Niewiele tematów w nauce jest bardziej skomplikowanych

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Niewiele tematów w nauce jest bardziej skomplikowanych"

Transkrypt

1 St. John s University Staten Island, New York Ewolucjonizm czy kreacjonizm Naturalizm metodologiczny i ewolucja Niewiele tematów w nauce jest bardziej skomplikowanych i kontrowersyjnych niż ewolucja biologiczna. Chociaż naukowe poglądy na ewolucję podlegały wielu zmianom od czasu, gdy Charles Darwin mówił o dziedziczeniu z modyfikacją, każda teoria ewolucji musi zawierać dwie części. Pierwsza część jest historyczna i zazwyczaj określa się ją mianem wspólnego pochodzenia. Jest to pogląd głoszący, że różne i złożone formy życia, które obserwujemy na Ziemi w czasach obecnych rozwinęły się z prostszych form życia obecnych na Ziemi w przeszłości. Druga część jest wyjaśniająca i zazwyczaj odnosi się do mechanizmu ewolucji. Wymienia się w niej wyjaśnienia, w jaki sposób te prostsze formy życia uległy zmianie (wyewoluowały) w inne i bardziej złożone formy życia, które napotykamy dzisiaj. Większość obecnych kontrowersji w kwestii ewolucji dotyczy drugiej części wyjaśnienia przyczynowego. Naturalna selekcja zachowanie korzystnych mutacji i odrzucenie mutacji szkodliwych była najważniejszą częścią wyjaśnienia przyczynowego autorstwa Darwina 1. Lecz naturalna selekcja nic nie może zdziałać 1 Ch. Darwin O powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego, czyli o utrzymaniu się doskonalszych ras w walce o byt, tłum. Sz. Dickstein, J. Nusbaum, Warszawa: Państwowe Wydawnictwa Rolnicze i Leśne Komplet 137

2 bez źródła odziedziczonych wariacji. Przez całe swoje życie Darwin nie mógł poradzić sobie z problemem źródła tych wariacji. Dopiero później, wraz z wynalezieniem genetyki i odkryciem mutacji, neodarwiniści byli w stanie dać lepsze wyjaśnienie tych przypadkowych wariacji. Ponieważ selekcja naturalna jest napędzana przypadkowymi wariacjami, wielu naukowców wysnuło wniosek, że pojawienie się ludzkiego życia było przypadkiem. Na przykład George Gaylord Simpson, paleontolog, twierdził, że: Człowiek jest rezultatem bezcelowego i materialistycznego procesu, który go nie miał na myśli [człowieka] 2. Bardziej współcześnie, Stephen Jay Gould, inny paleontolog, głosił podobny pogląd: Ludzie nie są końcowym rezultatem przewidywalnego procesu ewolucyjnego, ale raczej przypadkowym kosmicznym wybrykiem, maluteńką gałązką na kolosalnie rozgałęzionym drzewie życia, które gdyby zostało ponownie zasadzone od nasienia, prawie na pewno nie urodziłoby tej gałązki ponownie [ ] 3. W przeciwieństwie do Simpsona I Goulda Papież Benedykt XVI w swojej pierwszej homilii pontyfikatu zadeklarował: Nie jesteśmy przypadkowym i pozbawionym znaczenia produktem ewolucji. Każdy z nas jest owocem zamysłu Bożego. Każdy z nas jest chciany, każdy miłowany, każdy niezbędny 4. Ten fragment z kazania pomaga nam zrozumieć, dlaczego ewolucja jest tak prac Darwina, włączając w to zeskanowane manuskrypty, jest dostępny pod adresem internetowym <http://darwin-online.org.uk/> 2 G. G. Simpson, The Meaning of Evolution: A Study of the History of Life and of Its Significance for Man (New Haven and London: Yale University Press, 1949), s S. J. Gould, Dinosaur in a Haystack: Reflections in Natural History (New York: Three Rivers Press, 1995), s Papież Benedykt XVI, 24 kwietnia 2005: <http://www.malach.org/article. php/ >. 138

3 Naturalizm metodologiczny i ewolucja kontrowersyjna. Ewolucja jest związana z pytaniem o źródło i cel ludzkiego życia i dlatego też odsyła do pytania o Boga i ludzką godność. Z ewolucji wynikają implikacje dla religii. Na przykład ewolucja wydaje się być niespójna z chrześcijaństwem. Ale czy ta niespójność jest zaledwie pozorna, czy jest jednak prawdziwa? Odpowiedź na to pytanie zależy po części od tego, jak rozumiemy chrześcijaństwo. Weźmy pod uwagę, na przykład, Kreacjonistów Młodej Ziemi. Są to chrześcijanie, którzy utrzymują, że planeta Ziemia ma nie więcej niż 10,000 lat, i że Bóg stworzył człowieka bezpośrednio bez wspólnego przodka. Oczywiście takie chrześcijaństwo jest w jawnym konflikcie z ewolucją. Jednakże sytuacja jest inna dla wyznawców wiary rzymskokatolickiej. W 2004 r. Międzynarodowa Komisja Teologiczna wydała dokument zatytułowany Komunia i służba: osoby ludzkie stworzone na obraz Boga. Twierdzi tam, że obecna debata naukowa na temat mechanizmów działających przy ewolucji wymaga komentarza teologicznego na tyle, na ile czasami powoduje nieporozumienia co do natury przyczynowości boskiej. Wielu neodarwinistycznych naukowców, jak również część z ich krytyków doszła do wniosku, że jeżeli ewolucja jest radykalnie przypadkowym materialistycznym procesem kierowanym przez selekcję naturalną i przypadkowe mutacje genetyczne, to nie może być miejsca na boską, opatrznościową przyczynowość. Ale należy zauważyć, że zgodnie z katolickim rozumieniem boskiej przyczynowości, prawdziwa przygodność w stworzonym porządku rzeczy nie jest niespójna z celową boską opatrznością. Boska przyczynowość i stworzona przyczynowość różnią się radykalnie w rodzaju, a nie tylko w stopniu. Dlatego też, nawet rezultat prawdziwie przypadkowego naturalnego procesu może niemniej podpaść pod opatrznościowy Boski plan dla stworzenia 5. 5 Communion and Stewardship: Human Persons Created in the Image of God, rozdział 3, 1, 69. <http://www.vatican.va/roman_curia/congrega- 139

4 Stąd też, niezależnie od spirytualnej duszy, która musi być stworzona bezpośrednio przez Boga, katolicy mogą wierzyć w ewolucję tak długo, jak długo będą ją rozumieć jako podpadającą pod boską opatrzność 6. Taka postawa jest zazwyczaj nazywana ewolucją teistyczną, ponieważ Bóg kieruje ewolucją 7. Jednakże niektóre rozumienia ewolucji, takie jak ewolucja naturalistyczna, nie są spójne z wiarą rzymskokatolicką. Naturalizm jest metafizycznym poglądem, który odrzuca istnienie bytów nadprzyrodzonych. Zazwyczaj naturalizm jest rozumiany jako rodzaj materializmu i dlatego też zaprzecza istnieniu bytów niematerialnych, takich jak dusze czy Bóg. Niektórzy naukowcy bronili naturalistycznej interpretacji ewolucji. Rozważmy komentarze Williama B. Provine, biologa i historyka nauki: biologia ewolucyjna mówi nam, że przyroda nie ma możliwych do wykrycia celowych sił żadnego rodzaju. [ ] Ze współczesnej nauki bezpośrednio wynika, że świat jest zorganizowany ściśle według zasad deterministycznych albo przypadku. Nie ma żadnych zasad celowości w przyrodzie. Nie ma bogów ani sił projektujących, które byłyby racjonalnie wykrywalne. [ ] Po drugie, z nowoczesnej nauki bezpośrednio wynika, że nie ma żadnych dziedzicznych praw moralnych czy etycznych. [...] Po trzecie, istoty ludzkie są niesamowicie złożonymi maszynami. Pojedynczy człowiek staje się etyczną osobą za pomocą dwóch tions/cfaith/cti_documents/rc_con_cfaith_doc_ _communion-stewardship_en.html>. 6 Papież Pius XII, Humani Generis, 36: Uznanie bezpośredniego stworzenia dusz przez Boga nakazuje nam wiara katolicka < php?grupa=6&cr=6&kolej=0&art= &dzi= &katg=>. 7 Badania z 1997 roku pokazały, że około 40% naukowców pracujących w USA utrzymuje, że Bóg kieruje ewolucją. Zob. L. Witham, Many Scientists See God s Hand in Evolution, Washington Times 11 IV 1997, s. A8; również: god39s 12_30_1899.asp> 140

5 141 Naturalizm metodologiczny i ewolucja mechanizmów: deterministycznego dziedziczenia oddziałującymi wzajemnie z deterministycznymi wpływami środowiskowymi. I to wszystko. Po czwarte, musimy wnioskować, że kiedy umieramy, umieramy i to jest nasz koniec. [ ] Nie ma nadziei na życie wieczne. [ ] [W]olna wola, jaką sobie wyobrażaliśmy do tej pory, wolność dokonywania nieprzymuszonych i nieprzewidywalnych wyborów spośród alternatywnych możliwych kierunków działania po prostu nie istnieje. [ ] [P]proces ewolucyjny nie może wyprodukować bytu, który może dokonywać prawdziwie wolnych wyborów. [ ] Nic wszechświata nie obchodzimy. [ ] Ludzie nie mają ostatecznego znaczenia 8. Podobnie Douglas Futuyma, w trzecim wydaniu swojej książki Evolutionary Biology, twierdził: Nieocenionym wkładem Darwina do nauki było pokazanie jak mechanistyczne przyczyny mogą również wyjaśniać wszystkie zjawiska biologiczne, pomimo pozornych dowodów ich zaprojektowania i celu. Łącząc niebezpośrednie, bezcelowe mutacje w ślepy, nieczuły proces naturalnej selekcji, Darwin uczynił teologiczne i duchowe wyjaśnienia procesów życiowych zbędnymi 9. Ale czy naturalistyczna interpretacja ewolucji jest naukowa? Czy też wykracza poza naukę i reprezentuje pogląd filozoficzny? Philip Johnson, jeden z wiodących działaczy ruchu na rzecz Inteligentnego Projektu, twierdził, że naturalizm nie jest naukowym poglądem opartym na dowodach empirycznych 10. Jest natomiast 8 W. B. Provine, Progress in Evolution and Meaning in Life, Evolutinary Progress, ed. M. H. Nitecki (Chicago: University of Chicago Press, 1988), s ; D. Futuyma, Evolutionary Biology (Sinauer Associates, 3rd ed., 2006), s. 5; kursywa w oryginale. 10 P. E. Johnson, Evolution as Dogma: The Establishment of Naturalism, First Things (1990, no. 6, s ), przedruk w Uncommon Dissent: Intellectuals Who

