Księga życia i twórczości tom III BIOJURYSPRUDENCJA

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Księga życia i twórczości tom III BIOJURYSPRUDENCJA"

Transkrypt

1

2 Księga życia i twórczości tom III BIOJURYSPRUDENCJA

3 * Księga życia i twórczości * tom III BIOJURYS- PRUDENCJA Księga pamiątkowa dedykowana Profesorowi Romanowi A. Tokarczykowi pod redakcją Zbigniewa Władka, we współpracy z Jerzym Stelmasiakiem, Włodzimierzem Gogłozą i Krzysztofem Kukurykiem Wydawnictwo Polihymnia Lublin 2013

4 Redakcja Zbigniew Władek, Jerzy Stelmasiak, Włodzimierz Gogłoza, Krzysztof Kukuryk Projekt okładki Jerzy Durakiewicz Skład i redakcja techniczna Bez Erraty Zbigniew Dyszczyk by Roman Tokarczyk Okładka płyt na podstawie projektu Jerzego Durakiewicza ISBN Nagranie/powielenie płyt Wydawnictwo Muzyczne Polihymnia sp. z o.o. ul. Deszczowa 19, Lublin, tel./faks ,

5 Roman Andrzej Tokarczyk

6 Spis treści Wstęp Kluczowe pojęcia biojurysprudencji (Roman A. Tokarczyk) Zarys przedmiotu biojurysprudencji (Roman A. Tokarczyk) Deklaracja niepodległości biojurysprudencji (Stefan Symotiuk) Biojurisprudence? A Comment to Professor Tokarczyk (Juha-Pekka Rentto) The Subject Matter of Biojurisprudence and Biolaw (Wenceslas J. Wagner) Biojurysprudencja młodszą siostrą bioetyki (Anna Kołaczko) Posłannictwo biojurysprudencji w świecie (Olga Garbacka) Бioюриспрудeнцiя нoвий нaпрям в cучаcнiй нaуцi прaвa (Oлeкcaндp Mepeжкo) Biojurysprudencja nowym kierunkiem w naukach prawnych (Aleksander Mereżko) Biojurysprudencja ważną refleksją nad prawem (Paweł Łabieniec) Biojurysprudencja poszukiwaniem nowego oblicza prawa (Jerzy Jaskiernia) Biojurysprudencja dom zbudowany na piasku czy na skale? (Oktawian Nawrot, Jerzy Zajadło) The Conception of Bioiurisprudence (John C. Holmes) Koncepcja biojurysprudencji a rzeczywistość prawna (Ludwik Żukowski, Wojciech Maciejko) Biojusprudencja nowym nurtem prawoznawstwa (Anetta Breczko) Biojurisprudence as an Original Concept of Knowledge and Information on the Law (Mateusz Godawa) Biojurisprudence nový pohled na právo nebo jen nový směr právní vědy? (Jan Filip) Biojurysprudencja w konfrontacji z ignorancją (Mariusz Weiss) Biojurysprudencja odpowiedzią na próżnię prawną (Edyta Sadowska) Biojurysprudencja w ujęciu syntetycznym (Edyta Sadowska) Polityka dla szczęścia społeczeństwa (Brunon Bartz) Wybrane problemy biojustanatologii spór o zakres autonomii woli człowieka w dysponowaniu ciałem po śmierci (Anetta Breczko) Biojurysprudencja 7

7 Moralne dylematy ludzkiej prokreacji w aspekcie rozwoju biomedycyny molekularnej i komórkowej (Mariusz Ciszek) Poszanowanie prawa do intymności i prywatności życia w cywilizacji technicznej w świetle etyki prostomyślności (Józef Bańka) Problematyka rozwoju bioetyki w Polsce z uwzględnieniem roli prof. Romana Tokarczyka w rozpoczęciu tej dziedziny wiedzy (Józef Jaroń) Aksjologia biojurysprudencji a spór o wartości prawa (Jerzy Jaskiernia) Bioetyka i jej problemy w nauczaniu błogosławionego Jana Pawła II (ks. Stefan Kornas) Wokół dyskursu aborcyjnego (Małgorzata Król) Law and Elephant. Towards Integrative Theory of Law (Aleksander Mereżko) Prawo do badań prenatalnych w świetle wyroków Sądu Najwyższego i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie R.R. przeciwko Polsce (Mirosław Nesterowicz) Medycyna Kartezjańska a medycyna Newtonowska (Maria Nowacka) Prawo do omylnej normalności. Spojrzenie klinicysty (Tadeusz Tołłoczko) Biojurysprudencja przeważa nad bioetyką prawniczą (Roman A. Tokarczyk) Biojurysprudencja w świetle ocen i polemik (Roman A. Tokarczyk) O konieczności transformacji praw człowieka w prawa życia (Roman A. Tokarczyk) 379 Przegląd zebranych ocen biojurysprudencji Informacje o autorach Wykaz nazwisk

8 Wstęp Lege totum, si vis scire totum Czytaj całość, jeśli chcesz znać całość Niniejszy tom Biojurysprudencja jest częścią Księgi życia i twórczości jako Księgi pamiątkowej dedykowanej profesorowi Romanowi A. Tokarczykowi. Pozostałe tomy otrzymały tytuły: Człowiek, Twórczość, Filozofia, Prawo. Informacje o autorach tomu dostępne są w Internecie. Niniejszy tom otrzymał tytuł Biojurysprudencja. Jest dość typową antologią zawierającą wybór tekstów na temat biojurysprudencji opracowanych przez polskich i zagranicznych autorów i współautorów. Zamyka ją przegląd kilkudziesięciu zebranych ocen koncepcji biojurysprudencji i wykaz nazwisk w niej występujących. Większość tekstów wyrażona jest językiem polskim, trzy językiem angielskim, jeden językiem ukraińskim i jeden językiem słowackim. Znajomość języka angielskiego w Polsce jest obecnie już na tyle duża, że teksty angielskojęzyczne zostały przekazane czytelnikowi w oryginale. Tekst ukraińskojęzyczny występuje zarówno w wersji oryginalnej jak i w tłumaczeniu na język polski. Natomiast tekst słowackojęzyczny pozostawiono bez tłumaczenia z nadzieją, że jego lektura nie sprawi zbyt poważnych trudności Słowianom, a więc i Polakom. Teksty składające się na książkę, w zasadzie ułożone chronologicznie, są zróżnicowane pod wieloma względami. Wśród ich autorów przeważają prawnicy, niektórzy z nich otrzymali wykształcenie filozoficzne, a niektórzy politologiczne. Dominują teoretycy, ale wśród autorów kilku z nich łączy teorię z praktyką. Teksty są zróżnicowane pod względem merytorycznej jakości i objętościowej ilości. Jedne z nich odpowiadają formalnym wymaganiom naukowości, inne zaś przybrały formy bardziej luźnych esejów. Objętość niektórych tekstów jest znaczna, większości z nich mniejsza, a jednego nawet bardzo mała. O włączeniu tekstów do książki decydowała jednak nie ich objętość, lecz oryginalność spojrzenia na koncepcję biojurysprudencji. Podkreślają to nadane tekstom tytuły. Jak to niemal z reguły bywa w przypadku koncepcji nowatorskich, stosunek autorów tekstów do biojurysprudencji rozciąga się od entuzjastycznej niekiedy aprobaty aż po, w jednym przypadku, jej negacji. Koncepcję biojurysprudencji neguje filozof, bez zrozumienia sensu prawa i jurysprudencji. Gdy zostało to zauważone w odpowiedzi na jego napastliwą recenzję, redakcja periodyku Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny nie chciała, co raczej nietypowe w świecie nauki, tego opublikować. Zdecydowanie przeważają jednak umiarkowane oceny koncepcji biojurysprudencji. Ich autorzy rzetelnie i uczciwie wskazują zarówno na mocniejsze, jak i słabsze jej strony. W uwagach dotyczących szans jej rozwoju i akceptacji w praktyce prawniczej sceptycyzm przeplata się często z optymizmem. Wiadomo, że koncepcja biojurysprudencji obecnie zbyt bardzo jeszcze wyprzedza rzeczywistość prawną, aby mogła szyb- Biojurysprudencja 9

9 ko i gruntowanie przeobrażać utrwaloną przez tysiąclecia tradycyjną jurysprudencję w nowoczesną biojurysprudencję a utrwalone wzory prawa w bardziej dostosowane do potrzeb współczesności bioprawo. W zebranych ocenach koncepcji biojurysprudencji, tworzących ostatnią część tomu, nie wspomina się o sprawach przykrych. Należy wszakże przynajmniej zaznaczyć, że koncepcja biojurysprudencji, w całym okresie jej rozwoju, napotykała trudności natury światopoglądowej. Uwzględnienie w niej wszystkich kultur świata raziło, o czym świadczy zachowana korespondencja, środowiska skrajnej ortodoksji religijnej. Bardziej ulotne były natomiast anonimowe telefony z pogróżkami, kierowane zarówno do autora, jak i do redakcji wydawnictw książek o biojurysprudencji. Niektóre periodyki naukowe drukowały nieprzychylne recenzje, odmawiając jednakże drukowania na nie odpowiedzi. Wikłano także autora w inne trudności. Przemilczano pionierski charakter biojurysprudencji w okresie powstawania i rozwoju polskiej bioetyki. Ocenę wspomnianych faktów, tekstów książki, i przede wszystkim samej koncepcji biojurysprudencji, należy jednakże pozostawić samym już czytelnikom. Komitet Redakcyjny Wstęp 10

10 Kluczowe pojęcia biojurysprudencji Roman A. Tokarczyk UMCS w Lublinie Do kluczowych pojęć biojurysprudencji należą: biojurysprudencja, biojusterapia, biojustanatologia i bioprawo. Poniżej przytoczone są definicje tych pojęć w hasłowym ujęciu autorstwa Romana Andrzeja Tokarczyka. 1 BIOJURYSPRUDENCJA (gr. bios = życie + łac. iurisprudentia = wiedza, mą drość prawnicza) termin ten utworzy łem jako nazwę dla nowego nurtu jurysprudencji, wskazując wprost na związki jej przedmiotu z biologią, jurysprudencją (utożsamianą tutaj z prawoznawstwem, teorią prawa, filozofią prawa, myślą prawną). Pośrednio biojurysprudencja jest powiązana z przedmiotem techniki biotechniki umożliwiającej stosowanie osiągnięć bio logii dla jej własnych potrzeb biotech nologii i potrzeb medycyny biomedy cyny. Przedmiot biojurysprudencji nie obejmuje całych przedmiotów biotechnologii, biotechniki i biomedycyny. Obejmuje te ich części, które dotycząc życia człowieka i życia przyrody, wymagają regulacji przy pomo cy prawa bioprawa, opartej na porów nawczej znajomości norm religijnych i norm moralnych różnych kultur świata, w celu ich ochrony przed ryzykownymi eksperymentami i niepewnymi, nieprze widywalnymi jeszcze skutkami. Zważywszy na naturalną rytmikę życia człowieka poprzedzone poczęciem narodziny, ży cie i śmierć wyodrębniam trzy działy jurysprudencji: biojusgenezę, biojusterapię i biojustanatologię. BIOJUSGENEZA (gr. bios = życie + genesis = pochodzenie, źródło) obejmuje zagrożenia dla życia człowieka wymagające ochrony prawnej od jego poczęcia do narodzin, z analogicznymi odniesieniami do życia przyrody. W dotychcza sowym prawie ochrona tej fazy życia człowieka opiera się na przejętej z prawa rzymskiego fikcji prawnej zwanej nasciturus. Zgodnie z nią, dziecko poczęte, jeśli chodzi o jego dobro, traktowane jest przez prawo tak, jak dziecko urodzone (nasciturus pro iam natur bagetur quotiens de commodis eius agitur). Sztuczna ingerencja w fazę życia człowieka od poczęcia do narodzin, przy pomocy technologii i technik znanych inżynierii genetycznej, eugenice, medycznemu wspomaganiu prokreacji, diagnostyce prenatalnej, zapobieganiu poczęciu i narodzin wymaga regulacji kreującej przedmiot bioprawa, tworzonego i stosowane go w oparciu o ustalenia biojusgenezy. Najbardziej dojrzałym koncepcyjnie wyrazem biojusgenezy w zakresie bioprawa jest instytucja prawa do narodzin. Przy pomocy biojusgenezy, instytucja prawa do narodzin porządkuje w jedną normatywną całość rozproszone dotychczas w różnych gałęziach prawa normy ochrony życia od poczęcia do na rodzin. Biojurysprudencja 1 Hasła te pochodzą z dzieła Słownik bioetyki, biopolityki i ekofilozofii, redakcja naukowa Mariusz Ciszek, Polskie Towarzystwo Filozoficzne, Warszawa 2008, s Hasło biojurysprudencja, z uwzględnieniem związanych z nim wcześniej haseł, opracowała wnikliwie Edyta Sadowska, 11

