Wpływ stosowania leków antykoncepcyjnych i hormonalnej terapii zastępczej na gospodarkę lipidową, podstawowe parametry wątrobowe i koagulologiczne

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Wpływ stosowania leków antykoncepcyjnych i hormonalnej terapii zastępczej na gospodarkę lipidową, podstawowe parametry wątrobowe i koagulologiczne"

Transkrypt

1 diagnostyka laboratoryjna Journal of Laboratory Diagnostics 2011 Volume 47 Number Praca oryginalna Original Article Wpływ stosowania leków antykoncepcyjnych i hormonalnej terapii zastępczej na gospodarkę lipidową, podstawowe parametry wątrobowe i koagulologiczne The effect of contraceptives and hormone replacement therapy on lipid metabolism, the basic parameters of liver and coagulation Ewa Małolepsza 1, Lilla Pawlik-Sobecka 2, Izabela Kokot 2, Sylwia Płaczkowska 2 1 Diagnostyczne Laboratorium Dydaktyczne, 2 Zakład Praktycznej Nauki Zawodu Analityka, Akademia Medyczna we Wrocławiu Streszczenie W chwili obecnej egzogenne hormony płciowe są powszechnie stosowane jako jedna z form antykoncepcji lub też służą celom terapeutycznym w postaci hormonalnej terapii zastępczej (HTZ). Celem badania było określenie następstw stosowania egzogennych hormonów płciowych, poprzez wykazanie różnic istotnych statystycznie w zakresie parametrów odzwierciedlających czynność wątroby, gospodarki lipidowej a także podstawowych badań koagulologicznych. Do badania zakwalifikowano 73 ochotniczki w wieku od 18. do 65. roku życia, które podzielono na dwie grupy badane i odpowiadające im grupy kontrolne. Od każdej z kobiet pobierano krew żylną do dwóch probówek: z aktywatorem krzepnięcia oraz 3,2% cytrynianem sodu. W uzyskanej surowicy oznaczono stężenie bilirubiny, cholesterolu całkowitego, cholesterolu frakcji HDL oraz LDL, trójglicerydów oraz aktywność enzymów wątrobowych, t.j.: transaminaza asparaginianowa, transaminaza alaninowa, gammaglutamylotranspeptydaza, fosfataza alkaliczna. W osoczu oznaczono wskaźnik protrombinowy PT/INR i stężenie D-dimerów (DD). Wykazano znamienny wzrost stężenia TG (p=0,01), cholesterolu frakcji HDL (p=0,02) i DD (p<0,05) w grupie kobiet stosujących przynajmniej rok antykoncepcję hormonalną w porównaniu do grupy kontrolnej. Natomiast w grupie kobiet przyjmujących hormonalną terapię zastępczą zaobserwowano obniżenie stężenia bilirubiny (p<0,05) oraz trójglicerydów w porównaniu z grupą kontrolną. Antykoncepcja hormonalna ma działanie prozakrzepowe, czego wyrazem jest znaczący wzrost stężenia DD w grupie badanej młodych kobiet, z kolei HTZ wpływa korzystnie na profil lipidowy kobiet w wieku około- i pomenopauzalnym. Summary Currently exogenous hormones are commonly used as a form of contraception or to serve a therapeutic purpose as a hormone replacement therapy (HRT). The aim of the study was to determine the degree of harmfulness of exogenous sex hormones by defining the statistically significant differences in parameters reflecting liver function, lipid and coagulation basic tests. 73 female volunteers aged from 18 to 65 years were involved in the study. They were divided into two investigated groups and the corresponding control groups. From each of women venous blood was collected into two tubes: with clotting activator and 3,2% sodium citrate. Concentration of bilirubin, total cholesterol, HDL and LDL cholesterol, triglicerydes (TG) and activity of liver enzymes, i.e.: asparagine transaminase, alanine transaminase, gammaglutamylotranspeptidase, alkaline phosphatase were determined in obtained serum. International Normalized Ratio (INR) and D-dimer concentration were marked in plasma. It showed a significant increase of concentration of TG (p=0,01), HDL cholesterol (p=0,02) and DD (p<0,05) among the women using hormonal contraception at least for one year compared to the control group. We observed decrease bilirubin (p<0,05) and triglicerydes in the group of women taking hormone replacement therapy compared to the control group. Hormonal contraception has prothrombotic effects, which is expressed by a significant increase in the concentration of DD in the study group of young women, while HRT has a beneficial effect on lipid profile among women aged peri- and postmenopausal. Słowa kluczowe: antykoncepcja hormonalna, hormonalna terapia zastępcza, parametry biochemiczne, testy koagulologiczne Key words: hormonal contraception, hormone replacement therapy, biochemical markers, coagulation tests Praca naukowa wykonana ze środków przeznaczonych na działalność statutową (numer projektu: ST-295) w latach

2 Wpływ stosowania leków antykoncepcyjnych i hormonalnej terapii zastępczej na gospodarkę lipidową, podstawowe... Wstęp Hormony płciowe wydzielane przez jajniki, stanowią dwie uzupełniające się grupy związków regulujących pracę narządów rodnych. Pierwsza z nich to niejednolita grupa C-18 steroidów objęta nazwą estrogenów, pobudzająca proliferację komórkową i wzrost organów rozrodczych oraz innych tkanek związanych z rozrodem. Naturalnym zadaniem estrogenów w okresie prokreacji jest przygotowanie macicy do przyjęcia zapłodnionej komórki jajowej. Ponadto estrogeny wpływają na biosyntezę tłuszczów, białek, zasad purynowych i pirymidynowych, a także zwiększają syntezę białka wiążącego steroidy płciowe (SHBG), kortyzol i tyroksynę [7]. Powodują obniżenie stężenia frakcji LDL cholesterolu przy jednoczesnym wzroście stężenia HDL-cholesterolu, hamując rozwój blaszki miażdżycowej w naczyniach krwionośnych [7, 26]. Przeciwdziałają osteoporozie hamując osteolizę i pobudzając procesy kościotworzenia. Wpływają na rozmieszczenie tkanki tłuszczowej o typie gynoidalnym oraz przyczyniają się do zatrzymywania wody w organizmie. Estrogeny wykazują również działanie prozakrzepowe, głównie poprzez zwiększenie stężenia czynników II, VII, IX, X z jednoczesnym obniżeniem stężenia fibrynogenu i antytrombiny III [7]. Endogenne estrogeny wykazują swoje działanie poprzez specyficzne receptory: alfa (ERα) i beta (ERβ), różniące się strukturą i funkcją. ERα i ERβ rozmieszczone są we wszystkich narządach organizmu człowieka. Estrogeny wiążą się z nimi z jednakowym powinowactwem. Aktywacja receptorów polega na wiązaniu ligand-receptor i może odbywać się na dwóch płaszczyznach: genomowej oraz nie-genomowej. W tej pierwszej estrogeny przechodzą przez błonę lipidową i wiążą się z receptorami zlokalizowanymi w jądrze komórkowym, aktywując lub hamując transkrypcję określonych genów. Z kolei efekt natychmiastowy (droga nie-genomowa), polega na szybkiej aktywacji receptorów znajdujących się w błonach komórkowych powodując uwolnienie przekaźników wewnątrzkomórkowych, takich jak jony wapnia, kinazy czy tlenek azotu (NO), które są odpowiedzialne za działanie wazodylatacyjne estrogenów [12, 20]. Nadrzędną rolą progesteronu, jako głównego przedstawiciela drugiej grupy hormonów płciowych, jest utrzymanie już istniejącej ciąży lub jeśli w danym cyklu nie nastąpiło zapłodnienie - regulacja miesięcznych zmian błony śluzowej narządów rodnych kobiety. Progesteron wykazuje również działanie metaboliczne. Wpływa na wzrost syntezy glukagonu, obniża hipoglikemizujące działanie insuliny oraz podwyższa temperaturę ciała. Ponadto wykazuje działanie diuretyczne i antyandrogenne [7]. Egzogenne hormony płciowe przyjmowane przez kobiety pełnią różne funkcje. Najczęściej są stosowane w wieku prokreacyjnym jako środki antykoncepcyjne lub w celu regulacji długości i częstotliwości cyklu menstruacyjnego [7, 27]. Przyjmowanie preparatów hormonalnych przez kobiety w wieku około- i pomenopauzalnym służy uzupełnieniu brakujących hormonów płciowych oraz ograniczeniu objawów wypadowych [18, 21, 31]. W 1938 roku zsyntetyzowano pierwszy niesterydowy preparat o aktywności estrogennej dietylostilbestrol, lecz dopiero w latach powstała pierwsza tabletka antykoncepcyjna [1], której zadaniem było wprowadzenie organizmu kobiety w stan imitujący ciążę (sztucznie osiągnięte wysokie stężenie hormonów płciowych we krwi hamuje owulację). Od momentu przedstawienia pierwszej tabletki antykoncepcyjnej, zaszły trzy główne ewolucje środków antykoncepcyjnych, dotyczące: 1) stężenia i typu hormonów, 2) określenia czasu stosowania i dawkowania oraz 3) form środków antykoncepcyjnych dróg podania [20]. Obecnie na rynku istnieje wiele preparatów farmaceutycznych zawierających hormony płciowe w różnych postaciach, stąd ich przyjmowanie odbywać się może na wiele sposobów [1]. Najbardziej rozpowszechnioną formą jest doustna tabletka antykoncepcyjna (DTA) [6, 28, 29]. Przy założeniu 28-mio dniowego cyklu menstruacyjnego, kobieta powinna przyjmować tabletkę antykoncepcyjną przez trzy kolejne tygodnie, robiąc tydzień przerwy na menstruację [20]. Coraz częściej stosuje się jednak przezskórne plastry hormonalne oraz pierścienie dopochwowe, które mniej obciążają wątrobę niż pigułka (ominięcie tzw. pierwszej fazy metabolizmu wątrobowego) [3, 17, 20]. Preparaty hormonalne mogą być również podawane w innych formach, takich jak: zastrzyki, globulki, kremy czy kapturki [1]. Pierwotnym założeniem przy stosowaniu środków antykoncepcyjnych i hormonalnej terapii zastępczej (HTZ) była monoterapia estrogenowa [7, 26]. Z czasem wykazano, że podawanie wyłącznie nadmiaru estrogenów sprzyja powstawaniu zmian nowotworowych macicy i gruczołów piersiowych [11]. W związku z tym dokonano modyfikacji w składzie, która polegała na dołączeniu do monoestrogenowych preparatów syntetycznych form gestagenów i progestagenów [6,8]. W ten sposób zredukowano onkogenne działanie estrogenów, ale jednocześnie ograniczono ich prozdrowotne działanie, co prowadzi do zaburzeń gospodarki lipidowej, nadciśnienia oraz zakrzepic [5, 19]. W niniejszej pracy skoncentrowano się na wpływie hormonów egzogennych na gospodarkę lipidową, funkcję wątroby oraz układ krzepnięcia organizmu kobiety. Materiały i metody Do badania zakwalifikowano 73 kobiety w przedziale wiekowym od 18-tego do 65 tego roku życia. Respondentki, po zapoznaniu się z tematyką badań wyraziły pisemną zgodę na ich przeprowadzenie oraz wypełniły autorską ankietę w celu zakwalifikowania do określonej grupy. Na podstawie zastosowanych kryteriów, ochotniczki podzielono na dwie grupy badane. Pierwszą grupę stanowiło 25 kobiet w wieku od roku życia, przyjmujących minimum przez rok hormonalne środki antykoncepcyjne. Natomiast w skład drugiej grupy badanej wchodziło 11 kobiet w wieku od lat stosujących hormonalną terapię zastępczą. Grupy kontrolne obejmowały ochotniczki w wieku adekwatnym do badanych i wynosiły odpowiednio 25 zdrowych kobiet nie zażywają- 404

