KOMUNIKACJA NIEWERBALNA

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "KOMUNIKACJA NIEWERBALNA"

Transkrypt

1 KOMUNIKACJA NIEWERBALNA...Wykształcenie zdobywa się czytając książki, ale inne, ważniejsze wykształcenie - znajomość świata zdobywa się tylko dzięki czytaniu ludzi i studiowaniu ich różnych wydań... Lord Chesterfield Listy do syna

2 SPIS TREŚCI SPIS TREŚCI 2 KOMUNIKACJA NIEWERBALNA 3 INFORMACJE WSTĘPNE 3 ZASADY INTERPRETACJI KOMUNIKATÓW NIEWERBALNYCH 6 Style komunikacji niewerbalnej 8 Funkcje komunikacji niewerbalnej 8 PIĘĆ KRYTERIÓW INTERPRETACJI KOMUNIKACJI NIEWERBALNEJ 10 MIMIKA, czyli wyraz twarzy 12 KONTAKT WZROKOWY 13 BRWI I CZOŁO 15 RÓŻNICE W ZACHOWANIU WZROKOWYM 16 USTA 17 RÓŻNICE W EKSPRESJI MIMICZNEJ 19 PANTOMIMIKA, czyli gestykulacja 19 DOTYK 20 RÓŻNICE W ZACHOWANIU DOTYKOWYM 21 GESTY DŁONI, RĘKI I RAMIENIA 22 REGULATORY np. POWITANIA I PORZEGNANIA 24 PRZEMAWIANIE 25 GESTY DŁONI, REKI I RAMION W RÓŻNYCH KOMBINACJACH 27 PROKSEMIKA, CZYLI RELACJE PRZESTRZENNE 34 POZYCJA CIAŁA 38 RÓŻNICE W POSTAWACH I SPOSOBIE PORUSZANIA SIĘ 38 RÓŻNICE W PRZESTRZENNI INTERPERSONALNEJ 39 RÓŻNICE W ZACHOWANIACH PRZESTRZENNYCH NA PRZYKLADZIE WYBRANYCH KULTUR 40 Niemcy 40 Anglicy 41 Francuzi 42 Amerykanie 43 Japończycy 44 Arabowie 45 PODSUMOWANIE OGÓLNE TENDENCJE 46 KOMUNIKACJA NIEWERBALNA 2

3 KOMUNIKACJA NIEWERBALNA INFORMACJE WSTĘPNE Komunikacja niewerbalna istnieje już ponad milion lat. Jest więc znacznie starsza od mowy, powstałej prawdopodobnie w późnym plejstocenie, ok lat temu. Ta pierwotna forma komunikacji jest jedynym środkiem porozumiewania się zwierząt, które za pomocą mimiki, postaw, gestów, pomrukiwań, warknięć itd. dobierają partnerów, ustalają hierarchię dominacji i współpracują w grupach. Podobne sygnały używane są przez ludzi i również w ich świecie spełniają one ogromną rolę. Bezsłowne komunikaty ze względu na ich ewolucyjne pochodzenie można podzielić na: sygnały wrodzone stanowiące część dziedzictwa biologicznego; sygnały dziedziczne stanowiące część dziedzictwa genetycznego; sygnały wyuczone, czyli nabyte należące do dziedzictwa kulturowego. Wrodzony i dziedziczny charakter znaków niewerbalnych potwierdzają między innymi obserwacje dzieci niepełnosprawnych [niewidomych, głuchoniemych, głuchoniewidomych]. Dzieci te, pomimo dużego odizolowania od świata zewnętrznego i wynikających z tego faktu bardzo ograniczonych możliwości uczenia się, pod wieloma względami zachowują się tak samo jak dzieci zdrowe. Tak samo uśmiechają się i śmieją, kiedy się cieszą i tak samo płaczą, tupią nogami, zaciskają pięści i marszczą pionowo czoło, gdy je coś rozzłości. To samo pochodzenie sygnałów niewerbalnych potwierdzają badania prowadzone w różnych kulturach. Wykazują one, że mowa ciała wyrażająca podstawowe stany emocjonalne, jak radość, wściekłość, smutek, zainteresowanie, zaskoczenie, strach, złość, wstręt, pogarda i wstyd jest podobna wśród ludzi należących nawet do bardzo odmiennych kultur. Drugim ewolucyjnym źródłem powstawania i kształtowania sygnałów niewerbalnych jest proces uczenia się, który praktycznie rozpoczyna się wraz z narodzinami człowieka. Sygnały te są przecież jedynym środkiem komunikowania się matki i dziecka w okresie, gdy nie potrafi ono jeszcze mówić. Jest to również czas, w którym kobieta doskonali swoje umiejętności wychwytywania i rozszyfrowywania bezsłownych znaków. Z tej właśnie przyczyny kobiety uważa się za bardziej spostrzegawcze od mężczyzn. O ogromnym znaczeniu sygnałów niewerbalnych w porozumiewaniu się świadczy między innymi fakt, że istnieje ponad milion świadomych i nieświadomych gestów i około słów wymienianych w najobszerniejszych słownikach. Warto wspomnieć, że mowa społeczności prymitywnych obejmuje nie więcej niż 400 słów. Tyle samo jest ich w słownictwie ludzi znajdujących się na najniższych szczeblach społeczności rozwiniętych. KOMUNIKACJA NIEWERBALNA 3