11 Roman A. Tokarczyk, Kluczowe pojęcia biojurysprudencji 12 BIOJUSTERAPIA (gr. bios = życie + łac. terapia = leczenie) ogarnia niezwykle rozległą problematykę ochrony życia człowieka i życia przyrody od jego naro dzin aż do śmierci. Do przedmiotu biojusterapii należy kontrowersyjna problematyka transplantacji niektórych komórek, tkanek i przede wszystkim organów w celu poprawiania jakości i ratowania życia czło wieka, jak również innych gatunków istot ożywionych. Niemniej trudne problemy przed biojusterapią odsłania seksualizm w zakresie homoseksualizmu, biseksualizmu i głównie transseksualizmu. Liczne są problemy prawne intrygujące biojusterapię wynikające z zakażenia wirusem nabytego zespołu ludzkiego upośledzenia odporności, jako przyczyny choroby Acquired Immune Deficiency Syndrome AIDS. Znaczną specyfiką demograficzną charakteryzują się normatywne aspekty polityki populacyjnej. Wiążą się z nimi bezpośrednio lub pośrednio zagadnienia sterylizacji i kastracji, zarówno ludzi, jak i zwierząt. Innym rodzajem specyfiki odznaczają się praktyczne zastosowania psychiatrii. Do biojusterapii należą np. normy regulujące steryliza cję i kastrację ludzi. Ekologizm, jako rozległy nurt myślowy, obejmujący obok ekoprawa m.in. ekoteologię i ekoetykę, współkształtuje w znacznym stopniu skale ocen i hierarchie wartości biojusterapii jako działu biojurysprudencji. Najpełniejszym koncepcyjnie wyrazem biojusterapii w zakresie bioprawa jest instytucja prawa do życia, poszerzana stopniowo od prawa do życia ludzi poprzez prawo do życia zwierząt aż do postulatów prawa do życia całej ożywionej przyrody. BIOJUSTANATOLOGIA (gr. bios = życie + thanatos = śmierć) interesuje się zwłaszcza normowaniem kresu życia człowieka jego śmierci, i analogicznie śmierci innych gatunków istot ożywionych. Gdy tradycyjna jurysprudencja i oparte na niej prawo znała jedno pojęcie śmierci śmierci biologicznej, biojustanatologia i bioprawo posługują się wieloma definicjami śmierci biologicznej, klinicznej, mózgowej, socjologicznej. Każdy z tych rodzajów śmierci może wywoływać szereg wątpliwości wymagających, mimo wszystko, jednoznacznych rozwiązań prawnych. Wątpliwości te dotyczą głównie tego, kto, kiedy, gdzie, pod jakimi warunkami i dla jakich celów decyduje o śmierci człowieka. Biojustanatologia ocenia a bioprawo reguluje problemy aborcji, eutanazji, samobójstwa, stanów wyższej konieczności, obrony koniecznej, kary śmierci, zabijania ludzi podczas wojen, a także zabijania zwierząt. Coraz bardziej prawdopodobna staje się hipoteza, że bioprawo będzie się posługiwać wieloma definicjami śmierci, adekwatnymi dla różnych stanów faktycznych. Statyczna definicja śmierci, występująca dotychczas w jurysprudencji i prawie, ustępuje miejsca dynamicznej definicji śmierci, opisywanej przez biojustanatologię i wykorzystywaną w praktyce przez bioprawo. Kluczową instytucją kształtowaną przez biojustanatologię dla potrzeb bioprawa jest prawo do śmierci. BIOPRAWO (gr. bios = życie + łac. ius = prawo) określa granice swojego przedmiotu zakresami ochrony prawnej życia człowieka i życia przyrody, zagrożonego sztuczną ingerencją nauki, techniki i medycyny w naturalne procesy życia. Już obecnie istnieje zadanie ujęcia w sposób całościowy, jednolity i spójny wszystkich norm prawnych dotyczących ochrony życia, wynikającej ze sztucznej ingerencji w naturalne procesy życia, rozproszonych w wielu różnych gałęziach prawa krajowego i prawa międzynarodo wego. Czyni to wprawdzie prawo me dyczne, ale jedynie w odniesieniu do medycyny. Uznaję za szczególny paradoks, że prawo stworzone przede wszystkim dla ochrony życia, usunęło w swej termino logii i systematyzacjach w cień właśnie życie. Dojrzewa potrzeba zmiany tego stanu rzeczy i podkreślenia prymatu życia jako głównego przedmiotu ochrony prawnej.

12 Zarys przedmiotu biojurysprudencji Roman A. Tokarczyk UMCS w Lublinie Tekst opublikowany pierwotnie w: Biojurysprudencja. Podstawy prawa dla XXI wieku, Wydawnictwo UMCS, Lub lin 2008 ELEMENTY PRZEDMIOTU Głównymi elementami przedmiotu biojurysprudencji jest jego nazwa, ontologia, aksjologia, epistemologia i metodologia. Nazwę biojurysprudencja utworzyłem, biorąc za jej podstawę greckie słowo bios, oznaczające życie, i łacińskie słowo iurisprudentia wyrażające wiedzę, czy też nawet mądrość prawniczą. 1 Zważywszy na naturalny rytm wszelkiego życia, szczególnie życia człowieka poprzedzone poczęciem narodziny, życie i śmierć wyodrębniam trzy działy biojurysprudencji: biojusgenezę, biojusterapię i biojustanatologię. Biojusgeneza, jako słowo złożone z bio życie, ius prawo i geneza początki, obejmuje pierwszy okres życia od poczęcia do narodzin, rozważany z punktu widzenia normatywnego, zwłaszcza religijnego, moralnego, głównie jednak prawnego, zwanego tutaj bioprawem prawem życia. W dotychczasowej jurysprudencji, i opartym na niej prawie, ochrona prawna tego okresu życia człowieka opiera się na przejętej z prawa Biojurysprudencja 1 O nazwie i przedmiocie biojurysprudencji zob. R. A. Tokarczyk, Biojurysprudencja. Nowy nurt jurysprudencji, Lublin 1997 (tekst w języku polskim, rosyjskim, francuskim, niemieckim i angielskim). Tekst ten został przesłany na XVIII World Congress of the International Association for Philosophy of Law and Social Philosophy, odbyty w sierpniu 1997 roku w Buenos Aires. Nadto, tekst został opublikowany w formie odrębnych artykułów: Biojurisprudence: New Current in Jurisprudence, Acta Juridica Hungarica 1995/1996, 37, N. 1 2; Biojurysprudencja nowy nurt jurysprudencji, Nauka 1996, nr 2; pod tym samym tytułem Annales UMCS, sectio G, vol. 43, 1996; [w:] Badania zmian i relacji międzykulturowych w Europie oraz jej pograniczach, red. K. J. Brozi, Lublin 1997; Lo Straniero 1997, May; The Finnish Yearbook of International Law 1997; [w:] Prawo i sowremiennost, Mińsk 1998; Biojurisprudenz. Eine Richtung der Jurisprudenz Grundriss der Problematik, [w:] J. C. Joerden (Hrsg.), Der Mensch und seine Behandlung in der Medizin. Bloss ein Mittel zum Zweck?, Springer Verlag, Berlin Heidelberg New York 1999; [w:] Zmiany społeczne a zmiany w prawie. Aksjologia, konstytucja, integracja europejska, pod red. L. Leszczyńskiego, Wyd. UMCS, Lublin 1999; Dialoque and Universalism 2000, vol. 10, No 7 8, tam również Komentarz W. J. Wagnera; Tezy i hipotezy o przedmiocie biojurysprudencji i bioprawa, Annales UMCS, sectio G, vol. 46, 1999; Biojurisprudence le noveau courant de la jurisprudence, [w:] Konstytucyjny ustrój państwa. Księga Jubileuszowa Profesora W. Skrzydło, Wyd. UMCS, Lublin 2000; Biojurysprudencja eksponentem życia w jurysprudencji, [w:] Filozofia, dialog, uniwersalizm. Księga dedykowana Profesorowi Januszowi Kuczyńskiemu, red. J. L. Krakowiak, W. Lorenc, A. Miś, Warszawa 2001; O potrzebie rozwijania nowej jurysprudencji, Kwartalnik Historii Nauki i Techniki 2002, R. 47, nr 1; Biojurysprudencja i bioprawo odpowiedzią na potrzeby ochrony życia w XXI wieku, Doctrina 2004, nr 1; Biojurysprudencja. Podstawy prawa dla XXI wieku, Lublin 2008; Biojurisprudence. Foundations of Law for the Twenty First-Century, Lublin 2008; por. również Prawa narodzin, życia i śmierci, wyd. XI, Warszawa 2012, zwłaszcza rozdział pierwszy Przedmiot biojurysprudencji. 13

13 Roman A. Tokarczyk, Zarys przedmiotu biojurysprudencji 14 rzymskiego fikcji prawnej zwanej nasciturus. Zgodnie z nią, dobro dziecka poczętego traktowane jest tak jak dobro dziecka już urodzonego (nasciturus pro iam natur bagetur quotiens de commodis eius agitur). Z powodu nadzwyczaj już rozwiniętych i nadal rozwijających się technik i technologii sztucznie ingerujących w naturalne procesy pierwszego okresu życia fikcja prawna nasciturus nie jest już wystarczająca. Potrzebę nowych regulacji normatywnych dla bioprawa, dostrzeganą i opisywaną przez biojurysprudencję, wymusza wręcz inżynieria genetyczna, eugenika, medyczne wspomaganie poczęcia i narodzin prokreacji a także diagnostyka prenatalna. Najbardziej dojrzałym wyrazem biojusgenezy w zakresie bioprawa jest prawo do narodzin jako instytucja prawna porządkująca, w jednej normatywnej całości, rozproszone dotychczas normy ochrony życia od poczęcia do narodzin. Biojusterapia, jako słowo złożone z bio życie i terapia leczenie, ogarnia niezwykle rozległą problematykę ochrony życia i podnoszenia jego jakości, w szczególności człowieka, zwierząt i roślin, od narodzin aż do śmierci. Wśród zakresów biojusterapii znajduje się wiele wysoce kontrowersyjnych zagadnień. Należy do nich jakże doniosła problematyka przeszczepiania, transplantacji niektórych komórek, tkanek i przede wszystkim organów, w celu podnoszenia jakości i ratowania życia człowieka i innych gatunków istot żywych. Niektóre problemy stawiają przed biojusterapią pewne formy seksualności, a mianowicie homoseksualizm, biseksualizm i chyba głównie transseksualizm. Liczne są trudności normatywne, intrygujące biojusterapię, wynikające z narkomanii, alkoholizmu i zakażenia wirusem nabytego zespołu ludzkiego upośledzenia odporności jako przyczyny choroby Acquired Immune Deficiency Syndrome AIDS. Znaczną specyfiką demograficzną charakteryzują się normatywne strony polityki populacyjnej. Wiążą się z nimi zagadnienia zapobiegania poczęciu, sterylizacji i kastracji zarówno ludzi, jak i zwierząt. Innym rodzajem specyfiki odznaczają się praktyczne zastosowania psychiatrii. Ekologizm, jako rozległy nurt myślowy, obejmujący obok ekoprawa m.in. ekoteologię i ekoetykę, współkształtuje w znacznym stopniu skale ocen i hierarchie wartości biojusterapii. Najpełniejszym ujęciem biojusterapii w zakresie bioprawa jest prawo do życia, poszerzane stopniowo, ale z dużymi przeciwnościami: od prawa do życia ludzi, poprzez prawo do życia zwierząt, aż do prawa do życia całej ożywionej przyrody. Biojustanatologia, jako słowo złożone z bio życie i tanatologia nauka o umieraniu, interesuje się normowaniem końca życia człowieka jego śmierci i analogicznie śmierci innych gatunków istot ożywionych. Gdy tradycyjna jurysprudencja i oparte na niej prawo znają w zasadzie jedno pojęcie śmierci śmierci biologicznej, biojurysprudencja i bioprawo posługują się już wieloma definicjami śmierci biologicznej, mózgowej, mózgowo-rdzeniowej, socjologicznej. Każdy z tych rodzajów śmierci może wywoływać wiele wątpliwości wymagających, mimo wszystko, dość jednoznacznych ocen religijnych i moralnych, jako podstaw regulacji prawnych. Wątpliwości te dotyczą głównie tego, kto, kiedy, gdzie, pod jakimi warunkami i dla jakich celów decyduje o nienaturalnej śmierci człowieka. Biojustanatologia ocenia wartościująco, a bioprawo wskazuje możliwie najbardziej właściwe regulacje aborcji, eutanazji, samobójstwa, stanów wyższej konieczności, obrony koniecznej, kary śmierci, zabijania ludzi podczas wojen, a także zabijania zwierząt i wyniszczania flory. Coraz bardziej prawdopodobna staje się hipoteza, że bioprawo będzie zmuszone do posługiwania się wieloma defini-