3 E. Małolepsza i inni Rycina 1. Średnie stężenie D-dimerów w osoczu kobiet z grupy badanej i kontrolnej dla przedziału wiekowego lat. cych środków antykoncepcyjnych i 12 kobiet nie stosujących HTZ. Badania trwały od 2008 do 2011 roku. Od każdej z kobiet, będących na czczo, pobierano z żyły łokciowej dwie próbki krwi: pierwszą na badania koagulologiczne, drugą w celu uzyskania surowicy do badań biochemicznych. Probówkę z aktywatorem krzepnięcia odstawiano na 30 minut w temperaturze pokojowej, następnie wirowano w warunkach 2000g/10min, aby otrzymać surowicę. W uzyskanych próbkach oznaczano profil lipidowy, tj. stężenie cholesterolu całkowitego (TC), cholesterolu frakcji HDL oraz LDL i trójglicerydów (TG). Ponadto oceniono wydolność wątroby poprzez badanie stężenia bilirubiny i aktywności enzymów wątrobowych, takich jak: transaminaza asparaginianowa (AST), transaminaza alaninowa (ALT), gammaglutamylotranspeptydaza (GGTP), fosfataza alkaliczna (ALP). Parametry biochemiczne oznaczano na aparacie Konelab 20i firmy biomerieux przy użyciu odczynników firmy Thermo Scientific. Próbki do badań z zakresu hemostazy pobrano do probówek z 3,2% cytrynianem sodu, wymieszano i natychmiast odwirowano (2000g/10min w temp pok.), uzyskując ubogopłytkowe osocze. W tym materiale oznaczano wskaźnik protrombinowy (PT/INR) przy użyciu koagulometru Coag Chrom 3003 firmy Bio-Ksel oraz stężenie D dimerów (DD) z wykorzystaniem aparatu minividas firmy biomeriex. Część praktyczną pracy (od pobrania próbek do wykonania oznaczeń) zrealizowano w Diagnostycznym Laboratorium Dydaktycznym mieszczącym się przy Zakładzie Praktycznej Nauki Zawodu Analityka Wydziału Farmaceutycznego z Oddziałem Analityki Medycznej Akademii Medycznej we Wrocławiu. Wyniki badań opracowano statystycznie wykorzystując program Statistica 9.1 PL, przyjmując poziom istotności p<0,05. Wyniki oznaczeń grupy badanej w odniesieniu do grupy kontrolnej analizowano testem t-studenta dla prób niezależnych, poprzedzonym testem normalności (Shapiro-Wilka) oraz jednorodności wariancji (Leveana). W przypadku braku normalności, dla porównania wyników pomiędzy grupami stosowano test nieparametryczny Kołmogorowa-Smirnowa. Wyniki Pierwszą grupę kontrolną stanowiły zdrowe kobiety wieku lat, których wyniki badań laboratoryjnych mieściły się w zakresach referencyjnych obowiązujących w Diagnostycznym Laboratorium Dydaktycznym. Odpowiednia grupa badana, stosująca przynajmniej 1 rok antykoncepcję hormonalną, wykazywała różnice istotne statystycznie w porównaniu z grupą kontrolną dla: D dimerów (p<0,05) ryc.1, trójglicerydów (p=0,01) oraz cholesterolu frakcji HDL (p=0,02) wymienione parametry były podwyższone w grupie badanej. Dla pozostałych oznaczeń (tj. PT/INR, cholesterol całkowity, cholesterol frakcji LDL, transaminaza asparaginianowa, transaminaza alaninowa, fosfataza alkaliczna, gammaglutamylotranspeptydaza, bilirubina) nie wykazano różnic istotnych statystycznie. Grupę kontrolną dla wieku lat stanowiło 12 kobiet, które nie przyjmowały hormonalnej terapii zastępczej. Różnice istotne statystycznie pomiędzy grupą badaną a kontrolną dla tego przedziału wiekowego, stwierdzono jedynie w przypadku średniego stężenia bilirubiny (p<0,05), wyższego w grupie kontrolnej tabela I. Natomiast pomimo braku istotności statystycznej, wykazano dość dużą różnicę w średnim stężeniu D-dimerów, które w grupie badanej wyniosło 365,64 ng/ml (od 146,62 do 1005,52 ng/ml), z kolei w grupie kontrolnej 303,55 ng/ml (od 200,45 do 480,7 ng/ml). W przypadku pozostałych oznaczanych parametrów nie zaobserwowano istotnych różnic pomiędzy grupą badaną a kontrolną z przedziału wiekowego lat. Doustna antykoncepcja hormonalna jest najczęściej stosowaną metodą u kobiet z pierwszej grupy wiekowej. Aplikację transdermalną stosowało 6 kobiet, zaliczonych do grupy przyjmujących hormonalną terapię zastępczą. Trzy spośród nich zadeklarowały w ankiecie rodzinne obciążenie miażdżycą (TG mg/dl), u pozostałych kobiet przyjmujących transdermalną HTZ, triglicerydy mieściły się w zakresie mg/dl. Otrzymane wyniki średnich wartości oznaczanych parametrów dla każdej grupy, wraz z odchyleniami standardowymi, przedstawia tabela I. Dyskusja Hemostazę w organizmie człowieka cechuje zachowanie równowagi pomiędzy układem krzepnięcia i fibrynolizy oraz regulującymi tę zależność inhibitorami. Zachwianie równowagi na korzyść układu krzepnięcia może doprowadzić do wystąpienia zakrzepów w naczyniach krwionośnych i do rozwoju żylnej choroby zatorowo-zakrzepowej (ŻChZZ). W diagnostyce tego procesu chorobowego, oprócz technik obrazowych, takich jak: flebografia kontrastowa, USG-CD czy tomografia spiralna, duże znaczenie odgrywają testy koagulologiczne, wśród których zalecanym markerem wystąpienia ŻChZZ jest stężenie D dimerów [24]. Stosowanie DTA związane jest z około dwukrotnie wyższym ryzykiem rozwoju choroby zatorowo-zakrzepowej niż w przypadku HTZ. Interesujący jest fakt, iż kobiety po 405