4 Z całą pewnością liczba tików, grymasów, ruchów ramion, wykrzywień ust, wzniesień brwi, ruchów warg, chrząknięć, potrząśnięć głową, itd., znacznie przekracza liczbę 400 i głównie dzięki temu wzajemne zrozumienie się wśród ludzi tej szczególnej kategorii staje się możliwe. PROCES KOMUNIKACJI KOMUNIKACJA WERBALNA KOMUNIKACJA NIEWERBALNA KOMUNIKACJA PISEMNA KOMUNIKACJA USTNA JAKOŚĆ GŁOSU UBIÓR, OTOCZENIE MOWA CIAŁA Antropolog Albert Mehrabian odkrył, że w procesie komunikacji interpersonalnej jedynie 7% informacji przekazują słowa, 38% - brzmienie głosu i aż 55% - zachowania niewerbalne. PROPORCJE KOMUNIKATU WG ALBERTA MEHRABIAN'A 55% 7% 38% MOWA CIALA JAKOŚĆ GŁOSU SŁOWA KOMUNIKACJA NIEWERBALNA 4

5 Podobne wyniki uzyskał amerykański psycholog Ray Birdwhistell. Jego badania dowodzą, że w konwersacjach bezpośrednich 35% informacji pochodzi ze słów, 65% z ekspresji niewerbalnej. PROPORCJE KOMUNIKATU WG RAYA BIRDWHISTELL'A 65% 35% EKSPRESJA NIEWERBALNA EKSPRESJA WERBALNA Na tej podstawie została sformułowana ogólna zasada dotycząca skutecznego przekazu: ZASADA 10/30/60 w 10% zależy od tego co mówimy w 30% jest konsekwencją tego jak mówimy (ton głosu, sposób artykułowania, precyzja wypowiedzi) w 60% zależy od mowy ciała, a więc zachowań towarzyszących rozmowie i sygnalizujących nasze nastawienie psychiczne Dane te w pełni uzasadniają stwierdzenie, że mówimy dzięki organom mowy, ale rozmawiamy całym naszym ciałem. Wśród znawców przedmiotu istnieje przekonanie, że kanał werbalny wykorzystywany jest przede wszystkim do przekazywania informacji, a niewerbalny służy głównie do ustalania stosunków międzyludzkich. Relacja między dwiema lub więcej osobami jest przez nie, zazwyczaj spontanicznie negocjowana, ustanawiana oraz podtrzymywana głównie dzięki komunikatom bezsłownym. Komunikaty te odgrywają bardzo istotną rolę w tworzeniu pierwszego wrażenia o człowieku, gdyż 99% opinii o nim powstaje u innych w ciągu pierwszych dziewięćdziesięciu sekund kontaktu. KOMUNIKACJA NIEWERBALNA 5