14 cjami śmierci, dostosowanymi do zróżnicowanych jej stanów faktycznych. Statyczna definicja śmierci, występująca dotychczas w jurysprudencji i prawie, ustępuje dynamicznej definicji śmierci, opisywanej przez biojustanatologię i zalecaną przez bioprawo do stosowania w praktyce prawniczej. Kluczową instytucją prawną, kształtowaną przez biojustanatologię dla potrzeb bioprawa, jest prawo do śmierci. Wspomniany tutaj trójpodział biojurysprudencji jest uzasadniony różnicami jakości życia, zakresami i treściami jego ochrony normatywnej, opisywanymi przez biojusgenezę, biojusterapię i biojustanatologię. 2 Nie kłóci się bynajmniej z koniecznością całościowego czy też holistycznego spojrzenia na człowieka w globalnych aspektach długotrwałych konsekwencji dążeń do ochrony coraz dłuższego jego życia o coraz wyższej jakości. Wręcz przeciwnie poprzez dostrzeganie zróżnicowań ochrony i jakości życia w poszczególnych jego okresach umożliwia i ułatwia znajdowanie takich całościowych ujęć. 3 Nie redukuje też życia człowieka do życia cielesnego, jakiegoś wąskiego biologizmu, ponieważ w poszukiwaniach ocen i uzasadnianiu hierarchii wartości biojurysprudencja uwzględnia porównawczo zarówno religijne, jak i moralne oceny i wartości. Dzięki temu oceny i wartości życia cielesnego człowieka może łączyć z ocenami i wartościami jego życia duchowego psychicznego, racjonalnego i społecznego. O tym, co normy bioprawa mogą zalecać ciału człowieka, powinny przesądzać przede wszystkim normy dotyczące jego ducha psychiki, rozumu, uspołecznienia. Przekonanie takie jest mocno ugruntowane i odpowiednio uzasadnione w tradycji myśli prawa natury, czy też prawa naturalnego, głównie jednak kultur prawnych Zachodu. Całościowe rozważanie zagadnień biojurysprudencji domaga się więc wręcz uwzględnienia problematyki sensu życia człowieka religijnego, moralnego, prawnego. Religie sens ten upatrują w zbawieniu duszy, moralność w czynieniu dobra, prawo w sprawiedliwości. Normy bioprawa jednoczą te trzy sensy w aksjologiczną całość. 4 Biojurysprudencja ONTOLOGIA BIOJURYSPRUDENCJI Ontologia, słowo pochodzące z języka greckiego, ma swój synonim w innym greckim słowie metafizyka. Oba oznaczają jeden z głównych działów filozofii, rozważa- 2 Podobny układ treści zastosowali J. L. Dolgin, L. L. Shepherd, Bioethics and Law, Aspen Publishers Por. również J. Menikoff, Law and Bioethics: An Introduction, Georgetown University Press 2002; B. J. Spielman, Bioethics in Law, Totowa, New Jersey Amerykańscy badacze, posługując się nazwami Bioethics and Law albo Bioethics in Law, nie wskazują jednoznacznie najgłębszego sensu tego przedmiotu, w odróżnieniu od nazwy biojurysprudencja ; por. także W. J. Wagner, Remarks on Roman Tokarczyk s Article The Subject Matter of Biojurisprudence and Biolaw, Dialoque and Universalism 2000, vol. 10, No Artykuł mojego autorstwa Biojurisprudence: A New Current in Jurisprudence opublikowało fińskie czasopismo naukowe The Finnish Yearbook of International Law Po lekturze jedynie tego tekstu, bez znajomości szerszego wyłożenia koncepcji biojurysprudencji w książce Prawa narodzin, życia i śmierci, J.-P. Rentto, fiński profesor prawa, nie mógł dostrzec holistycznego ujmowania w niej życia człowieka. Idem, Biojurisprudence? A Comment to Professor Tokarczyk, Recent Developments and State Practice, Helsinki Por. również komentarz innego fińskiego profesora prawa: J. Klebbers, Biojurisprudence?, Religion, and Human Rights. An International Journal, Helsinki 1999, No Główną inspiracją dla narodzin i rozwoju biojurysprudencji pozostaje bioetyka. Przedmiot bioetyki rozwinął się nadzwyczajnie wkraczając do nauk społecznych, przyrodniczych i medycznych. Dla studiujących zagadnienia bioetyki wręcz niezbędny jest Bioethics Research Guide, cfm. Zarys całości problematyki bioetycznej zawiera The Encyclopedia of Bioethics, ed. by S. G. Post, 3 rd edition, vol. 1 5, New York

15 Roman A. Tokarczyk, Zarys przedmiotu biojurysprudencji 16 jący różne strony pojęcia bytu. Słowo ontologia jest popularne w myśli niemieckojęzycznej, zaś słowo metafizyka w tradycji anglosaskiej i katolickiej. 5 Do spornych problemów ontologii należy problem istnienia desygnatów pojęć ogólnych, tutaj jednak nieistotny, ponieważ ogólne pojęcie życie ma niezliczone liczby desygnatów. Podobnie spór dotyczący zmiany cech przedmiotu, jego identyczności w odniesieniu do realnego życia ma niewielkie znaczenie, gdyż bez wątpienia ulega ono zmianom. Całkiem nowe wątki do ontologii wnoszą ostatnio badania nad sztuczną inteligencją, konkurującą niejako z inteligencją naturalną, będącą ważnym składnikiem życia intelektualnego czy też umysłowego człowieka. Cechy ontologii, opisywane już tutaj na przykładzie życia, wskazują, że nie pretenduje ona do wyczerpującego opisu i katalogu wszystkich przejawów życia, lecz raczej ogólnej jego charakterystyki. Ontologia poszukuje istoty życia w samym życiu, a nie w jego subiektywnym poznawaniu epistemologii. Zmierza do postrzegania przejawów życia na wszystkich jego poziomach i u różnych jednostek od mikrojednostek w formie komórek aż po makrojednostki w formie ludzkości. Zróżnicowanie poziomów i jednostek życia uwidacznia istnienie wielu szczegółowych ontologii jako podstawy jednej ogólnej ontologii. Gdy ontologia, jako składnik filozofii, swoimi opisami życia rozwija jego taksonomię, to nauka określa relacje między różnymi przejawami życia, opierając się na procesach ich mierzenia. Zarówno jednak ontologia, jak i nauka są przydatne biojurysprudencji, jeśli zgodnie opisują życie jako różne sposoby realizowania się i procesy istnienia od momentu poczęcia aż do śmierci. Zgodność ta zanika w poszukiwaniach głównej zasady życia; religie dostrzegają ją w duszy, witaliści w sile życiowej, materialiści w materii, językoznawcy w pojęciach wyrażających życie, informatycy w artefaktach z ich własnymi cyklami życia nienaturalnego. 6 Brak jednej powszechnie akceptowanej definicji życia nie kłóci się z utrwalonym przekonaniem, że najważniejszą jego cechą jest ciągła wymiana materii i energii między żywym organizmem a jego otoczeniem oraz zdolność do replikacji, powielania się czy też rozmnażania [...] konieczny jest stały wkład wysiłku ze strony organizmu [...]. Istotną cechą życia, wywodzącą się z procesów metabolicznych, jest zdolność organizmów żywych do utrzymywania wyższego poziomu uporządkowania, a więc niższej entropii niż otoczenie, kosztem zużycia energii. Należy zwrócić szczególną uwagę, czy używa się pojęcia życia w charakterze rzeczownika, na określenie procesu, czy też przymiotnika, na określenie własności obiektu, gdyż pojęcia te są definiowane i rozumiane nieco inaczej. 7 Każdy organizm żywy charakteryzuje: odżywianie, oddychanie, wzrost, rozwój, samoistny ruch, pobudliwość w sensie reagowania na bodźce, rozmnażanie i wydalanie. Ze względu na poziomy organizacji wyróżnia się życie: komórkowe, organizmalne, społeczne. Dla biojurysprudencji istotne jest pogłębienie tych rozróżnień poprzez wyodrębnienie życia człowieka, z jego życiem duchowym, psychicznym, emocjonalnym, umysłowym, społecznym, od życia zwierząt i życia roślin. 5 Zarys ontologii opracowali m.in. T. Czeżowski, O metafizyce, jej kierunkach i zagadnieniach, Toruń 1948; W. Stróżewski, Ontologia, Kraków Szerzej np. A. Siemianowski, Wartości i sens życia z punktu widzenia ontologicznego, tekst dostępny w Internecie. 7 Życie Wikipedia, wolna encyklopedia,

16 Życie człowieka to wszystko obejmująca totalność, jak zauważył znany filozof niemiecki. 8 Owa totalność jest złożona z życia cielesnego i życia duchowego z jego dziedzinami życia psychicznego, emocjonalnego, uczuciowego, umysłowego, intelektualnego, społecznego. Wprawdzie o swoim losie życiowym decyduje przede wszystkim dojrzały człowiek, jednakże życie jest jak jeden wielki teatr, codziennie wkładasz inną maskę. Kto pragnie cieszyć się najlepszym zdrowiem, łączy harmonijnie życie cielesne, psychiczne, uczuciowe i duchowe. Ciało i dusza przenikają się wzajemnie, w duchowej przestrzeni tworząc byt osobowy. Ciało wywiera wpływ na duszę. Jeśli przyjmujemy jako prenormę wszystkich innych norm Po pierwsze żyć!, lepiej rozumiemy wartość długotrwałego, zdrowego życia o możliwie najwyższej jego jakości. Według Tomasza z Akwinu człowiek nie jest duszą używającą ciała, lecz kompozycją duszy i ciała [...] życie duchowe więcej waży od życia cielesnego. Skoro więc karze się śmiercią zabójców, gdyż odbierają ludziom życie cielesne, tym bardziej na karę śmierci zasługują heretycy, odbierający ludziom życie duchowe. 9 Znajomość bytu ziemskiego odsłania jednoczesną obecność życia człowieka w różnych jego sferach, toteż mówi się o życiu: rodzinnym, plemiennym, narodowym, państwowym, międzynarodowym, zawodowym, religijnym, kulturalnym, naukowym, towarzyskim, gospodarczym i innym. Biojurysprudencja Te sfery mają różne zadania, stoją obok siebie, splatają się razem, lecz nie wyłączają lub znoszą się wzajemnie. Powodem tego jest, że człowiek dąży do rozmaitych celów jednocześnie, dla urzeczywistnienia których potrzebne są rozmaite rodzaje łączenia się z ludźmi i organizacji tego łączenia. 10 Regulacje prawne ujmują te sfery życia w trzy grupy: życia intymnego, prywatnego i publicznego. Człowiek, kierowany instynktem zachowawczym, troszczy się egoistycznie o własne życie. Socjalizacja, kształtująca altruizm, skłania niekiedy człowieka nie tylko do zatroskania o życie cudze, ale nawet stawiania go wyżej niż własne. Zatroskanie o życie, z jego stroną cielesną i stroną duchową, wymaga znajdowania odpowiednich środków. Utrzymywanie życia cielesnego wymaga pożywienia, odzienia, mieszkania i zdrowia zaś życia duchowego wykształcenia, kultury, nierzadko wiary religijnej. Mają to na względzie prawa ustanawiane dla regulacji życia ludzkiego religijne, moralne, legalne. Ontologia biojurysprudencji podejmuje niełatwe do jednoznacznego rozstrzygnięcia zagadnienia rozróżniania między istotą ludzką a osobą, odrzucając zamienne ich pojmowanie, czyli utożsamianie. Skłania się do poglądu, że jakkolwiek każdy człowiek powinien być traktowany jako cel sam w sobie, to samoświadomość tego może osiągać dopiero osoba dojrzała, ukształtowana z istoty ludzkiej. W długich dziejach myśli wskazywano na różne cechy odróżniające istotę ludzką od osoby ludzkiej, a jedną i drugą od zwierząt, roślin i rzeczy. Racjonalna dusza, opisywana już od Arystotelesa, nie jest przy tym wyłącznym wyróżnikiem człowieka wśród innych istot żywych. Obecnie zyskuje na uznaniu pogląd, że określenie rodzaju interesów, jakie ma dana istota żywa w zachowywaniu swojego życia, stwarza dostateczne uzasadnienie dla jej 8 G.W. F. Hegel, Zasady filozofii prawa, Warszawa 1969, s Tomasz z Akwinu, Summa teologiczna, London 1970, II qu, R. von Mohl, Encyklopedia umiejętności politycznych, Warszawa 2003, s

