Umowa antyspołeczna. Umowy społecznej analiza. krytyczna. Filip Paszko

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Umowa antyspołeczna. Umowy społecznej analiza. krytyczna. Filip Paszko"

Transkrypt

1 Umowa antyspołeczna Umowy społecznej analiza krytyczna Filip Paszko

2 1. Wprowadzenie Możemy z całą pewnością stwierdzić, że oświeceniowa myśl polityczna zrewolucjonizowała teorię państwa. Wprowadziła na stałe pojęcie ludu, jako suwerena i rządu jako wykonawcy woli suwerennej. Pokusiłbym się o analogię, że rewolucja ta była porównywalna w skutkach tylko z rewolucją przemysłową. Wcześniejsze doktryny, uznające władzę panującego, jako odbicie boskiego porządku na ziemi, zostały zakwestionowane. Wcześniejszy podział, wedle którego władca miał prawa, a lud obowiązki, został odwrócony do góry nogami. Odtąd to lud miał prawa obowiązkiem władcy było wypełniać wolę ludu. Co jednak w tej teorii było takiego rewolucyjnego? Otóż, jeżeli wszelka władza pochodzi od suwerena, jeżeli to lud jest depozytariuszem władzy i ma prawo zdeponować tę władzę oznacza to, że nie tylko ma on pełne prawo wybrać sobie władcę, ale również go odwołać, wedle swojego uznania. Okazuje się więc, że liberalna myśl polityczna (która ukształtowała się właśnie w czasach Oświecenia, choć jej korzeni moglibyśmy doszukiwać się nawet w Starożytności), jest potężnym ciosem, zadanym monarchom całego ówczesnego świata. Można powiedzieć, że wraz z rozprzestrzenianiem się liberalnej teorii państwa, boska władza królów przestała obowiązywać 1. Trzeba postawić tutaj istotne pytanie, mianowicie: na jakiej podstawie to lud jest suwerenem? Liberalni myśliciele znaleźli na to odpowiedź: to lud ustanawia państwo. Koncepcja umowy społecznej miała więc trojaką rolę: przede wszystkim uzasadniała prawa ludu, jako suwerena, do wpływu na władzę; po drugie w znacznym stopniu ograniczała władzę panującego i, po trzecie, miała służyć uprawomocnieniu działań państwa, na które wpływ ma lud 2. Postawiłbym nawet tezę, że najważniejszy jest właśnie ten aspekt, 1 Herbert Spencer pokusił się o stwierdzenie, że zastąpiła ją boska władza parlamentów. Patrz: H. Spencer, Jednostka wobec państwa, Warszawa, 2002, s. 139 i nast. Do myśli Spencera wrócimy jeszcze w dalszej części. 2 Rousseau w szeroko omawianej tutaj pracy pisze wprost, że zależy mu na uzasadnieniu legitymizacji władzy, a nie na opisie historycznym. Do tego fragmentu odniesiemy się jeszcze szerzej we właściwej części pracy. Zwróćmy jeszcze uwagę, że część myślicieli (nawet, jeśli nie głównie, współczesnych) nie przykłada dużej wagi do koncepcji genezy państwa i uprawomocnienia władzy szuka w jej działaniach, a nie powstaniu. Patrz: Karl R. Popper, Społeczeństwo otwarte i jego wrogowie, Warszawa, 2006, t. 1, s. 294, gdzie autor pisze: Jest być może samo w sobie interesujące rozważanie, jak >państwa< powstały, ale nie ma to znaczenia dla socjologii państw, tak, jak ja ją rozumiem, to znaczy dla technologii politycznej. Patrz również: John Stuart Mill, O wolności [w:] J.S. Mill, Utylitaryzm. O wolności, Warszawa, 2005, s. 178: Choć społeczeństwo nie opiera się na umowie i zmyślanie umowy w celu wyprowadzenia z niej obowiązków społecznych do niczego nie prowadzi, każdy kto pozostaje pod opieką społeczeństwa, winien mu odpłacić za to dobrodziejstwo [ ]. Wydaje mi się jednak, że - 2 -

3 dotyczący legitymizacji władzy. Wcześniej żaden władca nie musiał pytać ludu o prawomocność swej władzy i rzadko który myśliciel poruszał tę kwestię 3. Okazuje się jednak, że to lud ma ostateczne prawo, że lud jest suwerenem. Od czasów Oświecenia myśl polityczna (i społeczna) nie wyzbyła się tej tezy. Zanim w pracy niniejszej omówimy teorię Jeana Jacques a Rousseau, potrzebujemy skupić się na czymś innym. W pierwszej części tej pracy postaramy się omówić najważniejsze koncepcje umowy społecznej innych autorów, po czym przejdziemy do generalnej krytyki tej teorii. Następnie będziemy mogli poświęcić czas wielkiemu obywatelowi Genewy i jego autorskiej koncepcji. Tę część z kolei podzielimy na kilka podrozdziałów: w pierwszym omówimy samą genezę państwa, jaką proponuje nam Rousseau, w drugim skupimy się na systemie rządów, a na końcu będziemy mogli zająć się innymi teoriami, zawartymi w jego pracy. Ogólne konkluzje i wnioski zawrzemy w zakończeniu niniejszego tekstu. 2. Przed-rousseau owska umowa społeczna Zanim Rousseau zaprezentował światu swoją koncepcję umowy społecznej, pokusiło się o to kilku autorów. Wspomnieć tu wypada przede wszystkim Sokratesa 4, Grocjusza 5, Hobbes a, czy Locke a 6. Teorię umowy społecznej akceptował (choć nie wyraził tego wprost) Charles de Montesquieu i Benjamin Constant, czy aktywni politycznie Thomas Paine i Jefferson. Ciekawą koncepcję prezentuje John Stuart Mill 7. Warto przyjrzeć się przynajmniej rozważanie nad legitymizacją władzy w oderwaniu od genezy państwa jest dosyć ryzykownym, jeśli nie karkołomnym wręcz zadaniem. Szerzej omówimy to w innym, bardziej odpowiednim po temu miejscu. 3 Nawet u Hobbes a umowa społeczna oznacza przede wszystkim podporządkowanie się władzy: zrzeczenie się na jej rzecz praw, które człowiek posiadał w stanie natury. 4 Na temat sokratejskiej teorii umowy społecznej (wyrażonej a jakże przez Platona) patrz: Kriton [w:] Platon, Eutyfron. Obrona Sokratesa. Kriton. Fedon. Uczta, Kraków, 2007, bądź inne wydania. Krytyczną analizę tej teorii zawarł Williamson M. Evers w swojej przemowie z 1976 roku (patrz: Williamson M. Evers, Social Contract: a Critique, [w:] Journal of Libertarian Studies, Vol. 1, No. 3, s ; tekst dostępny na stronie 5 Na temat myśli Hugo Grocjusza patrz: T. Żyro, Wola polityczna, Warszawa, 2008, s Poniekąd również Platona, który jak wynika z jego pism doskonale zdawał sobie sprawę w genezy państwowości z podboju Peloponezu przez Dorów, a jednak konstruuje absurdalne teorie, dotyczące niejako naturalności państwa i jego pochodzenia z powszechnej umowy. Doskonały opis tej platońskiej dwoistości zawarł Karl R. Popper (K.R. Popper, Społeczeństwo otwarte, op. cit., t. 1, rozdz. 4). 7 Fragment cytowany w przypisie nr 2, gdzie społeczeństwa powstają w drodze jednostkowych interakcji (jednostka winna odpłacić za zasługi reszcie społeczeństwa)

4 kilku z nich, byśmy lepiej zrozumieli, jakież zasady Rousseau zapożyczył od autorów wcześniejszych, a jakie wyprowadził samodzielnie, w opozycji wobec innych pisarzy politycznych. Symbol polityczny Lewiatana Niewątpliwie pierwszą poważną próbą zrekonstruowania państwa na zasadach umowy społecznej była teoria Thomasa Hobbes a. Tworzący w XVII wieku autor był świadkiem niezmiernie ważnych wydarzeń, rozgrywających się w Anglii. Z całą pewnością miały one wpływ na jego myśl polityczną. Wydawało się nawet, że rządy Lorda Cromwella urzeczywistniają teorię inicjatora XVIII stulecia 8. Wydanie Aktów Nawigacyjnych (1651) zbiegło się w czasie z publikacją Lewiatana (1651) oto biblijny Lewiatan najpotężniejszy stwór morski ukazał się w pełnej krasie. Pojawia się jednak drugi potwór: rewolucja pod postacią Behemota 9. Ten aspekt teorii Hobbes a był później obiektem polemiki ze strony Johna Locke a. Nie ulega wątpliwości, że burzliwy okres dziejów Anglii miał wpływ na poglądy Hobbes a 10. Szczególnie widoczne jest to w punkcie wyjścia jego teorii. Daleki od optymizmu pogląd na naturę ludzką moglibyśmy określić mianem pesymizmu antropologicznego. Wyraźnie objawia się to w jego opisie stanu natury 11, który najlepiej streścić można w dwóch aforyzmach łacińskich: homo homini lupus est oraz bellum omnia contra omnes. Można więc za trafny przyjąć opis Hansa Hermanna Hoppe, że w stanie natury występowałby stały deficyt bezpieczeństwa 12. Im bardziej więc jednostki są zagrożone (z 8 Mianem inicjatora XVIII stulecia określił Hobbes a Carl Schmitt (C. Schmitt, Lewiatan w teorii państwa Hobbes a, Warszawa, 2008, s. 69). Schmitt zwraca również uwagę na symboliczną wymowę Lewiatana biblijnego potężnego potwora morskiego, któremu nie ma równego na ziemi (Księga Hioba [41, 25]). Hobbes, zdaniem Schmitta widział potęgę morską Anglii równie symboliczną, jak samą postać Lewiatana patrz: dalsza część tekstu. 9 Pod postacią Behemota Hobbes ujmował szczególnie okres tzw. Długiego Parlamentu, napisał nawet pracę, znaną szerzej pod znamiennym tytułem Behemoth, or The Long Parlament (książka wydana w 1682 roku, a więc już po śmierci Hobbes a królewska cenzura odmawiała publikacji). Hobbes posługiwał się często zwrotem Behemoth against Leviathan, z czego można wnioskować, że Lewiatan (państwo) jest tylko środkiem zaradczym przeciwko Behemotowi (permanentnej rewolucji, chaosowi anarchii). 10 Hobbes uciekł nawet do Francji. 11 Z jednej strony Hobbes mówił o hipotetycznym stanie natury, z drugiej jednak twierdził, że niejaka wrodzona nieufność do innych członków społeczności wynika właśnie z niepewności, istniejących w stanie natury. To samo odnosi się zresztą do stosunków międzypaństwowych Hobbes chyba jako pierwszy zwrócił uwagę, że państwa pozostają w stosunku do siebie w stanie natury. 12 H.H.Hoppe, Demokracja bóg, który zawiódł, Warszawa, 2006, s

5 jednej strony każdy jest ofiarą, z drugiej katem 13 ), tym wyraźniej uwidacznia się potrzeba zawarcia potrzebnej ugody zawarcia umowy społecznej między ludźmi wolnymi, co do czynienia wszystkiego, co w swoim własnym sądzie i rozumieniu będzie on uważał za najstosowniejszy środek do jego zachowania 14. Postanawiają więc ludzie zrzec się swych praw zawierają umowę. Niejako przy okazji pojawia się władca (nie jest istotne, czy jest to jedna osoba, czy grupa), na którego obywatele przenoszą swoje prawa. Władca zostaje suwerenem 15. Wydaje się więc, że władza jest absolutna, że Hobbes jest teoretykiem absolutyzmu 16. Carl Schmitt zwraca jednak uwagę, że Hobbes dokonuje typowo indywidualistycznego rozróżnienia na to, co publiczne i na to, co prywatne 17. Cokolwiek niejasne w teorii Hobbes a są cele powołania do życia państwa i implikacje, jakie w sobie zawierają. Powiedzieliśmy wcześniej, że powodem zawarcia umowy jest brak bezpieczeństwa, wynikający z samej natury ludzkiej. Państwo powstaje więc, by zagwarantować obywatelom pokój, spokój i bezpieczeństwo. Jest to więc typowy przykład liberalnych teorii państwa minimalnego, którego celem jest zapewnienie obywatelom ochrony. Gdzie jest więc różnica między Hobbes em a klasykami liberalizmu? Otóż wyżej 13 To, że jednostki nie toczą akurat wojny między sobą nie wynika, że nie pozostają w stanie dzikości, jaki określa niepewność własnego losu. Można więc powiedzieć, że ta niepewność i trwale występujące napięcie jest stanem dzikości par exellance. Będzie to ważne, gdy będziemy omawiać konsekwencje, jakie teoria Hobbes a wywarła na stosunki międzypaństwowe. 14 T. Hobbes, Lewiatan, Warszawa, 2005, s Można powiedzieć, że to porozumienie oznacza przeniesienie, przekazanie swoich praw i podporządkowaniu się mocy (potestas). Wyzbycie się swoich praw i przelanie ich na ręce władcy-suwerena ma swoje daleko idące konsekwencje: nie mając praw, jednostki nie mogą umowy zerwać (wypowiedzieć), ani zmienić. Umowa taka jest więc jednorazowym aktem poddaństwa. 16 Władza, suweren, jest niejako beneficjentem umowy społecznej, a nie jej stroną prowadzi to do konkluzji, że umowa nie jest dla władzy wiążąca. Por. Williamson M. Evers, Social contract, op. cit., s. 187: Suweren jest raczej rzeczywistym beneficjentem, niż stroną hobbes owskiej umowy społecznej (tłum. własne) 17 [ ] rzeczywiście można go [Hobbes a] nazwać >zwolennikiem indywidualizmu<. Oto bowiem w politycznym systemie Lewiatana pojawia się odróżnienie wewnętrznej wiary i zewnętrznego wyznania. Hobbes uznaje sprawę cudów i dziwów za kwestię >publiczną<, w przeciwstawieniu do >prywatnego< rozumu; ale zgodnie z zasadą powszechnej wolności myśli [ ] pozostawia jednostce swobodę, by zgodnie z własnym prywatnym rozumem wewnętrznie wierzyła, bądź nie wierzyła, zachowując własne judicium w swoim sercu [ ]. Patrz: C. Schmitt, Lewiatan, op. cit., s. 71 i nast. Schmitt wysuwa nawet tezę, że u Hobbes a istnieje źródło, które później rozwinie się w kierunku konstytucyjnego państwa prawa. To wszystko sprawia, że Schmitt skłania się ku tezie, jakoby Hobbes był pierwszym nowożytnym filozofem, co pozostaje niejako sprzeczne z ogólnie przyjętą periodyzacją filozofii, gdzie filozofia nowożytna rozpoczyna się wraz z Kartezjuszem, młodszym od Hobbes a o 8 lat. Swoje główne prace obaj autorzy jednak tworzyli równolegle

