwo: Kluczowe pojęcia Przyjazne dziecku prawodawstwo: Kluczowe pojęcia Co to są prawa?....3 Co to jest dobro dziecka?....4 Co to jest ochrona przed dyskryminacją?....5 Co to jest ochrona?....6 Co to jest sąd?...7 Co to jest

Bardziej szczegółowo

Bioetyka teologiczna cz. 10

Bioetyka teologiczna cz. 10 Bioetyka teologiczna cz. 10 Transplantacje Wykład dla studentów II roku Instytutu Nauk o Rodzinie KUL Transplantacja zastąpienie chorego (zniszczonego lub wadliwie działającego) organu przez Organ lub

Bardziej szczegółowo

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska Nasza ziemia jest zdegenerowana, dzieci przestały być posłuszne rodzicom Tekst przypisywany egipskiemu kapłanowi

Bardziej szczegółowo

MOŻLIWE STRATEGIE MEDIACYJNE

MOŻLIWE STRATEGIE MEDIACYJNE dr Marta Janina Skrodzka MOŻLIWE STRATEGIE MEDIACYJNE Wprowadzenie Każde postępowanie mediacyjne, co zostało wskazane w przygotowanych do tej pory opracowaniach, przebiega zasadniczo w podobny sposób,

Bardziej szczegółowo

Psychometria. Psychologia potoczna. Psychometria (z gr. psyche dusza, metria miara) Plan wykładów. Plan wykładów. Wprowadzenie w problematykę zajęć

Psychometria. Psychologia potoczna. Psychometria (z gr. psyche dusza, metria miara) Plan wykładów. Plan wykładów. Wprowadzenie w problematykę zajęć Psychometria Wprowadzenie w problematykę zajęć W 1 Psychologia potoczna potoczne przekonanie dotyczące natury ludzkiego zachowania wyrażające się w zdroworozsądkowych, intuicyjnych twierdzeniach. dr Łukasz

Bardziej szczegółowo

Boże spojrzenie na człowieka 1

Boże spojrzenie na człowieka 1 Boże spojrzenie na człowieka 1 opracował: Artur Trzęsiok Knurów, 24 marca 2006 1 wersja beta 1 Wprowadzenie dla Animatora Człowiek nie może żyć bez miłości. Człowiek pozostaje dla siebie istotą niezrozumiałą,

Bardziej szczegółowo

ANALIZA SYSTEMOWA TYPOWE ZADANIA ANALIZY SYSTEMOWEJ:

ANALIZA SYSTEMOWA TYPOWE ZADANIA ANALIZY SYSTEMOWEJ: ANALIZA SYSTEMOWA ANALIZA SYSTEMOWA: zbiór metod i technik analitycznych, ocenowych i decyzyjnych, służących racjonalnemu rozwiązywaniu systemowych sytuacji decyzyjnych, badanie wspomagające działania

Bardziej szczegółowo

New Exam Connections Pre-Intermediate Kryteria oceniania

New Exam Connections Pre-Intermediate Kryteria oceniania New Exam Connections Pre-Intermediate Kryteria oceniania UNIT 1 1 Opis ludzi charakter i osobowość różnych osób, przedstawia podstawowe informacje na swój temat, uwzględniając wiek, pochodzenie, osobowość

Bardziej szczegółowo

Czym jest bioetyka? ks. Artur Aleksiejuk

Czym jest bioetyka? ks. Artur Aleksiejuk Czym jest bioetyka? ks. Artur Aleksiejuk Historyczne tło powstania bioetyki 1. Naukowe i kulturowe uwarunkowania lat 60-tych XX w. 2. Postęp naukowo-techniczny w biomedycynie 3. Sukcesy w przetwarzaniu

Bardziej szczegółowo

Maciej Oleksy Zenon Matuszyk

Maciej Oleksy Zenon Matuszyk Maciej Oleksy Zenon Matuszyk Jest to proces związany z wytwarzaniem oprogramowania. Jest on jednym z procesów kontroli jakości oprogramowania. Weryfikacja oprogramowania - testowanie zgodności systemu

Bardziej szczegółowo

EKONOMIA INTERDYSCYPLINARNA. Ekonomia a psychologia Związki ekonomii z innymi naukami

EKONOMIA INTERDYSCYPLINARNA. Ekonomia a psychologia Związki ekonomii z innymi naukami EKONOMIA INTERDYSCYPLINARNA Zajęcia 7 Ekonomia a psychologia Związki ekonomii z innymi naukami Katarzyna Metelska-Szaniawska 12/11/2007 PLAN WYKŁADU I II III IV V Ekonomia a psychologia Ekonomia behawioralna