6 Badania wykazały również, że w procesie porozumiewania się sygnały niewerbalne wywierają na rozmówców pięciokrotnie większy wpływ niż używane przez nich słowa. Natomiast w sytuacji niezgodności obu rodzajów komunikatów, te o charakterze werbalnym uznawane są za nieprawdziwe. Język ludzkiego ciała to najstarszy, najbardziej wiarygodny i uniwersalny język na świecie. Jest to ważne dla biznesmenów i menedżerów. Jeśli chcą skutecznie negocjować, muszą się go nauczyć. Jest to niezbędne dla doskonalenia umiejętności kontrolowania swoich zachowań niewerbalnych i odczytywania ich znaczenia u innych ludzi. Język ciała prawie zawsze odsłania autentyczne intencje. Podobnie jak każdy inny język składa się on z wyrazów, zwrotów i znaków interpunkcyjnych. Słowa interpretujemy w kontekście, a więc gesty również powinny być odczytywane w powiązaniu z konkretną sytuacją i innymi zachowaniami niewerbalnymi danego człowieka. Poza tym język ciała jest zdeterminowany kulturowo, stąd też niektóre sygnały niewerbalne mogą wyrażać różne uczucia i postawy w zależności od grupy, regionu, kraju, bądź kontynentu. Konieczna jest zatem ostrożność w interpretacji komunikatów bezsłownych. Znaczenie komunikatów zależy od tego, kto, gdzie i jak je przekazuje. Oto kilka zasad, których należy przestrzegać w trakcie interpretacji mowy ciała. ZASADY INTERPRETACJI KOMUNIKATÓW NIEWERBALNYCH ZASADA Nr 1 V KRYTERIÓW INTERPRETACJI Istnieje pięć ogólnych kryteriów interpretacji komunikatów niewerbalnych. Są to: mimika, pantomimika, proksemika, czynniki paralingwistyczne i czynniki społeczno - personalne. W miarę możliwości należy uwzględniać jak najwięcej kryteriów przy każdorazowej ocenie zachowania innych. ZASADA Nr 2 NIEŚWIADOMOŚĆ INTERPRETACJI Większość zachowań niewerbalnych każdy interpretuje nieświadomie. Wynika to między innymi z faktu, że człowiek ma ograniczone możliwości świadomego spostrzegania. To czego nie uda się spostrzec świadomie będzie zarejestrowane poniżej progu świadomości, ale wzbudzi określoną reakcję emocjonalną. ZASADA Nr 3 WPŁYW OBSERWACJI NA OBSERWATORA Pomocą podczas świadomego interpretowania zachowań innych ludzi może być werbalizacja, tego co zauważamy. Należy w myślach ubierać w słowa swoje spostrzeżenia. Pomoże nam to w uświadomieniu sobie jakie zachowania drugiej osoby wpłynęły na naszą ocenę. ZASADA Nr 4 KOLEKTYWIZM INTERPRETACJI Interpretacji powinny podlegać zespoły gestów, a nie pojedyncze gesty. Pojedynczy gest w większości wypadków nie ma jasnego znaczenia (z wyjątkiem emblematów). Zespoły gestów wyrażających tę samą lub podobną postawę czy emocję są lepszą przesłanką do formułowania wniosków. Należy ponadto zwracać uwagę na zgodność znaków (pozytywne - negatywne) następujących po sobie zespołów gestów. KOMUNIKACJA NIEWERBALNA 6