6 opisana teoria nie precyzuje, gdzie kończy się władza zapewniania bezpieczeństwa. Hobbes nie ustala władzy granic, poza które ta nie może wychodzić 18. Ograniczona władza Johna Locke a Poglądy Johna Locke, podobnie jak Hobbes a, ukształtowały wydarzenia, rozgrywające się w Anglii. Ojciec Johna był prawnikiem zaangażowanym w konflikt po stronie parlamentu. W 1983 roku John Locke został zmuszony do wyjazdu z kraju ciążyły o nim podejrzenia o udział w spisku i udał się do Holandii. Po powrocie postanowił wydać swoje najważniejsze prace i w ten sposób wyrazić swój stosunek do Chwalebnej Rewolucji i innych teoretyków polityki (m.in. Hobbes a) 19. Podstawą poglądów społeczno-politycznych Locke a był w przeciwieństwie do Hobbes a optymizm antropologiczny. Locke dowodził, że stan natury był okresem ładu, spokoju i harmonii, wynikających ze świadomości ludzi, co do ich praw. Jakie to były prawa? Oddajmy głos autorowi tychże: [ ] każdy człowiek dysponuje własnością swojej osoby. Nikt nie ma do niej uprawnienia, poza nim samym. Możemy więc powiedzieć, że praca jego ciała i dzieło jego rąk słusznie należą do niego. Cokolwiek zatem wydobył on ze stanu ustanowionego i pozostawionego przez naturę, złączył ze swą pracą i przyłączył do tego, co jest jego własne, uczynił swą własnością. Do tego, co zostało przez niego wydobyte ze wspólnego stanu, w jakim zostało umieszczone przez naturę, jego praca dołączyła coś, co 18 Inne rozwinięcie tej teorii skutkowałoby wewnętrzną sprzecznością teorii, gdzie jednostki oddają suwerenowi swoje prawa, których ten nie może używać zgodnie ze swoją wolą. 19 Stosunek do zmian społeczno-politycznych drogą rewolucji, czy refolucji był zresztą punktem spornym, między Hobbes em i Locke m. Tak, jak 100 lat później Paine polemizował z Burke m, tak Locke a i Hobbes a poróżnił stosunek do rewolucji. Starszy z Anglików sprzeciwiał się naruszeniom naturalnego porządku (jakimż prawem lud ma wpływać na suwerena, skoro przekazał mu swoje prawa?). Locke odpowiadał mu w kontekście właśnie umowy społecznej: To tak, jak gdyby ludzie, opuszczając stan natury i wstępując do społeczeństwa, mieli zgadzać się, by tylko jeden z jego członków stał ponad postanowieniami prawa i zachował całą wolność stanu natury, powiększoną jeszcze o sprawowaną bezkarnie, rozpasaną władzę! Można by sądzić, że ludzie są tak głupi, iż dążąc do uniknięcia szkód wyrządzonych im przez tchórze, czy lisy, będą zadowoleni i czuli się bezpiecznie, kiedy pożrą ich lwy (J. Locke, Dwa traktaty o rządzie, Warszawa, 1992, s. 228). O ile jednak konflikt między królem, a parlamentem poruszał wszystkich zaangażowanych, nie powinniśmy stąd wyciągać tezy, że żyła tym cała Anglia. Geoffrey Regan opisuje sytuację z 1644 roku: Tuż przed wielką bitwą pod Maraton Moor oficer wojsk parlamentu opowiadał o pewnym robotniku, który na pytanie, czy jest za królem, czy parlamentem, odparł: - To znaczy, że się pokłócili? (G. Regan, Anegdoty wojenne, Warszawa, 2005, s. 14)

7 wyklucza już do tego powszechne uprawnienie innych. 20 Spróbujmy więc te określić. Przede wszystkim mamy tutaj prawo do życia i z niego wynikające prawo własności 21. Te dwa prawa z kolei składają się na prawo wolności, tj. takie korzystanie ze swojej własności za pomocą własnego ciała, które nie narusza tożsamych praw innych ludzi 22. Pojawia się pytanie, dlaczego powstaje państwo, skoro stan natury jest tak dobrym stanem? Pierwszą i podstawową przyczyną jest efekt synergii, który objawia się w dwu aspektach: skuteczniejszym działaniu i lepszej ochronie praw naturalnych. Z lepszą ochroną praw ludzkich wiąże się jeszcze jedna przyczyna powołania państwa do życia: znalezienie bezstronnego i niezaangażowanego w konflikt sędziego; słowem obiektywnej władzy sądowniczej. Inne są też skutki zawarcia takiego kontraktu społecznego. W przeciwieństwie do Hobbes a, Locke nie wierzył, że ludzie mogą, poprzez zgodę, lub umowę, uczynić z siebie niewolników innych, albo poddać się pod arbitralną wolę kogoś innego 23. Inaczej też niż u Hobbes a wygląda sama umowa społeczna. U Johna Locke a jest ona dwuetapowa. W pierwszym etapie jednostki zawiązują między sobą społeczeństwo (pactum unions). Dopiero w drugim etapie społeczeństwo wyłania swoich przedstawicieli i przekazuje im władzę rządzenia (pactum subjectionis). Jaka jest następna różnica, między Locke m, a Hobbes em? Otóż, jeżeli to lud jest depozytariuszem władzy i to on ją przekazuje rządzącym, ma prawo ją od nich odebrać: władza jest więc zależna od społeczeństwa i ma mu służyć. Celem władzy jest realizacja powierzonych jej zadań jeśli się z niego nie wywiązuje, winna zostać zmieniona. Czy władza może zajmować się innymi działaniami, niż te, na które udzielił jej pozwolenia lud? Nie, lud ma wtedy pełne prawo zmiany takiej władzy: Kiedy jednak długi ciąg nadużyć, wykrętów i podstępów zmierza w jednym tylko kierunku, ich 20 J. Locke, Dwa traktaty, op. cit., s Właśnie z locke ańskiej teorii część libertarian prawnonaturalnych wywodzi aksjomat samoposiadania i gamę praw naturalnych. 22 Niemal 200 lat później (w 1850 roku) w podobnym tonie o prawach naturalnych pisał Frederic Bastiat: Wszyscy mamy od Boga dar, który obejmuje wszystkie inne Życie; życie fizyczne, intelektualne i moralne. Jednakże Życie samo siebie nie podtrzymuje. Ten, który nas nim obdarzył, nam również pozostawił troskę o utrzymanie go, rozwijanie i doskonalenie. Dlatego wyposażył nas w cały zespół cudownych zdolności i umieścił nas w zasobnym środowisku. Właśnie poprzez wykorzystanie naszych zdolności w tym środowisku następuje zjawisko Przyswojenia Nabycia własności dzięki któremu Życie zatacza wyznaczony mu krąg. Istnienie, Zdolności, Przyswojenie innymi słowy Osobowość, Wolność, Własność oto człowiek. [ ] Bowiem czymże są nasze Zdolności, jeśli nie przedłużeniem naszej Osobowości, a czym nasza Własność, jeśli nie przedłużeniem naszych Zdolności? (F. Bastiat, Prawo, Lublin-Rzeszów, 2003, s. 13 i nast.). 23 Williamson M. Evers, Social contract, op. cit., s

8 [władzy] zamiary stają się dla ludu wyraźne. Ludowi wtedy nie wystarczy tylko wiedzieć, komu on podlega, oraz patrzeć, do czego to prowadzi. Nie ma nic zdumiewającego w tym, że lud sam podniesie się i będzie dążył do złożenia władzy w ręce, które mogą zabezpieczyć cele, do których rząd został powołany 24. Władza nie dość więc, że jest ograniczona, pełni również rolę służebną w stosunku do społeczeństwa i może zostać zmieniona wedle jego uznania 25. Zasygnalizujmy jeszcze, jeśli jesteśmy przy koncepcji Locke a, pewien aspekt, który szerzej omówimy w następnej części pracy. Locke chyba jako pierwszy 26 wprowadził pojęcie tacit consent zgody milczącej, domniemanej. Jest to niezmiernie ważne w koncepcji umowy społecznej i szybko zostało zaakceptowane przez ogół myślicieli. 3. Podstawowe problemy Zanim przejdziemy do właściwej części niniejszej rozprawy, tj. do omówienia rousseau wskiej wersji kontraktualizmu, musimy jeszcze zasygnalizować podstawowe problemy, jakie teoria umowy społecznej zawiera. Musimy zaznaczyć przy tym, że niektóre zarzuty doczekały się dostatecznych odpowiedzi, inne pozostały niezauważone, lub celowo pominięte. 3.1 Tym gorzej dla faktów W zasadzie pierwszym i najważniejszym zarzutem do kontraktowej koncepcji genezy państwa jest brak jakichkolwiek danych empirycznych, mogących udowodnić istnienie takiej umowy. Wydaje mi się jednak, że ten argument nie jest kluczowym i to z kilku powodów. Przede wszystkim teoria kontraktu społecznego, jak zauważyłem we wstępie 27, miała służyć przede wszystkim próbie legitymizacji, bądź delegitymizacji władzy. W tym kontekście zarzucanie jej zwolennikom utopizmu mija się z celem. Z drugiej jednak strony John Locke w swoim Drugim traktacie wspomina o stanie natury z kilku perspektyw 28. Może więc być to 24 J. Locke, Dwa traktaty, op. cit., s Taka zmiana władzy, by była skuteczna, również musi być przemyślana. Benjamin Constant zwraca uwagę na przykład Kartagińczyków: Kartagińczycy najpierw powoływali sufetów, by ograniczyć władzę arystokratów z senatu, potem Trybunał Stu, by pohamować sufetów, na koniec zaś, by i ten utrzymać w ryzach Trybunał Pięciu. Chcieli, mówi Condillac, pohamować władze istniejące, więc ustanawiali nowe, które tak samo wymagały wnet nowego ograniczenia. I tak pozwalali na nadużycia kolejnym władzom, choć w założeniu przed tym właśnie miały one ich chronić (B. Constant, Zasady polityki, Warszawa, 2008, s. 28). 26 Milczącą zgodę uznawali jednak, choć niewypowiedzianie, w swoich koncepcjach umowy Sokrates i Hobbes. 27 Choć jest to moja osobista teoria, niepoparta żadnymi autorytetami naukowymi. 28 Za: Cz. Porębski, Umowa społeczna renesans idei, Kraków, 1999, s

9 czysto teoretyczna konstrukcja, służąca określonemu celowi politycznemu. Stan natury oznacza również stan przyrody niezmącony jeszcze ludzką ręką. Następnym wyobrażeniem stanu natury jest pierwotny stan społeczności ludzkich istnienie przedpaństwowe. Istnieją jeszcze dwa inne konteksty: rozpad społeczności politycznej 29 i stan młodzieńczy 30. Rousseau z kolei w swojej Rozprawie o pochodzeniu i podstawach nierówności wspomina o stanie natury w kontekście realistycznego opisu przeszłości. Ta wieloznaczność jest wydaje mi się dla teorii kontraktu społecznego zbawienna, gdyż żadnych empirycznych danych na temat istnienia takiej umowy, jak wspomniałem, nie mamy 31. W związku z powyższym można stwierdzić, że zarzut o braku dowodów na zawarcie mistycznej umowy społecznej musimy odłożyć na bok i skupić się na innych niuansach. 3.2 Większość vs mniejszość Załóżmy więc, że zawarcie umowy społecznej jest faktem historycznym, lub że jest kompletnie nieistotne dla dalszego rozumowania 32. Podstawowym pytaniem, jakie musimy w związku z tym postawić, jest zakres (zarówno horyzontalny, jak i wertykalny) obowiązywania umowy. Pod określeniem zakresu horyzontalnego mam na myśli ustalenie takiej granicy władzy, której nie może ona przekraczać w swoich stosunkach z jednostkami. U Hobbes a problem znika sam władza nie jest związana umową i jest władna decydować niemal o wszystkim (oczywiście czynimy tutaj zastrzeżenie Schmitta na temat podziału rzeczy na publiczne i prywatne; jednak ta granica jest na tyle niewyraźna i mętna kto wie, czy nie intencjonalnie -, że nie możemy traktować jej absolutystycznie). Pewną granicę stara się jednak postawić Locke tę granicę wyznaczają prawa naturalne. Władza nie może arbitralnie decydować o losie, życiu, wolności, czy własności obywateli. Podział wertykalny z kolei będzie się odnosił do społecznego obowiązywania umowy społecznej. W odniesieniu do zakresu horyzontalnego możemy postawić szereg pytań, na które zwolennicy koncepcji umowy społecznej muszą odpowiedzieć. Skupmy się na chwilkę na samej umowie. Cechą szczególną zawarcia takiego kontraktu jest jego dobrowolność. Pojawia się jednak pytanie, co z osobami, które nie chcą się zgodzić na zawarcie takiej umowy? Oczywiście państwo nie 29 Później ten wątek podejmie Rousseau. 30 Locke dowodzi, że osoby nieletnie pozostają w stosunku do społeczności politycznej w stanie natury, a osiągając pełnoletniość decydują się na wstąpienie do społeczności politycznej. 31 W początkach części czwartej wrócimy do historycznego omówienia genezy państwa. 32 Rzecz jasna obie wersje prowadzą do tego, że będziemy mogli się skupić na jej aspektach, a nie na samej koncepcji