17 Roman A. Tokarczyk, Zarys przedmiotu biojurysprudencji 18 ochrony normatywnej. Zapewne wspólnym interesem wszystkich istot żywych jest trwanie zdrowego, długiego, jakościowo wysokiego poziomu życia bez cierpienia. 11 Wprawdzie ciało człowieka, jako materialny jego składnik, jest dla ontologii bardziej oczywiste niż niematerialny duch człowieka, jednakże wespół tworzą jego psychofizyczną jedność. Będąc swoistym mikrokosmosem, życie uduchowionego i rozumnego człowieka pozostaje w ścisłych i wielorakich związkach z życiem makrokosmosu, pozbawionego chyba jakiejś wewnętrznej duchowości i rozumności. Filozoficzne poglądy na psychofizyczną jedność człowieka kierują uwagę przede wszystkim ku jego umysłowi, osobowości, ja, subiektywności i podobnym pojęciom. Ze względu na wyjaśnienie relacji ciała do ducha owe poglądy dzielą się na dualistyczne, materialistyczne i personalistyczne. Dualizm traktuje ducha i ciało jako dwa odrębne, a nawet przeciwstawne sobie byty. Materializm zarówno duchowi, jak i ciału nadaje cech materii. Personalizm podkreśla jedność życiową duchowo-cielesnego człowieka. Myśl naukowa skłania się ku materialistycznemu pojmowaniu człowieka. Opiera się na założeniu, że życie człowieka tworzy podstawy całego jego życia jako materialnej całości i jedności, regulowanej empirycznymi prawidłowościami, opisywanymi przez nauki biologiczne. Traktowanie ciała człowieka jako wyłącznie biologicznego bytu naturalnego zostało podważone w końcu XX wieku ukazywaniem ciągłej jego zmienności, uwarunkowanej zróżnicowanymi czynnikami kulturowymi. Nauka podziela poglądy filozoficzne i religijne, że w cielesność człowieka wpisana jest jego płciowość, określająca różnice fizyczne i duchowe mężczyzny i kobiety, spotykających się jednak ze sobą w granicach życia seksualnego, małżeńskiego i rodzinnego. Kobiecość odnajduje się w obliczu męskości, podczas gdy męskość potwierdza się przez kobiecość. Owo odnajdowanie się regulowane jest zespołami różnych norm odnoszonych do przyjaźni, miłości, małżeństwa, pragnień drugiego człowieka, pociągu seksualnego, stawania się jednością duchową i (albo) cielesną. Unikalność cielesności każdego człowieka połączona jest najściślej z jego unikalnością duchową obie uwarunkowane są czynnikami zróżnicowanych środowisk przyrodniczych i społecznych. Cielesność określa granice możliwości akcji ciała człowieka w jego percepcji i wyrazach dążeń, woli, życzeń, pragnień i innych przejawów ducha. Duchowość, na ogół, może być realizowana tylko poprzez ruchy ciała, mniej lub bardziej ekspresyjne, zależnie od temperamentu i uczuć. To cielesność jest materialną ramą duchowego sensu normatywnych nakazów nienaruszalności osobowości człowieka, jego intymności, prywatności, poufności, szacunku, zgody, integralności, godności. Psyche psychika i soma ciało są przy tym zawsze częściami nierozerwalnie posplatanej ze sobą unikalnej całości. Ową unikalność życia człowieka dostrzega zwłaszcza medycyna, łącząca wiedzę z praktyką, zmagając się stale z kwestiami wartości i norm. Medycyna rozważa ciało i ducha człowieka w różnorodnych kontekstach: budowy anatomia, funkcjonowania fizjologia, mechanizmów regulacyjnych neurologia i immunologia, psychiki psychiatria, systemów organów kardiologia, immunologia, nefrologia i wiele jeszcze innych Por. opracowanie monograficzne E. J. Cassel, The Nature of Suffering and the Goals of Medicine, New York Szerzej m.in. J. Troska, Moralność życia cielesnego, Poznań 1999; R. Hardcastle, Law and the Human Body. Property Rights. Ownership and Control, Hart Publishing 2007.

18 Wiele można by powiedzieć o zróżnicowaniu poglądów na ciało i ducha, czy też raczej duszę, i ich relacje w religiach. Na przykład buddyzm wysoko ceni życie cielesne, większość jednak religii przeciwstawia ciało duchowi; to, co najbardziej istotne dla doczes nego i pozaziemskiego życia człowieka, upatruje w duszy, a nie w ciele. Dusza, łącząc w sobie subtelnie chłodną rozumność i ciepłą uczuciowość, tworzy w religiach czystą, niezmienną i wysoko cenioną religijnie, moralnie i prawnie istotę człowieka. Natomiast ciało religie ukazują jako ordynarną, zmienną, nietrwałą i skorumpowaną formę materialnego bytowania człowieka, będąca więzieniem dla duszy. Aby osiągnąć swoje właściwe i ostateczne przeznaczenie, dusza musi być uwolniona z cielesnego więzienia. Niektóre ugrupowania fundamentalistycznych sekt chrześcijańskich wywołują wręcz zgorszenie odmawianiem chorym leczenia medycznego wierząc, że medycyna podważa wiarę w Boga, a choroba prowadząca do śmierci przyspiesza wyzwolenie duszy z ciała. Nawet niefundamentalistyczne grupy wierzących poprzez pryzmat relacji ciała i duszy człowieka, oceniają na przykład zastępcze macierzyństwo, klonowanie, aborcję, eutanazję. Jeżeli jednak ongiś wierzono, że sama wiara religijna jest w stanie leczyć człowieka z chorób, obecnie cudowne uzdrowienia dostrzegają jedynie fanatycy religijni. W czasach współczesnych ciało człowieka, niemniej niż jego duch, stało się nadzwyczaj atrakcyjnym fenomenem biznesu i kultury, zwłaszcza kultury konsumpcyjnej, podpowiadającej mu rozbudowane skale potrzeb i pragnień. Dzieje kultury ukazują, jak samozatroskanie człowieka przeszło długą drogę: od oczekiwania możliwie najszybszego pozaziemskiego zbawienia duchowego do doczesnego pragnienia zdrowia zadbanego ciała z jak najdłuższym jego żywotem. Troska o piękno ducha ustąpiła więc już miejsca trosce o piękno ciała, a więc o młody i pociągający wygląd. Na taką zmianę stosunku do ciała człowieka znaczny wpływ wywiera organizacja życia społecznego nauki, pracy, wypoczynku, służby zdrowia. Organizacja ta wymaga odpowiedniego normowania, opartego na wartościach wyłaniających się z konkurowania, współistnienia czy też nawet dominowania tego, co religijne, moralne, prawne. Znacznie rozwinęły się już eksperymenty tworzenia imitacji żywego ciała człowieka w nieożywionych systemach ciał cybernetycznych robotów także domagających się jakiejś odpowiedniej regulacji moralnej i prawnej. 13 Śmierć jest kresem życia cielesnego, tak jak narodziny jego początkiem. Jedynie idea reinkarnacji podtrzymuje wiarę w możliwość wielu żywotów cielesnych człowieka. O ile życie cielesne jest koniecznością, o tyle życie duchowe możliwością. Owej konieczności sprzeciwiają się samobójcy. Nie można żyć samym życiem duchowym, ponieważ jest ono uwarunkowane życiem cielesnym. Cielesność człowieka jest łatwiej dostrzegalna niż duchowość przy określaniu jego tożsamości, opartym na znajomoś ci płci i cech urody. Tworzy ona podstawy życia psychicznego, na które składają się procesy myślenia, wola, emocje, uczucia. Myślenie, czyli świadomość, jest pierwszorzędną cechą życia psychicznego. Obserwowanie własnego życia psychicznego przy pomocy samoświadomości to introspekcja. Świadomość kieruje wolą i uczuciami. Psychologia dostrzega trzy poziomy życia psychicznego: psychofizjologiczny, psychospołeczny Biojurysprudencja 13 Podobnie N. Lenoir, Biotechnology, Bioethics and Law: Europe s 21 st Century Challenge, Modern Law Review, vol. 69, No

19 i racjonalno-duchowy. 14 Psychologia fizjologiczna sprowadza życie psychiczne człowieka do fizjologicznych procesów systemu nerwowego. Socjologia odsłania psychospołeczne strony życia człowieka życie społeczne. Główne centrum psychiki to jaźń, ego jest tylko rdzeniem sfery świadomej, często uzurpującym sobie prawo do bycia osią całości życia psychicznego. 15 Roman A. Tokarczyk, Zarys przedmiotu biojurysprudencji 20 W ontologii biojurysprudencji istotną rolę odgrywa odróżnianie zdrowia życia psychicznego od chorego życia psychicznego. Gdy zdrowie psychiczne jest naturalną normą warunkującą prawidłowe życie człowieka i życie społeczne, to choroba psychiczna, zakłócając te prawidłowości, stwarza poważne trudności normatywne. Stan życia psychicznego człowieka zdrowy albo chory ma wpływ na ogólny stan jego zdrowia, oddziałujący z kolei na stan życia społecznego. Zmiany stanu psychicznego człowieka wywołują różne czynniki. Szczególnie skutecznym czynnikiem zmiany stanu psychicznego człowieka bywa indoktrynacja pozbawiająca go samodzielności myślowej i skłaniająca do całkowitego posłuszeństwa. Po lekach, narkotykach, alkoholu zmienia się zasadniczo życie psychiczne człowieka aż po jego dezintegrację rozpad na oderwane od siebie elementy. Kształtowanie zdrowego stylu życia psychicznego, w przeciwieństwie do stylu chorego, jest jednym z celów biojurysprudencji. Do ontologii biojurysprudencji należy także życie społeczne z jego wielkim bogactwem segmentów życia: religijnego, moralnego, politycznego, gospodarczego, zawodowego, oświatowego, kulturalnego i jeszcze bardzo wielu innych. Ontologia życia społecznego objaśnia, z jakich części składa się społeczeństwo, jak one funkcjonują, w jakich relacjach ze sobą pozostają, jakim celom służą oraz kiedy i jak podlegają zmianom. Ontologia życia społecznego to ogólna teoria budowy, funkcjonowania i zmiany społeczeństw, regulowanych różnymi normami. 16 Doskonałe życie społeczne, bez napięć i konfliktów, usuwałoby potrzebę jakiegokolwiek jego normowania, również rozważań biojurysprudencji i bioprawa. Podobnie jak inne nurty myśli normatywnej, biojurysprudencja wyrasta z niedoskonałości życia ludzi i życia społecznego. EPISTEMOLOGIA BIOJURYSPRUDENCJI Epistemologia albo gnoseologia, jako nazwy pochodzące z języka greckiego, mają swój polskojęzyczny odpowiednik w określeniu teoria poznania. Przedmiotem teorii poznania, lepiej byłoby nawet mówić poznawania, wszak jest to ciągle otwarty i niezakończony proces, są przede wszystkim metody i granice poznawania. Epistemologia biojurysprudencji, posługując się różnymi metodami poznawania, zmierza do poznania życia w granicach potrzeby regulowania go normami prawnymi, w ich związkach z normami religijnymi i moralnymi. Specyfika poznawania życia w różnych jego aspektach polega na uwarunkowaniach owego poznawania właśnie życiem; jest to więc zawsze, przynajmniej w pewnym zakresie, poznawanie siebie. Oczywiście, 14 Tak A. Cencini, A. Manenti, Psychologia a formacja, Kraków 2002, s P. Możdżyński, Środowisko a życie psychiczne, tekst dostępny w Internecie. 16 H. Waśkiewicz, Normy życia społecznego według encykliki Pacem in terris, Chrześcijanin w Świecie 1979, nr 5 6.