6 nieudowodnionym poglądem filozoficznym, który może zostać jedynie przyjęty, o ile w ogóle ktoś go przyjmie z wyboru. Johnson twierdzi, że naturalizm jest dogmatycznym twierdzeniem o naturze świata 11. A dogmaty nie należą do nauki. Eugenie Scott, antropolog, która pracuje dla National Center for Science Education, zgadza się z Johnsonem, że naturalizm nie jest poglądem naukowym: Naturalizm filozoficzny opiera się na nauce i jest inspirowany przez naukę, ale różni się od nauki [ ] 12. Niezależnie od tego, że jest ateistką, bardzo krytycznie odnosi się ona do tez głoszonych przez Provine. Twierdzi, że on oraz inni naukowcy pomylili naturalizm filozoficzny z naturalizmem metodologicznym 13. Naturalizm metodologiczny, wyjaśnia Scott, jest zasadą epistemologiczną, która wymaga aby wyjaśnienia naukowe korzystały tylko z przyczyn materialnych (materii, energii i interakcji) 14. Oczywiście zasada ta wyklucza wykorzystanie wyjaśnień nadprzyrodzonych w nauce. Scott twierdzi również w innym miejscu: [N]auka postępuje tak, jakby nic nadprzyrodzonego nie istniało 15. Jednakże, odmiennie od naturalizmu filozoficznego, naturalizm metodologiczny nie wysuwa żadnych twierdzeń o istnieniu czy nieistnieniu bytów nadprzyrodzonych. Ponadto Scott utrzymuje, że naturalizm metodologiczny jest warunkiem koniecznym w nauce: Z definicji nauka nie może brać pod uwagę wyjaśnień Find Darwinism Unconvincing, ed. W. A. Dembski (Wilmington, Delaware: ISI Books, 2004), s Ibid., s E. C. Scott, Evolution vs. Creationism: An Introduction (Berkeley, California: University of California Press, 2004), s E. C. Scott, Two Kinds of Materialism, Free Inquiry (1998): 20, s E. C. Scott, Evolution vs. Creationism, s E. C. Scott, Darwin Prosecuted: Review of Johnson s Darwin on Trial, Creation/Evolution 33 (1993):36-47, s

7 Naturalizm metodologiczny i ewolucja nadprzyrodzonych 16. John F. Haught, teolog rzymskokatolicki, zgadza się z jej podejściem: Nauka nigdy nie może odwoływać się do nadprzyrodzonego, albo przestanie być nauką 17. W niniejszym artykule będę twierdził, że kiedy naturalizm metodologiczny jest przyjęty jako warunek konieczny nauki, powoduje wiele poważnych problemów w biologii ewolucyjnej. Problemy te wpływają na badania nad człowiekiem, naturą i na naukowy status ewolucji. Przebadajmy pierwszy z tych problemów. A. Badania nad człowiekiem Jak widzieliśmy to wcześniej, Simpson i Gould twierdzili, że pojawienie się człowieka było przypadkiem. Dzieje się tak, ponieważ przypisują oni pojawienie się człowieka naturalnej selekcji, działającej na zasadzie przypadkowych mutacji genetycznych. Oczekiwalibyśmy, że naukowcy, którzy wyznają takie wyjaśnienie przyczynowe, będą próbowali wyjaśnić kwestię ludzkiego umysłu w sposób materialistyczny. Dlatego nie powinniśmy się zdziwić, gdy Francis Crick, laureat Nagrody Nobla, próbuje wyjaśnić zjawisko ludzkiego umysłu, czyniąc następujące komentarze w swojej książce Zdumiewająca Hipoteza: Czyli Nauka w Poszukiwaniu Duszy: Zdumiewająca Hipoteza brzmi: Ty, Twoje radości i smutki, Twoje wspomnienia i ambicje, Twoje poczucie tożsamości i wolna wola nie są w rzeczywistości niczym innym niż sposobem, w jaki zachowuje się ogromny zbiór komórek nerwowych i związanych 16 E. C. Scott, Creationism, Ideology, and Science, The Flight From Reason and Science, ed. Paul R. Gross, Norman Levitt, and Martin W. Lewis (New York: New York Academy of Sciences, 1996), s J. F. Haught, Respsonses to 101 Questions on God and Evolution (New York: Paulist Press, 2001), s. 89; kursywa w oryginale. 143

8 z nimi cząsteczek. Alicja z książki Lewisa Carrola ujęłaby to tak: Nie jesteś niczym innym niż pęczkiem neuronów 18. Jednakże, kiedy naturalizm metodologiczny uznaje się za warunek konieczny nauki, naukowcy są zmuszenie tłumaczyć ludzki umysł materialistycznie. Na przykład fizyk Sir John Maddox twierdzi: Wyjaśnienie [zjawiska] umysłu, tak jak mózgu, musi ostatecznie być wytłumaczone w kategoriach funkcji neuronów. W końcu nie pozostaje nic innego, na czym można by oprzeć wyjaśnienie 19. Dlaczego nie ma nic innego, na czym można by oprzeć wyjaśnienie? Ponieważ metodologiczny naturalizm, rozumiany jako warunek konieczny nauki, a priori stawia zakaz wszystkiemu, co nadprzyrodzone. Jako rezultat, możliwość, że umysł jest niematerialny nie może być rozważany naukowo. Następny dowód pochodzi od Scott, która uznaje podobny argument na temat źródła pochodzenia życia: Zakładając, że jest to otwarte pytanie, czy życie mogło powstać z przyczyn naturalnych czy nadprzyrodzonych, nauka ze względu na to, że jest ograniczona do rozumienia świata tylko przez procesy naturalne może tylko próbować wyjaśniać pochodzenie życia przez naturalne siły 20. To uwydatnia pewne potencjalne zagrożenia dla biologii ewolucyjnej. Na przykład, co jeśli jest faktem, że umysł jest niematerialny? W tym przypadku biologowie ewolucyjni mieliby fałszywe zrozumienie natury ludzkiej. Chociaż nauka powinna być autokorekcyjna, naturalizm metodologiczny potencjalnie temu zagraża. Wyjaśnił to Del Ratzsch, filozof nauki: [J]eśli część rzeczywistości 18 F. Crick, Zdumiewająca Hipoteza, (Warszawa: Prószyński i Spółka, 1997), s J. Maddox, What Remains to Be Discovered: Mapping the Secrets of the Universe, the Origins of Life, and the Future of the Human Race (New York: The Free Press, 1998), s. 281; kursywa R. D. 20 Scott, Creationism, Ideology, and Science, s

9 Naturalizm metodologiczny i ewolucja leży poza dziedziną przyrody, wtedy nauka nie może dotrzeć do prawdy bez porzucenia naturalizmu, za którym obecnie podąża jako za metodologiczną regułą, która sprawdziła się w praktyce 21. Sytuacja jest nawet gorsza w przypadku wolności człowieka. Intuicyjnie, większość ludzi uważa się za zdolnych do dokonywania wolnych wyborów. Ale czy wolność mogła powstać z naturalnych selekcji działających na podstawie przypadkowych mutacji genetycznych? Kiedy naturalizm metodologiczny przyjęty jest jako warunek konieczny nauki, odpowiedź brzmi nie. Naturalizm metodologiczny zakazuje wyjaśnień nienaukowych. Skoro wyjaśnienia przyrodnicze (jak za pomocą materii i energii) zawsze podlegają prawom przyrody (prawom fizyki etc.), wyjaśnienia przyrodnicze nie mogą mieć wolności. Nawet przypadkowość teorii kwantowej nie wydaje się być wystarczająca do wyjaśnienia prawdziwej wolności. To bardzo ważne, aby zauważyć, jak ta sytuacja różni się od naszych wcześniejszych przykładów umysłu. Gdy założymy na potrzeby argumentacji, że umysł jest niematerialny, metodologiczny naturalizm zmusza nas do zredukowania umysłu i myśli do materii (aktywności neuronów etc.). W tym przypadku redukcja dotyczy tylko statusu ontologicznego. Nikt nie twierdzi, że ludzie się nie myślą. Lecz w przypadku wolności sprawa przedstawia się inaczej. Tutaj zastosowany jest metodologiczny naturalizm jako redukcja eliminatywna. Osoba ludzka jest zredukowana do czegoś, co nie jest wolne. Wolność jest iluzją. To tłumaczy, dlaczego Provine mówi, że wolność po prostu nie istnieje. Podczas gdy wydaje się, że niektórzy naukowcy zaakceptowali ten wniosek, okazuje się, że to podejście jest niespójne z działaniami samej nauki. Wyeliminowanie wolności poddaje w wątpliwość pogląd, że ludzie działają celowo. 21 D. Ratzsch, Science & Its Limits: The Natural Sciences in Christian Perspective (Downers Grove, Illinois: InterVarsity Press, 2000), s

10 Angus Menuge, filozof, twierdzi, że naturaliści metodologiczni wpadli w dylemat w związku z działaniem [celowym]. Metodologiczni naturaliści, których nazywa naukowymi materialistami, mają, według Menuge, dwie opcje: (1) Silny Redukcjonizm Podmiotu Działającego lub (2) Słaby Redukcjonizm Podmiotu Działającego 22. Pierwsza opcja, Silny Redukcjonizm Podmiotu Działającego, eliminuje działanie [celowe] tak, jak wcześniej wyeliminowano wolność (osądzono, że jest ona iluzją). Jednakże Menuge twierdzi, że prowadzi to do sprzeczności. Naukowcy projektują eksperymenty, mając na myśli dokładne cele, dlatego też odrzucić istnienie działania [celowego] to odrzucić istnienie nauki jako rodzaju działania. Jeśli naturaliści metodologiczni wybiorą drugą opcję Słaby Redukcjonizm Podmiotu Działającego wtedy przyjmują istnienie działania [celowego], nawet jeśli będą się starali zrozumieć je w sposób naturalistyczny. Nie jest do końca jasne, czy działanie [celowe] można rozumieć naturalistycznie. David J. Chalmers, filozof, twierdził, że świadomość, która jest zakładana przez działanie [celowe] nie może być wyjaśniona przy wykorzystaniu redukcji czy materialistycznych wyjaśnień 23. Ale jeśli nawet jeśli działanie [celowe] mogłoby być zrozumiane w sposób naturalistyczny jak twierdzi Menuge gdy przyjmie się realność ludzkiego działania [celowego], podważa się tym samy metodologiczny naturalizm: [P]przyznanie, że w przypadku ludzi działanie jest naukową stwierdzoną realnością sprawia, że wykluczanie z góry możliwości istnienia niematerialnych (bezcielesnych i/lub nadprzyrodzonych) podmiotów działających 22 A. Menuge, Agents Under Fire: Materialism and the Rationality of Science (New York: Rowman & Littlefield Publishers, Inc., 2004), s i passim. Na stronie 19 definiuje materializm naukowy jako pogląd głoszący, że poprawne uzasadnienia naukowe odwołują się tylko do kategorii materialistycznych. 23 D. J. Chalmers, The Conscious Mind: In Search of a Fundamental Theory (New York: Oxford University Press, 1996), s ; passim. 146