10 może dopuścić do tego, by pozostały one od niego niezależne oznaczałoby to dla nich niemal wyłącznie profity: nie dość, że nie podlegałyby one władzy politycznej, to jeszcze nie sposób wyobrazić sobie, by tych kilka jednostek było wyłączonych z ochrony, jaką udziela państwo swoim obywatelom. Oznaczałoby to, że bardziej opłacalne by było pozostawanie poza państwem, niż w jego obrębie. Skutkiem takiej decyzji (pozostawienia separatystów niejako na uboczu państwa) byłoby zapewne stale powiększające się kółko odszczepieńców. W ten sposób państwo w naturalny sposób straciłoby swoje fundamenty, a więc i znikło. Widzimy więc, że władza polityczna nie może sobie pozwolić na pozostawienie tych ludzi samym sobie. Chcąc, nie chcąc ci ludzie zostaną wciągnięci w orbitę działań zwierzchnika politycznego. Akceptował to zarówno Locke (tacit consent, ale nie tylko), jak i Rousseau (zmuszanie do wolności). Już więc na tym etapie okazuje się, że dobrowolność jest zwykłym płaszczykiem dla przymuszania ludzi do określonych zachowań. Gdybyśmy jednak nawet przyjęli naiwne założenie, że każdy członek jakiejś społeczności terytorialnej, jak jeden mąż, zgodził się na zawarcie takiej umowy, dalej pozostaje kilka spraw do rozwiązania. Jeżeli uznamy, że samo przebywanie na danym terytorium równoznaczne jest ze zgodą na zawarcie umowy i na podleganie władzy politycznej, nie możemy za równoznaczne przyjąć tezy, że taka jednostka daje automatyczne przyzwolenie na wszystkie reguły, jakie zostaną w tym państwie ustanowione. Z całą pewnością znajdzie się niejeden projekt, który nie będzie jednogłośnie popierany. Jeżeli jednak większość ustanowi go obowiązującym, niechętna mu mniejszość musi mu się podporządkować. Doprawdy, zagadkowym jest czym różni się taka sytuacja, od sytuacji, w której nikt by się mniejszości o zdanie nie pytał? 33 Skoro przy tym 33 Jest to problem, z którym zdaje się nie poradził sobie John Locke. Jeżeli bowiem rząd musi chronić podstawowe uprawnienia naturalne jednostki (życie, wolność i własność), a przy tym postanawia bez zgody jednostki pogwałcić te prawa, to jedynym logicznym rozwiązaniem jest tutaj utrata legitymizacji tejże władzy. Skutkiem każdej niejednomyślnej decyzji rządu jest tyrania w stosunku do jednostki nieprawomyślnej. Dowody Locke a, że ludzie mogą wypowiedzieć władzy umowę w chwili, gdy ta narusza ich prawa jednoznacznie musi prowadzić albo do paraliżu władzy, albo do jej likwidacji. Oczywiście istnieje jeszcze trzecie wyjście wyjęcie takiej jednostki spod jurysdykcji państwa. Do czego by to doprowadziło, pisałem wyżej. Do tej sprawy odwołuje się, przynajmniej częściowo, Herbert Spencer: [ ] każdy winien zrozumieć, iż jednostka przez sam fakt stowarzyszenia się z innymi jednostkami nie może bez obrażenia sprawiedliwości być zmuszoną do czynów całkiem obcych celowi, jaki sobie zakłada, przystępując do stowarzyszenia (H. Spencer, Jednostka, op. cit., s. 146). Oznacza to, że każde działanie stowarzyszenia (państwa), na które jednostka do niego należąca nie chce wyrazić zgody, jest jej zniewoleniem. Spencer zresztą precyzuje: [ ] skoro istnieje taki zamęt pojęć w przedmiocie większości tam, gdzie ustawa stowarzyszenia ogranicza domyślnie te władze, musi tym większy istnieć zamęt tam, gdzie nie ma podobnej umowy. Pomimo wszystko zasada utrzymuje się

11 poruszyliśmy temat umowy domniemanej, warto zastanowić się i nad nią 34. Williamson M. Evers przywołuje słowa Johna Wiedhofta Gough a, który twiedzi, że jeśli zgoda mogła by być w ten sposób rozmyta, straciłaby całą wartość, jako gwarancja indywidualnej wolności. 35 Roderick Long z kolei twierdzi, że argument ten wcale nie rozwiązuje problemu, a wręcz tworzy kolejne 36. Long zwraca uwagę, że wysuwając argument domniemanej umowy, niejako odgórnie zakłada się, że władza polityczna jest legalną na danym terytorium, więc jednostki, pozostające w jej obrębie, muszą się jej podporządkować. Jednocześnie argument ten ma służyć temu, by dowieść, że władza jest legalna. Ale ja mam swoją własność [ ], która do nich nie należy przynajmniej nie dali mi żadnego dowodu, że tak jest więc fakt, że żyję w tym kraju oznacza, że żyję w pewnym regionie geograficznym, do którego oni roszczą sobie pretensje. Pozostaje jednak pytanie, czy te pretensje są uzasadnione. Nie możesz zakładać czegoś, by to udowodnić. 37 Każdy więc, kto powołuje się na argument domniemanej umowy społecznej musi sobie zdawać sprawę, że jest on wewnętrznie sprzeczny. Zupełnie nieprzekonujące są tutaj tłumaczenia, że dana osoba jest właścicielem ziemi tylko z tego powodu, że społeczeństwo wyraża na to przyzwolenie to z kolei jest sprzeczne z locke owską doktryną praw naturalnych. Zwolennicy teorii kontraktu społecznego odwołują się tutaj do konstruktywnej krytyki państwa kontraktualnego. Jeżeli nie podoba ci się państwo zdają się mówić -, zawsze możesz się zaangażować i spróbować to zmienić. Ten absurdalny argument najłatwiej będzie obalić przez odwołanie się do polskiej sceny politycznej. Ilekroć tylko Jacek Żakowski, lub Adam Michnik powiedzą, że Prawo i Kładę nacisk na twierdzenie, że członkowie stowarzyszenia zobowiązują się osobiście ulegać woli większości we wszystkich sprawach, dotyczących spełnienia zamysłów, ze względu na jakie przystąpili do towarzystwa, ale nie w żadnych innych. Twierdzę też, że wniosek ten stosuje się tak dobrze do narodu, jak do towarzystwa (ibidem, s. 147). 34 Co prawda Hans Hermann Hoppe twierdzi, że domniemana umowa jest li tylko sztuczką retoryczną, poświęcimy jej chwilkę, by ukazać, że tak naprawdę niczego ona nie wyjaśnia. Hoppe pisze, że Nikt nie zawrze umowy, która pozwalałaby chroniącemu na podejmowanie arbitralnych, nieuzgodnionych z chronionymi decyzji, dotyczących wysokości opłat za ich ochronę. [ ] liberałowie próbują rozwiązać tę wewnętrzną sprzeczność, uciekając się do pojęcia >milczących<, >domniemanych<, >konceptualnych< umów, kontraktów i konstytucji. Jednakże wszystkie te zawiłe i karkołomne wybiegi prowadzą tylko do jednego, nieuchronnego wniosku: nie da się uzasadnić istnienia rządu na podstawie jawnych umów pomiędzy prywatnymi właścicielami. (Por. H.H. Hoppe, Demokracja, op. cit., s. 298). 35 Cyt. za: Williamson M. Evers, Social, op. cit., s R. Long, Libertarian Anarchism: Responses to Ten Objection, dost. Na 37 Idem, section 1, tłum. własne

12 Sprawiedliwość jest partią taką-a-taką, należy im odpowiedzieć, że przecież zawsze mogą się do niej przyłączyć i spróbować ją zmienić od środka. W tym momencie chyba nikt nie może brać na poważnie tej tezy o państwie i umowie społecznej. Równie bezczelnie brzmią słowa, że skoro nie podoba się komuś umowa społeczna i jej skutki, to zawsze może wyjechać. 3.3 Granice władzy To nie koniec kontrowersji w teorii umowy społecznej. Niezmiernie ważnym jest pytanie (odnosi się ono głównie do tez Locke a), gdzie jest tak naprawdę granica władzy, gdzie kończy się państwo, a zaczyna społeczeństwo (zbiór równoprawnych jednostek)? Locke mógł mówić, że granica oparta jest na prawach naturalnych, nie powinno nas to jednak przekonywać. Sednem umowy społecznej jest, nieważne, w jak piękne słowa byśmy to ubrali, oddanie komuś innemu prawa do decydowania za jednostkę. Czy beneficjentów władzy nazwiemy monarchami, czy parlamentem, czy to będą absolutyści, czy demokraci, nie jest to istotne. Goły fakt pozostaje taki sam: jednostka jest zobowiązana do przestrzegania praw, jakie ustali jakaś grupka. Locke doskonale zdawał sobie sprawę, że system ten może być niebezpieczny, jeśli wymknie mu się z rąk. Mówił więc o przyrodzonych prawach, o możliwości odwołania władzy. Najprawdopodobniej jednak nie wziął pod uwagę jednej, aczkolwiek niezmiernie istotnej, rzeczy. Nie zdawał sobie sprawy, że to rząd dysponuje siłą. To państwo ma monopol na stosowanie przymusu. Gdy weźmiemy pod uwagę ten fakt, umowa społeczna wyda nam się tak groteskowa, jak opisał ją Joseph Knight 38 : Umowa Społeczna 1 Zrzeknę się na rzecz Rządu pewnego procentu mojej własności. Rząd będzie ustalał wielkość tego procentu i może być on liczony od moich dochodów, wartości moich nieruchomości, wartości moich zakupów, czy używając dowolnych innych kryteriów, które Rząd sam wybierze, oraz będzie mógł je w dowolnej chwili zmienić. Aby pomóc Rządowi w określeniu tego procentu, będę używał nadanych przez Rząd numerów identyfikacyjnych. 2 Ograniczę swoje zachowania tylko do takich, jakie określi Rząd, będę konsumował tylko te substancje, na które Rząd zezwoli, ograniczę swe czynności seksualne tylko do takich, na które pozwala Rząd, porzucę wierzenia religijne, które są sprzeczne z rządowym określeniem 38 Joseph Knight, Umowa społeczna, dost. na

13 poprawności. Będę korzystał ze swojej własności tylko w sposób określony przez Rząd. 3 Na żądanie, zrzeknę się swej wolności na czas, który określi Rząd. Podczas tego czasu będę służył Rządowi w dowolny sposób, wliczając w to służbę wojskową, w której będzie wymagać się, abym zabijał, albo poświęcił własne życie. 4 Rząd pozwoli mi na poszukiwanie pracy, pod warunkiem poddania się ograniczeniom, które sam określi. Ograniczenia te mogą utrudnić mi wybór zawodu, czy wyeliminować stawki płacowe, na które się zgodzę. 5 W rewanżu za to wszystko, Rząd zaoferuje mi pewne usługi. Rząd określi naturę tych usług i będą one mogły zostać w dowolnej chwili zmienione. Rząd może próbować bronić mojego życia i własności, ale nie może zostać pociągnięty do odpowiedzialności, gdy mu się to nie uda. Rząd może zabronić mi obrony własnego życia lub własności. 6 Rząd określi, czy mogę wybierać określonych urzędników i na jakich kandydatów będę mógł głosować. Wpływ mojego głosu jest odwrotnie proporcjonalny do ilości głosujących i pojmuję, że zazwyczaj będzie znikomy. Zgadzam się nie pociągać do odpowiedzialności żadnych urzędników za działania wbrew moim interesom, czy złamanie obietnic, nawet jeśli te obietnice miały wpływ na moje głosowanie. 7 Zgadzam się, że Rząd może w dowolnej chwili zmienić powyższe warunki i pociągnąć mnie do odpowiedzialności, jeśli ich nie spełnię. Rząd może wejść, przeszukać i zająć mój dom oraz inną własność bez mej zgody czy wiedzy, aby zapewnić wypełnianie tych warunków, oraz że Rząd może w dowolnej chwili skonfiskować moją własność, uwięzić mnie albo zabić, zachowując kompletną bezkarność. Podpis nie jest wymagany. Samo istnienie oznacza zgodę na warunki tej umowy. Gdy pozbędziemy się kwiecistego języka i wydobędziemy na wierzch sedno sprawy, okazuje się, że umowa społeczna oznacza oddanie się w niewolę. Pomijając więc doktrynę praw naturalnych (która de facto nie ma zastosowania w przypadku powstania państwa), możemy powiedzieć, że umowa społeczna jest również logiczną sprzecznością 39. Możemy 39 Ernst Cassirer zauważa w tym kontekście, że [ ] prawo do osobowości obejmuje w pewnym sensie wszystkich. Prawo zachowania i rozwijania osobowości jest prawem powszechnym. Nie podlega kaprysom i