Bardziej szczegółowo

KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII

KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII Ból PRZYWRACANIE ZDROWIA W SZCZEGÓLNY SPOSÓB 2 Krążenie Zapalenie Naprawa tkanek Większość z nas uważa zdrowie za pewnik. Zdarzają się jednak sytuacje, kiedy organizm traci

Bardziej szczegółowo

OPRACOWANE PRZEZ Makerbot Education OPRACOWANE PRZEZ MakerBot Education

OPRACOWANE PRZEZ Makerbot Education OPRACOWANE PRZEZ MakerBot Education w OPRACOWANE PRZEZ Makerbot Education OPRACOWANE PRZEZ MakerBot Education Copyright 2015 by MakerBot www.makerbot.com Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część niniejszej publikacji nie może być powielana,

Bardziej szczegółowo

W badaniach 2008 trzecioklasiści mieli kilkakrotnie za zadanie wyjaśnić wymyśloną przez siebie strategię postępowania.

W badaniach 2008 trzecioklasiści mieli kilkakrotnie za zadanie wyjaśnić wymyśloną przez siebie strategię postępowania. Alina Kalinowska Jak to powiedzieć? Każdy z nas doświadczał z pewnością sytuacji, w której wiedział, ale nie wiedział, jak to powiedzieć. Uczniowie na lekcjach matematyki często w ten sposób przekonują

Bardziej szczegółowo

Gerard Dmuch "Do Not Resuscitate, czyli kiedy mozna odstąpić od reanimacji?", Dorota Morończyk, Kraków 2011 : [recenzja]

Gerard Dmuch Do Not Resuscitate, czyli kiedy mozna odstąpić od reanimacji?, Dorota Morończyk, Kraków 2011 : [recenzja] Gerard Dmuch "Do Not Resuscitate, czyli kiedy mozna odstąpić od reanimacji?", Dorota Morończyk, Kraków 2011 : [recenzja] Studia Ecologiae et Bioethicae 12/2, 208-211 2014 Dorota Morończyk, Do Not Resuscitate

Bardziej szczegółowo

WPROWADZENIE. Tworzyć nowe w sobie i świecie

WPROWADZENIE. Tworzyć nowe w sobie i świecie WPROWADZENIE D zień dobry, Przyjaciele. Pragnę powitać tych wszystkich, któ rzy kroczą drogą dalszego energoinformacyjnego rozwoju oraz tych, którzy stawiają na niej dopiero pierwsze kroki. Czy gotowi

Bardziej szczegółowo

PRAWA CZŁOWIEKA W KONTEKŚCIE PRAW DZIECKA

PRAWA CZŁOWIEKA W KONTEKŚCIE PRAW DZIECKA PRAWA CZŁOWIEKA W KONTEKŚCIE PRAW DZIECKA Prawa człowieka Prawa i wolności człowieka występują wyłącznie w relacjach jednostki z państwem. Gdy mówimy o prawach człowieka ograniczamy się do stosunków między

Bardziej szczegółowo

Przypadek jako metoda Boskiego stwarzania *

Przypadek jako metoda Boskiego stwarzania * Filozoficzne Aspekty Genezy 2005/2006, t. 2/3 http://www.nauka-a-religia.uz.zgora.pl/index.php?action=tekst&id=91 George V. Coyne SJ Przypadek jako metoda Boskiego stwarzania * Kardynał Christoph Schönborn

Bardziej szczegółowo

Organizacja informacji

Organizacja informacji Organizacja informacji 64 CZYTANIE ARTYKUŁU Z GAZETY To zadanie ma nauczyć jak: wybierać tematy i rozpoznawać słowa kluczowe; analizować tekst, aby go zrozumieć i pamiętać; przygotowywać sprawozdanie;

Bardziej szczegółowo

Człowiek, który nie wierzy własnym zmysłom, jest równie szalony jak człowiek, który nie wierzy niczemu innemu oprócz własnych zmysłów.

Człowiek, który nie wierzy własnym zmysłom, jest równie szalony jak człowiek, który nie wierzy niczemu innemu oprócz własnych zmysłów. Wybitny myśliciel angielski, felietonista, redaktor i pisarz. Znany jako mistrz paradoksu. Jego książki wywarły wielki wpływ na wiarę jemu współczesnych w tym na autora Opowieści z Narnii C. S. Lewisa.