4 Wpływ stosowania leków antykoncepcyjnych i hormonalnej terapii zastępczej na gospodarkę lipidową, podstawowe... Tabela I Średnie wartości stężenia/aktywności wraz z odchyleniem standardowym oznaczanych parametrów w grupie kontrolnej i badanej dla pierwszego i drugiego przedziału wiekowego z obliczonym poziomem istotności. Średnia ±SD Poziom istotności Parametr Wiek Wiek [p] Grupa badana Grupa kontrolna Grupa badana Grupa kontrolna Wiek Wiek INR 1,09 ±0,09 1,10±0,10 1,04±0,08 1,09±0,12 0,80 0,28 DD [ng/ml] 292,23±161,60 184,81±63,20 365,64±259,5 303,55±91,38 <0,05 0,26 CH [mg/dl] 178,64±29,68 168,20±38,61 190,22±42,94 207,33±32,80 >0,1 0,18 TG [mg/dl] 94,40±31,26 71,88±26,72 86,67±79,58 114,33±56,42 0,01 >0,1 HDL [mg/dl] 68,36±13,62 58,32±16,54 61,56±26,41 64,92±16,06 0,02 0,70 LDL [mg/dl] 91,56±29,18 96,28±33,94 119,67±39,20 119,50±24,24 0,60 0,99 AST [U/L] 19,68±6,54 18,96±5,22 18,67±3,45 19,75±2,93 0,67 0,45 ALT [U/L] 15,08±5,60 15,20±9,64 20,56±7,41 20,92±10,46 >0,1 >0,1 ALP [U/L] 65,04±18,87 72,04±22,77 88,00±19,53 87,42±30,05 >0,1 0,96 GGTP [U/L] 18,64±6,74 19,52±5,36 28,22±10,61 22,50±9,40 >0,1 >0,1 BIL [mg/dl] 0,77±0,44 0,82±0,25 0,53±0,18 0,83±0,40 0,05<p<0,1 <0, roku życia, palące papierosy i stosujące doustną antykoncepcję hormonalną wykazują 7 mio krotnie wyższe ryzyko wystąpienia zawału mięśnia sercowego niż kobiety niepalące stosujące DTA [2, 15]. Natomiast, w przypadku kobiet przyjmujących doustną antykoncepcję hormonalną, będących heterozygotycznymi nosicielkami mutacji Leiden, ryzyko wystąpienia ŻChZZ wzrasta aż krotnie [16, 22]. Wprowadzenie suplementacji estrogenowej w momencie pojawienia się objawów wypadowych, minimalizuje ryzyko choroby niedokrwiennej serca i zgonu [15]. Stosowaniu środków hormonalnych przez kobiety towarzyszy przesunięcie hemostazy w kierunku zakrzepicy, czego następstwem jest wzrost stężenia D-dimerów [24]. W naszych badaniach młode kobiety stosujące środki antykoncepcyjne wykazują 1,5-krotnie wyższe średnie stężenie DD w porównaniu do średniej kobiet w grupie kontrolnej. Natomiast w badanej grupie kobiet stosujących hormonalną terapię zastępczą nie wykazano statystycznie istotnych różnic w zakresie badań koagulologicznych. Należy jednak zaznaczyć, iż grupa była nieliczna, w tym część kobiet zgłaszała w wywiadzie rodzinne występowanie miażdżycy. Ponadto większość ochotniczek z przedziału wiekowego lat, zarówno z grupy kontrolnej jak i badanej, zaznaczyło w ankiecie nadwagę, która jest jednym z czynników predykcyjnych rozwoju ŻChZZ [24]. Mogło to być jedną z przyczyn braku istotności statystycznej dla DD w tej grupie, gdyż istnieją prace, w których wykazano znaczący wzrost stężenia DD u kobiet przyjmujących hormonalną terapię zastępczą [23, 24]. W badaniach własnych, zarówno wśród kobiet stosujących antykoncepcję hormonalną, jak i HTZ, nie wykazano różnic istotnych statystycznie dla wskaźnika protrombinowego PT/ INR. Co prawda Stachowiak i wsp. otrzymali istotnie statystyczny spadek INR w trzecim miesiącu stosowania HTZ (p<0,05), jednak po 6 miesiącach od rozpoczęcia terapii nie wykazano różnic pomiędzy grupą badaną a kontrolną [23]. Potwierdza to tezę, iż u kobiet stosujących HTZ rzadko obserwuje się zmiany w testach odzwierciedlających całą kaskadę krzepnięcia (APTT, PT/INR czy TT). Natomiast charakterystyczne są zmiany dla pojedynczego czynnika krzepnięcia, na przykład obniżenie aktywności VII czynnika krzepnięcia u kobiet stosujących hormonalną terapię zastępczą [22, 23]. Zaobserwowano również znamienny wzrost średniego stężenia fibrynogenu oraz trombiny u kobiet w wieku pomenopauzalnym, stosujących przynajmniej 3 lata terapię hormonalną, z równoczesnym spadkiem stężenia antytrombiny III [12, 16]. Wpływ syntetycznych preparatów estrogenowo-progestagenowych jest wypadkową ich działania na metabolizm lipidów i zależy od rodzaju stosowanego progestagenu, proporcji estrogeny/progestagen i drogi podania koniugatu. Stężenie cholesterolu frakcji LDL jest proporcjonalnie wyższe u kobiet stosujących tabletki antykoncepcyjne o dużej zawartości progesteronu i niższej proporcji estrogeny/progesteron. Stężenie trójglicerydów jest wyższe w przypadku stosowania tabletek o dużej zawartości estrogenów i/lub niskiej zawartości progestagenów. Stężenie cholesterolu frakcji HDL wzrasta wraz z podwyższeniem dawki estrogenów i obniżeniem dawki progesteronu [6]. W naszych badaniach kobiety stosujące DTA uzyskały wyższe stężenie HDL-cholesterolu (p=0,02) z równoczesnym podwyższeniem stężenia TG w porównaniu do grupy kontrolnej (p=0,01). Natomiast przy hormonalnej terapii zastępczej nie zaobserwowano w tym zakresie różnic statystycznie istotnych (choć w grupie badanej średnie stężenie TG było niższe niż w grupie kontrolnej). Udowodniono, że przezskórne podanie estrogenów w HTZ nie powoduje istotnych zmian w stężeniu TG, a nawet obserwuje się ich spadek. Korzystniejszy wpływ na metabolizm trójglicerydów przy zastosowaniu terapii transdermalnej, został również wykazany w naszej pracy badawczej, co jest zgodne z wynikami prac Wilczaka i wsp. [2, 31]. Monoterapia estrogenowa u kobiet w wieku około- i pomeno- 406

5 E. Małolepsza i inni pauzalnym, obniża stężenie aterogennej frakcji LDL, VLDL, apolipoproteiny B oraz indukuje wzrost stężenia HDL cholesterolu, zmniejszającego ryzyko wystąpienia miażdżycy [13, 14, 31]. Jednak efekt zastosowanej terapii jest przede wszystkim zależny od miejsca podania hormonów. Przy doustnym stosowaniu estrogenów, dochodzi do ich farmakologicznej akumulacji w wątrobie, co indukuje zmiany metaboliczne narządu porównywalne do następstw hepatotropowych występujących u kobiet w ciąży [9]. Szczególnie niekorzystny jest wzrost stężenia trójglicerydów z równoczesnym obniżeniem wielkości cząsteczek LDL-cholesterolu, stąd u kobiet z hipertriglicerydemią zalecana jest aplikacja transdermalna, omijająca wątrobę [2, 9, 31]. U kobiet stosujących doustną formę HTZ dochodzi do podwyższenia stężenia lipoproteiny A [2, 31]. Z kolei Perry i wsp. pomimo zaobserwowanego znamiennego spadku średniego stężenia cholesterolu całkowitego oraz cholesterolu frakcji LDL, wykazali także obniżenie stężenia apolipoproteiny A i lipoproteiny (a) przy jednoczesnym wzroście apolipoproteiny B. Należy tu jednak zaznaczyć, że grupę badaną stanowiły kobiety w wieku pomenopauzalnym stosujące złożony doustny preparat walerianianu-estradiolu i noretysteronu. Niestety, średnie stężenie cholesterolu frakcji HDL również uległo obniżeniu, choć wskaźnik TC/HDL wzrósł [16]. Oceniając parametry wydolności wątroby, statystycznie istotne różnice wykazano jedynie dla stężenia bilirubiny u kobiet stosujących HTZ (p<0,05). Kobiety przyjmujące w tym wieku hormony egzogenne, wykazywały niższe stężenie bilirubiny niż kobiety w grupie kontrolnej (pomimo cholestatycznego działania terapii hormonalnej) [7]. Podobnego spostrzeżenia dokonał zespół Szlendak-Sauer u zdrowych młodych kobiet przyjmujących niskoestrogenową DTA z drospirenonem, w Klinice Endokrynologii Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego [29]. Również w naszych badaniach w grupie kobiet przyjmujących środki antykoncepcyjne średnie stężenie bilirubiny (0,77 mg/dl) było niższe niż w adekwatnej grupie kontrolnej (0,82 mg/dl), choć nie wykazano istotności statystycznej dla tych różnic. Innym istotnym parametrem wydolności wątroby, jest przynajmniej przejściowy wzrost aktywności aminotransferazy alaninowej (ALT) [6, 29]. W badaniach własnych, zarówno w grupie kobiet młodych stosujących antykoncepcję, jak i kobiet w okresie menopauzalnym - przyjmujących HTZ, nie zaobserwowano różnic istotnych statystycznie w porównaniu z grupami kontrolnymi. Pozostałe enzymy wątrobowe: AST, ALP i GGTP nie wykazywały różnic istotnych statystycznie w obu grupach badanych w porównaniu do odpowiedniej grupy kontrolnej. W ostatnich latach u kobiet przyjmujących hormony płciowe zaobserwowano wzrost stężenia markerów przewlekłego stanu zapalnego, takich jak: białko CRP, IL 6, sicam, selektyna E. Wspomniane czynniki są predykatorami rozwoju chorób układu sercowo naczyniowego, szczególnie u osób z obciążającym wywiadem w kierunku choroby zatorowozakrzepowej [4,25]. Sumino i wsp. opisali wpływ pomenopauzalnej, transdermalnej terapii hormonalnej na wyżej wymienione naczyniowe markery stanu zapalnego. W przypadku ICAM-1, VCAM-1, selektyny E oraz MCP-1 wykazano znaczne obniżenie stężenia tych parametrów już po roku stosowania terapii. Natomiast w przypadku CRP, nie zaobserwowano różnic istotnych statystycznie [25]. Terapia transdermalna, niezależnie od czynników ryzyka, nie ma wpływu na stężenie CRP, natomiast u kobiet stosujących doustną HTZ obserwuje się wysokie stężenie tego białka, szczególnie przy suplementacji estrogenami końskimi [4, 25]. Na tej podstawie przypuszcza się, iż estrogenowo zależny wzrost stężenia białka CRP ma ścisły związek z wątrobowym metabolizmem egzogennych estrogenów obecnych m.in. w DTA, jednak ten mechanizm nie jest do końca poznany [25,30]. Nunomura i wsp. zaobserwowali, iż wysokie stężenie estrogenów u samic szczurów nie wpływa na wątrobową ekspresję mrna białka CRP, co może świadczyć o alternatywnym (poza wątrobowym) mechanizmie regulującym stężenie CRP [10]. Jednocześnie, podczas stosowania HTZ, spada wytwarzanie endoteliny-1 z równoczesnym wzrostem produkcji tlenku azotu i prostacykliny (PGI 2 ) przez śródbłonek naczyniowy [22, 23]. Jest to następstwo bezpośredniej aktywacji receptorów estrogenowych obecnych w naczyniach krwionośnych, która zmniejsza ilość niebezpiecznych incydentów sercowo naczyniowych. Fizjologicznie, estrogeny ograniczają także proces agregacji płytek krwi oraz indukują wzrost aktywności cyklooksygenazy-2 [20]. Są to nowe kierunki badawcze w określaniu następstw stosowania egzogennych hormonów płciowych przez kobiety. Przedstawione powyżej wyniki badań własnych wskazują, że przynajmniej roczne stosowanie środków hormonalnych, nie wpływa w znaczący sposób na podstawowe parametry laboratoryjne. Wskazuje to na potrzebę wprowadzenia nowych markerów oceniających wpływ stosowania egzogennych hormonów płciowych na homeostazę organizmu kobiety. Wnioski Hormonalna antykoncepcja ma działanie prozakrzepowe, czego wyrazem jest znaczący wzrost stężenia DD w grupie badanej kobiet stosujących antykoncepcję hormonalną w porównaniu do grupy kontrolnej. Stosowanie DTA zaburza prawidłowo funkcjonującą gospodarkę lipidową młodych kobiet. Przynajmniej roczne przyjmowanie hormonów egzogennych podwyższa stężenie cholesterolu frakcji HDL, lecz równocześnie powoduje wzrost stężenia TG. Interesującym faktem jest, iż hormonalna terapia zastępcza trwająca minimum rok, obniża stężenie bilirubiny w surowicy krwi u kobiet w wieku około- i pomenopauzalnym. W chwili obecnej preparaty hormonalne nie wywierają istotnych zmian w podstawowych parametrach biochemicznych i koagulologicznych (wyniki znajdują się w zakresach referencyjnych dla określonej grupy wiekowej). Celowe byłoby monitorowanie zmian tych parametrów w czasie oraz wprowadzenie nowych markerów ryzyka niepożądanych skutków ubocznych DTA i HTZ. 407