14 oczywiście nie przyjmować tej argumentacji, nie możemy jednak zbyć milczeniem, lub pogardą tezy o boskiej władzy parlamentów. Herbert Spencer dowodzi, że tak jak w czasach zanim pojawiły się kontraktowe koncepcje genezy państwa, uznawano, że władza pochodzi od Boga, tak później milcząco założono, że władza pochodzi od ludu 40. Nawet, jeżeli założylibyśmy, że jednostki godzą się na umowę społeczną w celu zapewnienia bezpieczeństwa, nie możemy z tego wnioskować, że władza ma prawo czynić cokolwiek, byle tylko zapewnić to bezpieczeństwo. Spencer odbija też argument, że w razie braku umów i ograniczeń, to wola większości winna być realizowana 41. Jeszcze dobitniej wyraża to Murray Rothbard, gdy dowodzi, że my nie jesteśmy rządem 42. Okazuje się więc, że: po pierwsze, władza parlamentu opiera się na przesłankach nielogicznych i nieracjonalnych; po drugie humorom poszczególnych jednostek, nie może więc być przekazywane komuś innemu. Toteż umowa rządzenia, stanowiąca legalną podstawę wszystkich uprawnień obywatelskich, ma naturalne ograniczenia. Nie istnieje pactum subjectionis, akt poddaństwa, na mocy którego jedna osoba zrzekałaby się statusu wolnego podmiotu i oddawała w niewolę drugiej. Taki akt oznaczałby rezygnację człowieka z tego, co konstytuuje jego naturę i istotę: powodowałby utratę człowieczeństwa (E. Cassirer, The Myth of the State, New Haven, 1946, s. 195; [za:] H.H. Hoppe, Demokracja, op. cit., s. 297 i nast.). W podobnym tonie piszą Linda i Morris Tannehill: Niewolnictwo to stan, w którym człowiek nie może korzystać z prawa do samoposiadania, tylko podlega czyjejś władzy. Rząd władza nad innymi ludźmi, sprawowana przy użyciu siły jest rodzajem niewolnictwa (L. i M. Tannehill, Rynek i wolność, Chicago - Warszawa, 2003, s. 66). 40 Prawo boskie parlamentów znaczy tyle, co prawo boskie większości. Podstawą rozumowania prawodawców, tak jak i ludu, jest to, że większość ma prawa nieograniczone. (H. Spencer, Jednostka, op. cit., s. 144). 41 [ ] w razie nieobecności wszelkiej umowy przewaga większości całkiem nie istnieje (ibidem, s. 149). Nie istnieje, bo przecież nie istnieje określona społeczność, spośród której moglibyśmy wyłonić jakąkolwiek większość. 42 Jeśli bowiem my naprawdę jesteśmy rządem, to cokolwiek rząd uczyni jednostce, będzie działaniem nie tylko słusznym i pozbawionym znamion tyranii, ale wręcz >dobrowolnie< podjętym przez tę jednostkę. Jeśli rząd zaciągnął olbrzymi dług publiczny, który musi być spłacony przez opodatkowanie jednej grupy społecznej na rzecz innej grupy, to tę przykrą prawdę skrywa się za beztroskim stwierdzeniem, że oto >my mamy zobowiązanie wobec nas samych< [ ]. Rozumując w ten sposób, musimy dojść do wniosku, że Żydzi, zamordowanie przez władze nazistowskie, nie zostali zamordowani, tylko >popełnili samobójstwo<. Oni bowiem też byli rządem (wyłonionym w demokratycznych wyborach), więc działania podejmowane wobec nich przez rządy były w istocie ich dobrowolnymi działaniami. Gdy uznamy rząd za potulne i bezinteresowne przedstawicielstwo społeczeństwa, to musimy dojść do tak groteskowych wniosków. (M.N. Rothbard, O nową wolność. Manifest Libertariański, Warszawa, 2007, s. 76). Konkluzja może być tylko jedna: Nawet, jeśli większość zdecyduje o poparciu dla każdej jednej decyzji rządu, dalej będzie to tylko tyrania większości, a nie dobrowolny akt uznania tej decyzji przez każdego obywatela (M.N. Rothbard, The Ethics of Liberty, New York-London, 1998, s. 164; dost. na tłum. własne)

15 działania władzy naruszają podstawowe prawa naturalne, jakich rzekomo władza ma chronić; po trzecie, działanie władzy jest procederem przestępczym 43 i nie może być uzasadniane jakąkolwiek umową. Załóżmy jednak naiwnie, że władza jest w porządku i że nie będzie wykraczała poza swoje granice. Skupi się tylko na gwarancji bezpieczeństwa, ochronie i utrzymaniu pokoju. Nawet, gdyby tak było, nie sposób uciec od kilku pojawiających się problemów. Ponieważ państwo jest monopolistą w wymiarze sprawiedliwości i zapewnianiu bezpieczeństwa, nietrudno zgadnąć, że będzie się to wiązało ze stale rosnącymi cenami (podatki) i stale pogarszającą się jakością usług. Kolejnym problemem jest niemożność przez przymusowego monopolistę dokonania kalkulacji ekonomicznej. Oznacza to, że rząd nie ma możliwości skutecznego rozdysponowania funduszy na określone cele 44. Kolejnym problemem jest uznanie, czym jest tak naprawdę zapewnianie ochrony. Rothbard dowodzi, że w rzeczywistości całościowy towar o nazwie ochrona policyjna istnieje najwyżej w takim znaczeniu, jak towar o nazwie żywność, albo schronienie. [ ] jest nieskończenie wiele stopni różnych rodzajów ochrony. Każdej osobie i każdej instytucji policja może zapewnić ochronę różnego rodzaju: od jednego policjanta, który wykona jeden obchód przez całą noc, przez dwóch policjantów, którzy będą patrolować bez przerwy poszczególne kwartały budynków, lub lotny patrol samochodowy, aż do całodobowej ochrony osobistej, sprawowanej przez jednego, lub kilku strażników Dziedziczenie umów Nie są to wszystkie problemy z teorią kontraktu społecznego. Herbert Spencer zwrócił uwagę, że nawet, jeśli społeczeństwo i państwo powstało w drodze kontraktu społecznego, umowa taka może wiązać tylko tych ludzi, którzy wyrazili na nią zgodę 46. Oznacza to, że gdyby nawet taka umowa raz była zawarta, nie mogłaby zobowiązywać potomków tych, którzy 43 Lysander Spooner dowodzi, że Ciche porozumienie między A, B i C, że wybiorą w głosowaniu D na swojego przedstawiciela, żeby ów pozbawił mnie własności lub życia, nijak nie uprawnia D do zrobienia tego. Tak samo jest złodziejem, tyranem i mordercą, działając jako ich reprezentant, jak byłby nim, gdyby działał wyłącznie na własną odpowiedzialność (L. Spooner, No Treason, No VI: The constitution with no authority, Boston, 1860, nt.6.8.3; dost. na tłum. własne). Wydanie polskie (do którego nie udało mi się dotrzeć): L. Spooner, Nie zdrada, Lublin, 2008). 44 Na temat kalkulacji ekonomicznej państw patrz: L. von Mises, Ludzkie działanie, Warszawa, 2007, cz M.N. Rothbard, O nową wolność, op. cit., s. 275 i nast. 46 Ze wszystkimi wyjątkami, jakie poddaliśmy krytycznej analizie wyżej

16 ją zawarli 47. Jeśli więc nawet państwo powstało w drodze zawarcia dobrowolnych umów międzyludzkich, jego dobrowolność kończy się wraz z narodzinami pierwszego potomka. Jest to kluczowy wyróżnik, ponieważ zwolennicy koncepcji umowy społecznej lubią podkreślać, że państwo powstaje w ten sam sposób, co jakiekolwiek inne stowarzyszenie. Jednak stowarzyszenia nie przymuszają dzieci swoich członków do uczestnictwa w nich! Zasygnowaliśmy tylko kilka problemów, związanych z teorią o kontraktowej genezie państwa. W każdą z wyżej omawianych tez moglibyśmy się wgłębiać i analizować ją dużo szerzej, ale wynik zawsze pozostawałby ten sam umowa społeczna w proponowanej wersji zamiast rozwiązywać problemy, tworzy je. Problemy z koncepcją umowy społecznej doprowadziły do powstania wielu koncepcji alternatywnych. Wielu myślicieli zgadzali się na konwencję kontraktu 48, wymienić możemy choćby Proudhona, Spoonera, Tuckera, czy Hume a. 4. Jean Jacques Rousseau 4.1 Geneza państwa W koncepcję umowy społecznej, konstytuującej państwo, swój niemały wkład wniósł Jean Jacques Rousseau. Pierwsze zdanie jego pracy, poświęconej umowie społecznej 49, sugeruje, że autor będzie dążył do takiego ukonstytuowania władzy, by mógł człowiek za jej pomocą wrócić do stanu wolności. Niestety, ten sam wciąż akapit rozwiewa te wątpliwości: Za pana nad innymi uważa się ten, który nie przestaje być większym od nich niewolnikiem [ ]. Co mogłoby ją [tę zmianę FP] uprawomocnić? Tę kwestię, jak sądzę, jestem w stanie rozstrzygnąć 50. Po takim postawieniu sprawy, teoretycznie moglibyśmy nie skupiać się na historycznej analizie genezy państwa i sprzeciwiać się tylko rousseau owskim koncepcjom uprawomocnienia, jednak przez całą pracę, gdy Rousseau pisze o stanie natury i państwie, przewija się jego historyczne podejście. Nie udaje mu się uciec od tezy, którą stara się odrzucić we wstępie. Oznacza to, że geneza państwa nie może być pominięta i musi być rozpatrzona na samym początku. Powiedzieliśmy wcześniej, że nie mamy żadnych 47 H. Spencer, Jednostka, op. cit., s Tj. akceptowali tezę, że społeczeństwo zawiązuje się poprzez dobrowolne umowy nie odnosili tego do państwa. 49 Człowiek urodził się wolny, a wszędzie jest w okowach, J.J.Rousseau, Umowa społeczna, Kęty, 2007, s Ibidem. Widzimy więc, że Jean Jacques wcale nie zamierza omawiać genezy państwa, a jedynie doprowadzić do uprawomocnienia tegoż

17 historycznych świadectw, jakoby kiedykolwiek, jakiekolwiek państwo powstało w wyniku powszechnie obowiązującej, dobrowolnie zawartej umowie społecznej. Źródła i analizy historyczne, czy socjologiczne, wskazują natomiast, że geneza państwa była wręcz przeciwna, od tej, jaką zakładał Rousseau, czy inni autorzy koncepcji umowy społecznej. Mało tego, nie są to różne opisy jednego okresu, czy miejsca, a zróżnicowane analizy zarówno pod względem zakresu terytorialnego prac badawczych, czasu i metodologii. I tak Fryderyk Engels (za Lewisem H. Morganem i Karolem Marksem) przeanalizował rozwój instytucji politycznych u Irokezów, Starożytnych Greków, Rzymian, Celtów i Germanów 51. Wszędzie dostrzega pierwotnie instytucję rodów, które składały się na plemiona. Każdy ród wyznaczał (w demokratyczny sposób) władcę 52. Ci władcy rodów, które należały do jednego plemienia, stanowili ciało wykonawcze plemienia na wypadek wojny. Wszelkie decyzje, wiążące członków plemion zapadały na zgromadzeniach, na których każdy mógł zabrać głos. Ten system społeczno-polityczny możemy nazwać przedpaństwowym, gdyż nie dostrzegamy tam istotnych cech państwa. Rozwój państwa zapoczątkowany był przywłaszczeniem sobie władzy 53. Wskutek podbojów organy rodowe w plemieniu i w całym narodzie uległy zwyrodnieniu, co pociągnęło za sobą fakt, iż związki krwi w rodzie zupełnie utraciły na znaczeniu. [ ] panowanie nad poddanymi nie daje się pogodzić z ustrojem rodowym. [ ] Ludy germańskie, które stały się władcami prowincji rzymskich, musiały tę swoją zdobycz zorganizować. Ale niepodobna było ani włączyć mas rzymskich do organów rodowych, ani zapanować nad nimi przy pomocy tych organów. Na czele terytorialnych rzymskich organów administracyjnych, które początkowo po większej części istniały nadal, trzeba było postawić jakiś substytut państwa rzymskiego, a mogło nim być tylko inne państwo. Organy ustroju rodowego musiały się zatem przekształcić w organy państwowe [ ]. Bezpośrednim przedstawicielem ludu zdobywców był dowódca wojskowy. Zabezpieczenie zdobytego obszaru wewnątrz i na zewnątrz wymagało umocnienia jego 51 F. Engels, Pochodzenie rodziny, własności prywatnej i państwa, Warszawa, Rolą takiego władcy była koordynacja działań wewnątrzrodowych w wypadku napaści innego rodu/plemienia. W warunkach pokojowych instytucja władcy była tylko i wyłącznie nominalna, a wszystkie wiążące decyzje zapadały na powszechnych zgromadzeniach w sposób jednomyślny. 53 Mogło to się odbywać z różnych powodów: albo poprzez umocnienie swojej pozycji przy oblężeniu rodu władca nie chciał pozbyć się swoich uprawnień po skutecznym odparciu ataku; albo poprzez podbój innych plemion (wtedy władca zostawał pierwszym monarchom, a lud zwycięski pełnił rolę arystokracji; albo poprzez pokojowe przywłaszczenie sobie władzy w rodzie/plemieniu. Wiązało się to z monopolizacją użycia siły