Bardziej szczegółowo

Opisy efektów kształcenia w obszarze nauk przyrodniczych Załącznik 2

Opisy efektów kształcenia w obszarze nauk przyrodniczych Załącznik 2 Opisy efektów kształcenia w obszarze nauk przyrodniczych Załącznik 2 Aspekty kształcenia WIEDZA I stopień II stopień III stopień Wiedza dotycząca fundamentów nauk przyrodniczych (fizyki, chemii, na poziomie

Bardziej szczegółowo

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Tytuł: Zarządzanie ryzykiem finansowym w polskich przedsiębiorstwach działających w otoczeniu międzynarodowym Ostatnie dziesięciolecia rozwoju

Bardziej szczegółowo

Wolność, prywatność i bezpieczeństwo o polskiej szlachcie, Internecie, komputerach kwantowych i teleportacji

Wolność, prywatność i bezpieczeństwo o polskiej szlachcie, Internecie, komputerach kwantowych i teleportacji Wolność, prywatność i bezpieczeństwo o polskiej szlachcie, Internecie, komputerach kwantowych i teleportacji Jacek.Szczytko@fuw.edu.pl Wydział Fizyki UW Edukacja przez badania Hoża 69: 1921-2014 r. 2014-09-25

Bardziej szczegółowo

ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ

ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU RZESZOWSKIEGO RZESZÓW 2011 Recenzował prof. dr hab. TADEUSZ BUKSIŃSKI Opracowanie redakcyjne

Bardziej szczegółowo

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch 1 2 Spis treści Wstęp......6 Rozdział I: Co wpływa na to, jakim jesteś ojcem?...... 8 Twoje korzenie......8 Stereotypy.... 10 1. Dziecku do prawidłowego rozwoju wystarczy matka.... 11 2. Wychowanie to

Bardziej szczegółowo

prawda obiektywna objaśniająca w sposób pełny naturę rzeczywistości. Jak na ironię zarówno Dewey jak i zwolennicy jego poglądów nadal piszą i

prawda obiektywna objaśniająca w sposób pełny naturę rzeczywistości. Jak na ironię zarówno Dewey jak i zwolennicy jego poglądów nadal piszą i Wprowadzenie W dzisiejszym świecie wartość dowodów świadczących o prawdziwości chrześcijaństwa jest poddawana krytyce z dwóch przeciwstawnych sobie stron. W większości zeświecczony świat po prostu ignoruje

Bardziej szczegółowo

CZĘŚĆ D UNIEWAŻNIENIE DZIAŁ 2 PRZEPISY PRAWA MATERIALNEGO. Przepisy prawa materialnego

CZĘŚĆ D UNIEWAŻNIENIE DZIAŁ 2 PRZEPISY PRAWA MATERIALNEGO. Przepisy prawa materialnego WYTYCZNE DOTYCZĄCE ROZPATRYWANIA SPRAW ZWIĄZANYCH ZE WSPÓLNOTOWYMI ZNAKAMI TOWAROWYMI PRZEZ URZĄD HARMONIZACJI RYNKU WEWNĘTRZNEGO (ZNAKI TOWAROWE I WZORY) CZĘŚĆ D UNIEWAŻNIENIE DZIAŁ 2 PRZEPISY PRAWA MATERIALNEGO

Bardziej szczegółowo

Pytania dotyczące CZĘŚCI III DPSN - DOBRE PRAKTYKI CZŁONKÓW RAD NADZORCZYCH

Pytania dotyczące CZĘŚCI III DPSN - DOBRE PRAKTYKI CZŁONKÓW RAD NADZORCZYCH Pytania dotyczące CZĘŚCI III DPSN - DOBRE PRAKTYKI CZŁONKÓW RAD NADZORCZYCH 1. (Ad. III. 1) Jakie informacje powinna zawierać samoocena rady nadzorczej jako odrębny dokument (punkt III.1.2 Dobrych Praktyk)

Bardziej szczegółowo

EPISTEMOLOGIA BEZ PODMIOTU

EPISTEMOLOGIA BEZ PODMIOTU ARTYKUŁY ZAGADNIENIA FILOZOFICZNE W NAUCE XII / 1990, s. 46 50 Jacek WŁODARCZYK EPISTEMOLOGIA BEZ PODMIOTU W swej teorii świata nr 3 (wiedzy obiektywnej) Karl Popper proponuje ujęcie, w którym elementy

Bardziej szczegółowo

Opieka zdrowotna jest czymś wyjątkowym i nie powinno się jej pozostawiać w gestii rynku

Opieka zdrowotna jest czymś wyjątkowym i nie powinno się jej pozostawiać w gestii rynku Materiał edukacyjny PAFERE Terree P. Wasley Terree P. Wasley Opieka zdrowotna jest czymś wyjątkowym i nie powinno się jej pozostawiać w gestii rynku 58. Opieka zdrowotna jest czymś wyjątkowym Istnieją