11 Naturalizm metodologiczny i ewolucja nabiera charakteru ad hoc. Jeżeli działanie jest rzeczywiste i możliwie do wykrycia a wykrywalność skutków działania nie zależy od charakteru czy wykrywalności podmiotu działającego wtedy pytanie, czy niematerialne podmioty działają w przyrodzie, jest pytaniem empirycznym. [Dlatego] też próby odrzucenia teorii inteligentnego projektu jako nie-nauki na przyjętej a priori podstawie, że nauka nie uznaje niematerialnych podmiotów działających, są chybione 24. Argument Menuge a jest istotny, ponieważ gdy selekcję naturalną działającą na przy pomocy przypadkowych mutacji połączymy z naturalizmem metodologicznym, badanie projektu i celu w naturze jest niemożliwe. Co mogłoby być uznane za cel w podejściu naturalistycznym? Mutacje genetyczne są przypadkowe i selekcja naturalna wybiera obecnie istniejące organizmy, a nie planuje nic w stosunku do przyszłych. Nadprzyrodzone siły są wykluczone i jakiekolwiek istniejące siły przyrody muszą ślepo podporządkować się prawom przyrody. Dlatego też podejście naturalistyczne umożliwia tylko przypadek i konieczność. Jacques Monod, biolog, pisał w swojej książce Przypadek i konieczność, że podstawą metody naukowej jest systematyczne odrzucanie tezy, że prawdziwa wiedza może być uzyskana przez interpretację zjawisk z punktu widzenia ich przyczyny celowej, czyli celu 25. Czy jest inny sposób, poza argumentem Menuge a, aby rzucić wyzwanie metodologicznemu naturalizmowi? Co czynić, jeżeli biologowie ewolucyjni i inni naukowcy znaleźliby dowód empiryczny na celowość w przyrodzie? Jeżeli trzymaliby się ściśle naturalizmu metodologicznego, musieliby to zignorować albo spróbować to usprawiedliwić. Ale sądzę, że większość naukowców spróbowałaby podążać za dowodem, by zobaczyć, gdzie ich zaprowadzi. 24 A. Menuge, Agents Under Fire, s Por. J. Monod, Przypadek i konieczność, Warszawa

12 Ernest Mayr, jeden z wiodących dwudziestowiecznych biologów ewolucyjnych, podkreślał wagę następującego dowodu: Ewolucja jest procesem historycznym, który nie może być udowodniony przy użyciu tych samych argumentów i tych samych metod, dzięki którym czysto fizyczne czy funkcjonalne zjawiska mogą być udokumentowane. Ewolucja jako całość jak i jako wyjaśnienie poszczególnych zachodzących w niej zdarzeń musi być wyprowadzona z obserwacji. Takie wyprowadzenia muszą być testowane nieustannie w świetle nowych obserwacji [ ] 26. B. Badanie przyrody W duchu podążania za dowodem, gdziekolwiek on prowadzi, rozważmy pracę paleobiologa ewolucyjnego Simona Conway Morrisa. Stwierdził on, że w procesie ewolucji było wiele przypadków konwergencji. Konwergencja wyjaśnia Morris jest rekurentną tendencją organizacji biologicznych do wykorzystywania tych samych rozwiązań przy poszczególnych potrzebach 27. Wymienia on jako przykład oko soczewkowe, perłę złożoności, które posiada człowiek, a które wyewoluowało niezależnie przynajmniej sześć razy 28. W artykule o podobnym temacie omawiał on dwa z tych sześciu przypadków niezależnej ewolucji: oko człowieka i oko ośmiornicy. Tłumaczy on, że obydwa rodzaje oczu są zbudowane w oparciu o zasadę działania aparatu fotograficznego, ale Twoje oczy są blisko spokrewnione z oczami rozgwiazdy, podczas gdy oczy ośmiornicy są bliskimi kuzynami oczu ostrygi. Wspólny przodek 26 E. Mayr, What Evolution Is (Basic Books, 2001), s S. C. Morris, Life s Solution: Inevitable Humans in a Lonely Universe (Cambridge: Cambridge University Press, 2003), s. XII. 28 Ibid. 148

13 Naturalizm metodologiczny i ewolucja Ciebie i ośmiornicy żył około 550 milionów lat temu i w najlepszym przypadku posiadał pojedyncze oko-punkt 29. Poza okiem soczewkowym Morris udokumentował setki różnych typów zachodzących konwergencji. Więc nie powinno być zaskoczeniem, gdy mówi o neodarwinistach, że jeżeli chcą być uczciwi, to powinni zaniepokoić się płynnością i wdziękiem adaptacji. Wydaje się, że adaptacja ma niesamowite poczucie precyzji i równowagi, które ludzie osiągają bardzo rzadko w technice czy sztuce 30. Na koniec Morris twierdzi w przeciwieństwie do Gouda że pojawienie się czegoś w przybliżeniu do człowieko-podobnej inteligencji nie jest przypadkiem, ale niemalże koniecznością. Przyroda wydaje się mieć Telos cel, dla którego działa. Fizycy odkrywają fakty o świecie, które popierają ten wniosek. Na przykład Paul Davies, fizyk teoretyczny i kosmolog, w swojej książce Cosmic Jackpot opisuje, jak wszechświat wydaje się być zaprojektowany. Wyraził to precyzyjnie, pisząc o życiu: Istnienie życia, jakie znamy, zależy misternie od wielu wyglądających na przypadkowe cech praw fizyki i struktury wszechświata. Znany, wczesnym przykładem na to, w jaki sposób prawa fizyki wydają się być precyzyjnie dostrojone do życia, jest produkcja węgla w gwiazdach, co wymaga dużej ilości przypadków, aby wyprodukowany został rezonans nuklearny na dokładnie odpowiedniej energii. Wszystkie cztery siły przyrody [grawitacyjna, elekromagnetyczna oraz silne i słabe siły] są wplątane w historię życia. Gdyby zmieniła się siła któregokolwiek z nich, nawet niewiele, mogłoby to spowodować sterylizację wszechświata. Masy pewnych podstawowych cząsteczek nie musiałyby się zbyt dużo różnić, aby narazić zamieszkiwalności wszechświata. Zmierzona wartościowość ciemnej energii jest 29 S. C. Morris, Evolutionary convergence, Current Biology, Vol. 16, kwestia 19, s. R Por. S. C. Morris, Life s Solution, s

14 dziesięć do potęgi stu dwudziestej razy mniejsza niż jej naturalna wartościowość z powodów pozostających kompletną tajemnicą. Jeśli byłoby to dziesięć do potęgi sto dziewiętnastej, a nie sto dwudziestej, to konsekwencje tego byłyby śmiertelne 31. Czy darwinowska ewolucja mogłaby wyjaśnić taką precyzję wszechświata? Odpowiedź wydaje się być jasna: nie. Ponieważ aby cokolwiek przypominającego selekcję naturalną działało na poziomie kosmicznym, to konieczne byłoby istnienie wielu wszechświatów. Ale dotąd znamy tylko jeden. Nie powstrzymało to pewnych naukowców od spekulowania, że nasz wszechświat jest tylko jednym z nieskończonej liczby wszechświatów, nazywanymi kolektywnie multiversum. Z tyloma różnymi wszechświatami przypuszcza się, że przynajmniej jeden będzie umożliwiał istnienie życia. Dlatego też takie dostrojenie naszego wszechświata jest tłumaczone niczym innym jak czystym przypadkiem. Jednakże Davies zaznacza, że wielu naukowców ma poważne problemy z ideą multiversum. W odnośnym artykule Davies rozważa niektóre z tych problemów 32. Po pierwsze, idea multiversum wydaje się być nietestowalną hipotezą i dlatego też nienaukową. Po drugie, Davies utrzymuje, że używanie multiversum do wyjaśnienia takiej precyzji świata jest ledwie wyjaśnieniem ad hoc, wymagającym dużej wiary. Ze względu na te, jak i na inne powody Davies rozważa kilka innych sposobów wyjaśnienia (dostrojenia) precyzji naszego wszechświata. Na przykład jednym z nich jest tradycyjny pogląd, że Bóg, jako stwórca wszechświata, wyjaśnia, dlaczego wszechświat wydaje się być zaprojektowany. Davies nie broni tego podejścia, lecz 31 P. Davies, Cosmic Jackpot: Why Our Universe Is Just Right for Life (New York: Houghton Mifflin Company, 2007), s P. Davies, A Brief History of the Multiverse, New York Times (Late Edition (East Coast)). New York, N.Y.: 12 IV, 2003, s. A

15 Naturalizm metodologiczny i ewolucja twierdzi, że skłania się w kierunku dwóch innych podejść. Jedno z nich nazywa samowyjaśniającym się wszechświatem, który, jak twierdzi, jest zamkniętym wyjaśnieniem czy przyczynową pętlą. W efekcie wszechświat [ ]wyjaśnia sam siebie. Są nawet modele wykorzystujące pętle przyczynowe [ ], gdzie wszechświat sam siebie tworzy 33. Jednakże z metafizycznego punktu widzenia nie jest możliwe, aby coś było przyczyną istnienia samego siebie. Świat musiałby już istnieć, aby powołać się do istnienia. Ale jeżeli już istnieje, więc nie ma potrzeby, aby powoływać się do istnienia. Nawet byt konieczny nie jest przyczyną samego siebie. Byt konieczny jest bezprzyczynowy. Drugie podejście jest wyjaśnieniem teleologicznym. Nazywa to wyjaśnienie zasadą życia: W tej teorii przyjazność wszechświata w stosunku do życia narosła na obejmującym wszystko prawie czy zasadzie, która zmusza świat [ ] by ewoluować w kierunku życia i umysłu 34. Istnienie zasady życia sfalsyfikowałoby większość neodarwiniańskiej teorii ewolucji. Chociaż wspólne pochodzenie mogłoby być obecne, pojawienie się życia i umysłu nie byłoby przypadkowe, ale zgodne z zasadą życia. Byłoby to sprzeczne z neodarwinowskim twierdzeniem, że pochodzenie życia i umysłu były zaledwie przypadkami losowym wynikiem naturalnej selekcji, działającej jako przypadkowe mutacje. Zasada życia wymagałaby również porzucenia metodologicznego naturalizmu, który zazwyczaj jest rozumiany jako poprzedzający teleologię. Davies uznaje ten argument, gdy mówi, że zasada życia reprezentuje krytyczne załamanie w tradycyjnym naukowym myśleniu, gdzie zorientowana na cel czy kierunkowa ewolucja jest odrzucana jako antynaukowa P. Davies, Cosmic Jackpot, s Ibid., s Ibid. 151