18 władzy. Nastała chwila, kiedy władza wodza wojennego przekształcić się musiała we władzę królewską, co też nastąpiło. 54 W żadnym z opisywanych miejsc państwo nie pojawiło się w drodze kontraktu społecznego. Jest to zbieżne z egzogeniczną koncepcją genezy państwa, której zwolennikami są Murray N. Rothbard i Albert Jay Nock. Na podstawie pozytywnych doświadczeń historycznych wiemy, że państwo jako takie niezmiennie wywodziło się z podboju i konfiskaty. Ani jedno prymitywne państwo znane historii nie powstało w jakikolwiek inny sposób 55. Rothbard z kolei mówi: Państwo nigdy nie zostało stworzone na drodze umowy społecznej ; zawsze rodziło się ze podbojów i wyzysku. Klasyczny paradygmat stanowiło wstrzymanie się na chwilę podbijającego plemienia w swych uświęconych tradycją metodach łupienia i mordowania podbitego plemienia, by uświadomić sobie, iż okres plądrowania byłby znacznie dłuższy i bezpieczniejszy, zaś sama sytuacja ogólnie bardziej przyjemna, gdyby pozwolić członkom podbitego plemienia żyć i produkować, jednocześnie zaś osiedlić się pomiędzy nimi w roli władców wymagających ustalonego rocznego trybutu. 56 O ile jednak dwóch ostatnich autorów ktoś mógłby uznać za cokolwiek niewiarygodnych, następnych postaci nie sposób tak zdyskwalifikować. Ludwik Gumplowicz państwo definiuje, jako nadzwyczajnie złożoną organizację panujących i poddanych 57. Szczególnie ważnym szczegółem jest wiadomość pisze pierwszy polski socjolog -, że wszystkie państwa, o których początkach opowiadają nam kronikarze, powstały w drodze podboju, przyczem ludność pokonana zamieniona była w niewolników 58. Podobnego zdania jest amerykański socjolog, Franz Oppenheimer, który genezy państwa upatrywał w plemionach nordyckich. Oppenheimer państwo definiuje, jako zorganizowaną dominację jednej klasy nad innymi klasami 59. Dalej podkreśla, że każde państwo w historii było, lub jest państwem klasowym, 54 F. Engels, Pochodzenie, op. cit., s A.J. Nock, Państwo nasz wróg, Lublin Rzeszów, 2005, s M.N. Rothbard, Anatomia państwa; dost. na wydanie polskie: Anatomia państwa [w:] idem, Egalitaryzm, jako bunt przeciw naturze, Warszawa, L. Gumplowicz, Filozofia społeczna, Warszawa Lwów, 1921, s. 20. Polityka z kolei to, zdaniem Gumplowicza ogół czynów, mających na celu zabezpieczenie za pewną grupą społeczną hegemonii nad inną grupą tej samej zbiorowości (s. 173). 58 Ibidem, s. 44 i dalej: [ ] państwa nie powstawały nigdzie inaczej, jak tylko w ten sposób, że dwie co najmniej różnorodne, różnego pochodzenia grupy społeczne, prowadzą ze sobą wojnę, przyczem jedna opanowuje i podbija drugą (s. 50). 59 F. Oppenheimer, The State, New York, 1975, s. XXVII (przedmowa autora) dost. Na tłum. własne (jak dalej, chyba, że zaznaczono inaczej)

19 systemem zwierzchnictwa i poddaństwa grup społecznych 60. Nie jest to jednak zjawisko jednostkowe, odnoszące się tylko do Wikingów: Wszędzie, czy to na Archipelagu Malajskim, czy to w wielkim socjologicznym laboratorium Afryce, w każdym miejscu na świecie, gdzie rozwój plemion osiągnął wyższą formę, Państwo wyrastało z ujarzmienia jednej grupy przez drugą 61. Wielu historyków podziela ten pogląd na genezę państwa. Państwo Achemenidów powstało wskutek podboju grup plemion przez plemię Cyrusa II 62, państwo babilońskie zaistniało na gruzach plemion sumeryjskich 63, podobnie rzecz miała się z Egiptem 64 ; wspominaliśmy już o podbiciu Peloponezu przez Dorów i wykształcenia się polis spartańskiego 65, ten sam model zastosowali Wandalowie w Afryce 66. Również najstarsza historia Polski nie musiała przebiegać zawsze w sposób pokojowy 67. Nie powinno nas więc dziwić, że Jean Jacques Rousseau robi taki unik i nie zamierza rozważać genezy państwa za pomocą analizy empirycznej, a jedynie drogą eksperymentu myślowego. Rousseau stara się więc uzasadnić swoją doktrynę, mówiąc, że żaden człowiek nie ma władzy naturalnej nad innym człowiekiem, [ ] pozostają więc układy, jako podstawa wszelkiej władzy prawomocnej między ludźmi 68. Jakkolwiek na pierwszy rzut oka twierdzenie to wydaje się być spójne i logiczne, dokładniejsza analiza nie pozostawia złudzeń, co do istoty. Zważmy, że Rousseau mówi, że nikt nie ma władzy n a d innym człowiekiem, po czym dodaje, że jedynym jej źródłem mogą być umowy. Ale nie, błąd umowy nie są j e j źródłem, tj. źródłem władzy człowieka n a d człowiekiem, a jedynie m i ę d z y ludźmi. Tak jak początek zdania sugerował, że mówimy o zwierzchnictwie jednego nad drugim, to 60 Ibidem, s Ibidem, s B. Gafurow, Dzieje i kultura ludów Azji Centralnej, Warszawa, 1978, s i Podobnie, choć w bardzo zawoalowany sposób genezę państw na Bliskim Wschodzie wyjaśnia Tadeusz Maciejewski (T. Maciejewski, Historia powszechna ustroju i prawa, Warszawa, 2007, Nb.1-2). Niemal identycznie czasy te opisuje Michał Szczaniecki (M. Szczaniecki, Powszechna historia państwa i prawa, Warszawa, 2007, s. 12). 63 J. Wolski, Historia powszechna. Starożytność, Warszawa, 2007, s Ibidem, s Por. s. 3, przyp J. Strzelczyk, Wandalowie i ich afrykańskie państwo, Warszawa, H. Samsonowicz [w:] Historia Polski. Polska do 1586 roku, Warszawa, 2007, t. 1, s. 33 (książka z biblioteki Gazety Wyborczej). Podobne zdanie Samsonowicz wyraził wiele lat wcześniej, gdy pisał: Przywódcy wielkich plemion podporządkowywali sobie sąsiednie ziemie, przekształcając jednocześnie ich funkcje: terytoria plemienne stawały się ośrodkami państwowej administracji gospodarczej, wojskowej i sądowej (H. Samsonowicz, Historia Polski do roku 1795, Warszawa, 1985, s. 15). 68 J.J. Rousseau, Umowa, op. cit., s

20 dalsza część stara się to zwierzchnictwo ukryć pod pozorem władzy, która jest li tylko między ludźmi. Tedy nie jest tak, że jedna osoba należy do drugiej, a że wszystkie należą do wszystkich! Rozważmy konsekwencje prawa odmówienia człowiekowi prawa do posiadania własnej osoby. Mamy wtedy do czynienia z dwiema możliwościami: albo (1) jakaś klasa ludzi A ma prawo do posiadania innej klasy B, albo (2) każdy ma prawo do posiadania równej cząstki każdego innego. [ ] W przypadku drugiego rozwiązania, które można by nazwać kolektywizmem partycypacyjnym, albo komunizmem, każdy człowiek miałby prawo posiadania równej części każdego innego człowieka. [ ] musimy stwierdzić, że pomysł ten zasadza się na absurdalnej idei, że każdy jest upoważniony do posiadania części każdego, ale nie ma prawa posiadać samego siebie. 69 Paradoksalnie (tego słowa często będziemy używać w odniesieniu do różnych fragmentów pracy Rousseau), Jean Jacques zdaje się dostrzegać te nieścisłości, gdy pisze, że zrzec się swojej wolności, to znaczy zrzec się swego człowieczeństwa, praw ludzkości, nawet swych obowiązków. [ ] Takie zrzeczenie się jest sprzeczne z naturą człowieka [ ] 70. Karkołomne wydają się próby tłumaczenia Rousseau, że tym sposobem sprzeciwia się on jakiejkolwiek formie reprezentacji i rządu przedstawicielskiego. Dlaczegóż bowiem ten argument ma się odnosić tylko do pactum subjectionis, a nie do pactum unions, tj. zrzeczenia się części swoich uprawnień na rzecz innych, przy założeniu, że inni zrobią to samo? Nie ma żadnej logicznej odpowiedzi na ten argument. 4.2 Stan natury Mimo uniku, jaki robi Rousseau we wstępie do teorii umowy społecznej, przez jego pracę co i rusz przewija się koncepcja stanu natury. Stan natury nie jest jednak pojęciem określenie przestrzeni społecznej z okresu przedpaństwowego nie jest to precyzyjna definicja. Stan natury, moglibyśmy powiedzieć, jest każdym stanem, gdy złamana zostaje umowa społeczna w kształcie, w jakim przedstawił ją Rousseau. Zależnie od sytuacji, może to być więc sytuacja sprzed zawarcia umowy społecznej, z jawnego złamania umowy społecznej i każdej innej sytuacji, gdy Rousseau uzna, że umowa społeczna przestała obowiązywać. 69 M.N. Rothbard, O nową wolność, op. cit., s. 52. W przytaczaniu tego cytatu pominąłem omówienie rozwiązania pierwszego, gdyż jak sądzę Rousseau nie dopuszcza takiej możliwości wprost. Rothbard pomija jednak trzecią możliwość, że nikt nie posiada nikogo, włącznie z sobą samym. Nie jest to jednak istotne dla naszego wywodu, Rousseau zakłada bowiem władzę m i ę d z y ludźmi, co jak wykazaliśmy prowadzi do stwierdzenia, że każdy posiada część każdego. 70 J.J.Rousseau, Umowa, op. cit., s

Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka. Janusz Korzeniowski

Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka. Janusz Korzeniowski Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka Opracowanie: Janusz Korzeniowski nauczyciel konsultant ds. edukacji obywatelskiej w Zachodniopomorskim Centrum Doskonalenia Nauczycieli 1 Spis slajdów Idea

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. z dnia 16 lutego 2000 r. Sygn. Ts 97/99

POSTANOWIENIE. z dnia 16 lutego 2000 r. Sygn. Ts 97/99 20 POSTANOWIENIE z dnia 16 lutego 2000 r. Sygn. Ts 97/99 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Lech Garlicki przewodniczący Wiesław Johann sprawozdawca Biruta Lewaszkiewicz-Petrykowska po rozpoznaniu na posiedzeniu

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza

Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza Filozofia, Historia, Wykład IX - Filozofia Kartezjusza 2010-10-01 Plan wykładu 1 Krytyka nauk w Rozprawie o metodzie 2 Zasady metody Kryteria prawdziwości 3 Rola argumentów sceptycznych Argumenty sceptyczne

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 22 listopada 2001 r.

Warszawa, dnia 22 listopada 2001 r. Warszawa, dnia 22 listopada 2001 r. Opinia prawna w sprawie pytania prawnego Sądu Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku do Trybunału Konstytucyjnego - sygn. akt P.10/01. Sąd Okręgowy

Bardziej szczegółowo

Warszawa, 25 lipca 2001 r.

Warszawa, 25 lipca 2001 r. Warszawa, 25 lipca 2001 r. Opinia na temat wniosku Stowarzyszenia Związek Polskich Artystów Plastyków do Trybunału Konstytucyjnego o stwierdzenie niezgodności art. 34 ust. 1 pkt 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami

Bardziej szczegółowo

Ośrodek Badań, Studiów i Legislacji

Ośrodek Badań, Studiów i Legislacji Warszawa, dnia 1 października 2015 r. Stanowisko Ośrodka Badań, Studiów i Legislacji w sprawie tajemnicy zawodowej w związku z żądaniem komornika w trybie art. 761 KPC 1. Komornik wystąpił do Kancelarii

Bardziej szczegółowo

Łukasz Gibała Poseł na Sejm RP

Łukasz Gibała Poseł na Sejm RP Kraków, czerwca 2012 r. Szanowny Pan Donald Tusk Prezes Rady Ministrów INTERPELACJA w sprawie konieczności udziału Polski w międzynarodowym porozumieniu Partnerstwo Otwartych Rządów (Open Government Partnership)

Bardziej szczegółowo

W toku analizy przepisów prawa dotyczących autonomii pacjentów w zakresie leczenia

W toku analizy przepisów prawa dotyczących autonomii pacjentów w zakresie leczenia RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich RPO-634333-X-09/ST 00-090 Warszawa Tel. centr. 0-22 551 77 00 Al. Solidarności 77 Fax 0-22 827 64 53 Pani Ewa Kopacz Minister Zdrowia W toku analizy przepisów

Bardziej szczegółowo

Opinia prawna w sprawie pytania prawnego Sądu Rejonowego w Poznaniu skierowanego do Trybunału Konstytucyjnego (sygn akt. P. 28/02)

Opinia prawna w sprawie pytania prawnego Sądu Rejonowego w Poznaniu skierowanego do Trybunału Konstytucyjnego (sygn akt. P. 28/02) Warszawa, dnia 16 grudnia 2002 r. Opinia prawna w sprawie pytania prawnego Sądu Rejonowego w Poznaniu skierowanego do Trybunału Konstytucyjnego (sygn akt. P. 28/02) Stosownie do zlecenia z dnia 18 listopada

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z przedmiotu wiedza o społeczeństwie dla klas pierwszych. Poziom podstawowy. XXXV LO im. Bolesława Prusa w Warszawie

Wymagania edukacyjne z przedmiotu wiedza o społeczeństwie dla klas pierwszych. Poziom podstawowy. XXXV LO im. Bolesława Prusa w Warszawie Wymagania edukacyjne z przedmiotu wiedza o społeczeństwie dla klas pierwszych Poziom podstawowy XXXV LO im. Bolesława Prusa w Warszawie Wymagania ogólne I. Wykorzystanie i tworzenie informacji. Uczeń znajduje

Bardziej szczegółowo

PRAWA DZIECKA. dziecko jako istota ludzka wymaga poszanowania jego tożsamości, godności prywatności;

PRAWA DZIECKA. dziecko jako istota ludzka wymaga poszanowania jego tożsamości, godności prywatności; PRAWA DZIECKA "Nie ma dzieci - są ludzie..." - Janusz Korczak Każdy człowiek ma swoje prawa, normy, które go chronią i pozwalają funkcjonować w społeczeństwie, państwie. Prawa mamy również my - dzieci,

Bardziej szczegółowo

Temat: Zróbmy sobie flash mob!