6 Wpływ stosowania leków antykoncepcyjnych i hormonalnej terapii zastępczej na gospodarkę lipidową, podstawowe... Pismiennictwo 1. Dębski R. Antykoncepcja - metody zapobiegania niepożądanej ciąży. Część II: Medyczne (nienaturalne) metody zapobiegania niepożądanej ciąży. Ginekol Pol 2007; 78: Dębski R. Hormonalna terapia zastępcza a choroby naczyń tętniczych. Prz Menopauz, 2006; 5: Dębski R, Karowicz-Bilińska A. Stanowisko Zespołu Ekspertów Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego na temat przezskórnej antykoncepcji hormonalnej. Ginekol Pol 2010; 81: Eilertsen AL, Hoibraaten E, Os I et al. The effects of oral and transdermal hormone replacement therapy on C-reactive protein levels and other inflammatory markers in women with high risk of thrombosis. Maturitas 2005; 52: Filipecki S. Zakrzepica żył głębokich - częstość występowania, czynniki ryzyka, podstawy rozpoznawania i leczenia. Przew Lek 2000; 5: Kamiński K, Wojdan R. Wpływ norgestimatu i dezogestrelu na gospodarkę lipidową oraz wybrane enzymy wątrobowe w surowicy krwi kobiet stosujących hormonalną doustną antykoncepcję. Ginekol Prakt 2000; 8: Konturek S. Fizjologia rozrodu. Fizjologia Człowieka. Węgierska D. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2000; Mazurek A, Kuć P. Progestageny w hormonalnej terapii zastępczej i antykoncepcji. Prz Menopauz 2003; 4: Modena MG, Sismondi P, Mueck AO i wsp. New evidence regarding hormone replacement therapies is urgently required transdermal postmenopausal hormone therapy differs from oral hormone therapy in risks and benefits. Maturita, 2005; 52: Nunomura W, Takakuwa Y, Higashi T. Changes in serum concentration and mrna level of rat C-reactive protein. Biochim Biophys Acta 1994; 1227: Opala T, Rabiega D. Hormonalna terapia zastępcza a nowotwory trzonu macicy. Prz Menopauz 2003; 1: Ouyang P, Michos ED, Karas RH. Hormone Replacement Therapy and the Cardiovascular System: Lessons Learned and Unanswered Questions. J Am Coll Cardiol 2006; 47: Owens D, Collins PB, Johnson A, et al. Lipoproteins and lowdose estradiol replacement therapy in postmenopausal Type 2 diabetic patients: the effect of addition of norethisterone acetate. Diabet med 2000; 17: Pakalski A, Pertyński T. Hormonalna terapia zastępcza - współczesne poglądy. Przew Lek 2001; 1/2: Paszkowski T, Wrona W. Przejście z doustnej antykoncepcji hormonalnej na terapię zastępczą u pacjentek premenopauzalnych. Prz Menopauz 2006; 6: Perry W, Wiseman RA. Combined oral estradiol valerate-norethisterone treatment over 3 years in postmenopausal women: effect on lipids, coagulation factors, haematology and biochemistry. Maturitas, 2002; 42: Radowicki S, Skórzewska K. Porównanie skuteczności oraz tolerancji przezskórnej i doustnej antykoncepcji hormonalnej. Ginekol Pol 2005; 76: Ruszkowska B, Małecka B. Hormonalna terapia zastępcza a objawy zespołu klimakterycznego. Family Med Prim Care Rev 2009; 11: Rybak Z, Garcarek J. Zakrzepica żyły biodrowej i udowej u dwudziestodwuletniej kobiety stosującej doustną antykoncepcję hormonalną. Przegl Fleb 2005; 13: Shufelt CL, Bairey Merz CN. Contraceptive Hormone Use and Cardiovascular Disease. J Am Coll Cardiol 2009; 53: Sobstyl M, Wertel I, Bednarek W i wsp. Hormonalna terapia zastępcza - aktualne wskazania. Lekarz 2011; 6: Stachowiak G, Pakalski A, Połać I i wsp. Ryzyko powikłań zakrzepowo-zatorowych podczas doustnej antykoncepcji i hormonalnej terapii zastępczej. Prz Menopauz 2004; 1: Stachowiak G, Połać I, Stefańczyk L i wsp. Wpływ hormonalnej terapii zastępczej na wybrane parametry układu krzepnięcia i fibrynolizy u kobiet z żylakami kończyn dolnych. Pol Merk Lek 2003; 90: Stefańczyk L, Owczarek D, Stachowiak G i wsp. Ocena stanu fibrynolizy ustrojowej u kobiet w okresie menopauzy z zakrzepicą żył głębokich kończyn dolnych. Prz Menopauz 2004; 3: Sumino H, Ichikawa S, Ohyama Y, et al. Effect of transdermal hormone replacement therapy on the monocyte chemoattractant protein-1- concentrations and other vascular inflammatory markers and on endothelial function in postmenopausal women. Hypertens Res 2005; 28: Surkont G, Wlaźlak E, Suzin J. Kontrowersje wokół hormonalnego leczenia zastępczego (HLZ) - praktyczne aspekty ostatnio opublikowanych wyników badania The women s Heath Initiative (WHI). Ginekol Prakt 2003; 11: Szamatowicz M, Spaczyński M. Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego w sprawie antykoncepcji. Ginekol Prakt 2003; 11: Szlendak-Sauer K, Radowicki S, Skórzewska K. Wpływ stosowania złożonej, niskoestrogenowej tabletki antykoncepcyjnej zawierającej drospirenon na gospodarkę wodno-elektrolitową u młodych kobiet. Ginekol Pol 2009; 80: Szlendak-Sauer K, Radowicki S, Skórzewska K. Wpływ stosowania nowej, niskoestrogenowej tabletki antykoncepcyjnej zawierającej drospirenon na profil lipidowy, gospodarkę węglowodanową i czynność wątroby. Ginekol Pol 2009; 80: Vongpatanasin W, Tuncel M, Wang Z i wsp. Differential effects of oral versus transdermal estrogen replacement therapy on C- reactive protein in postmenopausal women. J Am Coll Cardiol 2003; 41: Wilczak M, Kampioni M. Analiza porównawcza wpływu doustnej i przezskórnej hormonalnej terapii zastępczej na profil lipidowy kobiet w okresie postmenopauzalnym. Prz Ginek Położ 2005; 5: Zaakceptowano do publikacji: Adres do korespondencji: Zakład Praktycznej Nauki Zawodu Analityka, Wydział Farmaceutyczny z Oddziałem Analityki Medycznej Akademia Medyczna we Wrocławiu Wrocław, ul. Grunwaldzka 2 tel. (71) , fax (71) l 408

Doustne środki antykoncepcyjne a ryzyko wystąpienia zakrzepicy. Dr hab. Jacek Golański Zakład Zaburzeń Krzepnięcia Krwi Uniwersytet Medyczny w Łodzi

Doustne środki antykoncepcyjne a ryzyko wystąpienia zakrzepicy. Dr hab. Jacek Golański Zakład Zaburzeń Krzepnięcia Krwi Uniwersytet Medyczny w Łodzi Doustne środki antykoncepcyjne a ryzyko wystąpienia zakrzepicy Dr hab. Jacek Golański Zakład Zaburzeń Krzepnięcia Krwi Uniwersytet Medyczny w Łodzi Żylna choroba zakrzepowozatorowa (ŻChZZ) stanowi ważny

Bardziej szczegółowo

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ Co to jest cholesterol? Nierozpuszczalna w wodzie substancja, która: jest składnikiem strukturalnym wszystkich błon komórkowych i śródkomórkowych wchodzi w

Bardziej szczegółowo

PROGESTAGENY W HORMONALNEJ TERAPII ZASTĘPCZEJ

PROGESTAGENY W HORMONALNEJ TERAPII ZASTĘPCZEJ PROGESTAGENY W HORMONALNEJ TERAPII ZASTĘPCZEJ Rekomendacje w zakresie stosowania progestagenów w hormonalnej terapii zastępczej opracował na posiedzeniu w dniach 14/15.07.2006r. w Gdańsku Zespół Ekspertów

Bardziej szczegółowo

Desogestrel SUBSTANCJE CZYNNE. Grupa farmakoterapeutyczna: progestageny i estrogeny, produkty złożone. GRUPA FARMAKOTERAPEUTYCZNA (KOD ATC)

Desogestrel SUBSTANCJE CZYNNE. Grupa farmakoterapeutyczna: progestageny i estrogeny, produkty złożone. GRUPA FARMAKOTERAPEUTYCZNA (KOD ATC) SUBSTANCJE CZYNNE Desogestrel GRUPA FARMAKOTERAPEUTYCZNA (KOD ATC) Grupa farmakoterapeutyczna: progestageny i estrogeny, produkty złożone. Kod ATC: G03AC09 PODMIOT ODPOWIEDZIALNY NAZWA HANDLOWA PRODUKTU

Bardziej szczegółowo

Aneks II. Niniejsza Charakterystyka Produktu Leczniczego oraz ulotka dla pacjenta stanowią wynik procedury arbitrażowej.