Bardziej szczegółowo

ZALEŻY, czyli o ODPOWIEDZIALNOŚCI ROZPROSZONEJ

ZALEŻY, czyli o ODPOWIEDZIALNOŚCI ROZPROSZONEJ JAK niewiele OD SZKOŁY ZALEŻY, czyli o ODPOWIEDZIALNOŚCI ROZPROSZONEJ Marek Kaczmarzyk, Pracowania Dydaktyki Biologii Uniwersytet Śląski Prezentacja przedstawiona na IX Kongresie Zarządzania Oświatą w

Bardziej szczegółowo

TEORIE STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH

TEORIE STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH i mim III i u III mii mu mu mu mu im im A/521476 Jacek Czaputowicz TEORIE STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH Krytyka i systematyzacja WYDAWNICTWO NAUKOWE PWN WARSZAWA 2008 lis treści irowadzenie 11 Teoretyczne

Bardziej szczegółowo

22 maj Dzień Praw Zwierząt

22 maj Dzień Praw Zwierząt 22 maj Dzień Praw Zwierząt Prawa zwierząt opierają się na twierdzeniu, że zwierzęta są istotami czującymi, zdolnymi docenić wartość swojego życia i z tego względu należą im się prawa, które chroniłyby

Bardziej szczegółowo

TWORZENIE GRY. projektowanie konstruowanie. użycie. R. Duke, Gaming the Future s Language, SAGE Publications, New York, 1974

TWORZENIE GRY. projektowanie konstruowanie. użycie. R. Duke, Gaming the Future s Language, SAGE Publications, New York, 1974 TWORZENIE GRY Projektowanie gry jest połączeniem naśladownictwa istniejących już formatów gier, nieuchwytnej, ale prawdziwej sztuki i pewnych zasad projektowania, z których część jest już dobrze określona

Bardziej szczegółowo

Weryfikacja hipotez statystycznych

Weryfikacja hipotez statystycznych Weryfikacja hipotez statystycznych Przykład. Producent pewnych detali twierdzi, że wadliwość jego produkcji nie przekracza 2%. Odbiorca pewnej partii tego produktu chce sprawdzić, czy może wierzyć producentowi.

Bardziej szczegółowo

Narodowe Centrum Nauki Jak przygotowywać projekty badawcze? Zygmunt M. Kowalski Ekspert panelu NZ9

Narodowe Centrum Nauki Jak przygotowywać projekty badawcze? Zygmunt M. Kowalski Ekspert panelu NZ9 Narodowe Centrum Nauki Jak przygotowywać projekty badawcze? Zygmunt M. Kowalski Ekspert panelu NZ9 Plan prezentacji 1. Panele Narodowego Centrum Nauki 2. Procedura oceny i kwalifikacji projektów badawczych

Bardziej szczegółowo

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE ks. Artur Aleksiejuk Pojęcie praw człowieka Przez prawa człowieka rozumie się te prawa, które są bezpośrednio związane z naturą człowieka jako istoty rozumnej i wolnej (osoby)

Bardziej szczegółowo

Rodzaje prac naukowych

Rodzaje prac naukowych Wyższa Szkoła Bankowa Oddział Gdańsk Katedra Bezpieczeństwa Wewnętrznego Patryk Bieńkowski Nr indeksu: gd22175 Rodzaje prac naukowych Praca zaliczeniowa wykonana na zajęcia proseminarium pracy naukowej

Bardziej szczegółowo

Wyk. 2 Ekologia behawioralna

Wyk. 2 Ekologia behawioralna Wyk. 2 Ekologia behawioralna Be or not to be? How be to be? Pytania o zachowanie Dlaczego to zachowanie wyewoluowało? Gody przed kopulacją Życie samotnie lub w grupie Pieśni ptaków składają się z gwizdów

Bardziej szczegółowo

FMEA. Tomasz Greber tomasz@greber.com.pl. Opracował: Tomasz Greber (www.greber.com.pl)

FMEA. Tomasz Greber tomasz@greber.com.pl. Opracował: Tomasz Greber (www.greber.com.pl) FMEA Tomasz Greber tomasz@greber.com.pl FMEA MYŚLEĆ ZAMIAST PŁACIĆ Dlaczego FMEA? Konkurencja Przepisy Normy (ISO 9000, TS 16949 ) Wymagania klientów Powstawanie i wykrywanie wad % 75% powstawania wad

Bardziej szczegółowo