Temat: Zróbmy sobie flash mob! Temat: Zróbmy sobie flash mob! Jak wykorzystać globalnej sieci do korzystania z prawa do zgromadzeń? ZWIĄZEK Z PODSTAWĄ PROGRAMOWĄ Podstawa programowa przedmiotu wiedza o społeczeństwie, IV etap edukacyjny

Bardziej szczegółowo

przedstawiam następujące stanowisko:

przedstawiam następujące stanowisko: RZECZPOSPOLITA POLSKA PROKURATOR GENERALNY Warszawa, dnia grudnia 2015 r. PG VIII TK 135/15 (K 36/15) TRYBUNAŁ KONSTYTUCYJNY W związku z wnioskiem Rzecznika Praw Obywatelskich o stwierdzenie niezgodności

Bardziej szczegółowo

Kiedy umowa zlecenie jest umową o pracę? - na przykładzie orzecznictwa.

Kiedy umowa zlecenie jest umową o pracę? - na przykładzie orzecznictwa. VII EDYCJA Konwent Prawa Pracy Joanna Kaleta Kiedy umowa zlecenie jest umową o pracę? - na przykładzie orzecznictwa. 1 1 Treść stosunku pracy art. 22 k.p. Przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje

Bardziej szczegółowo

Jak uniknąć utraty roszczeń z najmu

Jak uniknąć utraty roszczeń z najmu Jak uniknąć utraty roszczeń z najmu termin zawarcia różni się od terminu przekazania wynajmowanego lokalu. W praktyce gospodarczej zawarcie umowy wiąże się z reguły z jednoczesnym wywarciem przez nią skutków

Bardziej szczegółowo

to jest właśnie to, co nazywamy procesem życia, doświadczenie, mądrość, wyciąganie konsekwencji, wyciąganie wniosków.

to jest właśnie to, co nazywamy procesem życia, doświadczenie, mądrość, wyciąganie konsekwencji, wyciąganie wniosków. Cześć, Jak to jest, że rzeczywistość mamy tylko jedną i czy aby na pewno tak jest? I na ile to może przydać się Tobie, na ile to może zmienić Twoją perspektywę i pomóc Tobie w osiąganiu tego do czego dążysz?

Bardziej szczegółowo

KLASA II GIMNAZJUM. Rozdział I Ustrój Rzeczpospolitej Polskiej. Wymagania na poszczególne oceny dopuszczająca dostateczna dobra bardzo dobra celująca

KLASA II GIMNAZJUM. Rozdział I Ustrój Rzeczpospolitej Polskiej. Wymagania na poszczególne oceny dopuszczająca dostateczna dobra bardzo dobra celująca WYMAGANIA EDUKACYJNE Z WIEDZY O SPOŁECZEŃSTWIE NA POSZCZEGÓLNE OCENY KLASA II GIMNAZJUM Rozdział I Ustrój Rzeczpospolitej Polskiej Temat lekcji 1. O czym będziemy się uczyć na lekcjach wiedzy o społeczeńst

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKAT DLA POSŁÓW

KOMUNIKAT DLA POSŁÓW PARLAMENT EUROPEJSKI 2009-2014 Komisja Petycji 27.05.2014 KOMUNIKAT DLA POSŁÓW Przedmiot: Petycja 0436/2012, którą złożył Mark Walker (Wielka Brytania) w sprawie transgranicznego doradztwa prawnego 1.

Bardziej szczegółowo

Andrzej Mączyński przewodniczący Janusz Niemcewicz sprawozdawca Jadwiga Skórzewska-Łosiak Jerzy Stępień Marian Zdyb,

Andrzej Mączyński przewodniczący Janusz Niemcewicz sprawozdawca Jadwiga Skórzewska-Łosiak Jerzy Stępień Marian Zdyb, 8 POSTANOWIENIE z dnia 22 stycznia 2003 r. Sygn. akt K 44/01 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Andrzej Mączyński przewodniczący Janusz Niemcewicz sprawozdawca Jadwiga Skórzewska-Łosiak Jerzy Stępień Marian

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz

POSTANOWIENIE. SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz Sygn. akt I PK 47/03 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 23 maja 2003 r. SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz w sprawie z powództwa S. C. przeciwko Centrum Języków Obcych spółce cywilnej w B. J. M.,

Bardziej szczegółowo

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda

GWSP GIGI. Filozofia z aksjologią. dr Mieczysław Juda GWSP Filozofia z aksjologią dr Mieczysław Juda GIGI Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm Hume a Filozofia z aksjologią [5] Systemy nowożytne: empiryzm Locke a i sceptycyzm

Bardziej szczegółowo

Etyka kompromisu. Zbigniew Szawarski Komitet Bioetyki przy Prezydium PAN Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego -PZH z.szawarski@uw.edu.

Etyka kompromisu. Zbigniew Szawarski Komitet Bioetyki przy Prezydium PAN Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego -PZH z.szawarski@uw.edu. Etyka kompromisu Zbigniew Szawarski Komitet Bioetyki przy Prezydium PAN Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego -PZH z.szawarski@uw.edu.pl 20.IX.2013 Struktura problemu Ład społeczny Konflikt Kompromis Ład

Bardziej szczegółowo

20 Kiedy bowiem byliście. niewolnikami grzechu, byliście wolni od służby sprawiedliwości.

20 Kiedy bowiem byliście. niewolnikami grzechu, byliście wolni od służby sprawiedliwości. Lectio Divina Rz 6,15-23 1. Czytanie Prowadzący: wezwijmy Ducha św.: Przybądź Duchu Święty... - weźmy do ręki Pismo św.. - Słuchając jak w Kościele śledźmy tekst, aby usłyszeć, co chce nam dzisiaj Jezus

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 23 sierpnia 1996 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny

USTAWA z dnia 23 sierpnia 1996 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny Kancelaria Sejmu s. 1/6 Dz.U. 1996 Nr 114 poz. 542 USTAWA z dnia 23 sierpnia 1996 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny Art. 1. W ustawie z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 93,

Bardziej szczegółowo

Istotą naszego powołania jest tak całkowite oddanie się Bogu, byśmy byli jego ślepym narzędziem do wszystkiego, do czego tylko Bóg nas zechce użyć.

Istotą naszego powołania jest tak całkowite oddanie się Bogu, byśmy byli jego ślepym narzędziem do wszystkiego, do czego tylko Bóg nas zechce użyć. o. Walerian Porankiewicz Istotą naszego powołania jest tak całkowite oddanie się Bogu, byśmy byli jego ślepym narzędziem do wszystkiego, do czego tylko Bóg nas zechce użyć. To całkowite oddanie się Bogu

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

KATARZYNA POPICIU WYDAWNICTWO WAM

KATARZYNA POPICIU WYDAWNICTWO WAM KATARZYNA ŻYCIEBOSOWSKA POPICIU WYDAWNICTWO WAM Zamiast wstępu Za każdym razem, kiedy zaczynasz pić, czuję się oszukana i porzucona. Na początku Twoich ciągów alkoholowych jestem na Ciebie wściekła o to,

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1 Nazwa i przedmiot prawa konstytucyjnego 1.Nazwa 2.Przedmiot prawa konstytucyjnego i jego miejsce w systemie prawa

Rozdział 1 Nazwa i przedmiot prawa konstytucyjnego 1.Nazwa 2.Przedmiot prawa konstytucyjnego i jego miejsce w systemie prawa POLSKIE PRAWO KONSTYTUCYJNE Red.: Dariusz Górecki Wykaz skrótów Wstęp Rozdział 1 Nazwa i przedmiot prawa konstytucyjnego 1.Nazwa 2.Przedmiot prawa konstytucyjnego i jego miejsce w systemie prawa Rozdział

Bardziej szczegółowo

Prawo tworzenia stowarzyszeń, członkowstwo, władze.

Prawo tworzenia stowarzyszeń, członkowstwo, władze. Prawo tworzenia stowarzyszeń, członkowstwo, władze. 1. Komu przysługuje prawo tworzenia. Prawo tworzenia stowarzyszeń przysługuje: obywatelom polskim, mającym pełną zdolność do czynności prawnych, którzy

Bardziej szczegółowo

RZECZPOSPOLITA POLSKA Zastępca Rzecznika Praw Obywatelskich. Ryszard CZERNIAWSKI RPO-742891-VII-720/13/KG/MMa

RZECZPOSPOLITA POLSKA Zastępca Rzecznika Praw Obywatelskich. Ryszard CZERNIAWSKI RPO-742891-VII-720/13/KG/MMa RZECZPOSPOLITA POLSKA Zastępca Rzecznika Praw Obywatelskich Ryszard CZERNIAWSKI RPO-742891-VII-720/13/KG/MMa 00-090 Warszawa Tel. centr. 22 551 77 00 Al. Solidarności 77 Fax 22 827 64 53 Pan Tadeusz Sławecki

Bardziej szczegółowo

DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH

DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr 47/135 przyjęta i proklamowana w dniu 10 grudnia 1992 roku Zgromadzenie

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący) SSN Dariusz Dończyk SSN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący) SSN Dariusz Dończyk SSN Józef Frąckowiak (sprawozdawca) Sygn. akt I CSK 763/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 11 października 2013 r. SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący) SSN Dariusz Dończyk SSN Józef Frąckowiak

Bardziej szczegółowo

Emel Boyraz przeciwko Turcji (wyrok 2 grudnia 2014r., Izba (Sekcja II), skarga nr 61960/08)

Emel Boyraz przeciwko Turcji (wyrok 2 grudnia 2014r., Izba (Sekcja II), skarga nr 61960/08) 1 Zwolnienie z pracy w spółce energetycznej należącej do państwa kobiety pracownicy ochrony ze względu na jej płeć Emel Boyraz przeciwko Turcji (wyrok 2 grudnia 2014r., Izba (Sekcja II), skarga nr Emel

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIA PUBLICZNA NA TEMAT SONDAŻY BS/55/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2004

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIA PUBLICZNA NA TEMAT SONDAŻY BS/55/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2004 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. Protokolant Ewa Krentzel

POSTANOWIENIE. Protokolant Ewa Krentzel Sygn. akt I CSK 713/13 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 14 listopada 2014 r. SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Irena Gromska-Szuster SSN Dariusz Zawistowski Protokolant

Bardziej szczegółowo

Prawa ofiar. Konwencja Rady Europy w sprawie działań przeciwko handlowi ludźmi

Prawa ofiar. Konwencja Rady Europy w sprawie działań przeciwko handlowi ludźmi Prawa ofiar Konwencja Rady Europy w sprawie działań przeciwko handlowi ludźmi Handel ludźmi narusza prawa i oddziałuje na życia niezliczonej liczby ludzi w Europie i poza nią. Coraz więcej kobiet, mężczyzn

Bardziej szczegółowo

Sprzedaż państwowego lub komunalnego budynku (lokalu) użytkowego bez przetargu

Sprzedaż państwowego lub komunalnego budynku (lokalu) użytkowego bez przetargu Sprzedaż państwowego lub komunalnego budynku (lokalu) użytkowego bez przetargu Po wiosennym szkoleniu notariuszy Izby Dolnośląskiej wydawało się, że problem sprzedaży przez Skarb Państwa lub gminę lokali

Bardziej szczegółowo

Droga Czytelniczko! Drogi Czytelniku!