Aneks II. Niniejsza Charakterystyka Produktu Leczniczego oraz ulotka dla pacjenta stanowią wynik procedury arbitrażowej. Aneks II Zmiany dotyczące odpowiednich punktów Charakterystyki Produktu Leczniczego oraz ulotki dla pacjenta przedstawione przez Europejską Agencję Leków (EMA) Niniejsza Charakterystyka Produktu Leczniczego

Bardziej szczegółowo

PAKIETY PROFILAKTYCZNE DLA KOBIET

PAKIETY PROFILAKTYCZNE DLA KOBIET Medyczne Laboratorium Diagnostyczne Wojewódzki Szpital Specjalistyczny w Olsztynie PAKIETY PROFILAKTYCZNE DLA KOBIET Zainwestuj w siebie - zadbaj o swoje zdrowie Pakiet podstawowy 76,00 zł morfologia krwi

Bardziej szczegółowo

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby SPIS TREŚCI JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje Wątroba jest największym narządem wewnętrznym naszego organizmu. Wątroba jest kluczowym organem regulującym nasz metabolizm (każda substancja

Bardziej szczegółowo

SEMINARIUM 2 15. 10. 2015

SEMINARIUM 2 15. 10. 2015 SEMINARIUM 2 15. 10. 2015 Od tłuszczu pokarmowego do lipoprotein osocza, metabolizm, budowa cząsteczek lipoprotein, apolipoproteiny, znaczenie biologiczne, enzymy biorące udział w metabolizmie lipoprotein,

Bardziej szczegółowo

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY Poradnik dla pacjenta i jego rodziny Konsultacja: prof. dr hab. med. Zbigniew Gaciong CO TO JEST ZESPÓŁ METABOLICZNY Nadciśnienie tętnicze (inaczej podwyższone ciśnienie

Bardziej szczegółowo

Stany nadkrzepliwości (trombofilie)

Stany nadkrzepliwości (trombofilie) Stany nadkrzepliwości (trombofilie) DEFINICJA I ETIOPATOGENEZA Genetycznie uwarunkowana lub nabyta skłonność do zakrzepicy żylnej lub (rzadko) tętniczej, związana z nieprawidłowościami hematologicznymi.

Bardziej szczegółowo

PRACOWNIA DIAGNOSTYKI LABORATORYJNEJ. Punkty pobrań materiałów do badań:

PRACOWNIA DIAGNOSTYKI LABORATORYJNEJ. Punkty pobrań materiałów do badań: PRACOWNIA DIAGNOSTYKI LABORATORYJNEJ Punkty pobrań materiałów do badań: III piętro, pion B, gab. 343 tel. 22 42-91-271 VI piętro, pion B, gab. 615 tel. 22 42-91-119 1 / 13 Koordynator Pracowni Diagnostyki

Bardziej szczegółowo

PAKIETY PROFILAKTYCZNE DLA MĘŻCZYZN

PAKIETY PROFILAKTYCZNE DLA MĘŻCZYZN Medyczne Laboratorium Diagnostyczne Wojewódzki Szpital Specjalistyczny w Olsztynie PAKIETY PROFILAKTYCZNE DLA MĘŻCZYZN Zainwestuj w siebie - zadbaj o swoje zdrowie W trosce o zdrowie i wygodę Panów, przygotowaliśmy

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 81 SECTIO D 2004

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 81 SECTIO D 2004 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LIX, SUPPL. XIV, 81 SECTIO D 2004 Zakład Pielęgniarstwa Położniczo Ginekologicznego Akademii Medycznej w Białymstoku * Department of Gynecology

Bardziej szczegółowo

Produkt leczniczy złożony: zawierający Drospirenonei Ethinylestradiol SUBSTANCJE CZYNNE

Produkt leczniczy złożony: zawierający Drospirenonei Ethinylestradiol SUBSTANCJE CZYNNE SUBSTANCJE CZYNNE Produkt leczniczy złożony: zawierający Drospirenonei Ethinylestradiol GRUPA FARMAKOTERAPEUTYCZNA (KOD ATC) Grupa farmakoterapeutyczna: progestageny i estrogeny, produkty złożone. Kod

Bardziej szczegółowo

ZAKŁAD DIAGNOSTYKI LABORATORYJNEJ I IMMUNOLOGII KLINICZNEJ WIEKU ROZOJOWEGO AM W WARSZAWIE.

ZAKŁAD DIAGNOSTYKI LABORATORYJNEJ I IMMUNOLOGII KLINICZNEJ WIEKU ROZOJOWEGO AM W WARSZAWIE. ZAKŁAD DIAGNOSTYKI LABORATORYJNEJ I IMMUNOLOGII KLINICZNEJ WIEKU ROZOJOWEGO AKADEMII MEDYCZNEJ W WARSZAWIE. ZAKŁAD DIAGNOSTYKI LABORATOTORYJNEJ WYDZIAŁU NAUKI O ZDROWIU AKADEMII MEDYCZNEJ W WARSZAWIE Przykładowe

Bardziej szczegółowo

Cukrzyca typu 2 Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o.

Cukrzyca typu 2 Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o. Cukrzyca typu 2 Cukrzyca typu 2 Jeśli otrzymałeś tę ulotkę, prawdopodobnie zmagasz się z problemem cukrzycy. Musisz więc odpowiedzieć sobie na pytania: czy wiesz, jak żyć z cukrzycą? Jak postępować w wyjątkowych

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu Seasonique

Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu Seasonique VI.2 VI.2.1 Podsumowanie danych o bezpieczeństwie stosowania produktu Seasonique Omówienie rozpowszechnienia choroby Antykoncepcja służy do kontrolowania płodności, natomiast niektóre metody antykoncepcji

Bardziej szczegółowo

Nazwa programu LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 - nadpłytkowość samoistna Dziedzina medycyny: hematologia.

Nazwa programu LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 - nadpłytkowość samoistna Dziedzina medycyny: hematologia. Załącznik nr 10 do Zarządzenia Nr 59/2011/DGL Prezesa NFZ z dnia 10 października 2011 roku Nazwa programu LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 - nadpłytkowość samoistna Dziedzina medycyny:

Bardziej szczegółowo

Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia

Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia Pieczątka świadczeniodawcy nr umowy z NFZ Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia Uwaga! Kartę należy wypełnić drukowanymi literami, twierdzące odpowiedzi na pytania

Bardziej szczegółowo

LECZENIE ZAAWANSOWANEGO RAKA JELITA GRUBEGO (ICD-10 C 18 C 20)

LECZENIE ZAAWANSOWANEGO RAKA JELITA GRUBEGO (ICD-10 C 18 C 20) Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 511 Poz. 42 Załącznik B.4. LECZENIE ZAAWANSOWANEGO RAKA JELITA GRUBEGO (ICD-10 C 18 C 20) ZAKRES ŚWIADCZENIA GWARANTOWANEGO ŚWIADCZENIOBIORCY 1. Leczenie zaawansowanego

Bardziej szczegółowo

Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta

Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta Aneks III Zmiany w charakterystyce produktu leczniczego oraz w ulotce dla pacjenta Uwaga: Niniejsze zmiany do streszczenia charakterystyki produktu leczniczego i ulotki dla pacjenta są wersją obowiązującą

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 3 do materiałów informacyjnych PRO

Załącznik nr 3 do materiałów informacyjnych PRO SZCZEGÓŁOWY OPIS ŚWIADCZEŃ I ZASAD ICH UDZIELANIA ORAZ WYMAGANIA WOBEC ŚWIADCZENIODAWCÓW W PROGRAMIE PROFILAKTYKI CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA 1. OPIS ŚWIADCZEŃ 1) objęcie przez świadczeniodawcę Programem świadczeniobiorców,

Bardziej szczegółowo

Postrzeganie preparatów stosowanych w antykoncepcji hormonalnej

Postrzeganie preparatów stosowanych w antykoncepcji hormonalnej Postrzeganie preparatów stosowanych w antykoncepcji hormonalnej Niniejsze opracowanie zostało przygotowane przez firmę Sequence HC Partners Sp. z o.o. Sequence HC Partners Sp. z o.o. nie ponosi odpowiedzialności

Bardziej szczegółowo

LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2

LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 załącznik nr 11 do zarządzenia Nr 36/2008/DGL Prezesa NFZ z dnia 19 czerwca 2008 r. Nazwa programu LECZENIE NADPŁYTKOWOŚCI SAMOISTNEJ ICD - 10 D75.2 - nadpłytkowość samoistna Dziedzina medycyny: hematologia.

Bardziej szczegółowo

Korzyści ze stosowania HTZ

Korzyści ze stosowania HTZ Wprowadzenie do Rekomendacji Zarządu Głównego PTG w sprawie stosowania hormonalnej terapii zastępczej (Stan wiedzy na dzień 10.07.2004 r.- prof. dr hab. n. med. Tomasz Pertyński) Wyniki dużych randomizowanych

Bardziej szczegółowo

Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia

Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia Pieczątka świadczeniodawcy nr umowy z NFZ Karta badania profilaktycznego w Programie profilaktyki chorób układu krążenia Uwaga! Kartę należy wypełnić drukowanymi literami, twierdzące odpowiedzi na pytania

Bardziej szczegółowo

Analiza mutacji p.d36n i p.n318s oraz polimorfizmu p.s474x genu lipazy lipoproteinowej u chorych z hipercholesterolemią rodzinną.

Analiza mutacji p.d36n i p.n318s oraz polimorfizmu p.s474x genu lipazy lipoproteinowej u chorych z hipercholesterolemią rodzinną. Analiza mutacji p.d36n i p.n318s oraz polimorfizmu p.s474x genu lipazy lipoproteinowej u chorych z hipercholesterolemią rodzinną. Monika śuk opiekun: prof. dr hab. n. med. Janusz Limon Katedra i Zakład

Bardziej szczegółowo

ARKUSZ ASORTYMENTOWO-CENOWY

ARKUSZ ASORTYMENTOWO-CENOWY Załącznik nr 2 ARKUSZ ASORTYMENTOWO-CENOWY Tryb postępowania: Przetarg nieograniczony Przedmiot zamówienia: wykonanie usług zdrowotnych w zakresie badań laboratoryjnych i diagnostyki obrazowej /RTG/ obowiązujących

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM MEDYCZNEGO Nr AM 007

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM MEDYCZNEGO Nr AM 007 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM MEDYCZNEGO Nr AM 007 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 6 Data wydania: 6 maja 2016 r. Nazwa i adres INVICTA Sp. z

Bardziej szczegółowo

Zmodyfikowane wg Kadowaki T in.: J Clin Invest. 2006;116(7):1784-92

Zmodyfikowane wg Kadowaki T in.: J Clin Invest. 2006;116(7):1784-92 Magdalena Szopa Związek pomiędzy polimorfizmami w genie adiponektyny a wybranymi wyznacznikami zespołu metabolicznego ROZPRAWA DOKTORSKA Promotor: Prof. zw. dr hab. med. Aldona Dembińska-Kieć Kierownik

Bardziej szczegółowo

Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją

Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją 234 Ocena skuteczności preparatów miejscowo znieczulających skórę w redukcji bólu w trakcie pobierania krwi u dzieci badanie z randomizacją The effectiveness of local anesthetics in the reduction of needle