7 ZASADA Nr 5 KONGRUENCJA Należy zwracać uwagę na spójność pomiędzy wypowiadanymi słowami a towarzyszącymi im gestami. Jeżeli gesty będą przeczyć słowom ludzie skłonni są wierzyć raczej zachowaniom niewerbalnym. ZASADA Nr 6 KONTEKST OSOBISTO KULTUROWY Nie istnieje uniwersalny słownik gestów. Oznacza to, że nie można jednoznacznie przypisać określonym gestom jakiegoś znaczenia. Dlatego podczas oceny oprócz różnic kulturowych trzeba uwzględnić także różnice indywidualne. Każdy z nas posiada swoje charakterystyczne sposoby zachowania. Pojawiają się one niezależnie od sytuacji, w której się znajdujemy oraz nie niosą one ze sobą informacji co aktualnie dzieje się z daną osobą. Nieznajomość indywidualnych nawyków w zachowaniu może doprowadzić do mylnych interpretacji. Na przykład nieprzyjemny grymas twarzy może być tikiem pozostałym po wylewie, a nie oznaką dezaprobaty czy niechęci. ZASADA Nr 7 KONTEKST SYTUACYJNY Należy pamiętać o wpływie sytuacji na zachowanie. Ktoś zakłada sobie ramiona na piersi ponieważ jest mu zimno. Ktoś inny siedzi sztywno bo ma za ciasne ubranie. Pierwszy przypadek nie świadczy o zamkniętej postawie, drugie zachowanie nie jest oznaką napięcia. ZASADA Nr 8 SONDOWANIE Podczas interpretowania zachowań niewerbalnych warto stosować pytania kontrolne. Polegają one na konfrontowaniu uzyskanych odpowiedzi z zaobserwowanymi zachowaniami. Jeżeli np. podczas prezentacji osoba odchyli się i założy ręce na piersi należy zapytać w tym momencie, co sądzi o omawianej sprawie. Jeżeli wyrazi swoje wątpliwości będzie oznaczać to, że wcześniejsze zachowanie rzeczywiście było wyrazem negatywnej postawy. ZASADA Nr 9 WPŁYW OBSERWATORA Należy zwracać uwagę na wpływ naszych zachowań niewerbalnych na zachowania innych ludzi. Ktoś w naszym towarzystwie może przyjąć postawę zamkniętą nie dlatego, że obawia się lub nie lubi nas, ale może dlatego, że to my sami wysyłamy negatywne komunikaty, które prowokują jego zachowania w tej sytuacji. Zjawisko to nosi nazwę Efektu Rosenthala. ZASADA Nr 10 AUTOREFLEKSJA Rzeczą absolutnie podstawową podczas kształcenia umiejętności interpretacji zachowań niewerbalnych jest świadomość własnych zachowań niewerbalnych oraz ich trafna interpretacja. I od tego, tak naprawdę, należałoby zacząć. Postawa ciała, zachowanie, gesty, ekspresja twarzy oddziałują na innych. Kiedy oba kody wyrażają sprzeczne informacje, dochodzi do napięcia, nieporozumienia, niechęci itp. Dlatego tak ważne jest, aby prawidłowo porozumiewać się na obu poziomach komunikacji interpersonalnej. KOMUNIKACJA NIEWERBALNA 7

8 Style komunikacji niewerbalnej tendencja afiliatywna bliski dystans, dotyk, kontakt wzrokowy, uśmiech tendencja nominatywna wyprostowana postawa, uniesiona głowa, szybka mowa, jednostronna komunikacja werbalna) Istnieją co najmniej dwa źródła zróżnicowania wzorów przekazów niewerbalnych - normy kulturowe i indywidualne doświadczenia człowieka. Można powiedzieć, że kobiety są lepszymi od mężczyzn nadawcami i odbiorcami komunikatów niewerbalnych. Oceniane są więc jako bardziej zgodne wewnętrznie, bezpośrednie i ekspresyjne w porozumiewaniu się. Kiedy porównywano trafność interpretacji zachowań niewerbalnych obcych kobiet i mężczyzn, kobiety wykazywały znaczącą przewagę zwłaszcza przy odczytywaniu negatywnych komunikatów płci przeciwnej. Różnica w dokładności odczytywania komunikatów pozytywnych nie była taka duża. Ciekawe jest również to, że małżonki trafniej interpretują sygnały przekazywane im przez obcych mężczyzn niż niewerbalne komunikaty swoich mężów. Kobiety, jeżeli popełniają błędy, mają skłonność do pomyłek w kierunku pozytywnym, mężczyźni - w negatywnym. Dokładność nadawania i trafność odbioru komunikatów niewerbalnych ma wpływ na zadowolenie z małżeństwa. Funkcje komunikacji niewerbalnej W ujęciu Scherera i Wallbotta całość aktów komunikacyjnych służy czterem funkcjom, zróżnicowanym z punktu widzenia roli pełnionej w przebiegu konwersacji. FUNKCJA SEMANTYCZNA należą tu zachowania, które mają samodzielne znaczenie referencyjne lub powodują modyfikację znaczeń zawartych w kanale werbalnym. Są to takie funkcje: akcentowanie; zaprzeczanie; rozszerzanie znaczenia; Powyższe podfunkcje mogą być realizowane zarówno przez gestykulację jak i przez sposób wokalizacji tekstu słownego. Znaczenie globalne przekazu odbierane jest wtedy, gdy łączy się wskazówki zawarte w obu kanałach, choć przewagę (znaczenia) może mieć kanał słowny lub kanał niewerbalny. FUNKCJA SYNTAKTYCZNA dzieli się na dwa rodzaje: KOMUNIKACJA NIEWERBALNA 8