Droga Czytelniczko! Drogi Czytelniku! Droga Czytelniczko! Drogi Czytelniku! Wraz z podręcznikiem oddajemy do twoich rąk zeszyt ćwiczeń. Zawarte są w nim różne polecenia i zadania. Powinny one pomóc ci zrozumieć zagadnienia omawiane w podręczniku

Bardziej szczegółowo

W związki z napływającymi do mnie skargami indywidualnymi chciałabym. przedstawić Panu Pełnomocnikowi problem generalny dotyczący charakteru prawnego

W związki z napływającymi do mnie skargami indywidualnymi chciałabym. przedstawić Panu Pełnomocnikowi problem generalny dotyczący charakteru prawnego RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich Irena Lipowicz RPO-736286-V-13/GH 00-090 Warszawa Tel. centr. 22 55 1 77 00 Al. Solidarności 77 Fax 22 827 64 53 Pan Jarosław Duda Sekretarz Stanu Pełnomocnik

Bardziej szczegółowo

SPOSOBY NABYCIA OBYWATELSTWA POLSKIEGO

SPOSOBY NABYCIA OBYWATELSTWA POLSKIEGO Źródło: http://msw.gov.pl Wygenerowano: Czwartek, 15 października 2015, 15:50 SPOSOBY NABYCIA OBYWATELSTWA POLSKIEGO REGULACJA PRAWNA Zagadnienia nabycia obywatelstwa polskiego i jego utraty reguluje ustawa

Bardziej szczegółowo

Pierwszego lipca 2008 r. upłynął rok od wprowadzenia zmian do systemu wydawania tych interpretacji.

Pierwszego lipca 2008 r. upłynął rok od wprowadzenia zmian do systemu wydawania tych interpretacji. Pierwszego lipca 2008 r. upłynął rok od wprowadzenia zmian do systemu wydawania tych interpretacji. Pierwszego lipca 2008 r. upłynął rok od wprowadzenia zmian do systemu wydawania interpretacji co do sposobu

Bardziej szczegółowo

Spis treści. 4 S t r o n a

Spis treści. 4 S t r o n a Spis treści POZNAJ POSTĘPOWANIE SĄDOWE... 7 Sąd powszechny, sąd polubowny - co wybrać?... 8 Sąd polubowny... 8 Sąd powszechny... 9 Jaki wybór?... 9 Właściwy tryb postępowania A raczej, czy zawsze będzie

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia... o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej

USTAWA. z dnia... o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej Projekt USTAWA z dnia... o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej Art. 1 W Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997r. (Dz.U.1997.78.483) wprowadza się następujące zmiany: 1)

Bardziej szczegółowo

Teoria potencjalności (capabilities approach)

Teoria potencjalności (capabilities approach) Teoria potencjalności (capabilities approach) 1987-1993: współpraca z Amartyą Senem w WIDER w Helsinkach Zdolności wewnętrzne własności człowieka, które przy odpowiednim jego funkcjonowaniu w ramach właściwych

Bardziej szczegółowo

Lawrence W. Reed. Czy Jezus był Socjalistą? Rendering Unto Caesar: Was Jesus a Socialist? Wydawnictwo: MESODECOR Jakub Kozieł

Lawrence W. Reed. Czy Jezus był Socjalistą? Rendering Unto Caesar: Was Jesus a Socialist? Wydawnictwo: MESODECOR Jakub Kozieł Lawrence W. Reed Czy Jezus był Socjalistą? Rendering Unto Caesar: Was Jesus a Socialist? Wydawnictwo: MESODECOR Jakub Kozieł Oryginał angielski: Rendering Unto Caesar: Was Jesus a Socialist? Copyright

Bardziej szczegółowo

WERYFIKACJA ZAWARTEJ UGODY ORAZ POSTĘPOWANIE PO ZAKOŃCZENIU MEDIACJI

WERYFIKACJA ZAWARTEJ UGODY ORAZ POSTĘPOWANIE PO ZAKOŃCZENIU MEDIACJI dr Marta Janina Skrodzka WERYFIKACJA ZAWARTEJ UGODY ORAZ POSTĘPOWANIE PO ZAKOŃCZENIU MEDIACJI Wprowadzenie Najbardziej pożądanym rezultatem prowadzenia postępowania mediacyjnego jest zawarcie przez strony

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sygn. akt I CSK 22/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 4 listopada 2011 r. SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący) SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca) SSA

Bardziej szczegółowo

Wdrażanie udziału społecznego Przykłady z Berlina i Pragi. Christian Kölling. Europejska Sieć Mobilności i Lokalna Agenda 21

Wdrażanie udziału społecznego Przykłady z Berlina i Pragi. Christian Kölling. Europejska Sieć Mobilności i Lokalna Agenda 21 Wdrażanie udziału społecznego Przykłady z Berlina i Pragi Christian Kölling Europejska Sieć Mobilności i Lokalna Agenda 21 Przewodni Projekt Berlińskiej Agendy 21 Udział społeczny - Wrocław 9.12.2005 Wdrażanie

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Michał Laskowski. po rozpoznaniu w Izbie Karnej w dniu 5 listopada 2013 r.,

POSTANOWIENIE. SSN Michał Laskowski. po rozpoznaniu w Izbie Karnej w dniu 5 listopada 2013 r., Sygn. akt III KK 217/13 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 5 listopada 2013 r. SSN Michał Laskowski na posiedzeniu w trybie art. 535 3 k.p.k. po rozpoznaniu w Izbie Karnej w dniu 5 listopada

Bardziej szczegółowo

w zakresie wyznaczenia osoby do kontaktu w sprawach administracyjnych dla nazwy domeny.de.

w zakresie wyznaczenia osoby do kontaktu w sprawach administracyjnych dla nazwy domeny.de. Ogólne Warunki Usługi Powierniczej Posiadacz domeny - zwany w dalszej części Rejestrującym - oraz MSERWIS Michał Spławski - zwany w dalszej części Powiernikiem - niniejszym zawierają UMOWĘ POWIERNICZĄ

Bardziej szczegółowo

Julia Jarnicka. aplikant radcowski PIERÓG & Partnerzy

Julia Jarnicka. aplikant radcowski PIERÓG & Partnerzy NGO JAKO ZAMAWIAJĄCY Julia Jarnicka aplikant radcowski PIERÓG & Partnerzy Mimo że organizacje pozarządowe nie zostały ujęte w pzp jako podmioty zobowiązane do stosowania ustawy, to jednak w pewnych sytuacjach

Bardziej szczegółowo

BL-112-133-TK/13 Warszawa, 30 grudnia 2013 r.

BL-112-133-TK/13 Warszawa, 30 grudnia 2013 r. BL-112-133-TK/13 Warszawa, 30 grudnia 2013 r. INFORMACJA PRAWNA O WYROKU TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO Z DNIA 24 WRZEŚNIA 2013 R. (SYGN. AKT K 35/12) DOTYCZĄCYM USTAWY O SYSTEMIE OŚWIATY I. METRYKA ORZECZENIA

Bardziej szczegółowo

Zespół Szkół Nr 2 im. Jana Pawła II Działdowie przystąpił do Ogólnopolskiego Konkursu Bezpieczna Szkoła -Bezpieczny Uczeń

Zespół Szkół Nr 2 im. Jana Pawła II Działdowie przystąpił do Ogólnopolskiego Konkursu Bezpieczna Szkoła -Bezpieczny Uczeń Zespół Szkół Nr 2 im. Jana Pawła II Działdowie przystąpił do Ogólnopolskiego Konkursu Bezpieczna Szkoła -Bezpieczny Uczeń Zadania konkursu Bezpieczna Szkoła - Bezpieczny Uczeń: ZADANIE 1 Przeprowadzenie

Bardziej szczegółowo

zatrudniać pracowników. Praca społeczna oznacza, że członkowie stowarzyszenia nie

zatrudniać pracowników. Praca społeczna oznacza, że członkowie stowarzyszenia nie W ostatnim czasie otrzymuję liczne skargi przedstawicieli organizacji pozarządowych dotyczące projektowanej przez Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej nowelizacji ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r.

Bardziej szczegółowo

Raport z warsztatów Stowarzyszenia Dla Ziemi Obywatel idealny, które dobyły się w ramach projektu My Obywatele

Raport z warsztatów Stowarzyszenia Dla Ziemi Obywatel idealny, które dobyły się w ramach projektu My Obywatele Raport z warsztatów Stowarzyszenia Dla Ziemi Obywatel idealny, które dobyły się w ramach projektu My Obywatele Stowarzyszenie Dla Ziemi, zostało partnerem lokalnym Stowarzyszenia Obywatele obywatelom w

Bardziej szczegółowo

Prawo człowieka do samostanowienia a obowiązek udzielenia pomocy przez instytucje pomocy społecznej

Prawo człowieka do samostanowienia a obowiązek udzielenia pomocy przez instytucje pomocy społecznej Dr Ewa Kulesza Prawo człowieka do samostanowienia a obowiązek udzielenia pomocy przez instytucje pomocy społecznej Współcześnie obowiązujące przepisy prawa, także przepisy prawa międzynarodowego, przepisy

Bardziej szczegółowo

PRAWA CZŁOWIEKA Dokumenty międzynarodowe

PRAWA CZŁOWIEKA Dokumenty międzynarodowe Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności Prawa i wolności: prawo do życia, zniesienie kary śmierci, wolność od tortur i nieludzkiego lub poniżającego traktowania lub karania, wolność

Bardziej szczegółowo

Stan wojenny w świetle konstytucji SSN Antoni Górski, Przewodniczący Krajowej Rady Sądownictwa

Stan wojenny w świetle konstytucji SSN Antoni Górski, Przewodniczący Krajowej Rady Sądownictwa Stan wojenny w świetle konstytucji SSN Antoni Górski, Przewodniczący Krajowej Rady Sądownictwa Stan wojenny został nareszcie oceniony i osądzony w kategoriach prawno konstytucyjnych przez kompetentny organ

Bardziej szczegółowo

W praktyce występują trudności związane z dokonaniem wyboru oraz właściwym określeniem wybranego wynagrodzenia przez zamawiających.

W praktyce występują trudności związane z dokonaniem wyboru oraz właściwym określeniem wybranego wynagrodzenia przez zamawiających. W praktyce występują trudności związane z dokonaniem wyboru oraz właściwym określeniem wybranego wynagrodzenia przez zamawiających. Wprowadzenie Na początek należy wskazać przepisy prawne odnoszące się

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIE PRAWNE. W sprawie o zapłatę na skutek apelacji od wyroku Sądu Rejonowego [ ] w W.

ZAGADNIENIE PRAWNE. W sprawie o zapłatę na skutek apelacji od wyroku Sądu Rejonowego [ ] w W. Sygn. akt III CZP 17/14 ZAGADNIENIE PRAWNE W sprawie o zapłatę na skutek apelacji od wyroku Sądu Rejonowego [ ] w W. z dnia 28 maja 2013 r. Czy osoba będąca członkiem zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

Bardziej szczegółowo

Warszawa, Warszawa, dnia 10 kwietnia 2014 r.

Warszawa, Warszawa, dnia 10 kwietnia 2014 r. Warszawa, Warszawa, dnia 10 kwietnia 2014 r. PIERWSZY PREZES SĄDU NAJWYŻSZEGO RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ BSA III-4110-2/14 BSA III - 4110 2/14 Sąd Najwyższy Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący) SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca) SSN Tadeusz Żyznowski

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący) SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca) SSN Tadeusz Żyznowski Sygn. akt I CK 460/04 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 21 stycznia 2005 r. SSN Józef Frąckowiak (przewodniczący) SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca) SSN

Bardziej szczegółowo

PROTOKÓŁ FAKULTATYWNY. do Konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet,

PROTOKÓŁ FAKULTATYWNY. do Konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet, Dz.U.04.248.2484 PROTOKÓŁ FAKULTATYWNY do Konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet, przyjęty przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 6 października 1999 r. (Dz. U.

Bardziej szczegółowo

STATUT POLSKIEGO STOWARZYSZENIA BADAŃ JAPONISTYCZNYH ROZDZIAŁ I POSTANOWIENIA OGÓLNE

STATUT POLSKIEGO STOWARZYSZENIA BADAŃ JAPONISTYCZNYH ROZDZIAŁ I POSTANOWIENIA OGÓLNE STATUT POLSKIEGO STOWARZYSZENIA BADAŃ JAPONISTYCZNYH ROZDZIAŁ I POSTANOWIENIA OGÓLNE 1 Stowarzyszenie działające na podstawie niniejszego statutu zwane dalej Stowarzyszenie nosi nazwę: Polskie Stowarzyszenie

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sygn. akt II UK 187/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 18 kwietnia 2012 r. SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Halina Kiryło SSN

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący) SSN Bogusław Cudowski SSN Romualda Spyt (sprawozdawca)

POSTANOWIENIE. SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący) SSN Bogusław Cudowski SSN Romualda Spyt (sprawozdawca) Sygn. akt III SW 49/14 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 17 czerwca 2014 r. SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący) SSN Bogusław Cudowski SSN Romualda Spyt (sprawozdawca) w sprawie z protestu

Bardziej szczegółowo

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej Prawo jest na naszej stronie! www.profinfo.pl www.wolterskluwer.pl codzienne aktualizacje pełna oferta zapowiedzi wydawnicze rabaty na zamówienia zbiorcze do negocjacji

Bardziej szczegółowo

Zasady upowszechniania informacji. Zagadnienia wybrane.

Zasady upowszechniania informacji. Zagadnienia wybrane. NATALIA DUDEK Zasady upowszechniania informacji. Zagadnienia wybrane. Moja praca podejmuje dość złożoną problematykę udostępniania informacji publicznych na tle ochrony danych osobowych. W wielu przypadkach

Bardziej szczegółowo

Kursywa treść ustawy, normalny tekst komentarz, podkreślone propozycja zmian

Kursywa treść ustawy, normalny tekst komentarz, podkreślone propozycja zmian ------- Forwarded message follows ------- From: "Kancelaria Senatu Rzeczypospolitej Polskiej" Send reply to: jarek.kopysc@wp.pl To: senat@nw.senat.gov.pl Date sent: Mon, 02 Dec

Bardziej szczegółowo

Wykaz ważniejszych skrótów... 7 Wstęp... 9

Wykaz ważniejszych skrótów... 7 Wstęp... 9 Spis treści Wykaz ważniejszych skrótów.... 7 Wstęp.... 9 Rozdział I Usytuowanie Policji w systemie organów administracji publicznej. 13 1. Geneza Policji... 13 2. Źródła prawa dotyczące Policji... 16 3.