20 poznawanie nie może pomijać takich fundamentalnych kwestii, jak pojęcie prawdy, przyczynowości, faktu, fikcji itd. 17 Biojurysprudencja opiera się na założeniu poznawczym, że życie jest prewartością i prenormą wszystkiego, co istnieje, szczególnie prawa. Jest prewartością, ponieważ ma wartość samoistną, pierwotną i fundamentalną wobec wszystkich innych wartości jako ich źródło. Jest prenormą, gdyż kształtuje siebie samo samonormuje albo samoporządkuje jednocześnie wskazując uwarunkowania i granice wszelkiego innego normowania. Owa prenorma jest dostrzegana najwyraźniej w myśli prawa naturalnego, które z poznawania natury życia człowieka, społeczeństwa, świata i wyobrażeń bóstw wysnuwa odpowiednie zestawy norm. Wszystkie inne nurty myśli prawnej skupiają przeto swoją uwagę na wtórnych zagadnieniach, nie wiązanych wprost z życiem jako prewartością i prenormą, co dostrzega i podkreśla biojurysprudencja. Gdy jednak myśl prawa naturalnego odznacza się wyraźnie filozoficznym charakterem, często spekulatywnym, biojurysprudencja opiera swoje poznawanie i jego rezultaty głównie na odkryciach naukowych. Naukowe odkrycia komparatystyki prawniczej wskazują na kontekstualizm jako niezbędny warunek epistemologii biojurysprudencji. Poznawcze znaczenie biojurysprudencji zależy bowiem od kontekstów, w jakich rozważane jest życie. Konteksty są nieodłączne od wszystkich zagadnień biojurysprudencji, ponieważ nie tylko określają rodzaj życia, ale i wskazują na jego otoczenie i uwarunkowania kulturowe. Zależność zagadnienia biojurysprudencji od kontekstu warunkuje poznawanie jego istoty treści i funkcji. Zróżnicowania kulturowe niemal wszystkich zagadnień biojurysprudencji pozwalają mówić o komparatystyce biojurysprudencji zarówno wewnątrzkrajowej, jak i międzynarodowej, aż do globalnej. Idee jednolitości kulturowej wciąż jeszcze należą do myśli nierealistycznej. Lokalne uwarunkowania decydują przeto głównie o wyborze rozważanych zagadnień, sposobach rozwiązywania i przyjmowania określonych rozstrzygnięć do praktycznej realizacji, z zamiarem przezwyciężania lub pogłębiania nierówności ludzi w ich dążeniach do utrwalania swojego możliwie najdłuższego i najlepszego życia. Biojurysprudencja tutaj uwzględnia konteksty wrażliwości lokalnych kultur na usuwanie głodu, nędzy, patologii, wojen, chorób, cierpienia, nienaturalnej śmiertelności. Sposoby poznawczego uprawiania bioetyki, a także biojurysprudencji inspirowanej jej powstaniem i rozwojem są różne, mianowicie: antropocentryczne i kosmocentryczne, teoretyczne i empiryczne, opisowe i wartościujące, narracyjne i normatywne. Wszystkie one mają określone granice, wyznaczane przez prewartości i prenormy życia oraz własne możliwości poznawcze. Wspólną ich granicą ostateczną jest skończoność w sensie kresu życia człowieka, zwierząt i roślin. Ograniczenia wynikają także z niedoskonałości ludzkiego poznania, nietrafności osądu czy też wartościowania religijnego i etycznego, wreszcie ułomności normowania życia jednostek, społeczeństw, świata. 18 Rozmyślania nad skończonością i granicami są niezbędne dla metodologicz- Biojurysprudencja 17 Problematyka biojurysprudencji została ujęta w formie projektów badawczych (Research Projects) m.in. przez Wydziały Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego i Uniwersytetu w Białymstoku. Profesor Oktawian Nawrot z Wydziału Prawa i Administracji prowadzi seminaria magisterskie z zakresu Biojurysprudencja i filozofia prawa. 18 W anglojęzycznej literaturze naukowej jest to koncepcja finitude. Por. C. Rehmann-Sutter, M. Düwell and D. Mieth (eds.), Bioethics in Cultural Contexts. Reflections on Methods and Finitude, Springer 2006, s. 1 i n. 21

21 Roman A. Tokarczyk, Zarys przedmiotu biojurysprudencji 22 nego opisywania i pogłębiania przedmiotu biojurysprudencji. Niewyobrażalne kiedyś dla tradycyjnej jurysprudencji postępy nauk biologicznych i medycznych obecnie przesuwają granice możliwości ingerowania w procesy życia poza obszar wiary religijnej i moralnej dopuszczalności. Nie tylko pomnożyły się definicje śmierci, ale i zatarły ostre dotychczas granice między życiem a śmiercią. Systemy aksjologiczne i normatywne z trudem i opóźnieniem podążają za nadzwyczajnymi osiągnięciami biotechnologii i biomedycyny. Skończoność, jako kategoria poznawcza, jest zaniedbywana w naukach praktycznych, również w tradycyjnej jurysprudencji i opartym na niej prawie. Dostrzegana i doceniana przez biojurysprudencję pozwala głębiej charakteryzować ontologiczną ograniczoność życia na pewnym gruncie doczesności. Pojęcie skończoności może wywoływać irytację wszystkich, dla których bolesna jest świadomość konieczności kresu własnego życia. Na gruncie wiary religijnej skończoności przeciwstawia się teologiczna idea życia wiecznego, ale przecież niedoczesnego i niepewnego. Przemilczanie skończoności życia, jako konstytutywnej cechy ludzkiej egzystencji, jest brakiem egzystencjalnej autentyczności, jak to trafnie określił Martin Heidegger. Śmierć jest niezbywalnym elementem, ontologiczną słabością, nieuchronną koniecznością, nierzadko tragiczną, nie zależy jednak od ludzkiego wyboru. Pojęcie skończoności wzbogaca świeckie narzędzia poznawcze biojurysprudencji bez konieczności polegania wyłącznie na przesłankach religijnych albo metafizycznych. Wskazuje dobitnie, że zarówno prewartość, jak i prenorma życia także mają swoje ostateczne granice. Dojrzała epistemologia biojurysprudencji powinna być otwartą refleksją o treściach, wartościach i normach różnych kultur naszego globu na wszystkich poziomach wiedzy i metodologii. Obok wielowymiarowego kontekstualizmu powinna ją charakteryzować wielość perspektyw poznawczych wieloperspektywność. 19 Jeśli ma być przydatna w praktyce, musi odkrywać to, co dobre i prawe w życiu ludzkim. Jako szczególna fabryka praktycznej racjonalności, pragmatycznej mądrości i użytecznej roztropności zakłada potrzebę zaangażowania zarówno w usuwanie przejawów zła godzącego w życie, jak i realizację dobrego i jeszcze lepszego życia. Gdy odrzuca niektóre osiągnięcia biotechnologii i biomedycyny, przyjmuje postawę utylitarystyczną, zwaną także konsekwencjalistyczną, oceniając porównawczo, że obawy przeważają nad nadziejami, albo postawę deontologiczną, uzasadniając obawy racjami religijnymi lub metafizycznymi. Przyjmując te osiągnięcia, pochwala wolność badań naukowych; wyraża zaufanie do naukowców i nauki; oddziela badania od zastosowań ich wyników; ogranicza zastosowania, ale nie badania; postęp i rozwój ludzkości łączy ściśle z postępami i rozwojem nauki. Biojurysprudencja, w odróżnieniu od myśli prawa naturalnego, nie opiera się na wyimaginowanych pojęciach natury i prawach naturalnych nieistniejących nawet w państwach liberalnych. 20 W centrum jej poznawczej wieloperspektywności znajdują się idee autonomii, tolerancji i odpowiedzialności. 19 Jest to próba przyswojenia językowi polskiemu anglojęzycznego terminu pluriperspectivity. Por. ibidem, s. 5 i n. 20 O związkach myśli prawa naturalnego z biojurysprudencją por. R. Tokarczyk, Refleksje o życiu jako fenomenie kulturowym, [w:] Księga Jubileuszowa poświęcona Profesorowi Zdzisławowi Cackowskiemu, red. J. Dębowski, M. Hetmański, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2000, s. 311 i n.

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE ks. Artur Aleksiejuk Pojęcie praw człowieka Przez prawa człowieka rozumie się te prawa, które są bezpośrednio związane z naturą człowieka jako istoty rozumnej i wolnej (osoby)

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wartości w wychowaniu

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wartości w wychowaniu Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Wartości w wychowaniu prof. Ewa Chmielecka Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 20 października 2009 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTETDZIECIECY.PL O czym

Bardziej szczegółowo

Wstęp. Cele kształcenia

Wstęp. Cele kształcenia Paweł Kołodziński Etyka Wstęp Przedmiot etyka jest nieobowiązkowy. Można go wybrać zarówno zamiast religii, jak i równolegle z religią (patrz Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 kwietnia

Bardziej szczegółowo

Andrzej L. Zachariasz. ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii

Andrzej L. Zachariasz. ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii Andrzej L. Zachariasz ISTNIENIE Jego momenty i absolut czyli w poszukiwaniu przedmiotu einanologii WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU RZESZOWSKIEGO RZESZÓW 2004 Opiniowali Prof. zw. dr hab. KAROL BAL Prof. dr hab.

Bardziej szczegółowo

Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku SYLABUS W CYKLU KSZTAŁCENIA 2014/2016. Filozofia i bioetyka

Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku SYLABUS W CYKLU KSZTAŁCENIA 2014/2016. Filozofia i bioetyka Jednostka Organizacyjna: Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku SYLABUS W CYKLU KSZTAŁCENIA 2014/2016 Katedra Nauk Społecznych Kierunek: Fizjoterapia Rodzaj studiów i profil (I stopień/ii stopień,

Bardziej szczegółowo

STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Imię i nazwisko autora rozprawy: mgr Paulina Mamiedow Stopień / tytuł naukowy oraz imię i nazwisko promotora rozprawy: dr hab. Mariusz Gizowski Temat rozprawy doktorskiej:

Bardziej szczegółowo

Czym jest bioetyka? ks. Artur Aleksiejuk

Czym jest bioetyka? ks. Artur Aleksiejuk Czym jest bioetyka? ks. Artur Aleksiejuk Historyczne tło powstania bioetyki 1. Naukowe i kulturowe uwarunkowania lat 60-tych XX w. 2. Postęp naukowo-techniczny w biomedycynie 3. Sukcesy w przetwarzaniu

Bardziej szczegółowo

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas Zdzisława Piątek o śmierci seksie i metodzie in vitro universitas Na ironię zakrawa fakt, iż nauka, która nigdy nie dążyła do odkrycia prawd absolutnych, a wręcz odcinała się od takich poszukiwań,

Bardziej szczegółowo

WYCHOWANIE DO ŻYCIA W RODZINIE. w Zespole Szkół Nr 1 im. C. K. Norwida w Świdniku

WYCHOWANIE DO ŻYCIA W RODZINIE. w Zespole Szkół Nr 1 im. C. K. Norwida w Świdniku WYCHOWANIE DO ŻYCIA W RODZINIE w Zespole Szkół Nr 1 im. C. K. Norwida w Świdniku 1 Wprowadzenie do nauczania w szkole zajęć Wychowanie do życia w rodzinie stawia przed nauczycielem ważne cele edukacyjne:

Bardziej szczegółowo

Spis treści VII. Rozdział 1. Wprowadzenie do etyki. Rozdział 2. Zarys dziejów etyki lekarskiej. Rozdział 3. Prawa pacjenta

Spis treści VII. Rozdział 1. Wprowadzenie do etyki. Rozdział 2. Zarys dziejów etyki lekarskiej. Rozdział 3. Prawa pacjenta Spis treści Rozdział 1. Wprowadzenie do etyki 1.1. Podstawowe pojęcia etyki ogólnej, niezbędne do zrozumienia zasad etyki lekarskiej i bioetyki..................................... 1 1.2. Pojęcia dobra

Bardziej szczegółowo

Moduł I. Podstawy wychowania do życia w rodzinie 24 godz. (24 wykłady) zakończony egzaminem

Moduł I. Podstawy wychowania do życia w rodzinie 24 godz. (24 wykłady) zakończony egzaminem OPZ załącznik nr 1 Przygotowanie i przeprowadzenie wykładów oraz ćwiczeń audytoryjnych w ramach Kursu kwalifikacyjnego z zakresu zajęć edukacyjnych Wychowanie do życia w rodzinie - 4 zadania. Tematyka

Bardziej szczegółowo

Etyka problem dobra i zła

Etyka problem dobra i zła Etyka problem dobra i zła Plan wykładu Definicje i podstawowe odróżnienia Problem dobrego życia w klasycznej etyce Arystotelesowskiej Chrześcijańska interpretacja etyki Arystotelesowskiej Etyka - problem

Bardziej szczegółowo

NAZWA MODUŁU KSZTAŁCENIA Teologia moralna szczegółowa I: Bioetyka teologiczna

NAZWA MODUŁU KSZTAŁCENIA Teologia moralna szczegółowa I: Bioetyka teologiczna NAZWA MODUŁU KSZTAŁCENIA Teologia moralna szczegółowa I: Bioetyka teologiczna NAZWA W JĘZYKU ANGIELSKIM: Detailed Moral Theology I KOD MODUŁU: 1-TS-1-TMTMSZ1, 1-TN-1-TMTMSZ1 KIERUNEK STUDIÓW: teologia

Bardziej szczegółowo

ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ

ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU RZESZOWSKIEGO RZESZÓW 2011 Recenzował prof. dr hab. TADEUSZ BUKSIŃSKI Opracowanie redakcyjne

Bardziej szczegółowo

Gerard Dmuch "Do Not Resuscitate, czyli kiedy mozna odstąpić od reanimacji?", Dorota Morończyk, Kraków 2011 : [recenzja]

Gerard Dmuch Do Not Resuscitate, czyli kiedy mozna odstąpić od reanimacji?, Dorota Morończyk, Kraków 2011 : [recenzja] Gerard Dmuch "Do Not Resuscitate, czyli kiedy mozna odstąpić od reanimacji?", Dorota Morończyk, Kraków 2011 : [recenzja] Studia Ecologiae et Bioethicae 12/2, 208-211 2014 Dorota Morończyk, Do Not Resuscitate

Bardziej szczegółowo

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG:

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG: Niedostosowanie społeczne nieletnich. Działania, zmiana, efektywność. Justyna Siemionow Publikacja powstała na podstawie praktycznych doświadczeń autorki, która pracuje z młodzieżą niedostosowaną społecznie

Bardziej szczegółowo

Teoria potencjalności (capabilities approach)

Teoria potencjalności (capabilities approach) Teoria potencjalności (capabilities approach) 1987-1993: współpraca z Amartyą Senem w WIDER w Helsinkach Zdolności wewnętrzne własności człowieka, które przy odpowiednim jego funkcjonowaniu w ramach właściwych

Bardziej szczegółowo

TEORETYCZNE PODSTAWY WYCHOWANIA

TEORETYCZNE PODSTAWY WYCHOWANIA Autor: Prof. PAWEŁ TYRAŁA Tytuł: TEORETYCZNE PODSTAWY WYCHOWANIA zarys teorii oraz metodyki wychowania Recenzja Prof. Igor Kominarec Liczba stron: 240 Rok wydania: 2012 Spis treści WSTĘP Rozdział I TEORIA

Bardziej szczegółowo

OLSZTYŃSKA SZKOŁA WYŻSZA im. Józefa Rusieckiego Wydział Pedagogiczny. Artur Paweł Moskalik Nr albumu PSS/5455. Surdopedagogika

OLSZTYŃSKA SZKOŁA WYŻSZA im. Józefa Rusieckiego Wydział Pedagogiczny. Artur Paweł Moskalik Nr albumu PSS/5455. Surdopedagogika OLSZTYŃSKA SZKOŁA WYŻSZA im. Józefa Rusieckiego Wydział Pedagogiczny Artur Paweł Moskalik Nr albumu PSS/5455 Surdopedagogika Temat: Świetlica terapeutyczna dla osób z uszkodzonym słuchem w Działdowie cele

Bardziej szczegółowo

Seksualność w służbie miłości. Dr hab. Urszula Dudziak, prof. KUL

Seksualność w służbie miłości. Dr hab. Urszula Dudziak, prof. KUL Seksualność w służbie miłości Dr hab. Urszula Dudziak, prof. KUL Bibliografia: Spis treści Człowiek to ktoś, kto kocha (Biblia, teologia, filozofia personalizmu, etyka, psychologia, familiologia) Sposoby

Bardziej szczegółowo

WYCHOWANIE DO ŻYCIA W RODZINIE III etap edukacyjny: gimnazjum

WYCHOWANIE DO ŻYCIA W RODZINIE III etap edukacyjny: gimnazjum WYCHOWANIE DO ŻYCIA W RODZINIE III etap edukacyjny: gimnazjum Cele kształcenia - wymagania ogólne 1. Okazywanie szacunku innym ludziom, docenianie ich wysiłku i pracy, przyjęcie postawy szacunku wobec

Bardziej szczegółowo

1. ŹRÓDŁA WIEDZY O ORGANIZACJI I ZARZĄDZANIU ORAZ JEJ DOTYCHCZASOWY ROZWÓJ

1. ŹRÓDŁA WIEDZY O ORGANIZACJI I ZARZĄDZANIU ORAZ JEJ DOTYCHCZASOWY ROZWÓJ Władysław Kobyliński Podstawy współczesnego zarządzania Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania w Łodzi Łódź - Warszawa 2004 SPIS TREŚCI SŁOWO WSTĘPNE... 7 1. ŹRÓDŁA WIEDZY O ORGANIZACJI

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

Seksuolodzy i środowiska liberalne alarmują, że

Seksuolodzy i środowiska liberalne alarmują, że Teresa Król Wprowadzenie Seksuolodzy i środowiska liberalne alarmują, że polskie dzieci są albo pozbawione wiedzy o seksualności człowieka, albo czerpią ją tylko z Internetu. W sukurs idą im media, które

Bardziej szczegółowo

I. Okazywanie szacunku innym ludziom, docenianie ich wysiłku i pracy, przyjęcie. postawy szacunku wobec siebie. Wnoszenie pozytywnego wkładu w Ŝycie

I. Okazywanie szacunku innym ludziom, docenianie ich wysiłku i pracy, przyjęcie. postawy szacunku wobec siebie. Wnoszenie pozytywnego wkładu w Ŝycie Podstawa programowa obowiązująca od roku szkolnego 2009/2010 III etap edukacyjny (klasy I III gimnazjum) Cele kształcenia wymagania ogólne I. Okazywanie szacunku innym ludziom, docenianie ich wysiłku i

Bardziej szczegółowo

Załącznik Nr 7 do uchwały Nr 67/2004 RG z dn. 12.02.2004r STANDARDY NAUCZANIA DLA KIERUNKU STUDIÓW: NAUKI O RODZINIE STUDIA ZAWODOWE

Załącznik Nr 7 do uchwały Nr 67/2004 RG z dn. 12.02.2004r STANDARDY NAUCZANIA DLA KIERUNKU STUDIÓW: NAUKI O RODZINIE STUDIA ZAWODOWE Załącznik Nr 7 do uchwały Nr 67/2004 RG z dn. 12.02.2004r STANDARDY NAUCZANIA DLA KIERUNKU STUDIÓW: NAUKI O RODZINIE STUDIA ZAWODOWE I. WYMAGANIA OGÓLNE Studia zawodowe na kierunku nauki o rodzinie trwają

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA. Katedra FIZJOTERAPII I NAUK O ZDROWIU. Kierunek: FIZJOTERAPIA

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA. Katedra FIZJOTERAPII I NAUK O ZDROWIU. Kierunek: FIZJOTERAPIA PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ KULTURY FIZYCZNEJ I OCHRONY ZDROWIA Katedra FIZJOTERAPII I NAUK O ZDROWIU Kierunek: FIZJOTERAPIA SYLABUS Nazwa przedmiotu Wybrane zagadnienia z filozofii,

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA

EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2011 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY MAJ 2011 2 Egzamin maturalny z filozofii poziom podstawowy Zadanie 1. (0 3) Obszar standardów A. Zenon z Kition

Bardziej szczegółowo

Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności.

Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności. Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności. HARD CASE tzw. trudny przypadek stosowania prawa > brak jednoznacznej normy, która została wytworzona przez określony autorytet >przypadki trudności

Bardziej szczegółowo

ZARYS TEORII REKREACJI RUCHOWEJ

ZARYS TEORII REKREACJI RUCHOWEJ ZARYS TEORII REKREACJI RUCHOWEJ Redakcja naukowa Andrzej Dąbrowski AKADEMIA WYCHOWANIA FIZYCZNEGO Warszawa, 2006 Recenzenci: prof. dr hab. Wiesław Siwiński prof. dr hab. Zbigniew Krawczyk Projekt okładki:

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA

EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna EGZAMIN MATURALNY 2012 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania odpowiedzi MAJ 2012 2 Egzamin maturalny z filozofii Część I (20 punktów) Zadanie 1. (0 2) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

Rodzaje prac naukowych

Rodzaje prac naukowych Wyższa Szkoła Bankowa Oddział Gdańsk Katedra Bezpieczeństwa Wewnętrznego Patryk Bieńkowski Nr indeksu: gd22175 Rodzaje prac naukowych Praca zaliczeniowa wykonana na zajęcia proseminarium pracy naukowej

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU OPIS

KARTA PRZEDMIOTU OPIS CECHA PRZEDMIOTU KARTA PRZEDMIOTU OPIS INFORMACJE OGÓLNE O PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu FILOZOFIA I ETYKA ZAWODU PIELĘGNIARKI Poziom realizacji Studia pierwszego stopnia stacjonarne przedmiotu Jednostka

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... 7

Spis treści. Wstęp... 7 Spis treści Wstęp....................................................... 7 1. Zaburzenia oddawania moczu w aspekcie medycznym........... 11 1.1. Definicje i charakterystyka zaburzeń oddawania moczu......

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 Załącznik nr 1 do Uchwały nr 164 A/09 Senatu WUM z dnia 30 listopada 2009 r. PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 I. ZAŁOŻENIA ORGANIZACYJNO-PROGRAMOWE ZAKRES WIEDZY TEORETYCZNEJ 1.