9 organizacja sekwencji wypowiedzi i segmentacja procesu konwersacji np. akcentowanie ważniejszych słów, obniżanie siły emisji głosu pod koniec zdania, odwracanie wzroku ku górze dla podkreślania niepewności. synchronizacja zachowań rozmówców są to zachowania celem których jest uzyskanie największego komfortu, dopasowanie pozycji ciała i odległości między rozmówcami do aktualnego poziomu psychologicznej intymności relacji. FUNKCJA PRAGMATYCZNA polega na użyciu komunikowania niewerbalnego do oddziaływania na zachowanie partnera, podkreślanie przynależności do określonej podgrupy np. poprzez gesty powitania czy pożegnania specyficzne dla danego środowiska, wyrażanie swej indywidualności poprzez strój, ekspresję swych stanów emocjonalnych. Realizacja funkcji pragmatycznej jest uzależniona od wielu czynników społecznych i osobowych tj. wiek, płeć, wykształcenie, cechy osobowości, tradycje rodzinne. FUNKCJA REGULACJI KONWERSACJI odnosi się do organizacji konwersacji moment włączenia się do rozmowy, długość mówienia itp. Z kolei klasyfikacja wg M. Knapp a bazuje na analizie relacji między zachowaniami niewerbalnymi i werbalnymi w tworzeniu całościowego znaczenia danego przekazu. Według tego podziału wyróżnia się: komunikowanie postaw i emocji (uzgadnianie postaw interpersonalnych) powtarzanie równoczesne, powtórne przekazywanie przez kanał niewerbalny informacji zawartych w wypowiedziach słownych (np. gest wskazujący ku wnętrzu mieszkania przy wypowiedzi zapraszam do środka); zastąpienie (substytucja) np. gdy utrudniony kontakt werbalny zamiast słów prezentowana jest sekwencja niejęzykowa, która oznacza to samo. Np. gest pozdrowienia zamiast słów "Dzień dobry". Nie wszystkie wypowiedzi mogą być zastępowane przekazami niejęzykowymi; regulacja konwersacji np. regulatory, czyli wszelkie powitania i pożegnania; akcentowanie tekstu mówionego gestykulacja rąk, głowy i ciała może podkreślać znaczenie wypowiadanych słów poprzez odpowiednie obrazowanie (np. wyrażanie szacunku łączone z pochyleniem się przed rozmówcą); maskowanie używanie aktów niewerbalnych dla ukrycia prawdziwych przekonań, uczuć czy myśli (unikanie kontaktu wzrokowego, nieadekwatnie wysoka lub niska siła emisji głosu, zasłanianie twarzy w celu obniżenia napięcia); nadaje charakter relacjom interpersonalnym poprzez takie znaki jak wyrazy twarzy, ton głosu, spojrzenia czy choćby przyjmowane odległości. To tylko niektóre z gamy środków, poprzez które wysyłamy i odbieramy informacje takie jak sympatia - antypatia, zainteresowanie - brak zainteresowania, partnerstwo - dominacja - uległość. Można KOMUNIKACJA NIEWERBALNA 9