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI Warszawa, październik 00 BS/0/00 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI CBOS, wspólnie z ośrodkami badania opinii społecznej z innych państw, uczestniczy w programie World Public Opinion. Jest to program

Bardziej szczegółowo

Prawa i obowiązki właścicieli lokali

Prawa i obowiązki właścicieli lokali Prawa i obowiązki właścicieli lokali Właściciel lokalu ma prawo do współ korzystania z nieruchomości wspólnej zgodnie z jej przeznaczeniem. Jednocześnie zobowiązany jest do uczestniczenia w kosztach zarządu

Bardziej szczegółowo

Pytania dotyczące CZĘŚCI III DPSN - DOBRE PRAKTYKI CZŁONKÓW RAD NADZORCZYCH

Pytania dotyczące CZĘŚCI III DPSN - DOBRE PRAKTYKI CZŁONKÓW RAD NADZORCZYCH Pytania dotyczące CZĘŚCI III DPSN - DOBRE PRAKTYKI CZŁONKÓW RAD NADZORCZYCH 1. (Ad. III. 1) Jakie informacje powinna zawierać samoocena rady nadzorczej jako odrębny dokument (punkt III.1.2 Dobrych Praktyk)

Bardziej szczegółowo

Wyrok z dnia 8 lipca 2008 r. II PK 358/07

Wyrok z dnia 8 lipca 2008 r. II PK 358/07 Wyrok z dnia 8 lipca 2008 r. II PK 358/07 Z art. 10 ust. 1a ustawy z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 86, poz. 953 ze zm.) nie wynika prawo

Bardziej szczegółowo

Zasady pisania prac dyplomowych

Zasady pisania prac dyplomowych Zasady pisania prac dyplomowych I. POSTANOWIENIA OGÓLNE 1. Prace licencjackie - mogą mieć postać prac przeglądowych: streszczać poglądy filozofów, stanowić świadectwo rozumienia tekstów filozoficznych,

Bardziej szczegółowo

Opłata inicjalna leasingowa bezpośrednio w koszty! Wpisany przez Wojciech Serafiński

Opłata inicjalna leasingowa bezpośrednio w koszty! Wpisany przez Wojciech Serafiński Zdaniem WSA w Warszawie ta opłata jest kosztem jednorazowym, związanym z zawarciem umowy leasingu, a w konsekwencji i wydaniem samego przedmiotu leasingu. Nieprawidłowe jest stanowisko Ministra Finansów,

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE POZIOM PODSTAWOWY

EGZAMIN MATURALNY 2012 WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE POZIOM PODSTAWOWY Centralna Komisja Egzaminacyjna EGZAMIN MATURALNY 2012 WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania MAJ 2012 2 Egzamin maturalny z wiedzy o społeczeństwie Zadanie 1. (0 1) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

Plan Wykładu. Postępowanie mediacyjne wszczęcie, przebieg, ugoda Postępowanie arbitrażowe przebieg, wszczęcie, wyrok sądu polubownego

Plan Wykładu. Postępowanie mediacyjne wszczęcie, przebieg, ugoda Postępowanie arbitrażowe przebieg, wszczęcie, wyrok sądu polubownego Pozasądowe sposoby rozwiązywania sporów powstałych między przedsiębiorcami a ich klientami lub kontrahentami na gruncie transakcji e commerce w obrocie krajowym MAGDALENA ROMATOWSKA Plan Wykładu I. Mediacja

Bardziej szczegółowo

STATUT FUNDACJI... Postanowienia ogólne

STATUT FUNDACJI... Postanowienia ogólne WZÓR STATUTU FUNDACJI: (źródło: www.ngo.pl) STATUT FUNDACJI... Postanowienia ogólne 1 1. Fundacja pod nazwą..., zwana dalej Fundacją, ustanowiona przez:...... zwanych dalej fundatorami, aktem notarialnym

Bardziej szczegółowo

STATUT FUNDACJI,,MOŻESZ WIEDZIEĆ WIĘCEJ. Postanowienia ogólne

STATUT FUNDACJI,,MOŻESZ WIEDZIEĆ WIĘCEJ. Postanowienia ogólne STATUT FUNDACJI,,MOŻESZ WIEDZIEĆ WIĘCEJ Postanowienia ogólne 1. Fundacja pod nazwą: Fundacja Możesz wiedzieć więcej, zwana dalej Fundacją, ustanowiona przez: Bożenę Cholewę, zwaną dalej fundatorem, aktem

Bardziej szczegółowo

Polskie Towarzystwo Naukowe Edukacji Internetowej

Polskie Towarzystwo Naukowe Edukacji Internetowej Polskie Towarzystwo Naukowe Edukacji Internetowej Statut Polskiego Towarzystwa Naukowego Edukacji Internetowej 1. POSTANOWIENIA OGÓLNE 1 1. Polskie Towarzystwo Naukowe Edukacji Internetowej, zwane dalej

Bardziej szczegółowo

DECYZJA RAMOWA RADY 2003/80/WSiSW. z dnia 27 stycznia 2003 r. w sprawie ochrony środowiska poprzez prawo karne

DECYZJA RAMOWA RADY 2003/80/WSiSW. z dnia 27 stycznia 2003 r. w sprawie ochrony środowiska poprzez prawo karne DECYZJA RAMOWA RADY 2003/80/WSiSW z dnia 27 stycznia 2003 r. w sprawie ochrony środowiska poprzez prawo karne RADA UNII EUROPEJSKIEJ, uwzględniając Traktat o Unii Europejskiej, w szczególności jego art.

Bardziej szczegółowo

Opinia do ustawy o zmianie ustawy o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec

Opinia do ustawy o zmianie ustawy o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec Warszawa, dnia 15 lipca 2015 r. Opinia do ustawy o zmianie ustawy o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (druk

Bardziej szczegółowo

Niewykonany kontrakt może zrealizować ktoś inny

Niewykonany kontrakt może zrealizować ktoś inny Niewykonany kontrakt może zrealizować ktoś inny Wierzyciel może wystąpić do sądu o upoważnienie go do wykonania konkretnej czynności, np. otynkowania warsztatu, na koszt jego dłużnika. Po udzieleniu takiego

Bardziej szczegółowo

W centrum uwagi Roczny plan pracy. Liczb a godzi n lekcyj nych. Punkt z NPP

W centrum uwagi Roczny plan pracy. Liczb a godzi n lekcyj nych. Punkt z NPP W centrum uwagi Roczny plan pracy Jednostka tematyczna 1. Życie zbiorowe i jego reguły 2. Socjalizacja i kontrola społeczna Zagadnienia Klasa II I. Społeczeństwo socjologia formy życia społecznego normy

Bardziej szczegółowo

określenie stanu sprawy/postępowania, jaki ma być przedmiotem przepisu

określenie stanu sprawy/postępowania, jaki ma być przedmiotem przepisu Dobre praktyki legislacyjne 13 Przepisy przejściowe a zasada działania nowego prawa wprost Tezy: 1. W polskim porządku prawnym obowiązuje zasada działania nowego prawa wprost. Milczenie ustawodawcy co

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN POSTĘPOWANIA MEDIACYJNEGO CENTRUM MEDIACYJNEGO PRZY NACZELNEJ RADZIE ADWOKACKIEJ W WARSZAWIE

REGULAMIN POSTĘPOWANIA MEDIACYJNEGO CENTRUM MEDIACYJNEGO PRZY NACZELNEJ RADZIE ADWOKACKIEJ W WARSZAWIE REGULAMIN POSTĘPOWANIA MEDIACYJNEGO CENTRUM MEDIACYJNEGO PRZY NACZELNEJ RADZIE ADWOKACKIEJ W WARSZAWIE 1. Zakres zastosowania 1. Przedmiotem niniejszego Regulaminu jest unormowanie zasad rozstrzygania

Bardziej szczegółowo

- o zmianie ustawy o Rzeczniku Praw Dziecka oraz niektórych innych ustaw (druk nr 2266).

- o zmianie ustawy o Rzeczniku Praw Dziecka oraz niektórych innych ustaw (druk nr 2266). SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VI kadencja Prezes Rady Ministrów DSPA-140-154(5)/09 Warszawa, 18 lutego 2010 r. Pan Bronisław Komorowski Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Przekazuję przyjęte przez

Bardziej szczegółowo

FISZKA III POSZCZEGÓLNE UMOWY MAJĄTKOWE MAŁŻEŃSKIE I ICH USTALENIA

FISZKA III POSZCZEGÓLNE UMOWY MAJĄTKOWE MAŁŻEŃSKIE I ICH USTALENIA FISZKA III POSZCZEGÓLNE UMOWY MAJĄTKOWE MAŁŻEŃSKIE I ICH USTALENIA Obowiązujące zasady dotyczą wszystkich niezależnie od wybranego małżeńskiego ustroju majątkowego i niezależnie od daty zawarcia związku

Bardziej szczegółowo

CZĘŚĆ D UNIEWAŻNIENIE DZIAŁ 2 PRZEPISY PRAWA MATERIALNEGO. Przepisy prawa materialnego

CZĘŚĆ D UNIEWAŻNIENIE DZIAŁ 2 PRZEPISY PRAWA MATERIALNEGO. Przepisy prawa materialnego WYTYCZNE DOTYCZĄCE ROZPATRYWANIA SPRAW ZWIĄZANYCH ZE WSPÓLNOTOWYMI ZNAKAMI TOWAROWYMI PRZEZ URZĄD HARMONIZACJI RYNKU WEWNĘTRZNEGO (ZNAKI TOWAROWE I WZORY) CZĘŚĆ D UNIEWAŻNIENIE DZIAŁ 2 PRZEPISY PRAWA MATERIALNEGO

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA. Sygn. akt III CZP 8/12. Dnia 20 kwietnia 2012 r. Sąd Najwyższy w składzie :

UCHWAŁA. Sygn. akt III CZP 8/12. Dnia 20 kwietnia 2012 r. Sąd Najwyższy w składzie : Sygn. akt III CZP 8/12 UCHWAŁA Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 20 kwietnia 2012 r. SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Barbara Myszka SSN Maria Szulc w sprawie z powództwa małoletniego

Bardziej szczegółowo

PODSTAWOWE WIADOMOŚCI O PRAWIE Norma prawna

PODSTAWOWE WIADOMOŚCI O PRAWIE Norma prawna Norma prawna PRAWO zbiór wszystkich obowiązujących w danym państwie norm prawnych. NORMA PRAWNA reguła ustanowiona lub uznana przez państwo, która określa jak należy postępować w oznaczonych okolicznościach.

Bardziej szczegółowo

Szkoła austriacka w ekonomii

Szkoła austriacka w ekonomii Szkoła austriacka w ekonomii Ekonomia głównego nurtu a ekonomia heterodoksyjna (instytucjonalizm, szkoła historyczna itp.) Istnieje od końca XIX wieku do dziś Założyciel Carl Menger (1840-1921) Ważni przedstawiciele:

Bardziej szczegółowo

Dz.U. 1994 Nr 124 poz. 607. Europejska Karta. Samorządu Terytorialnego. Wstęp

Dz.U. 1994 Nr 124 poz. 607. Europejska Karta. Samorządu Terytorialnego. Wstęp Kancelaria Sejmu s. 1/1 Dz.U. 1994 Nr 124 poz. 607 Europejska Karta Samorządu Terytorialnego Wstęp Państwa, członkowie Rady Europy, sygnatariusze niniejszej Karty - Biorąc pod uwagę, iż celem Rady Europy

Bardziej szczegółowo

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska Nasza ziemia jest zdegenerowana, dzieci przestały być posłuszne rodzicom Tekst przypisywany egipskiemu kapłanowi

Bardziej szczegółowo

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski Projekt okładki Jan Straszewski Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Copyright by Wyższa Szkoła Zarządzania i Prawa im. Heleny

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr..?R51.2.Q.Q.9... Zarządu Powiatu w Nowym Dworze Mazowieckim z dnia..~.9...\:l.f. :<:.ę.~.j!.jr-..?q09 r

Uchwała Nr..?R51.2.Q.Q.9... Zarządu Powiatu w Nowym Dworze Mazowieckim z dnia..~.9...\:l.f. :<:.ę.~.j!.jr-..?q09 r - A)ZĄD powiat~ z K Dworze Mazowieckim N NoWym. O ul MazowIecka l... O 6 MazoWIeckI ns-100 Nowy w r Uchwała Nr..?R51.2.Q.Q.9.... Zarządu Powiatu w Nowym Dworze Mazowieckim z dnia..~.9....\:l.f. :

Bardziej szczegółowo

PRAWO I SPRAWIEDLIWOŚĆ

PRAWO I SPRAWIEDLIWOŚĆ Mariusz Kierasiński PRAWO I SPRAWIEDLIWOŚĆ Słysząc w kościele podczas czytań mszalnych sformułowanie "prawo i sprawiedliwość" niejeden katolik uśmiecha się pod nosem, myśląc - no tak, nawet Pismo święte

Bardziej szczegółowo