16 Chociaż zasada życia mogłaby być dla kogoś atrakcyjnym poglądem, cierpi na ten sam problem, który oddziała na samowyjaśniający się wszechświat. Jeśli zasada życia jest zaledwie innym prawem przyrody, byłaby bytem przygodnym i tym samym wymagałaby czegoś do wyjaśnienia swojego istnienia. Dodatkowo zasada życia cierpi na problem wstecznej przyczynowości: rzeczy późniejsze (życie człowieka) wyjaśniają wcześniejsze rzeczy (zasada życia). Jeśli zasada życia byłaby umysłem, nie byłoby problemu, ponieważ umysł może planować na przyszłość. Jednakże Davies jasno się wyraża, że zasada życia nie jest umysłem i uznaje dziwaczność wstecznej przyczynowości 36. W przeciwieństwie do Daviesa Michale Denton, biochemik, kieruje argument teleologiczny w inną stronę w swojej książce Nature s Destiny: How the Laws of Biology Reveal Purpose in the Universe, twierdząc, że wszystkie dowody dostępne w naukach biologicznych wspierają podstawowe propozycje tradycyjnej teologii naturalnej że kosmos jest specjalnie zaprojektowaną całością z życiem i rodzajem ludzkim jako podstawowym celem i zwieńczeniem, całością, w której wszystkie aspekty rzeczywistości, poczynając od rozmiaru galaktyk, a kończąc na pojemności termicznej wody, ma swoje znaczenie i wyjaśnienie w świetle tego centralnego faktu. Cztery wieki po rewolucji naukowej, która pozornie bezpowrotnie zniszczyła specjalnie miejsce człowieka we wszechświecie, przepędziła Arystotelesa i uczyniła teologiczną spekulację zbyteczną, bezustanny potok odkryć drastycznie poparł teleologię i projekt [ ] 37. Ewolucyjna zbieżność i zestrojenie świata, które pobieżnie prezentowaliśmy, powinna przynajmniej spowodować, że biologowie ewolucyjni otworzą się na możliwość projektu i celu w przyrodzie. 36 Ibid. 37 M. J. Denton, Nature s Destiniy: How the Laws of Biology Reveal Purpose in the Universe (New York: The Free Press, 1998), s. 389; kursywa w oryginale. 152

17 Naturalizm metodologiczny i ewolucja To jednakże wymagałoby porzucenia poglądu, że metodologiczny naturalizm jest warunkiem koniecznym nauki. Załóżmy jednak, że biologowie ewolucyjni stwierdzą, że żaden argument, który przedstawimy, nie będzie wystarczająco silny, by usprawiedliwić porzucenie naturalizmu metodologicznego. W takim przypadku biologia ewolucyjna bardziej przypominałaby ideologię niż naukę. To z kolei prowadzi nas do następnych problemów. 153 C. Naukowy status ewolucji Jak już widzieliśmy, naturalistyczna interpretacja ewolucji, która utrzymuje, że powstanie ludzkiego życia było przypadkiem, wyklucza zaprojektowanie i cel w przyrodzie. Jeśli naukowcy utrzymują, że metodologiczny naturalizm jest warunkiem koniecznym nauki, wtedy naturalistyczna interpretacja ewolucji nie jest możliwa do sfalsyfikowana i dlatego powinna być odrzucona jako nienaukowa 38. W odpowiedzi na to można zgłosić sprzeciw, że falsyfikowalność nie jest warunkiem koniecznym nauki. Nawet William A. Dembski, jedna z czołowych postaci ruchu Inteligentny Projekt, twierdził, że żadna naukowa teoria nie jest możliwa do sfalsyfikowania w sposób definitywny, ponieważ zawsze można dodać hipotezy pomocnicze tak, aby zharmonizować tę teorię z danymi będącymi z nią w konflikcie 39. Dembski jednakże twierdzi, że głównym punktem Poppera kryterium falsyfikowalności jest nie 38 Więcej na ten temat zob. K. Popper, Logika odkrycia naukowego (Warszawa : Państ. Wydaw. Naukowe, 1977) i Conjectures and Refutations (New York: Harper, 1963). 39 W. A. Dembski, The Design Revolution: Answering the Toughest Questions About Intelligent Design (Downers Grove, Illinois: InterVarsity Press, 2004), s. 281.

18 tyle, że twierdzenia naukowe muszą mieć możliwość okazania się fałszywymi, ile że muszą mieć możliwość bycia wyeliminowanymi wskutek otrzymania nowego dowodu. Używa wyrazu obalalne, by wydobyć różnice w znaczeniu. Czy naturalistyczna interpretacja ewolucji jest możliwa do obalenia? Jeśli naturalizm metodologiczny jest wzięty jako warunek konieczny nauki, wtedy odpowiedź brzmi: nie, ponieważ naturalizm metodologiczny zabrania wyjaśnień nadprzyrodzonych i wymusza wyjaśnienie ewolucji tylko przez przyczyny naturalne. Jako rezultat, naturalistyczna interpretacja ewolucji byłaby niemożliwa do obalenia i dlatego też nienaukowa. Naukowcy mają tylko dwie możliwości, aby uniknąć tego problemu. Pierwsza opcja to odrzucenie obalalności jako warunku koniecznego w nauce. Ale zbieranie dowodów, by testować teorie, jest sercem nauki. Dlatego też jest wyjątkowo nieprawdopodobne, żeby naukowcy wybrali tę opcję. Druga opcja to odrzucenie metodologicznego naturalizmu jako warunku koniecznego nauki. Niektórzy naukowcy przyjęli drugą opcję. Np. Massimo Pigliucci, profesor ekologii i ewolucji, utrzymuje, że naturalizm metodologiczny jest tymczasowy, ponieważ falsyfikacja naturalistycznego paradygmatu jest rzeczywiście możliwa 40. Mając na uwadze zestrojenie wszechświata, pomimo bycia ateistą, przyznaje: Ponieważ ustaliliśmy ostatecznie, że prawdopodobieństwo istnienia naszego wszechświata jest znikomo mała, i ponieważ nie możemy stwierdzić, dlaczego stałe fizyczne przyjęły wielkości, które obserwujemy, możliwość zaprojektowanego świata powinna być poważnie rozważona 41. Niestety, wielu naukowców i filozofów nauki ciągle broni poglądu, że metodologiczny naturalizm jest warunkiem koniecznym 40 M. Pigliucci, Tales of the Rational: Skeptical Essays About Nature and Science (Atlanta, Georgia: Freethought Press, 2000), s Ibid. 154

19 Naturalizm metodologiczny i ewolucja nauki. Skutkuje to przekształceniem nauki w jakiś typ idealizmu. W idealizmie rzeczywistość musi się podporządkować ideom zamiast odwrotnie. Metodologiczny naturalizm jest winny idealizmu, ponieważ interpretacja dowodów i konstruowanie teorii musi podporządkować się naturalistycznym ramom odniesienia, skoro wyjaśnienia nadprzyrodzone są zakazane. Étienne Gilson ostrzegał przed takim typem idealizmu, twierdząc, że najpewniejszą drogą rozpoznania fałszywych nauk jest przez fakt, że metoda ma w nich pierwszeństwo. Metoda jednakże powinna wywodzić się z nauki, nie nauka z metody. Naukowiec nie może wiedzieć, jak można poznać rzeczy, zanim je pozna, ani też nie może odkryć, jak poznać każdy porządek rzeczy poza poznaniem ich 42. Aby uniknąć problemu idealizmu i innych problemów, które omawiałem powyżej, naukowcy powinni porzucić pogląd, że naturalizm metodologiczny jest warunkiem koniecznym nauki. Są dwa sposoby, aby to osiągnąć. Jedna opcja to utrzymywać, że metodologiczny naturalizm jest zaledwie prowizoryczną zasadą. Drugą opcją jest całościowe porzucenie metodologicznego naturalizmu i po prostu poszukiwanie przyczyn bez ustalania żadnych warunków a priori co do typu statusu ontologicznego, który przyczyny muszą posiadać. Sądzę, że powinni wybrać drugą opcję, ale argumenty za tym przedstawię w innym miejscu 43. Tłum. Rafał Lizut 42 Por. É. Gilson, Realizm metodyczny. Tłum. J. Krasnowolski, Życie i Myśl 1954, nr 1, 2, s. 5-32, Chciałbym podziękować Arthurowi Gianelli za jego pomocne sugestie podczas pisania tego artykułu. Jestem również wdzięczny Toniemu Spanakos za cenne komentarze oraz Rafałowi Lizutowi za przetłumaczenie artykułu na język polski. Et Deo Gratias. 155

20 Methodological Naturalism And Evolution Summary Naturalism is a metaphysical view that denies the existence of supernatural entities. Usually this view amounts to a kind of materialism and therefore it denies the existence of non-material beings such as God. The branch of science that has probably generated the most controversy with respect to naturalism is evolutionary biology. This is because the topic of evolution is related to questions about the origin and purpose of human life and because some biologists have openly defended naturalism in the scientific literature. In response to the criticism that science should not assume naturalism, many have argued that science only assumes methodological naturalism. Methodological naturalism is an epistemological principle that governs how science is practiced and it prohibits the use of supernatural explanations in science. However, unlike metaphysical naturalism, methodological naturalism does not make any claims about the existence or non-existence of supernatural entities. In this paper author argues that when methodological naturalism is taken as a necessary condition of science it causes several serious problems for evolutionary biology. These problems affect the study of human beings, the study of nature, and the scientific status of evolution. In the end, author argues that scientists should abandon the view that methodological naturalism is a necessary condition of science. 156

ARGUMENTY KOSMOLOGICZNE. Sformułowane na gruncie nauk przyrodniczych

ARGUMENTY KOSMOLOGICZNE. Sformułowane na gruncie nauk przyrodniczych ARGUMENTY KOSMOLOGICZNE Sformułowane na gruncie nauk przyrodniczych O CO CHODZI W TYM ARGUMENCIE Argument ten ma pokazać, że istnieje zewnętrzna przyczyna wszechświata o naturze wyższej niż wszystko, co

Bardziej szczegółowo

UJĘCIE SYSTEMATYCZNE ARGUMENTY PRZECIWKO ISTNIENIU BOGA

UJĘCIE SYSTEMATYCZNE ARGUMENTY PRZECIWKO ISTNIENIU BOGA UJĘCIE SYSTEMATYCZNE ARGUMENTY PRZECIWKO ISTNIENIU BOGA ARGUMENTY PRZECIW ISTNIENIU BOGA ARGUMENTY ATEISTYCZNE 1 1. Argument z istnienia zła. (Argument ten jest jedynym, który ateiści przedstawiają jako

Bardziej szczegółowo

Teoria ewolucji. Podstawowe pojęcia. Wspólne pochodzenie.