10 powiedzieć, że na poziomie niewerbalnym mamy do czynienia przede wszystkim z komunikacją emocjonalną; wspomaganie komunikacji językowej. PIĘĆ KRYTERIÓW INTERPRETACJI KOMUNIKACJI NIEWERBALNEJ MIMIKA, czyli wyraz twarzy Czynniki mimiczne: kontakt wzrokowy oczy, brwi i czoło usta uszy i nos PANTOMIMIKA, czyli gestykulacja Elementy ekspresji pantomimicznej według Ekman a Friesen a: i emblematory niewerbalne substytuty konkretnych słów funkcję tę mogą pełnić wszystkie gesty, ekspresje mimiczne i inne akty niewerbalne, które są łatwo przekładalne na słowa i łatwo odczytywane przez konwencjonalne kody kulturowe np. znak słuchawki, znak ilustrujący, że czas minął, znak V prezentowany przez rozstawienie palców uniesionej ku górze ręki; afektatory niewerbalne zachowania, które odzwierciedlają intensywność odczuwanych emocji głównie mimika twarzy, zmiana intonacji głosu, gestykulacja, zmiana pozycji ciała np. skrzyżowanie nóg czy rąk; ilustratory funkcję tę pełną niewerbalne zachowania, które służą uplastycznieniu wypowiedzi, oferują jakiś komentarz do wypowiadanego tekstu, są formą wizualizacji zagadnień, o których się mówi np. opowiadając o małym dziecku gestykulujemy by dokładniej, wierniej opisać jego małe paluszki, rączki; regulatory niewerbalne zachowania, które pomagają synchronizować przebieg rozmowy, np. zmiana postawy i ułożenia ciała, skinienie głową, przywitania, KOMUNIKACJA NIEWERBALNA 10

11 pożegnania; adaptatory zachowania niewerbalne, które służą zaspokojeniu określonych potrzeb psychicznych lub fizycznych np. obgryzanie paznokci jako przejaw zdenerwowania, kręcenie się na krześle jako przejaw zniecierpliwienia. Jako ciekawostkę warto podać, że kiedy ujawniamy informacje nt. wewnętrznych stanów, np. opowiadamy o swoich przeżyciach, wówczas najczęściej dotykamy lewej strony naszego ciała. Kiedy natomiast doświadczamy obawy w związku z nawiązaniem kontaktu z nową osobą, najczęściej dotykamy prawej części naszego ciała. PROKSEMIKA, czyli relacje przestrzenne Proksemika rozumiana jako nauka badająca wzajemny wpływu relacji przestrzennych między osobami oraz między osobami a otoczeniem (materialnym) na relacje psychologiczne, sposób komunikacji, itp. Bada także odwrotny wpływ oraz różnice pomiędzy tymi relacjami w różnych kulturach, dlatego też jest tak ważna w interpretacji komunikatów niewerbalnych. CZYNNIKI PARALINGWISTYCZNE Czynniki paralingwistyczne: ton głos tempo mowy intonacja dźwięki nieartykułowane CZYNNIKI SPOŁECZNO PERSONALNE Czynniki społeczne: status społeczny wykształcenie i zawód Czynniki personalne: wygląd zewnętrzny zapach KOMUNIKACJA NIEWERBALNA 11