Bardziej szczegółowo

Osoby z cukrzycą pomagają innym prewencja cukrzycy w rodzinie

Osoby z cukrzycą pomagają innym prewencja cukrzycy w rodzinie 3 Osoby z cukrzycą pomagają innym prewencja cukrzycy w rodzinie Samokontrolne, przesiewowe rozpoznanie ryzyka stanu przedcukrzycowego lub cukrzycy utajonej mogą wykonać pacjenci w swoich rodzinach. W praktyce

Bardziej szczegółowo

ARKUSZ ASORTYMENTOWO-CENOWY

ARKUSZ ASORTYMENTOWO-CENOWY Załącznik nr 2 ARKUSZ ASORTYMENTOWO-CENOWY Przedmiot zamówienia: wykonanie usług zdrowotnych w zakresie badań laboratoryjnych obowiązujących w podstawowej opiece zdrowotnej oraz wykonanie usług zdrowotnych

Bardziej szczegółowo

Rekomendacje dotyczące diagnostyki i leczenia niepłodności

Rekomendacje dotyczące diagnostyki i leczenia niepłodności Rekomendacje dotyczące diagnostyki i leczenia niepłodności Polskie Towarzystwo Ginekologiczne Polskie Towarzystwo Medycyny Rozrodu 2012 Polskie Towarzystwo Ginekologiczne i Polskie Towarzystwo Medycyny

Bardziej szczegółowo

Nowa treść informacji o produkcie fragmenty zaleceń PRAC dotyczących zgłoszeń

Nowa treść informacji o produkcie fragmenty zaleceń PRAC dotyczących zgłoszeń 17 December 2015 EMA/PRAC/835763/2015 Pharmacovigilance Risk Assessment Committee (PRAC) Nowa treść informacji o produkcie fragmenty zaleceń PRAC dotyczących zgłoszeń Przyjęto w dniach od 30 listopada

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 8 grudnia 2011 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 8 grudnia 2011 r. Dziennik Ustaw Nr 269 15678 Poz. 1593 1593 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 8 grudnia 2011 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu programów zdrowotnych Na podstawie

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć Cukrzyca jest chorobą metaboliczną, której głównym objawem jest podwyższone stężenie glukozy we krwi (hiperglikemia). Stan taki

Bardziej szczegółowo

Długotrwały niedobór witaminy C (hipoascorbemia) powoduje miażdżycę oraz osadzanie się lipoproteiny(a) w naczyniach krwionośnych transgenicznych myszy

Długotrwały niedobór witaminy C (hipoascorbemia) powoduje miażdżycę oraz osadzanie się lipoproteiny(a) w naczyniach krwionośnych transgenicznych myszy Długotrwały niedobór witaminy C (hipoascorbemia) powoduje miażdżycę oraz osadzanie się lipoproteiny(a) w naczyniach krwionośnych transgenicznych myszy Nowa publikacja Instytutu Medycyny Komórkowej dr Ratha

Bardziej szczegółowo

Trienyl. - kwas alfa-iinolenowy (C 18:3) - kwas eikozapentaenowy (EPA, C 20:3) - kwas dokozaheksaenowy (DCHA, C 22:6)

Trienyl. - kwas alfa-iinolenowy (C 18:3) - kwas eikozapentaenowy (EPA, C 20:3) - kwas dokozaheksaenowy (DCHA, C 22:6) Trienyl - kwas alfa-iinolenowy (C 18:3) - kwas eikozapentaenowy (EPA, C 20:3) - kwas dokozaheksaenowy (DCHA, C 22:6) Stosowany w leczeniu przeciwmiażdżycowym i w profilaktyce chorób naczyniowych serca

Bardziej szczegółowo

LECZENIE CHOROBY POMPEGO (ICD-10 E 74.0)

LECZENIE CHOROBY POMPEGO (ICD-10 E 74.0) Załącznik B.22. LECZENIE CHOROBY POMPEGO (ICD-10 E 74.0) WIADCZENIOBIORCY Kwalifikacji świadczeniobiorców do terapii dokonuje Zespół Koordynacyjny ds. Chorób Ultrarzadkich powoływany przez Prezesa Narodowego

Bardziej szczegółowo

Wykaz badań. Załącznik nr 2 do Materiałów informacyjnych KO/01/201 Wojewódzki Szpital Chorób Płuc i Rehabilitacji w Jaroszowcu

Wykaz badań. Załącznik nr 2 do Materiałów informacyjnych KO/01/201 Wojewódzki Szpital Chorób Płuc i Rehabilitacji w Jaroszowcu Załącznik nr 2 do Materiałów informacyjnych KO/01/201 Wojewódzki Szpital Chorób Płuc i Rehabilitacji w Jaroszowcu Wykaz badań NAZWA BADANIA RODZAJ MATERIAŁU CZAS OCZEKIWANIA NA WYNIK ILOŚĆ DNI CENA BRUTTO

Bardziej szczegółowo

Postrzeganie preparatów stosowanych w antykoncepcji hormonalnej

Postrzeganie preparatów stosowanych w antykoncepcji hormonalnej Postrzeganie preparatów stosowanych w antykoncepcji hormonalnej Niniejsze opracowanie zostało przygotowane przez firmę Sequence HC Partners Sp. z o.o. Sequence HC Partners Sp. z o.o. nie ponosi odpowiedzialności

Bardziej szczegółowo

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta Luteina, 50 mg, tabletki dopochwowe. Progesteronum

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta Luteina, 50 mg, tabletki dopochwowe. Progesteronum Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta Luteina, 50 mg, tabletki dopochwowe Progesteronum Należy uważnie zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku, ponieważ zawiera ona informacje

Bardziej szczegółowo

ANTYKONCEPCJA DORAŹNA OCTAN ULIPRYSTALU Stanisław Radowicki Konsultant Krajowy w dziedzinie położnictwa i ginekologii Warszawa 24 lutego 2015 r. Fizjologia cyklu miesiączkowego Okno płodności Cykl miesiączkowy

Bardziej szczegółowo

Cennik CENNIK. Wizyta u lekarza. Cena wizyty. Konsultacja urologiczna. 120-170 zł. Konsultacja ginekologiczna 1 / 29

Cennik CENNIK. Wizyta u lekarza. Cena wizyty. Konsultacja urologiczna. 120-170 zł. Konsultacja ginekologiczna 1 / 29 CENNIK Wizyta u lekarza Cena wizyty Konsultacja urologiczna 120-170 zł Konsultacja ginekologiczna 1 / 29 120 zł Konsultacja dermatologiczna 120 zł Konsultacja urologiczna dzieci 200 zł Badania i zabiegi

Bardziej szczegółowo

Metody antykoncepcji u kobiet i mężczyzn

Metody antykoncepcji u kobiet i mężczyzn Metody antykoncepcji u kobiet i mężczyzn Metody mechaniczne 1. Błony dopochwowe 2. Prezerwatywa dla kobiet Wkładki wewnątrzmaciczne Przeciwwskazania: * zapalenie przydatków * podejrzenie ciąży * zakażenie

Bardziej szczegółowo

Być może największym zagrożeniem związanym ze stosowaniem złożonych hormonalnych środków antykoncepcyjnych jest powstawanie zakrzepów krwi.

Być może największym zagrożeniem związanym ze stosowaniem złożonych hormonalnych środków antykoncepcyjnych jest powstawanie zakrzepów krwi. PYTANIA I ODPOWIEDZI DOTYCZĄCE STOSOWANIA ZŁOŻONYCH HORMONALNYCH ŚRODKÓW ANTYKONCEPCYJNYCH W POSTACI TABLETEK, PLASTRÓW I PIERŚCIENI NAJNOWSZE INFORMACJE DLA KOBIET Jaki cel ma publikowanie nowych informacji

Bardziej szczegółowo

Profil metaboliczny róŝnych organów ciała

Profil metaboliczny róŝnych organów ciała Profil metaboliczny róŝnych organów ciała Uwaga: tkanka tłuszczowa (adipose tissue) NIE wykorzystuje glicerolu do biosyntezy triacylogliceroli Endo-, para-, i autokrynna droga przekazu informacji biologicznej.

Bardziej szczegółowo

ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU

ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU ZMIANY W ORGANIZMIE SPOWODOWANE PICIEM ALKOHOLU ( na podstawie artykułu zamieszczonego na portalu internetowym www.wp.pl zebrał i opracował administrator strony www.atol.org.pl ) Przewlekłe nadużywanie

Bardziej szczegółowo

Kwasy omega -3, szczególnie EPA i DHA:

Kwasy omega -3, szczególnie EPA i DHA: Kwasy omega -3, szczególnie EPA i DHA: - są konieczne do prawidłowej budowy, rozwoju i funkcjonowania całego Twojego organizmu: Stężenie kwasów tłuszczowych w organizmie człowieka [g/100g stężenia całkowitego]

Bardziej szczegółowo

Jednostka chorobowa. 3mc 1260. Czas analizy [dni roboczych] Literatura Gen. Cena [PLN] Badany Gen. Materiał biologiczny. Chorobowa OMIM TM.

Jednostka chorobowa. 3mc 1260. Czas analizy [dni roboczych] Literatura Gen. Cena [PLN] Badany Gen. Materiał biologiczny. Chorobowa OMIM TM. Jednostka chorobowa Jednostka Oznaczenie Chorobowa OMIM TM testu Badany Gen Literatura Gen OMIM TM Opis/cel badania Zakres analizy Materiał biologiczny Czas analizy [dni roboczych] Cena [PLN] HEMOFILIA

Bardziej szczegółowo

Choroby związane z wygasaniem czynności jajników.