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do psychologii

Wprowadzenie do psychologii Wprowadzenie do psychologii wychowania Psychologia wychowawcza - pedagogiczna Literatura podstawowa: Brzezińska A. (2000). Psychologia wychowania. [W:] J. Strelau (red.), Psychologia. Podręcznik akademicki,

Bardziej szczegółowo

Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji

Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Pod redakcją naukową Martyny Pryszmont-Ciesielskiej Copyright by Uniwersytet Wrocławski

Bardziej szczegółowo

Rodzaje prac naukowych

Rodzaje prac naukowych Wyższa Szkoła Bankowa Oddział Gdańsk Katedra Bezpieczeństwa Wewnętrznego Patryk Bieńkowski Nr indeksu: gd22175 Rodzaje prac naukowych Praca zaliczeniowa wykonana na zajęcia proseminarium pracy naukowej

Bardziej szczegółowo

Bioetyka. dr M. Dolata. 1 ECTS F-2-P-B-04 Forma studiów /liczba godzin studia /liczba punktów ECTS:

Bioetyka. dr M. Dolata. 1 ECTS F-2-P-B-04 Forma studiów /liczba godzin studia /liczba punktów ECTS: Nazwa jednostki prowadzącej kierunek: Nazwa kierunku: Poziom kształcenia: Profil kształcenia: Moduły wprowadzające / wymagania wstępne: Nazwa modułu (przedmiot lub grupa przedmiotów): Osoby prowadzące:

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO www.prototo.pl

Bardziej szczegółowo

Zdrowie jako sprawność i jakość u Tomasza z Akwinu

Zdrowie jako sprawność i jakość u Tomasza z Akwinu Zdrowie jako sprawność i jakość u Tomasza z Akwinu Wstęp Zdrowie to pozytywny stan samopoczucia fizycznego, psychicznego i społecznego, a nie tylko brak choroby lub niedomaganie (Światowa Organizacja Zdrowia

Bardziej szczegółowo

Józef Augustyn SJ INTEGRACJA SEKSUALNA PRZEWODNIK. w poznawaniu i kształtowaniu własnej seksualności

Józef Augustyn SJ INTEGRACJA SEKSUALNA PRZEWODNIK. w poznawaniu i kształtowaniu własnej seksualności Józef Augustyn SJ INTEGRACJA SEKSUALNA PRZEWODNIK w poznawaniu i kształtowaniu własnej seksualności Wydawnictwo WAM Kraków 2009 SPIS TREŚCI Wprowadzenie... 5 ROZDZIAŁ I ROZWÓJ SEKSUALNY W OKRESIE DZIECIŃSTWA

Bardziej szczegółowo

Wykłady: 20 godziny Seminaria: 10 godzin Ćwiczenia: 10 godzin

Wykłady: 20 godziny Seminaria: 10 godzin Ćwiczenia: 10 godzin Jednostka prowadząca kierunek: Zakład Zdrowia Publicznego Kierunek: Zdrowie publiczne Promocja zdrowia i edukacja zdrowotna III rok I 0 studia stacjonarne Pedagogika zdrowia Punkty ECTS: Wykłady: 20 godziny

Bardziej szczegółowo

3. Spór o uniwersalia. Andrzej Wiśniewski Andrzej.Wisniewski@amu.edu.pl Wstęp do filozofii Materiały do wykładu 2015/2016

3. Spór o uniwersalia. Andrzej Wiśniewski Andrzej.Wisniewski@amu.edu.pl Wstęp do filozofii Materiały do wykładu 2015/2016 3. Spór o uniwersalia Andrzej Wiśniewski Andrzej.Wisniewski@amu.edu.pl Wstęp do filozofii Materiały do wykładu 2015/2016 Nieco semiotyki nazwa napis lub dźwięk pojęcie znaczenie nazwy desygnat nazwy każdy

Bardziej szczegółowo

Wychowanie ku pełni człowieczeństwa wyzwaniem dla edukacji

Wychowanie ku pełni człowieczeństwa wyzwaniem dla edukacji Wychowanie ku pełni człowieczeństwa wyzwaniem dla edukacji Ks. dr Jacek Czaplicki KS-4 Wychowanie ku wartościom - szanse i zagrożenia" 1 G. C. Berkouwer konstatuje: "Dziś bardziej niż kiedykolwiek, pytanie

Bardziej szczegółowo

FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY

FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY EGZAMIN MATURALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 FILOZOFIA POZIOM PODSTAWOWY ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SCHEMAT PUNKTOWANIA MAJ 2014 2 Egzamin maturalny z filozofii Część I (20 punktów) Zadanie 1. (0 3) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Prawo kościelne na kierunku Prawo

OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Prawo kościelne na kierunku Prawo Poznań, 29 września 2015 Prof. dr hab. Krzysztof Krasowski Kierownik Katedry Historii Ustroju Państw OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Prawo kościelne na kierunku Prawo I. Informacje ogólne

Bardziej szczegółowo

Spis treści Wykaz skrótów Wykaz literatury Wprowadzenie Wyjaśnienia dotyczące zakresu pracy oraz używanych pojęć

Spis treści Wykaz skrótów Wykaz literatury Wprowadzenie Wyjaśnienia dotyczące zakresu pracy oraz używanych pojęć Wykaz skrótów... Wykaz literatury... Wprowadzenie... 1 Wyjaśnienia dotyczące zakresu pracy oraz używanych pojęć... 8 Rozdział I. Psychologiczne i profesjonalne ograniczenia prawników w podejściu do rozwiązywania

Bardziej szczegółowo

Pismo Święte podstawowym źródłem treści w programach. Kościoła Zielonoświątkowego w RP

Pismo Święte podstawowym źródłem treści w programach. Kościoła Zielonoświątkowego w RP Pismo Święte podstawowym źródłem treści w programach nauczania biblijnego Kościoła Zielonoświątkowego w RP Podstawa Programowa katechezy zielonoświątkowej Za podstawowe źródło treści oraz główną przesłankę

Bardziej szczegółowo

Literatura przykładowa

Literatura przykładowa Literatura przykładowa Samorząd terytorialny w RP Zbigniew Leoński Podręcznik "Samorząd terytorialny w RP" omawia formy organizacyjne lokalnego życia publicznego, tj. gminy, powiatu i województwa. Tok

Bardziej szczegółowo

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski Projekt okładki Jan Straszewski Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Copyright by Wyższa Szkoła Zarządzania i Prawa im. Heleny

Bardziej szczegółowo

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas Zdzisława Piątek o śmierci seksie i metodzie in vitro universitas Na ironię zakrawa fakt, iż nauka, która nigdy nie dążyła do odkrycia prawd absolutnych, a wręcz odcinała się od takich poszukiwań,

Bardziej szczegółowo

Wstęp Człowiek żyje w określonym środowisku, które dostarcza mu wciąż nowych wrażeń, a nierzadko również problemów. Niekiedy środowisko jest dla niego nowym wyzwaniem, z jednej strony niesie wsparcie,

Bardziej szczegółowo

się do woli Bożej może być nieraz tak samo trudne jak samo jej pełnienie. Czasami bywa nawet trudniejsze.

się do woli Bożej może być nieraz tak samo trudne jak samo jej pełnienie. Czasami bywa nawet trudniejsze. WSTęP Pytanie zadane przez Autora w tytule może brzmieć jak obiecujące hasło reklamowe: przeczytaj książkę, a przekonasz się, że wszystkie trudności i problemy twojego życia duchowego i wspólnotowego zostaną

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sygn. akt I UK 203/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 7 grudnia 2010 r. SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (przewodniczący) SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca)

Bardziej szczegółowo

7. Kierunkowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów obszarowych. Kierunkowe efekty kształcenia

7. Kierunkowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów obszarowych. Kierunkowe efekty kształcenia 1. Nazwa kierunku: SOCJOLOGIA 2. Stopień studiów: pierwszy 3. Profil: ogólnoakademicki 4. Obszar: nauki społeczne 5. Sylwetka absolwenta Absolwent posiada ogólną wiedzę o rodzajach struktur, więzi i instytucji

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Psychologia różnic indywidualnych 1100-Ps2RI-SJ. Kod przedmiotu. Pedagogiki i Psychologii

OPIS PRZEDMIOTU. Psychologia różnic indywidualnych 1100-Ps2RI-SJ. Kod przedmiotu. Pedagogiki i Psychologii OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Psychologia różnic indywidualnych 1100-Ps2RI-SJ Wydział Instytut/Katedra Kierunek Pedagogiki i Psychologii Instytut Psychologii Psychologia Specjalizacja/specjalność

Bardziej szczegółowo

Dylematy w pracy socjalnej. psychicznymi

Dylematy w pracy socjalnej. psychicznymi Dylematy w pracy socjalnej z osobami z zaburzeniami psychicznymi W ramach Specjalistycznego Zespołu Pracy Socjalnej w Miejskim Ośrodku Pomocy Rodzinie w Poznaniu Misja Zespołu Pracownicy Specjalistycznego

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY W SZKOLE PODSTAWOWEJ W SMARDZEWIE

PROGRAM WYCHOWAWCZY W SZKOLE PODSTAWOWEJ W SMARDZEWIE ,,Mądrość to dążenie do pełni Ks. Jan Twardowski PROGRAM WYCHOWAWCZY W SZKOLE PODSTAWOWEJ W SMARDZEWIE ,,Mądrość to dążenie do pełni Ks. Jan Twardowski Program wychowawczy SPIS TREŚCI: 1. Podstawa prawna

Bardziej szczegółowo

Podobno lepiej jest rozmawiać z piękną kobietą i myśleć przy tym o Panu Bogu, niż modlić się do Boga i myśleć o pięknej kobiecie (K. Wójtowicz).

Podobno lepiej jest rozmawiać z piękną kobietą i myśleć przy tym o Panu Bogu, niż modlić się do Boga i myśleć o pięknej kobiecie (K. Wójtowicz). wstęp Podobno lepiej jest rozmawiać z piękną kobietą i myśleć przy tym o Panu Bogu, niż modlić się do Boga i myśleć o pięknej kobiecie (K. Wójtowicz). W pierwszym wypadku, widząc piękno kobiety, można

Bardziej szczegółowo

Humanizacja nauczania medycyny w Polsce w XXI wieku

Humanizacja nauczania medycyny w Polsce w XXI wieku 28-11-2011 Prof. dr hab. Tomasz Pasierski ZAkład Bioetyki i Humanistycznych Podstaw Medycyny Warszawski Uniwersytet Medyczny Humanizacja nauczania medycyny w Polsce w XXI wieku Medycyna jest najbardziej

Bardziej szczegółowo

Znaczenie świadomości wychowawczej rodziców dzieci rozpoczynających edukację.

Znaczenie świadomości wychowawczej rodziców dzieci rozpoczynających edukację. Renata Sikora Znaczenie świadomości wychowawczej rodziców dzieci rozpoczynających edukację. Rodzina jest pierwszym najważniejszym środowiskiem wychowawczym w życiu człowieka. Skuteczność jej wpływów wychowawczych

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. ROZDZIAŁ 1. WSPÓŁCZESNE WYZWANIA CYWILIZACYJNE A EDUKACJA PRZYRODNICZA (Wiesław Stawiński)...11

SPIS TREŚCI. ROZDZIAŁ 1. WSPÓŁCZESNE WYZWANIA CYWILIZACYJNE A EDUKACJA PRZYRODNICZA (Wiesław Stawiński)...11 SPIS TREŚCI WSTĘP (Wiesław Stawiński)........................ 9 ROZDZIAŁ 1. WSPÓŁCZESNE WYZWANIA CYWILIZACYJNE A EDUKACJA PRZYRODNICZA (Wiesław Stawiński)..................11 1.1. Problemy globalizacji........................