12 MIMIKA, czyli wyraz twarzy Mimika twarzy jest tym kanałem przekazu informacji, na który najwcześniej zwrócono uwagę i poddano rozmaitym badaniom. Z drugiej strony, jest to ten rodzaj komunikacji niewerbalnej, który budzi najmniej kontrowersji, gdyż jest najłatwiejszy do zaobserwowania, bowiem nasz wzrok najczęściej skupia się właśnie na twarzy rozmówcy. Brytyjski zespół badaczy wyodrębnił i sklasyfikował sto trzydzieści pięć różnych gestów głowy i ciała oraz wyrazów twarzy, przy czym aż osiemdziesiąt z nich jest związanych z twarzą i głową. Nasza twarz jest, zatem dla innych ludzi głównym źródłem informacji o emocjach, jakie przeżywamy. Kiedy chcemy odgadnąć czyje emocje najczęściej przyglądamy się właśnie twarzy. Prawdopodobnie każdy uważa, że na podstawie czyjejś mimiki doskonale potrafi określać jakie emocje przeżywa osoba, z która się kontaktuje. W większości wypadków jest to prawdą, ale nie dostrzegamy przy tym, że na naszą ocenę wpływa także kontekst. Kiedy ktoś płacze niekoniecznie musi być smutny, mogą to być przecież łzy radości. Bez uwzględnienia kontekstu trudno odróżnić też mimiczny wyraz zdziwienia od strachu. Wszyscy mamy wrodzoną wiedzę na temat znaczenia poszczególnych ekspresji i nie musimy się tego uczyć. Badania dowiodły, że dzieci lepiej niż dorośli rozpoznają wyrazy twarzy, ale wraz z wiekiem zdolność ta zanika. Dzieci w porównaniu z dorosłymi dokładniej potrafiły dekodować zdziwienie, strach oraz nieznacznie lepiej niesmak i smutek. Cała ekspresja naszej twarzy opiera się na mikroekspresjach, czyli krótkotrwałych wyrazach mimicznych pojawiające się na niej. Czas ich trwania wynosi zazwyczaj mniej niż jedną sekundę. Tak więc przez bardzo krótki okres czasu na twarzy może pojawić się układ wyrażający pewien stan emocjonalny. Mikroekspresje to symptomy naszych rzeczywistych emocji. Taki przelotny wyraz twarzy zazwyczaj nie jest świadomie rejestrowany przez odbiorców. Jednak na niższych poziomach przetwarzania zostanie on zarejestrowany i wywoła określoną reakcję emocjonalną. Dzięki stosowaniu tzw. technik kierowania mimiką, możemy osiągać następujące efekty: intensyfikować emocje (np. spotkawszy osobę, do której nie żywimy żadnych ciepłych uczuć, staramy się ukryć naszą obojętność i w czasie rozmowy poprzez odpowiedni wyraz twarzy okazujemy zadowolenie ze spotkania.); deintensyfikować emocje (np. wyrażając złość wobec szefa zachowujemy się znacznie bardziej powściągliwie niż wobec osoby, która nie ma możliwości zastosować wobec nas jakichkolwiek sankcji.); neutralizować emocje (np. normy kulturowe nakazują by mężczyźni nie okazywali emocji, ponieważ jest to przejaw zniewieściałości. Kiedy pięcioletni "mężczyzna" płacze, ponieważ przewrócił się i zranił się w kolano, wówczas mówimy: jesteś mężczyzną, bądź dzielny, to tylko małe zadrapanie i na pewno wcale nie boli. W ten sposób dziecko uczy się ukrywać emocje.); KOMUNIKACJA NIEWERBALNA 12