Choroby związane z wygasaniem czynności jajników. Choroby związane z wygasaniem czynności jajników. Sytuacja hormonalna przed i po menopauzie Względny hyperestrogenizm - zmiany przerostowe (polipy, mięśniaki, przerost śluzówki macicy, mastopatia) Hypoestrogenizm

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 412 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 412 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 412 SECTIO D 2005 Zakład Pielęgniarstwa Internistycznego z Pracownią Pielęgniarstwa Onkologicznego WPiNoZ Akademii Medycznej

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1 do zarządzenia Nr 38/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki chorób układu krążenia

Załącznik nr 1 do zarządzenia Nr 38/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki chorób układu krążenia Program profilaktyki chorób układu krążenia 1 I. UZASADNIENIE CELOWOŚCI WDROŻENIA PROGRAMU PROFILAKTYKI CHORÓB UKŁADU KRĄŻENIA, zwanego dalej Programem. 1. Opis problemu zdrowotnego. Choroby układu krążenia

Bardziej szczegółowo

Wydział Zdrowia Publicznego, Kierunek DIETETYKA, Studia I stopnia stacjonarne I rok, Rok akademicki 2013/2014

Wydział Zdrowia Publicznego, Kierunek DIETETYKA, Studia I stopnia stacjonarne I rok, Rok akademicki 2013/2014 Grupa 1 1 63571 2.1 3.1 4.1 8.1 12.1 14.1 2 63572 2.2 3.2 4.2 8.2 12.2 14.2 3 63573 2.3 3.3 4.3 8.3 12.3 14.3 4 63574 2.4 3.4 4.4 8.4 12.4 14.4 5 63575 2.5 3.5 4.5 8.5 12.5 14.5 6 63576 2.6 3.6 5.1 9.1

Bardziej szczegółowo

Ten poradnik dla Pacjentki może być rozpowszechniany wyłącznie przez lekarzy dla kobiet, którym ginekolog przepisał tabletki antykoncepcyjne Naraya

Ten poradnik dla Pacjentki może być rozpowszechniany wyłącznie przez lekarzy dla kobiet, którym ginekolog przepisał tabletki antykoncepcyjne Naraya Ten poradnik dla Pacjentki może być rozpowszechniany wyłącznie przez lekarzy dla kobiet, którym ginekolog przepisał tabletki antykoncepcyjne Naraya Plus. SZANOWNA PANI Pani lekarz ginekolog przepisał Pani

Bardziej szczegółowo

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Materiały edukacyjne Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Klasyfikacja ciśnienia tętniczego (mmhg) (wg. ESH/ESC )

Bardziej szczegółowo

Adres: Tel.: Fax: e-mail: Jaworzno, ul. Farna 14 32 614 14 11 32 615 00 66 laboratorium@farna14.pl Formularz kontaktowy. {gallery}lab2{/gallery}

Adres: Tel.: Fax: e-mail: Jaworzno, ul. Farna 14 32 614 14 11 32 615 00 66 laboratorium@farna14.pl Formularz kontaktowy. {gallery}lab2{/gallery} Adres: Tel.: Fax: e-mail: Jaworzno, ul. Farna 14 32 614 14 11 32 615 00 66 laboratorium@farna14.pl Formularz kontaktowy {gallery}lab2{/gallery} Pełny zakres usług diagnostyki laboratoryjnej Ze względu

Bardziej szczegółowo

BUDUJEMY ZDROWIE POLAKÓW, AKTYWUJĄC GENOM CZŁOWIEKA. NASZĄ PASJĄ JEST ZDROWIE, NASZĄ INSPIRACJĄ SĄ LUDZIE PRODUCENT:

BUDUJEMY ZDROWIE POLAKÓW, AKTYWUJĄC GENOM CZŁOWIEKA. NASZĄ PASJĄ JEST ZDROWIE, NASZĄ INSPIRACJĄ SĄ LUDZIE PRODUCENT: 1 Niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe (nnkt) EPA + DHA omega-3 chronią organizm człowieka przed chorobą zatorowo-zakrzepową, stanami zapalnymi i miażdżycą. NASZĄ PASJĄ JEST ZDROWIE, NASZĄ INSPIRACJĄ

Bardziej szczegółowo

Gruczoły wydzielania wewnętrznego - oddają swoją wydzielinę bezpośrednio do krwi - wydzielają hormony. anatomia i fizjologia człowieka

Gruczoły wydzielania wewnętrznego - oddają swoją wydzielinę bezpośrednio do krwi - wydzielają hormony. anatomia i fizjologia człowieka Gruczoły wydzielania wewnętrznego - oddają swoją wydzielinę bezpośrednio do krwi - wydzielają hormony Gruczoły dokrewne człowieka PRZYSADKA mózgowa Przysadka mózgowa jest gruczołem wielkości ziarna grochu

Bardziej szczegółowo

CENNIK USŁUG MEDYCZNYCH. Laboratorium Analiz Lekarskich PRO LAB

CENNIK USŁUG MEDYCZNYCH. Laboratorium Analiz Lekarskich PRO LAB CENNIK USŁUG MEDYCZNYCH Laboratorium Analiz Lekarskich PRO LAB RODZAJ OZNACZENIA CENA Czas oczekiwania liczony w dniach roboczych HEMATOLOGIA I KOAGUOLOGIA Morfologia z rozmazem (5diff) 12 zł 1 dzień Morfologia

Bardziej szczegółowo

Propedeutyka diagnostyki klinicznej Konspekty wykładów i ćwiczeń (cz.8)

Propedeutyka diagnostyki klinicznej Konspekty wykładów i ćwiczeń (cz.8) Propedeutyka diagnostyki klinicznej Konspekty wykładów i ćwiczeń (cz.8) Paulina Dumnicka 10. BADANIA LABORATORYJNE W CIĄŻY Czas trwania ciąży liczony jest od pierwszego dnia ostatniej miesiączki (OM).

Bardziej szczegółowo

RODZAJ OZNACZENIA CENA Czas oczekiwania liczony w dniach roboczych HEMATOLOGIA I KOAGUOLOGIA

RODZAJ OZNACZENIA CENA Czas oczekiwania liczony w dniach roboczych HEMATOLOGIA I KOAGUOLOGIA CENNIK USŁUG MEDYCZNYCH dla pacjentów Medar-Pro Laboratorium Analiz Lekarskich PRO LAB RODZAJ OZNACZENIA CENA Czas oczekiwania liczony w dniach roboczych HEMATOLOGIA I KOAGUOLOGIA Morfologia z rozmazem

Bardziej szczegółowo

Doustna antykoncepcja hormonalna

Doustna antykoncepcja hormonalna Doustna antykoncepcja hormonalna Gdańsk 2013 Redaktor prowadzący: Agnieszka Frankiewicz Redakcja: Agnieszka Frankiewicz, Izabela Siemaszko Korekta: Agnieszka Frankiewicz, Izabela Siemaszko Projekt okładki

Bardziej szczegółowo

STRESZCZENIE / ABSTRACT

STRESZCZENIE / ABSTRACT STRESZCZENIE / ABSTRACT Wstęp: Rtęć jest metalem o silnym działaniu neuro, nefro i hepatotoksycznym oraz zwiększającym ryzyko chorób układu krążenia. Pracownicy zatrudnieni w zakładach przemysłowych wykorzystujących

Bardziej szczegółowo

(+) ponad normę - odwodnienie organizmu lub nadmierne zagęszczenie krwi

(+) ponad normę - odwodnienie organizmu lub nadmierne zagęszczenie krwi Gdy robimy badania laboratoryjne krwi w wyniku otrzymujemy wydruk z niezliczoną liczbą skrótów, cyferek i znaków. Zazwyczaj odstępstwa od norm zaznaczone są na kartce z wynikami gwiazdkami. Zapraszamy

Bardziej szczegółowo

ANTYKONCEPCJA. Warszawski Uniwersytet Medyczny Klinika Endokrynologii Ginekologicznej. lek med Katarzyna Suchta

ANTYKONCEPCJA. Warszawski Uniwersytet Medyczny Klinika Endokrynologii Ginekologicznej. lek med Katarzyna Suchta ANTYKONCEPCJA Warszawski Uniwersytet Medyczny Klinika Endokrynologii Ginekologicznej lek med Katarzyna Suchta ANTYKONCEPCJA Mianem antykoncepcji określa się świadomie podjęte działania i środki mające

Bardziej szczegółowo

Oznaczanie mocznika w płynach ustrojowych metodą hydrolizy enzymatycznej

Oznaczanie mocznika w płynach ustrojowych metodą hydrolizy enzymatycznej Oznaczanie mocznika w płynach ustrojowych metodą hydrolizy enzymatycznej Wprowadzenie: Większość lądowych organizmów kręgowych część jonów amonowych NH + 4, produktu rozpadu białek, wykorzystuje w biosyntezie

Bardziej szczegółowo

Lipophoral Tablets 150mg. Mediator 150 mg Tabletka Podanie doustne. Benfluorex Qualimed. Mediator 150mg Tabletka Podanie doustne

Lipophoral Tablets 150mg. Mediator 150 mg Tabletka Podanie doustne. Benfluorex Qualimed. Mediator 150mg Tabletka Podanie doustne ANEKS I WYKAZ NAZW WŁASNYCH, POSTAĆ FARMACEUTYCZNA, MOC PRODUKTÓW LECZNICZYCH, DROGA PODANIA, PODMIOTY ODPOWIEDZIALNE POSIADAJĄCE POZWOLENIE NA DOPUSZCZENIE DO OBROTU W PAŃSTWACH CZŁONKOWSKICH (EOG) 1

Bardziej szczegółowo

50% pacjentów z chorobą onkologiczną nie uczestniczy w żadnej formie poradnictwa dietetycznego 50% pacjentów z chorobą onkologiczną nie uczestniczy w żadnej formie poradnictwa dietetycznego 20-50% sięga

Bardziej szczegółowo

Hiperkaliemia. Dzienne zapotrzebowanie. Kierownik Kliniki: Prof. dr hab. n. med. Anna Wasilewska. 1 meq/kg/dobę. 1 meq K + - 2,5cm banana

Hiperkaliemia. Dzienne zapotrzebowanie. Kierownik Kliniki: Prof. dr hab. n. med. Anna Wasilewska. 1 meq/kg/dobę. 1 meq K + - 2,5cm banana Kierownik Kliniki: Prof. dr hab. n. med. Anna Wasilewska Dzienne zapotrzebowanie 1 meq/kg/dobę 1 meq K + - 2,5cm banana Dzienne zapotrzebowanie osoby 70 kg = 30 cm banana 1 Prawidłowe wartości potasu w

Bardziej szczegółowo

Pracownia Analiz Lekarskich CITO TEST ul. Łużycka 55, 30-658 Kraków

Pracownia Analiz Lekarskich CITO TEST ul. Łużycka 55, 30-658 Kraków Pracownia Analiz Lekarskich CITO TEST ul. Łużycka 55, 30-658 Kraków Cennik badań laboratoryjnych obowiązujący od 01.07.2011 HEMATOLOGIA, KOAGUOLOGIA, ANALITYKA OGÓLNA Nr NAZWA BADANIA Cena 1 Morfologia

Bardziej szczegółowo

Jakie są objawy zespołu policystycznych jajników?