Teoria ewolucji. Podstawowe pojęcia. Wspólne pochodzenie. Teoria ewolucji Podstawowe pojęcia. Wspólne pochodzenie. Ewolucja Znaczenie ogólne: zmiany zachodzące stopniowo w czasie W biologii ewolucja biologiczna W astronomii i kosmologii ewolucja gwiazd i wszechświata

Bardziej szczegółowo

Filozofia, ISE, Wykład X - Filozofia średniowieczna.

Filozofia, ISE, Wykład X - Filozofia średniowieczna. Filozofia, ISE, Wykład X - Filozofia średniowieczna. 2011-10-01 Plan wykładu 1 Filozofia średniowieczna a starożytna 2 3 Ogólna charakterystyka filozofii średniowiecznej Ogólna charakterystyka filozofii

Bardziej szczegółowo

3. Zasady moralne są obiektywnie prawdziwe. Musi istnieć ich stwórca. Jest nim bóg.

3. Zasady moralne są obiektywnie prawdziwe. Musi istnieć ich stwórca. Jest nim bóg. Czołowy amerykański apologeta, teolog i filozof, profesor William Lane Craig często uczestniczy w publicznych debatach powtarzając swoje argumenty dowodzące, że założenie istnienia boga jest bardziej rozsądne

Bardziej szczegółowo

Filozofia, ISE, Wykład III - Klasyfikacja dyscyplin filozoficznych

Filozofia, ISE, Wykład III - Klasyfikacja dyscyplin filozoficznych Filozofia, ISE, Wykład III - Klasyfikacja dyscyplin filozoficznych 2011-10-01 Plan wykładu 1 Klasyczny podział dyscyplin filozoficznych 2 Podział dyscyplin filozoficznych Klasyczny podział dyscyplin filozoficznych:

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Pedagogika, Wykład I - Miejsce filozofii wśród innych nauk

Filozofia, Pedagogika, Wykład I - Miejsce filozofii wśród innych nauk Filozofia, Pedagogika, Wykład I - Miejsce filozofii wśród innych nauk 10 października 2009 Plan wykładu Czym jest filozofia 1 Czym jest filozofia 2 Filozoficzna geneza nauk szczegółowych - przykłady Znaczenie

Bardziej szczegółowo

Naukowiec NASA zasugerował, że żyjemy w sztucznej rzeczywistości stworzonej przez zaawansowaną obcą cywilizację

Naukowiec NASA zasugerował, że żyjemy w sztucznej rzeczywistości stworzonej przez zaawansowaną obcą cywilizację Naukowiec NASA zasugerował, że żyjemy w sztucznej rzeczywistości stworzonej przez zaawansowaną obcą cywilizację Coraz więcej dowodów wskazuje na to, że nasza rzeczywistość nie jest tak realna jak wydaje

Bardziej szczegółowo

Jak powstają nowe gatunki. Katarzyna Gontek

Jak powstają nowe gatunki. Katarzyna Gontek Jak powstają nowe gatunki Katarzyna Gontek Powstawanie gatunków (specjacja) to proces biologiczny, w wyniku którego powstają nowe gatunki organizmów. Zachodzi na skutek wytworzenia się bariery rozrodczej

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza

Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza 2010-10-01 Plan wykładu 1 Krytyka nauk w Rozprawie o metodzie 2 Zasady metody Kryteria prawdziwości 3 Rola argumentów sceptycznych Argumenty sceptyczne

Bardziej szczegółowo

Filozofia przyrody, Wykład V - Filozofia Arystotelesa

Filozofia przyrody, Wykład V - Filozofia Arystotelesa Filozofia przyrody, Wykład V - Filozofia Arystotelesa 2011-10-01 Tematyka wykładu 1 Arystoteles - filozof systematyczny 2 3 4 Różnice w metodzie uprawiania nauki Krytyka platońskiej teorii idei Podział

Bardziej szczegółowo

TRZY GŁÓWNE PERSPEKTYWY FUNKCJONALIZM ROZWÓJ MYŚLI SOCJOLOGICZNEJ. WSPÓŁCZESNE PERSPEKTYWY SOCJOLOGICZNE FUNKCJONALIZM TEORIE KONFLIKTU

TRZY GŁÓWNE PERSPEKTYWY FUNKCJONALIZM ROZWÓJ MYŚLI SOCJOLOGICZNEJ. WSPÓŁCZESNE PERSPEKTYWY SOCJOLOGICZNE FUNKCJONALIZM TEORIE KONFLIKTU ROZWÓJ MYŚLI SOCJOLOGICZNEJ. WSPÓŁCZESNE PERSPEKTYWY SOCJOLOGICZNE dr Agnieszka Kacprzak TRZY GŁÓWNE PERSPEKTYWY Auguste Comte Emile Durkheim TEORIE KONFLIKTU Karol Marks INTERAKCJONIZM SYMBOLICZNY Max

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna

Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna Filozofia, Pedagogika, Wykład III - Filozofia archaiczna 2009-09-04 Plan wykładu 1 Jońska filozofia przyrody - wprowadzenie 2 3 Jońska filozofia przyrody - problematyka Centralna problematyka filozofii

Bardziej szczegółowo

Chcę poznać Boga i duszę. Filozofowie o Absolucie

Chcę poznać Boga i duszę. Filozofowie o Absolucie Chcę poznać Boga i duszę Filozofowie o Absolucie W jaki sposób można poznać Boga? Jak poznać Kogoś, Kto pozostaje niewidzialny i niepoznawalny? Szukając argumentów na istnienie Boga Świat (np. Teoria Wielkiego

Bardziej szczegółowo

Zastąpić metodologiczny naturalizm

Zastąpić metodologiczny naturalizm Zastąpić metodologiczny naturalizm Robert A. Delfino Richard Dawkins, podczas ostatniego wywiadu nt. swej nowej książki, The God Delusion, obwieszcza: wielka wojna nie toczy się pomiędzy ewolucjonizmem

Bardziej szczegółowo

Ankieta. Instrukcja i Pytania Ankiety dla młodzieży.

Ankieta. Instrukcja i Pytania Ankiety dla młodzieży. Ankieta Instrukcja i Pytania Ankiety dla młodzieży www.fundamentywiary.pl Pytania ankiety i instrukcje Informacje wstępne Wybierz datę przeprowadzenia ankiety w czasie typowego spotkania grupy młodzieżowej.

Bardziej szczegółowo

ODPOWIEDŹ NA UWAGI POLEMICZNE KS. DRA MARKA SŁOMKI DO MOJEGO ARTYKUŁU O FILTRZE EKSPLANACYJNYM

ODPOWIEDŹ NA UWAGI POLEMICZNE KS. DRA MARKA SŁOMKI DO MOJEGO ARTYKUŁU O FILTRZE EKSPLANACYJNYM POLEMIKI 345 odwoływania się do czynników pozafizycznych. Staje się to szczególnie ważne w świetle uzasadnionych obaw przyrodników, by w wyjaśnianiu świata nie wprowadzać projektanta tam, gdzie powstają

Bardziej szczegółowo

Przyrodnicze i kulturowe obrazy świata

Przyrodnicze i kulturowe obrazy świata Przyrodnicze i kulturowe obrazy świata wykład 6 Darwinizm i jego wpływ na współczesne postrzeganie świata dr Mateusz Hohol sem. zimowy 2014/2015 Dlaczego darwinizm jest ciekawy dla badacza obrazów świata?

Bardziej szczegółowo

dr Anna Mazur Wyższa Szkoła Promocji Intuicja a systemy przekonań

dr Anna Mazur Wyższa Szkoła Promocji Intuicja a systemy przekonań dr Anna Mazur Wyższa Szkoła Promocji Intuicja a systemy przekonań Systemy przekonań Dlaczego mądrzy ludzie podejmują głupie decyzje? Odpowiedzialne są nasze przekonania. Przekonania, które składają się

Bardziej szczegółowo

UWAGI O POZNANIU NAUKOWYM

UWAGI O POZNANIU NAUKOWYM WROCŁAW, V - 2012 JERZY LUKIERSKI UWAGI O POZNANIU NAUKOWYM 1. Poznanie naukowe i nienaukowe 2. Granice poznania naukowego i jego trzy filary 1. POZNANIE NAUKOWE I NIENAUKOWE Filozofia w czasach przednowożytnych

Bardziej szczegółowo

O argumentach sceptyckich w filozofii

O argumentach sceptyckich w filozofii O argumentach sceptyckich w filozofii - Czy cokolwiek można wiedzieć na pewno? - Czy cokolwiek można stwierdzić na pewno? Co myśli i czyni prawdziwy SCEPTYK? poddaje w wątpliwość wszelkie metody zdobywania

Bardziej szczegółowo

Rozwój ku pełni człowieczeństwa w nauczaniu Papieża Jana Pawła II

Rozwój ku pełni człowieczeństwa w nauczaniu Papieża Jana Pawła II Rozwój ku pełni człowieczeństwa w nauczaniu Papieża Jana Pawła II Wojciech Kosek Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka, Bielsko-Biała, 10. kwietnia 2014 r. Konferencja Personalistyczna koncepcja wychowania

Bardziej szczegółowo

Wiesław M. Macek. Teologia nauki. według. księdza Michała Hellera. Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego

Wiesław M. Macek. Teologia nauki. według. księdza Michała Hellera. Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego Wiesław M. Macek Teologia nauki według księdza Michała Hellera Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego Warszawa 2010 Na początku było Słowo (J 1, 1). Książka ta przedstawia podstawy współczesnej

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Historia, Wykład IV - Platońska teoria idei

Filozofia, Historia, Wykład IV - Platońska teoria idei Filozofia, Historia, Wykład IV - Platońska teoria idei 2010-10-01 Tematyka wykładu 1 Metafora jaskini 2 Świat materialny - świat pozoru Świat idei - świat prawdziwy Relacja między światem idei i światem

Bardziej szczegółowo

Filozofia, ISE, Wykład V - Filozofia Eleatów.