Bardziej szczegółowo

1 Jak nie należy kochać dziecka? Józef Augustyn SJ

1 Jak nie należy kochać dziecka? Józef Augustyn SJ 1 2 Spis treści Brak akceptacji dziecka.....8 Niesprawiedliwe karanie dziecka.....9 Stwarzanie dziecku poczucia zagrożenia... 10 Przyjmowanie postawy paternalizmu... 11 Niesłuszne ograniczanie wolności

Bardziej szczegółowo

SIECI BIZNESOWE A PRZEWAGA KONKURENCYJNA PRZEDSIĘBIORSTW ZAAWANSOWANYCH TECHNOLOGII NA RYNKACH ZAGRANICZNYCH

SIECI BIZNESOWE A PRZEWAGA KONKURENCYJNA PRZEDSIĘBIORSTW ZAAWANSOWANYCH TECHNOLOGII NA RYNKACH ZAGRANICZNYCH Milena Ratajczak-Mrozek SIECI BIZNESOWE A PRZEWAGA KONKURENCYJNA PRZEDSIĘBIORSTW ZAAWANSOWANYCH TECHNOLOGII NA RYNKACH ZAGRANICZNYCH WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU EKONOMICZNEGO W POZNANIU POZNAŃ 2010 SIECI

Bardziej szczegółowo

Autorka prezentacji: Magdalena Buzor

Autorka prezentacji: Magdalena Buzor Autorka prezentacji: Magdalena Buzor Pojęcie wychowania Wychowanie w szerokim znaczeniu wszelkie zjawiska związane z oddziaływaniem środowiska społ. i przyr. na człowieka, kształtujące jego tożsamość,

Bardziej szczegółowo

PERIODYK KOŁA NAUKOWEGO TEOLOGÓW

PERIODYK KOŁA NAUKOWEGO TEOLOGÓW Initium Nr 41-42 (2010/2011) CZASOPISMO TEOLOGICZNYCH POSZUKIWAŃ PERIODYK KOŁA NAUKOWEGO TEOLOGÓW WYDZIAŁ TEOLOGICZNY UNIWERSYTETU ŚLĄSKIEGO W KATOWICACH KATOWICE 2011 Spis treści Spis treści Redakcja

Bardziej szczegółowo

Atmosfera jasnego szczęścia, oto czego duszy dziecięcej potrzeba. W niej żyje i rozwija się dla Boga. św. Urszula Ledóchowska

Atmosfera jasnego szczęścia, oto czego duszy dziecięcej potrzeba. W niej żyje i rozwija się dla Boga. św. Urszula Ledóchowska Atmosfera jasnego szczęścia, oto czego duszy dziecięcej potrzeba. W niej żyje i rozwija się dla Boga. św. Urszula Ledóchowska ATMOSFERA: - klimat społeczny, psychospołeczny - dotyczy tego, jak członkowie

Bardziej szczegółowo

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 REKLAMA W GOSPODARCE OKRESU TRANSFORMACJI WARSZAWA, SIERPIEŃ 1993

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 REKLAMA W GOSPODARCE OKRESU TRANSFORMACJI WARSZAWA, SIERPIEŃ 1993 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET:

Bardziej szczegółowo

Publikacje: 2013 2012

Publikacje: 2013 2012 Publikacje: 2013 1. Lelonek-Kuleta, B. (2013). Wiara w szczęśliwy los drogą do cierpienia? Patologiczny hazard w podejściu poznawczym. Horyzonty Psychologii, nr 3. 2. Lelonek-Kuleta, B. (2013). Terapia

Bardziej szczegółowo

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec Wstęp Historia Fizyki dr Ewa Pawelec 1 Co to jest historia, a co fizyka? Po czym odróżnić fizykę od reszty nauk przyrodniczych, nauki przyrodnicze od humanistycznych a to wszystko od magii? Szkolne przedstawienie

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

STUDIA PODYPLOMOWE BIOETYKI I PRAWA MEDYCZNEGO

STUDIA PODYPLOMOWE BIOETYKI I PRAWA MEDYCZNEGO STUDIA PODYPLOMOWE BIOETYKI I PRAWA MEDYCZNEGO Plan zajęć na rok akad. 2013/2014 ZJAZD I (12-13 października 2013) (16h) 10.00-10.45 Organizatorzy Studiów Podyplomowych 10.45-11.30 Ks. prof. dr hab. Wojciech

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY UMIEJSCOWIENIE KIERUNKU W OBSZARZE Kierunek studiów zarządzanie

Bardziej szczegółowo

"Nowe Życie" 2012-04-13. Okresy rozwojowe. Wykład 5 Akademia Umiejętności Wychowania. Plan

Nowe Życie 2012-04-13. Okresy rozwojowe. Wykład 5 Akademia Umiejętności Wychowania. Plan Okresy rozwojowe Wykład 5 Akademia Umiejętności Wychowania Plan Sens pojęcia rozwoju, w relacji do wychowania Proces rozwojowy Znaczenie okresów rozwojowych w wychowaniu Charakterystyka okresów Cel i droga

Bardziej szczegółowo

Darmowy fragment www.bezkartek.pl

Darmowy fragment www.bezkartek.pl Wydawnictwo WAM, 2008 Recenzenci prof. dr hab. Józef Jaroń ks. prof. dr hab. Jan Orzeszyna Korekta Dariusz Godoś Projekt okładki i stron tytułowych Jadwiga Mączka ISBN 978-83-7505-191-9 WYDAWNICTWO WAM

Bardziej szczegółowo

Wymogi regulacji kodeksowej. Tomasz Bąkowski

Wymogi regulacji kodeksowej. Tomasz Bąkowski Wymogi regulacji kodeksowej Tomasz Bąkowski Kodeks - pojęcie Najpełniejsza forma porządkowania i systematyzacji danej dziedziny prawa w celu zespolenia rozproszonych w całym systemie norm regulujących

Bardziej szczegółowo

TRENING UMYSŁU ALEKSANDER DYDEL

TRENING UMYSŁU ALEKSANDER DYDEL TRENING UMYSŁU ALEKSANDER DYDEL ZBIÓR ZADAŃ I ŁAMIGŁÓWEK ROZWIJAJĄCYCH UMYSŁ I WYOBRAŹNIĘ PODSTAWY WIEDZY PRAKTYCZNEJ NA TEMAT SPRAWNEGO FUNKCJONOWANIA MÓZGU TRENING UMYSŁU Zbiór zadań i łamigłówek rozwijających

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚ CI KSIĘGA PIERWSZA

SPIS TREŚ CI KSIĘGA PIERWSZA SPIS TREŚ CI Wprowadzenie... 5 Przedmowa Rufina... 45 KSIĘGA PIERWSZA Przedmowa... 51 ROZDZIAŁ I. O Bogu... 58 (1 3. Bóg Istota niecielesna. 4 7. Bóg jest duchem. 8 9. Bóg jest niepodzielny.) Fragmenty

Bardziej szczegółowo

1 Odpowiedzialna pomoc wychowawcza Marek Dziewiecki

1 Odpowiedzialna pomoc wychowawcza Marek Dziewiecki 1 Spis treści 2 Spis treści I Wychowanie a psychologia...... 8 1. Psychologizacja wychowania......8 2. Właściwa relacja między psychologią a pedagogiką.... 10 3. Psychologia a wychowanie: przykłady oddziaływania

Bardziej szczegółowo

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda GWSP Filozofia z aksjologią dr Mieczysław Juda GIGI Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm Hume a Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm

Bardziej szczegółowo

Terapie przełomowe: konsekwencje etyczne

Terapie przełomowe: konsekwencje etyczne Terapie przełomowe: konsekwencje etyczne Zbigniew Szawarski Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH Seminarium WHC, Warszawa 27.I.2016 Nowe jest lepsze! Nowe odkrycia wiemy więcej Nowe terapie ( = terapie

Bardziej szczegółowo

Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych

Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych Percepcja, czyli świadome reagowanie na bodziec zewnętrzny, umożliwia dziecku zdobywanie informacji

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

TRANSPLANTACJA KKK 2296, 2300-2301

TRANSPLANTACJA KKK 2296, 2300-2301 TRANSPLANTACJA KKK 2296, 2300-2301 CO TO TAKIEGO? (ang. organ transplantation) zabiegi medyczne polegające na przeniesieniu organu lub tkanki z jednego osobnika na drugiego albo w ramach jednego organizmu

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Biotechnology in Environmental Protection. Kod Punktacja ECTS* 1

KARTA KURSU. Biotechnology in Environmental Protection. Kod Punktacja ECTS* 1 KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Biotechnologia w ochronie środowiska Biotechnology in Environmental Protection Kod Punktacja ECTS* 1 Koordynator Prof. dr hab. Maria Wędzony Zespół dydaktyczny: Prof.

Bardziej szczegółowo

Opis przedmiotu i plan pracy WDŻWR dla klas I-III

Opis przedmiotu i plan pracy WDŻWR dla klas I-III Opis przedmiotu i plan pracy WDŻWR dla klas I-III Program realizowany w Gimnazjum im. Polskich Olimpijczyków w Lewinie Brzeskim od roku szkolnego 2015/2016 Lekcje wychowania do życia w rodzinie będą realizowane

Bardziej szczegółowo

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia Efekty kształcenia na kierunku Opis kierunkowych efektów kształcenia Odniesienie efektów do obszaru wiedzy MODUŁ 20 Seminarium magisterskie Seminarium

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia Wychowania do życia w rodzinie w szkole ponadgimnazjalnej

Zagadnienia Wychowania do życia w rodzinie w szkole ponadgimnazjalnej Zagadnienia Wychowania do życia w rodzinie w szkole ponadgimnazjalnej 1. U progu dorosłości. Co to znaczy być osobą dorosłą. Dorosłość a dojrzałość. Kryteria dojrzałości. Dojrzałość w aspekcie płciowym,

Bardziej szczegółowo

Marta Grodner. Społeczny kontekst nauki. Socjologia wiedzy

Marta Grodner. Społeczny kontekst nauki. Socjologia wiedzy Marta Grodner Społeczny kontekst nauki Socjologia wiedzy SOCJOLOGIA WIEDZY Zajmuje się związkami wiedzy z bazą społeczną. Wiązana często z marksizmem : społeczne źródła wiedzy uważa się za powiązane ze

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Kierunek studiów bezpieczeństwo wewnętrzne należy do

Bardziej szczegółowo

Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna

Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna Kształcenie w zakresie podstaw promocji zdrowia i edukacji zdrowotnej Zdrowie, promocja zdrowia, edukacja zdrowotna, zapobieganie chorobom. Historia promocji zdrowia.

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY XV Liceum Ogólnokształcącego im. Zjednoczonej Europy w Gdańsku

PROGRAM WYCHOWAWCZY XV Liceum Ogólnokształcącego im. Zjednoczonej Europy w Gdańsku PROGRAM WYCHOWAWCZY XV Liceum Ogólnokształcącego im. Zjednoczonej Europy w Gdańsku Misja szkoły XV Liceum Ogólnokształcące im. Zjednoczonej Europy w Gdańsku jest szkołą, które swoje działania opiera na

Bardziej szczegółowo

Jak myślimy, tak działamy Wiedza o uczniach zdolnych jako podstawa pracy nauczyciela

Jak myślimy, tak działamy Wiedza o uczniach zdolnych jako podstawa pracy nauczyciela Jak myślimy, tak działamy Wiedza o uczniach zdolnych jako podstawa pracy nauczyciela Maria Ledzińska Uniwersytet Warszawski, Wydział Psychologii Warszawa, 19-20.10.2012 W sprawie tytułu Źródło psychologia

Bardziej szczegółowo

Etyka: liceum ogólnokształcące

Etyka: liceum ogólnokształcące Przygotował: mgr Marcin Szymański PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Etyka: liceum ogólnokształcące Zespół Szkół Ogólnokształcących w Opolu Podstawa prawna: Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia

Bardziej szczegółowo

Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI

Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI Polish FF Curriculum Translation in Polish Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI 1. Objawienie: Pismo Św. i Tradycja a. Pismo Święte: Części,

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁA MUZYCZNA I STOPNIA W CZERNIKOWIE

PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁA MUZYCZNA I STOPNIA W CZERNIKOWIE PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁA MUZYCZNA I STOPNIA W CZERNIKOWIE 2015/2016 Podstawa prawna: 1. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 roku (Dz. U. z 1997 r. Nr 78 poz. 483, późn. zm.)

Bardziej szczegółowo

ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ

ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ 1. Wspieranie dziecka w poznawaniu oraz wykorzystywaniu własnego potencjału rozwojowego i budowaniu pozytywnego obrazu własnego ja. 2. Tworzenie warunków umożliwiających dziecku

Bardziej szczegółowo

PRAWA DZIECKA. dziecko jako istota ludzka wymaga poszanowania jego tożsamości, godności prywatności;

PRAWA DZIECKA. dziecko jako istota ludzka wymaga poszanowania jego tożsamości, godności prywatności; PRAWA DZIECKA "Nie ma dzieci - są ludzie..." - Janusz Korczak Każdy człowiek ma swoje prawa, normy, które go chronią i pozwalają funkcjonować w społeczeństwie, państwie. Prawa mamy również my - dzieci,

Bardziej szczegółowo

WĘDRUJĄC RAZEM KU PRZYSZOŚCI

WĘDRUJĄC RAZEM KU PRZYSZOŚCI WĘDRUJĄC RAZEM KU PRZYSZOŚCI Program wychowawczy Mlodzieżowego Domu Kultury w Świdnicy im. Mieczyslawa Kozara- Sobódzkiego Do realizacji w latach 2012-2014 PROGRAM WYCHOWAWCZY WĘDRUJĄC RAZEM KU PRZYSZŁOŚCI

Bardziej szczegółowo