Jakie są objawy zespołu policystycznych jajników? 3 Jakie są objawy zespołu policystycznych jajników? Najważniejsze punkty zu kobiet występuje różne nasilenie objawów; u niektórych objawy mogą być ciężkie, u innych nieznaczne. zobjawami zespołu PCOS mogą

Bardziej szczegółowo

a problemy z masą ciała

a problemy z masą ciała POLACY a problemy z masą ciała POLACY a problemy z masą ciała Badanie NATPOL PLUS (2002): reprezentatywna grupa dorosłych Polek: wiek 18-94 lata Skutki otyłości choroby układu sercowo-naczyniowego cukrzyca

Bardziej szczegółowo

Zespół Metaboliczny w praktyce chirurga naczyniowego

Zespół Metaboliczny w praktyce chirurga naczyniowego Zespół Metaboliczny w praktyce chirurga naczyniowego Wacław Karakuła Katedra i Klinika Chirurgii Naczyń i Angiologii U.M. w Lublinie Kierownik Kliniki prof. Tomasz Zubilewicz Lublin, 27.02.2016 Zespół

Bardziej szczegółowo

Nitraty -nitrogliceryna

Nitraty -nitrogliceryna Nitraty -nitrogliceryna Poniżej wpis dotyczący nitrogliceryny. - jest trójazotanem glicerolu. Nitrogliceryna podawana w dożylnym wlewie: - zaczyna działać po 1-2 minutach od rozpoczęcia jej podawania,

Bardziej szczegółowo

Leczenie cukrzycy typu 2- nowe możliwości

Leczenie cukrzycy typu 2- nowe możliwości Leczenie cukrzycy typu 2- nowe możliwości Dr n. med. Iwona Jakubowska Oddział Diabetologii, Endokrynologii i Chorób Wewnętrznych SP ZOZ Woj,. Szpital Zespolony Im. J. Śniadeckiego w Białymstoku DEFINICJA

Bardziej szczegółowo

FARMAKOLOGIA Z FARMAKODYNAMIKĄ - ROK IV

FARMAKOLOGIA Z FARMAKODYNAMIKĄ - ROK IV FARMAKOLOGIA Z FARMAKODYNAMIKĄ - ROK IV 1. Jednostka uczelniana odpowiedzialna za nauczanie przedmiotu: Zakład Farmakodynamiki 2. Kierownik Zakładu: Prof. dr hab. Włodzimierz Buczko 3. Osoba odpowiedzialna

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM MEDYCZNEGO Nr AM 006

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM MEDYCZNEGO Nr AM 006 PCA Zakres akredytacji Nr AM 006 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM MEDYCZNEGO Nr AM 006 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 7 Data wydania: 2 maja 2016

Bardziej szczegółowo

LECZENIE HORMONEM WZROSTU NISKOROSŁYCH DZIECI URODZONYCH JAKO ZBYT MAŁE W PORÓWNANIU DO CZASU TRWANIA CIĄŻY (SGA lub IUGR) (ICD-10 R 62.

LECZENIE HORMONEM WZROSTU NISKOROSŁYCH DZIECI URODZONYCH JAKO ZBYT MAŁE W PORÓWNANIU DO CZASU TRWANIA CIĄŻY (SGA lub IUGR) (ICD-10 R 62. Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 701 Poz. 9 Załącznik B.64. LECZENIE HORMONEM WZROSTU NISKOROSŁYCH DZIECI URODZONYCH JAKO ZBYT MAŁE W PORÓWNANIU DO CZASU TRWANIA CIĄŻY (SGA lub IUGR) (ICD-10 R 62.9)

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Cukrzyca co powinniśmy wiedzieć Cukrzyca jest chorobą metaboliczną, której głównym objawem jest podwyższone stężenie glukozy we krwi (hiperglikemia). Stan taki

Bardziej szczegółowo

Przekwitanie. Klinika Endokrynologii Ginekologicznej Warszawski Uniwersytet Medyczny

Przekwitanie. Klinika Endokrynologii Ginekologicznej Warszawski Uniwersytet Medyczny Przekwitanie Klinika Endokrynologii Ginekologicznej Warszawski Uniwersytet Medyczny Menopauza (gr. men- miesiąc, pausis pauza) Definicja wg WHO (1996) ostatnie krwawienie miesiączkowe, po którym w okresie

Bardziej szczegółowo

TESTY ENDOKRYNOLOGICZNE Kot

TESTY ENDOKRYNOLOGICZNE Kot TESTY ENDOKRYNOLOGICZNE Kot Badanie pojedynczych hormonów Tyroksyna całkowita (T4) wyjaśnienie występowania hormonalnych zaburzeń gruczołu tarczycowego np. nadczynności tarczycy, rzadziej niedoczynności.

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka różnicowa przedłużonego APTT

Diagnostyka różnicowa przedłużonego APTT Maria Podolak-Dawidziak Diagnostyka różnicowa przedłużonego APTT Katedra i Klinika Hematologii, Nowotworów Krwi i Transplantacji Szpiku AM, Wrocław Czas częściowej tromboplastyny po aktywacji APTT czas

Bardziej szczegółowo

Decyzja MZ z dnia 01.07.2009 r.

Decyzja MZ z dnia 01.07.2009 r. ULOTKA DLA PACJENTA: INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKA SYSTEN 50 3,2 mg, system transdermalny, plaster Estradiolum Należy zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku. - Należy zachować tę ulotkę, aby

Bardziej szczegółowo

Sterydy (Steroidy) "Chemia Medyczna" dr inż. Ewa Mironiuk-Puchalska, WChem PW

Sterydy (Steroidy) Chemia Medyczna dr inż. Ewa Mironiuk-Puchalska, WChem PW Sterydy (Steroidy) Związki pochodzenia zwierzęcego, roślinnego i mikroorganicznego; pochodne lipidów, których wspólnącechą budowy jest układ czterech sprzężonych pierścieni węglowodorowych zwany steranem(cyklopentanoperhydrofenantren)

Bardziej szczegółowo

Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology

Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology Vol. 2/2003 Nr 3(4) Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology Ocena wybranych parametrów przemiany lipidowej u dzieci z somatotropinową niedoczynnością przysadki w trakcie leczenia hormonem wzrostu

Bardziej szczegółowo

Epidemiologia chorób serca i naczyń

Epidemiologia chorób serca i naczyń Warszawa, 8.10.2007 Epidemiologia chorób serca i naczyń Codziennie w Polsce, na choroby układu sercowo-naczyniowego umiera średnio 476 osób. Co prawda w latach 90. udało się zahamować bardzo duży wzrost

Bardziej szczegółowo

Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology

Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology Vol. 1/2002 Nr 1 Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology Ocena wybranych parametrów gospodarki lipidowej u dzieci z mikrosomią Evaluation of selected lipid metabolism in children with microsomia

Bardziej szczegółowo

BADANIA W PAKIETACH. Pakiet badań dla juniora: Pakiet tarczycowy: Pakiet badań ogólnych - dla każdego:

BADANIA W PAKIETACH. Pakiet badań dla juniora: Pakiet tarczycowy: Pakiet badań ogólnych - dla każdego: BADANIA W PAKIETACH Pakiet badań dla juniora: poziom glukozy w surowicy krwi, poziom żelaza w surowicy krwi, poziom magnezu w surowicy krwi, CRP -białko C-reaktywne wskaźnik toczącego się w organizmie

Bardziej szczegółowo

LECZENIE NIEDOKRWISTOŚCI W PRZEBIEGU PRZEWLEKŁEJ NIEWYDOLNOŚCI

LECZENIE NIEDOKRWISTOŚCI W PRZEBIEGU PRZEWLEKŁEJ NIEWYDOLNOŚCI Nazwa programu: Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2008 załącznik nr 18 do zarządzenia Nr 36/2008/DGL Prezesa NFZ z dnia 19 czerwca 2008 r. LECZENIE NIEDOKRWISTOŚCI W PRZEBIEGU PRZEWLEKŁEJ NIEWYDOLNOŚCI

Bardziej szczegółowo

x ± SD (min max) 7,676 ± 2,821 (4,7 19,1) 4,35 ± 0,48 (3,4 5,33) 13,36 ± 1,66 (7,1 16,6) 39,6 ± 4,3 (25 47) 216,2 ± 61,7 (72 349)

x ± SD (min max) 7,676 ± 2,821 (4,7 19,1) 4,35 ± 0,48 (3,4 5,33) 13,36 ± 1,66 (7,1 16,6) 39,6 ± 4,3 (25 47) 216,2 ± 61,7 (72 349) 4. WYNIKI 4. 1. Ocena parametrów laboratoryjnych u chorych z bólem w klatce piersiowej w chwili przyjęcia do Izby Przyjęć /Szpitalnego Oddziału Ratunkowego. U wszystkich osób zakwalifikowanych do grupy

Bardziej szczegółowo

LECZENIE CHOROBY LEŚNIOWSKIEGO - CROHNA (chlc) (ICD-10 K 50)

LECZENIE CHOROBY LEŚNIOWSKIEGO - CROHNA (chlc) (ICD-10 K 50) Załącznik B.32. LECZENIE CHOROBY LEŚNIOWSKIEGO - CROHNA (chlc) (ICD-10 K 50) ZAKRES ŚWIADCZENIA GWARANTOWANEGO ŚWIADCZENIOBIORCY SCHEMAT DAWKOWANIA LEKÓW W PROGRAMIE BADANIA DIAGNOSTYCZNE WYKONYWANE W

Bardziej szczegółowo

PRACA ZALICZENIOWA Z PRAKTYK ZAWODOWYCH ODDZIAL GINEGOLOGICZNO POŁOŻNICZY

PRACA ZALICZENIOWA Z PRAKTYK ZAWODOWYCH ODDZIAL GINEGOLOGICZNO POŁOŻNICZY W.S.H.E w Łodzi Kierunek Pielęgniarstwo Poziom B Mariola Krakowska Nr Albumu 42300 PRACA ZALICZENIOWA Z PRAKTYK ZAWODOWYCH ODDZIAL GINEGOLOGICZNO POŁOŻNICZY TEMAT PRACY: UDZIAŁ PIELĘGNIARKI W PROFILAKTYCE

Bardziej szczegółowo