Filozofia, ISE, Wykład V - Filozofia Eleatów. 2011-10-01 Plan wykładu 1 Filozofia Parmenidesa z Elei Ontologia Parmenidesa Epistemologiczny aspekt Parmenidejskiej filozofii 2 3 Ontologia Parmenidesa Epistemologiczny aspekt Parmenidejskiej filozofii

Bardziej szczegółowo

w interakcje ze stworzeniem, jest wiarygodna w naszej epoce, która jest epoką nauki. Nie byłaby ona wiarygodna gdybyśmy żyli we Wszechświecie rządzony

w interakcje ze stworzeniem, jest wiarygodna w naszej epoce, która jest epoką nauki. Nie byłaby ona wiarygodna gdybyśmy żyli we Wszechświecie rządzony Wstęp Książka ta stanowi trzecią część trylogii poświęconej zagadnieniom, które wyłaniają się w dialogu pomiędzy nauką i teologią. W części pierwszej (Jeden świat) dokonaliśmy przeglądu problematyki. Tematem

Bardziej szczegółowo

Joseph LeDoux, Jacek Dębiec, Henry Moss (red.) THE SELF: FROM SOUL TO BRAIN

Joseph LeDoux, Jacek Dębiec, Henry Moss (red.) THE SELF: FROM SOUL TO BRAIN LEKTURY OBI Zagadnienia Filozoficzne w Nauce XXXVI / 2005, s. 172 176 LEKTURY OBI LEKTURY OBI Joseph LeDoux, Jacek Dębiec, Henry Moss (red.) THE SELF: FROM SOUL TO BRAIN Książka zawiera teksty referatów

Bardziej szczegółowo

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda GWSP Filozofia z aksjologią dr Mieczysław Juda GIGI Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm Hume a Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm

Bardziej szczegółowo

O badaniach nad SZTUCZNĄ INTELIGENCJĄ

O badaniach nad SZTUCZNĄ INTELIGENCJĄ O badaniach nad SZTUCZNĄ INTELIGENCJĄ Jak określa się inteligencję naturalną? Jak określa się inteligencję naturalną? Inteligencja wg psychologów to: Przyrodzona, choć rozwijana w toku dojrzewania i uczenia

Bardziej szczegółowo

Teoretyczne podstawy kognitywistyki religii K O N R A D T A L M O N T - K A M I N S K I U M C S

Teoretyczne podstawy kognitywistyki religii K O N R A D T A L M O N T - K A M I N S K I U M C S Teoretyczne podstawy kognitywistyki religii K O N R A D T A L M O N T - K A M I N S K I U M C S Plan Kognitywistyka religii Główne tezy Podstawy i problemy Racjonalność ograniczona Religia i prospołeczność

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie. D. Wade Hands. Economic methodology is dead long live economic methodology: thirteen theses on the new economic methodology

Wprowadzenie. D. Wade Hands. Economic methodology is dead long live economic methodology: thirteen theses on the new economic methodology Economic methodology is dead long live economic methodology: thirteen theses on the new economic methodology D. Wade Hands Dominik Komar Wprowadzenie Sukces intensyfikacja badań na polu metodologicznym

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Historia, Wykład V - Filozofia Arystotelesa

Filozofia, Historia, Wykład V - Filozofia Arystotelesa Filozofia, Historia, Wykład V - Filozofia Arystotelesa 2010-10-01 Tematyka wykładu 1 Arystoteles - filozof systematyczny 2 3 4 Podział nauk Arystoteles podzielił wszystkie dyscypliny wiedzy na trzy grupy:

Bardziej szczegółowo

Bóg a prawda... ustanawiana czy odkrywana?

Bóg a prawda... ustanawiana czy odkrywana? Bóg a prawda... ustanawiana czy odkrywana? W skali od 1 do 10 (gdzie 10 jest najwyższą wartością) określ, w jakim stopniu jesteś zaniepokojony faktem, że większość młodzieży należącej do Kościoła hołduje

Bardziej szczegółowo

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SHEMAT PUNKTOWANIA KWIEIEŃ 2014 Rozumienie ze słuchu Wymagania ogólne II. Rozumienie Uczeń rozumie proste,

Bardziej szczegółowo

166 Wstęp do statystyki matematycznej

166 Wstęp do statystyki matematycznej 166 Wstęp do statystyki matematycznej Etap trzeci realizacji procesu analizy danych statystycznych w zasadzie powinien rozwiązać nasz zasadniczy problem związany z identyfikacją cechy populacji generalnej

Bardziej szczegółowo

Czy możemy coś powiedzieć o istocie Boga?

Czy możemy coś powiedzieć o istocie Boga? Przymioty Boga Czy możemy coś powiedzieć o istocie Boga? dowody na istnienie Boga ustaliły, że On jest, ale czy poza wiedzą o Jego istnieniu możemy coś wiedzieć o Jego istocie? Św. Tomasz twierdzi, że

Bardziej szczegółowo

KRZYSZTOF WÓJTOWICZ Instytut Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego

KRZYSZTOF WÓJTOWICZ Instytut Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego KRZYSZTOF WÓJTOWICZ Instytut Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego wojtow@uw.edu.pl 1 2 1. SFORMUŁOWANIE PROBLEMU Czy są empiryczne aspekty dowodów matematycznych? Jeśli tak to jakie stanowisko filozoficzne

Bardziej szczegółowo

Baruch Spinoza ( )

Baruch Spinoza ( ) Baruch Spinoza (1632-1677) Dla jednych: najszlachetniejszy i najbardziej godny miłości z wielkich filozofów (B. Russell). Dla innych: Największy heretyk XVII wieku. Obrońca diabła. Duchowy sabotaŝysta.

Bardziej szczegółowo

Katarzyna Wojewoda-Buraczyńska Koncepcja multicentryczności prawa a derywacyjne argumenty systemowe. Studenckie Zeszyty Naukowe 9/13, 84-87

Katarzyna Wojewoda-Buraczyńska Koncepcja multicentryczności prawa a derywacyjne argumenty systemowe. Studenckie Zeszyty Naukowe 9/13, 84-87 Katarzyna Wojewoda-Buraczyńska Koncepcja multicentryczności prawa a derywacyjne argumenty systemowe Studenckie Zeszyty Naukowe 9/13, 84-87 2006 Katarzyna Wojewoda-Buraczyńska Koncepcja multicentryczności

Bardziej szczegółowo

KOŚCIÓŁ A EWOLUCJA. michał chaberek op

KOŚCIÓŁ A EWOLUCJA. michał chaberek op KOŚCIÓŁ A EWOLUCJA michał chaberek op Redakcja i korekta Paulina Jeske-Choińska Projekt okładki Teodor Jeske-Choiński Opracowanie graficzne i łamanie Teodor Jeske-Choiński www.gniazdo.pl Copyright 2012

Bardziej szczegółowo

Filozofia, ISE, Wykład VII - Platońska teoria idei cz. 2.

Filozofia, ISE, Wykład VII - Platońska teoria idei cz. 2. Filozofia, ISE, Wykład VII - Platońska teoria idei cz. 2. Artur Machlarz 2011-10-01 Plan wykładu 1 Czym według Platona jest wiedza prawdziwa i jak ją osiągnąć? 2 3 Protagoras - człowiek jest miarą wszechrzeczy...

Bardziej szczegółowo

Wizja teorii ewolucji człowieka Karola Darwina. SP Klasa VI, temat 3

Wizja teorii ewolucji człowieka Karola Darwina. SP Klasa VI, temat 3 Wizja teorii ewolucji człowieka Karola Darwina Wizja biblijnego stworzenia Adama według Michała Anioła Grupa 1 i 2 Z pewnością każdy z nas zastanawiał się, jak powstał człowiek. Czy to Bóg go stworzył,

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA NA KOLOKWIA

ZAGADNIENIA NA KOLOKWIA ZAGADNIENIA NA KOLOKWIA RACJONALIZM XVII WIEKU [COPLESTON] A. KARTEZJUSZ: 1. metoda matematyczna i) cel metody ii) 4 reguły iii) na czym polega matematyczność metody 2. wątpienie metodyczne i) cel wątpienia

Bardziej szczegółowo

Ekologia wyk. 1. wiedza z zakresu zarówno matematyki, biologii, fizyki, chemii, rozumienia modeli matematycznych

Ekologia wyk. 1. wiedza z zakresu zarówno matematyki, biologii, fizyki, chemii, rozumienia modeli matematycznych Ekologia wyk. 1 wiedza z zakresu zarówno matematyki, biologii, fizyki, chemii, rozumienia modeli matematycznych Ochrona środowiska Ekologia jako dziedzina nauki jest nauką o zależnościach decydujących

Bardziej szczegółowo

KLUCZ PUNKTOWANIA ODPOWIEDZI

KLUCZ PUNKTOWANIA ODPOWIEDZI Egzamin maturalny maj 2009 FILOZOFIA POZIOM ROZSZERZONY KLUCZ PUNKTOWANIA ODPOWIEDZI Zasady oceniania: za rozwiązanie wszystkich zadań można uzyskać maksymalnie 50 punktów (w tym za rozwiązanie zadań

Bardziej szczegółowo

SEMINARIUM ODNOWY W DUCHU ŚWIĘTYM

SEMINARIUM ODNOWY W DUCHU ŚWIĘTYM SEMINARIUM ODNOWY W DUCHU ŚWIĘTYM Tydzień wprowadzający Bóg nas "...wezwał świętym powołaniem nie na podstawie naszych czynów, lecz stosownie do własnego postanowienia i łaski, która nam dana została w

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA

EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY MAJ 2011 2 Egzamin maturalny z filozofii poziom podstawowy Zadanie 1. (0 3) Obszar standardów A. Zenon z Kition

Bardziej szczegółowo

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec Wstęp Historia Fizyki dr Ewa Pawelec 1 Co to jest historia, a co fizyka? Po czym odróżnić fizykę od reszty nauk przyrodniczych, nauki przyrodnicze od humanistycznych a to wszystko od magii? Szkolne przedstawienie

Bardziej szczegółowo

Andrzej L. Zachariasz. ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii

Andrzej L. Zachariasz. ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii Andrzej L. Zachariasz ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU RZESZOWSKIEGO RZESZÓW 2004 Opiniowali Prof. zw. dr hab. KAROL BAL Prof. dr hab.

Bardziej szczegółowo

Proces badawczy schemat i zasady realizacji

Proces badawczy schemat i zasady realizacji Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Wydział Nauk Ekonomicznych UW Warszawa, 28 października 2014 Najważniejsze rodzaje badań Typy badań Podział wg celu badawczego Kryteria przyczynowości

Bardziej szczegółowo

Wiara nadawanie dużego prawdopodobieństwa prawdziwości twierdzenia w warunkach braku wystarczającej wiedzy.

Wiara nadawanie dużego prawdopodobieństwa prawdziwości twierdzenia w warunkach braku wystarczającej wiedzy. Uważam, iż w publicystyce nawet tej bardziej naukowej nadużywany jest dosyć wieloznaczny termin wiara i to pomimo istniejących słów takich jak przekonanie lub przeświadczenie często bardziej adekwatnych

Bardziej szczegółowo

Szkoła austriacka w ekonomii

Szkoła austriacka w ekonomii Szkoła austriacka w ekonomii Ekonomia głównego nurtu a ekonomia heterodoksyjna (instytucjonalizm, szkoła historyczna itp.) Istnieje od końca XIX wieku do dziś Założyciel Carl Menger (1840-1921) Ważni przedstawiciele:

Bardziej szczegółowo

Jerzy Lukierski NAUKA I RELIGIA CZY MOŻNA POGODZIĆ?

Jerzy Lukierski NAUKA I RELIGIA CZY MOŻNA POGODZIĆ? Jerzy Lukierski NAUKA I RELIGIA CZY MOŻNA POGODZIĆ? Relacja między nauką i religią jest dość złożona. Wyrazem tego jest debata pomiędzy nauką i religią, w której szczególnie w przeszłości było wiele pasji

Bardziej szczegółowo

10/4/2015 CELE ZAJĘĆ PLAN ZAJĘĆ METODY BADAŃ SPOŁECZNYCH WYKŁAD 1: ZAJĘCIA WPROWADZAJĄCE

10/4/2015 CELE ZAJĘĆ PLAN ZAJĘĆ METODY BADAŃ SPOŁECZNYCH WYKŁAD 1: ZAJĘCIA WPROWADZAJĄCE METODY BADAŃ SPOŁECZNYCH WYKŁAD 1: ZAJĘCIA WPROWADZAJĄCE dr Agnieszka Kacprzak CELE ZAJĘĆ Jak w poprawnie metodologiczny sposób rozwiązywać problemy pojawiające się w nauce i w biznesie? Jak definiować

Bardziej szczegółowo

Nauka & Wiara. DSW Wrocław 27 kwietnia 2013

Nauka & Wiara. DSW Wrocław 27 kwietnia 2013 Nauka & Wiara DSW Wrocław 27 kwietnia 2013 Nauka & Wiara c, TM, All rights (lefts) reserved, etc... DSW Wrocław 27 kwietnia 2013 Bohaterowie dramatu Bohaterowie dramatu Wiara Nauka Bohaterowie dramatu

Bardziej szczegółowo

Proces badawczy schemat i zasady realizacji

Proces badawczy schemat i zasady realizacji Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Zaoczne Studia Doktoranckie z Ekonomii Warszawa, 23 października 2016 Metodologia i metoda naukowa 1 Metodologia Metodologia nauka o metodach nauki

Bardziej szczegółowo

Elementy filozofii i metodologii INFORMATYKI

Elementy filozofii i metodologii INFORMATYKI Elementy filozofii i metodologii INFORMATYKI Filozofia INFORMATYKA Metodologia Wykład 1. Wprowadzenie. Filozofia, metodologia, informatyka Czym jest FILOZOFIA? (objaśnienie ogólne) Filozofią nazywa się

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet dziecięcy jako laboratorium

Uniwersytet dziecięcy jako laboratorium Uniwersytet dziecięcy jako laboratorium Źródło: pixabay.com II Kongres Uniwersytetów Dziecięcych, Warszawa, 26 marca 2015 Anna Grąbczewska, Uniwersytet Dzieci Laboratorium - eksperymenty - narzędzia i

Bardziej szczegółowo

Raportowanie badań jakościowych i ilościowych. Ukryte podobieństwa i wyraźne różnice. Pisanie naukowe jest:

Raportowanie badań jakościowych i ilościowych. Ukryte podobieństwa i wyraźne różnice. Pisanie naukowe jest: Raportowanie badań jakościowych i ilościowych. Ukryte podobieństwa i wyraźne różnice Emilia Soroko Instytut Psychologii UAM kwiecień 2008 Pisanie naukowe jest: 1. działalnością publiczną 2. czynnością

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD 2: PSYCHOLOGIA POZNAWCZA JAKO NAUKA EKSPERYMENTALNA

WYKŁAD 2: PSYCHOLOGIA POZNAWCZA JAKO NAUKA EKSPERYMENTALNA WYKŁAD 2: PSYCHOLOGIA POZNAWCZA JAKO NAUKA EKSPERYMENTALNA Psychologia poznawcza dr Mateusz Hohol METODA NAUKOWA (1) problem badawczy (2) hipoteza (4) analiza danych (3) eksperyment (5) wniosek: potwierzenie

Bardziej szczegółowo

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe)

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe) Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Demografia Wydział Nauk Ekonomicznych UW Warszawa, 4 listopada 2008 Najważniejsze rodzaje badań Typy badań Podział wg celu badawczego Badania eksploracyjne

Bardziej szczegółowo

Szczegółowe wymagania edukacyjne na poszczególne oceny śródroczne i roczne z przedmiotu: FIZYKA. Nauczyciel przedmiotu: Marzena Kozłowska

Szczegółowe wymagania edukacyjne na poszczególne oceny śródroczne i roczne z przedmiotu: FIZYKA. Nauczyciel przedmiotu: Marzena Kozłowska Szczegółowe wymagania edukacyjne na poszczególne oceny śródroczne i roczne z przedmiotu: FIZYKA Nauczyciel przedmiotu: Marzena Kozłowska Szczegółowe wymagania edukacyjne zostały sporządzone z wykorzystaniem

Bardziej szczegółowo

Gilsonowska metoda historii filozofii. Artur Andrzejuk

Gilsonowska metoda historii filozofii. Artur Andrzejuk Gilsonowska metoda historii filozofii Artur Andrzejuk PLAN 1. Gilsonowska koncepcja historii filozofii jako podstawa jej metodologii 2. Charakterystyka warsztatu historyka filozofii na różnych etapach

Bardziej szczegółowo

Jak mam uwielbiać Boga w moim życiu, aby modlitwa była skuteczna? Na czym polega uwielbienie?

Jak mam uwielbiać Boga w moim życiu, aby modlitwa była skuteczna? Na czym polega uwielbienie? Jak mam uwielbiać Boga w moim życiu, aby modlitwa była skuteczna? Na czym polega uwielbienie? UWIELBIAJ DUSZO MOJA PANA!!! ZANIM UWIELBISZ PRAWDZIWIE ZAAKCEPTUJ SYTUACJĘ, KTÓRĄ BÓG DOPUSZCZA UWIELBIANIE

Bardziej szczegółowo

Teoria gier. Strategie stabilne ewolucyjnie Zdzisław Dzedzej 1

Teoria gier. Strategie stabilne ewolucyjnie Zdzisław Dzedzej 1 Teoria gier Strategie stabilne ewolucyjnie 2012-01-11 Zdzisław Dzedzej 1 John Maynard Smith (1920-2004) 2012-01-11 Zdzisław Dzedzej 2 Hawk- Dove Game Przedstawimy uproszczony model konfliktu omówiony w

Bardziej szczegółowo

JAKIEGO RODZAJU NAUKĄ JEST

JAKIEGO RODZAJU NAUKĄ JEST JAKIEGO RODZAJU NAUKĄ JEST INFORMATYKA? Computer Science czy Informatyka? Computer Science czy Informatyka? RACZEJ COMPUTER SCIENCE bo: dziedzina ta zaistniała na dobre wraz z wynalezieniem komputerów

Bardziej szczegółowo

Podstawy pedagogiki leśnej od Edukacji Środowiskowej do Edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju. Bjørn Helge Bjørnstad

Podstawy pedagogiki leśnej od Edukacji Środowiskowej do Edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju. Bjørn Helge Bjørnstad Podstawy pedagogiki leśnej od Edukacji Środowiskowej do Edukacji na rzecz zrównoważonego rozwoju Bjørn Helge Bjørnstad Edukacja dla zrównoważonego rozwoju Zbliżenie na ludzkie zachowania i interakcje z

Bardziej szczegółowo

Proces badawczy schemat i zasady realizacji

Proces badawczy schemat i zasady realizacji Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Zaoczne Studia Doktoranckie z Ekonomii Warszawa, 14 grudnia 2014 Metodologia i metoda badawcza Metodologia Zadania metodologii Metodologia nauka

Bardziej szczegółowo

ROZWAŻANIA O JEZYKU NAUKOWYM I RELIGIJNYM

ROZWAŻANIA O JEZYKU NAUKOWYM I RELIGIJNYM ROZWAŻANIA O JEZYKU NAUKOWYM I RELIGIJNYM Wiesław M. Macek Wydział Matematyczno-Przyrodniczy, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, Dewajtis 5, 01-815 Warszawa; Centrum Badań Kosmicznych,

Bardziej szczegółowo

CZYM SĄ OBLICZENIA NAT A URALNE?

CZYM SĄ OBLICZENIA NAT A URALNE? CZYM SĄ OBLICZENIA NATURALNE? Co to znaczy obliczać (to compute)? Co to znaczy obliczać (to compute)? wykonywać operacje na liczbach? (komputer = maszyna licząca) wyznaczać wartości pewnych funkcji? (program

Bardziej szczegółowo

Św. Augustyn, Wyznania, przekład Z. Kubiak, Znak, Kraków 1997

Św. Augustyn, Wyznania, przekład Z. Kubiak, Znak, Kraków 1997 Św. Augustyn, Wyznania, przekład Z. Kubiak, Znak, Kraków 1997 ks. XI 1. Wyznania nie informują Boga, o czym i tak wie, lecz są wyrazem miłości Augustyna do Boga jako Ojca. 2. Augustyn pragnie poznać Prawo

Bardziej szczegółowo

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem!

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem! Proszę bardzo!...książka z przesłaniem! Przesłanie, które daje odpowiedź na pytanie co ja tu właściwie robię? Przesłanie, które odpowie na wszystkie twoje pytania i wątpliwości. Z tej książki dowiesz się,

Bardziej szczegółowo

FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY

FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY EGZAMIN MATURALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SCHEMAT PUNKTOWANIA MAJ 2014 2 Egzamin maturalny z filozofii Część I (20 punktów) Zadanie 1. (0 3) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

DLACZEGO SPOŁECZEŃSTWO SIĘ ZMIENIA?

DLACZEGO SPOŁECZEŃSTWO SIĘ ZMIENIA? dr Alicja Raciniewska Zakład Badań Kultury Materialnej i Wizualnej Instytut Socjologii UAM, Poznań alicjar@amu.edu.pl DLACZEGO SPOŁECZEŃSTWO SIĘ ZMIENIA? PODSTAWY SOCJOLOGII. WYKŁAD 15 Zmiana społeczna

Bardziej szczegółowo

Ontologie, czyli o inteligentnych danych

Ontologie, czyli o inteligentnych danych 1 Ontologie, czyli o inteligentnych danych Bożena Deka Andrzej Tolarczyk PLAN 2 1. Korzenie filozoficzne 2. Ontologia w informatyce Ontologie a bazy danych Sieć Semantyczna Inteligentne dane 3. Zastosowania

Bardziej szczegółowo

2/17/2015 ELEMENTY SOCJOLOGII PODRĘCZNIKI STARE WYDANIE PODRĘCZNIKA. Anthony Giddens Socjologia, PWN, Warszawa, 2012

2/17/2015 ELEMENTY SOCJOLOGII PODRĘCZNIKI STARE WYDANIE PODRĘCZNIKA. Anthony Giddens Socjologia, PWN, Warszawa, 2012 ELEMENTY SOCJOLOGII dr Agnieszka Kacprzak PODRĘCZNIKI Anthony Giddens Socjologia, PWN, Warszawa, 2012 PODRĘCZNIKI UZPEŁNIAJĄCE: Piotr Sztompka Socjologia. Analiza społeczeństwa, Znak, Kraków, 2003 Krystyna

Bardziej szczegółowo

2/18/2016 ELEMENTY SOCJOLOGII CO TO JEST SOCJOLOGIA? GORĄCA SOCJOLOGIA A SOCJOLOGIA NAUKOWA

2/18/2016 ELEMENTY SOCJOLOGII CO TO JEST SOCJOLOGIA? GORĄCA SOCJOLOGIA A SOCJOLOGIA NAUKOWA ELEMENTY SOCJOLOGII dr Agnieszka Kacprzak CO TO JEST SOCJOLOGIA? socjologia (societas i logos nauka o społeczeństwie) Społeczeństwo jest to pewna liczba ludzi, którzy w określonych czasach i pod pewnymi

Bardziej szczegółowo

Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu.

Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. Układ graficzny CKE 2013 KOD UZUPEŁNIA ZDAJĄCY PESEL Miejsce na naklejkę z kodem EGZAMIN MATURALNY Z FILOZOFII POZIOM ROZSZERZONY

Bardziej szczegółowo

Czy znaczna niestabilność postrzegania atrakcyjności twarzy podważa adaptacjonistyczną interpretację tego zjawiska?

Czy znaczna niestabilność postrzegania atrakcyjności twarzy podważa adaptacjonistyczną interpretację tego zjawiska? Czy znaczna niestabilność postrzegania atrakcyjności twarzy podważa adaptacjonistyczną interpretację tego zjawiska? Krzysztof Kościński Zakład Ekologii Populacyjnej Człowieka, UAM Charles Darwin, 1871,

Bardziej szczegółowo

Trochę historii filozofii

Trochę historii filozofii Natura, a jej rozumienie we współczesnej nauce Janusz Mączka Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych Ośrodek Badań Interdyscyplinarnych Wydział Filozoficzny Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie

Bardziej szczegółowo

To powiedziałem wam, abyście we mnie pokój mieli. Na świecie ucisk mieć będziecie, ale ufajcie, Ja zwyciężyłem świat (Jan 16:33)

To powiedziałem wam, abyście we mnie pokój mieli. Na świecie ucisk mieć będziecie, ale ufajcie, Ja zwyciężyłem świat (Jan 16:33) Lekcja 4 na 22 października 2016 Mojżesz napisał Księgę Joba i Genesis w czasie, gdy przebywał w Midianie. Tak więc Księga Joba jest jedną z pierwszych ksiąg Biblii. W odróżnieniu od innych ksiąg Starego

Bardziej szczegółowo

Hermeneutyczne koncepcje człowieka

Hermeneutyczne koncepcje człowieka Hermeneutyczne koncepcje człowieka Włodzimierz Lorenc Hermeneutyczne koncepcje człowieka w kręgu inspiracji Heideggerowskich Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Warszawa 2003 Redakcja i korekta: Piotr Piber Projekt

Bardziej szczegółowo

wiecznie samotny, bo któreż ze stworzonych serc mogłoby nasycić Jego miłość? Tymczasem Bóg jest całą społecznością w wiecznym ofiarowywaniu się z

wiecznie samotny, bo któreż ze stworzonych serc mogłoby nasycić Jego miłość? Tymczasem Bóg jest całą społecznością w wiecznym ofiarowywaniu się z TRUDNY TEMAT Nauczyliśmy się słuchać łatwych kazań. Wygłaszanych, jak to się mówi, pod publiczkę. Nieraz kokieteryjnych, zalotnych, brzdąkających w bardzo serdeczną i łatwą strunę budzenia miłości do bliźniego.

Bardziej szczegółowo

Dlaczego chrześcijańska wiara nie jest zabobonem

Dlaczego chrześcijańska wiara nie jest zabobonem Dlaczego chrześcijańska wiara nie jest zabobonem Recenzja książki: Michał Heller, Tadeusz Pabjan, Stworzenie i początek wszechświata, Copernicus Center Press, Kraków 2013, s. 177. W wydanej nakładem Copernicus

Bardziej szczegółowo

Dzięki ćwiczeniom z panią Suzuki w szkole Hagukumi oraz z moją mamą nauczyłem się komunikować za pomocą pisma. Teraz umiem nawet pisać na komputerze.

Dzięki ćwiczeniom z panią Suzuki w szkole Hagukumi oraz z moją mamą nauczyłem się komunikować za pomocą pisma. Teraz umiem nawet pisać na komputerze. Przedmowa Kiedy byłem mały, nawet nie wiedziałem, że jestem dzieckiem specjalnej troski. Jak się o tym dowiedziałem? Ludzie powiedzieli mi, że jestem inny niż wszyscy i że to jest problem. To była prawda.

Bardziej szczegółowo

Podstawy logiki praktycznej

Podstawy logiki praktycznej Podstawy logiki praktycznej Wykład 6: Argumentacja prawnicza Dr Maciej Pichlak Uniwersytet Wrocławski Katedra Teorii i Filozofii Prawa maciej.pichlak@uwr.edu.pl Spory wokół logiki prawniczej Bóg obdarzył

Bardziej szczegółowo

Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu.

Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. Układ graficzny CKE 2013 KOD UZUPEŁNIA ZDAJĄCY PESEL Miejsce na naklejkę z kodem EGZAMIN MATURALNY Z FILOZOFII POZIOM ROZSZERZONY

Bardziej szczegółowo

Test mocny stron. 1. Lubię myśleć o tym, jak można coś zmienić, ulepszyć. Ani pasuje, ani nie pasuje

Test mocny stron. 1. Lubię myśleć o tym, jak można coś zmienić, ulepszyć. Ani pasuje, ani nie pasuje Test mocny stron Poniżej znajduje się lista 55 stwierdzeń. Prosimy, abyś na skali pod każdym z nich określił, jak bardzo ono do Ciebie. Są to określenia, które wiele osób uznaje za korzystne i atrakcyjne.

Bardziej szczegółowo

6. Zagadnienia źródła poznania I Psychologiczne zagadnienie źródła poznania

6. Zagadnienia źródła poznania I Psychologiczne zagadnienie źródła poznania 6. Zagadnienia źródła poznania I Psychologiczne zagadnienie źródła poznania Andrzej Wiśniewski Andrzej.Wisniewski@amu.edu.pl Wstęp do filozofii Materiały do wykładu 2015/2016 Dwa zagadnienia źródła poznania

Bardziej szczegółowo

Kilka innych faktów...

Kilka innych faktów... Steven Pinker (1954 - ) Dept. of Brain and Cognitive Sciences at MIT Dept. of Psychology, Harvard University The Language Instinct: How the Mind Creates Language How the Mind Works The Stuff of Thought:

Bardziej szczegółowo

Dobro w czasach postmoderny

Dobro w czasach postmoderny Ks. Ryszard Skowronek Dobro w czasach postmoderny Etyka postmodernizmu a nauczanie moralne Jana Pawła II Księgarnia św. Jacka Katowice 2007 SPIS TREŚCI Contents... 9 Wstęp... 11 Rozdział 1. POSTMODERNIZM

Bardziej szczegółowo

Czym są badania jakościowe? David Silverman : Interpretacja danych jakościowych

Czym są badania jakościowe? David Silverman : Interpretacja danych jakościowych Czym są badania jakościowe? David Silverman : Interpretacja danych jakościowych Główne zagadnienia Kiedy porównujemy badania ilościowe i jakościowe, znajdujemy głownie róŝne rozłoŝenie akcentów między

Bardziej szczegółowo

Skala Postaw Twórczych i Odtwórczych dla gimnazjum

Skala Postaw Twórczych i Odtwórczych dla gimnazjum Krakowska kademia im. ndrzeja Frycza Modrzewskiego Skala Postaw Twórczych i Odtwórczych dla gimnazjum utor: gnieszka Guzik, Patrycja Huget Instrukcja: Poniżej przedstawione zostały do wyboru po dwa stwierdzenia

Bardziej szczegółowo

Historia ekonomii. Mgr Robert Mróz. Zajęcia wprowadzające

Historia ekonomii. Mgr Robert Mróz. Zajęcia wprowadzające Historia ekonomii Mgr Robert Mróz Zajęcia wprowadzające 04.10.2016 Plan Organizacja zajęć Warunki zaliczenia Co to jest historia ekonomii i po co nam ona? Organizacja zajęć robertmrozecon.wordpress.com

Bardziej szczegółowo

Czy architektura umysłu to tylko taka sobie bajeczka? Marcin Miłkowski

Czy architektura umysłu to tylko taka sobie bajeczka? Marcin Miłkowski Czy architektura umysłu to tylko taka sobie bajeczka? Marcin Miłkowski Architektura umysłu Pojęcie używane przez prawie wszystkie współczesne ujęcia kognitywistyki Umysł Przetwornik informacji 2 Architektura

Bardziej szczegółowo

Algorytmy ewolucyjne NAZEWNICTWO

Algorytmy ewolucyjne NAZEWNICTWO Algorytmy ewolucyjne http://zajecia.jakubw.pl/nai NAZEWNICTWO Algorytmy ewolucyjne nazwa ogólna, obejmująca metody szczegółowe, jak np.: algorytmy genetyczne programowanie genetyczne strategie ewolucyjne

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wstęp 3.

SPIS TREŚCI. Wstęp 3. SPIS TREŚCI Wstęp 3 I. ROZWAŻANIA WSTĘPNE 23 1. Luteranizm i jego znaczenie dla filozofii 23 1.1. Główne założenia doktrynalne luteranizmu 24 1.2. Luter i filozofia 33 2. Reakcja na Reformację - racjonalizacje

Bardziej szczegółowo

Zmiana przekonań ograniczających. Opracowała Grażyna Gregorczyk

Zmiana przekonań ograniczających. Opracowała Grażyna Gregorczyk Zmiana przekonań ograniczających Opracowała Grażyna Gregorczyk Główny wpływ na nasze emocje mają nasze przekonania na temat zaistniałych faktów (np. przekonania na temat uprzedzenia do swojej osoby ze

Bardziej szczegółowo

to jest właśnie to, co nazywamy procesem życia, doświadczenie, mądrość, wyciąganie konsekwencji, wyciąganie wniosków.

to jest właśnie to, co nazywamy procesem życia, doświadczenie, mądrość, wyciąganie konsekwencji, wyciąganie wniosków. Cześć, Jak to jest, że rzeczywistość mamy tylko jedną i czy aby na pewno tak jest? I na ile to może przydać się Tobie, na ile to może zmienić Twoją perspektywę i pomóc Tobie w osiąganiu tego do czego dążysz?

Bardziej szczegółowo