13 maskować emocje (np. słuchając opowieści sąsiadki o tym, co się jej przydarzyło kiedy czekała na wizytę u lekarza staramy się ukryć znużenie. Zamiast tego okazujemy zainteresowanie, współczucie etc.). KONTAKT WZROKOWY Oczy stanowią najważniejszy obszar wizualnej uwagi - w czasie rozmowy uwaga koncentruje się na oczach przez ok. 43% czasu. Zasadnicza funkcja kontaktu wzrokowego jest przekazywanie komunikatów relacyjnych. Co to oznacza? Ogólnie można powiedzieć, że patrzenie na inna osobę jest wyrazem zainteresowania i jednocześnie przejawem pozytywnej lub negatywnej odpowiedzi na to zainteresowanie. Oczy są zwierciadłem duszy. Na przykład podczas rozmowy kwalifikacyjnej kandydat usiłuje nawiązać dobry kontakt wzrokowy z rozmówca by poprzez ten kanał wyrazić swoja wiarygodność, kompetencję, zainteresowanie firma. Jeżeli rozmówca jest zainteresowany kandydatem, będzie skłonny pozytywnie odpowiadać na jego próby nawiązania kontaktu wzrokowego. Rodzaje percepcji wzrokowej: widzenie fowealne dołek środkowy (fovea) kąt widzenia 1 stopień widzenie ostre szczegółów w odległości do 30 cm od oka; widzenie makulalne? plamka żółta (macula) kąt widzenia po 3 stopnie w pionie i kąt widzenia stopni w poziomie; widzenia peryferyjne kąt od 30 do 90 stopni wokół centralnego punktu w oku, czyli zakres od 30 do 180 stopni nieostre widzenie przestrzeni wokół oka; Inną ważną funkcją kontaktu wzrokowego jest redukowanie rozproszenia. W celu zwiększenia koncentracji uwagi ograniczamy ilość odbieranych bodźców. Kanał wzrokowy jest jedną z dróg dostarczania bodźców, a zatem koncentrując myśli na pewnym zdarzeniu, przypominając sobie jakieś szczegóły, zastanawiając się nad odpowiedzią ograniczamy kontakt wzrokowy. Ekspresja oczu wyraża się nie tylko poprzez spoglądanie, ale również: zmianę wielkości źrenic (2-8 mm); wskaźnik mrugania (zwykle co 3-10 sek.); stopień otwarcia oczu (od szeroko otwartych do przymkniętych powiek); wyraz oczu tzw. maślane oczy, mordercze spojrzenie. W komunikacji niewerbalnej za wysoce wiarygodne uznawane są reakcje źrenic oczu. Należą one do nielicznych sygnałów mowy ciała praktycznie nie podających się świadomej kontroli. Rozszerzanie się źrenic jest dowodem ogólnego pobudzenia psychicznego, a ich zwężanie- wyrazem złego, negatywnego nastroju. Zaobserwowano, że podczas oglądania obiektów wyjątkowo atrakcyjnych źrenice rozszerzają się. Zwężają się natomiast w czasie patrzenia na obiekty nieciekawe i niechciane. To znakomite w swej rzetelności źródło informacji bywa niekiedy celowo ukrywane. Arystoteles Onassis znany był z noszenia podczas zawierania kontraktów ciemnych okularów, zasłaniających jego zachowania wzrokowe podobnie postępował Jaser Arafat czy też gen. Wojciech Jaruzelski. Umiejętność odczytywania reakcji oczu wyjaśnia również przyczyny sukcesów wybitnych KOMUNIKACJA NIEWERBALNA 13

14 pokerzystów. Dobry gracz wie, że gdy jego partner otrzymuje świetną kartę, to mimowolnie rozszerzają mu się źrenice, a gdy przystępuje do blefu, to tak samo niezależnie od niego- zwężają mu się. Bystry obserwator potrafi ponadto zorientować się w uczuciach rozmówcy oraz określić stosunek do niego, na podstawie koloru jego tęczówki. Zaciemnia się ona przy uczuciach negatywnych, rozjaśnia przy pozytywnych. Wymowne komunikaty przesyła też otwarcie oczu. Przymknięte to dowód znudzenia, braku zainteresowania, a jeżeli towarzyszy temu odchylenie głowy do tyłu, to również poczucia wyższości danej osoby. Niektóre przydatne zasady dotyczące kontaktu wzrokowego, to: najlepiej utrzymywać kontakt wzrokowy przez około 30 60% czasu rozmowy, jeśli kontakt trwa poniżej 30% - ukrywanie czegoś, powyżej 60% - osoby są bardziej zainteresowani sobą niż rozmową; obserwuj punkt neutralny na czole, u nasady nosa, czas 3-4 sekundy; obserwację ogranicz do twarzy; unikaj wpatrywania się jak i rozbieganego wzroku; nie wpatruj się w usta rozmówcy, gdyż tego typu spojrzenie ma podtekst seksualny; nie zakładaj ciemnych okularów - stwarzają barierę z rozmówcą; długie spojrzenie oznacza wymuszenie uległości, zdobycie dominującej pozycji; unikanie kontaktu wzrokowego to oznaka dręczącego poczucia winy, antypatii, czy obojętności lub że rozmówca zadaje krępujące pytania, dodatkowo spojrzenie w bok może oznaczać lekceważenie rozmówcy; W zależności od tego na jaką część twarzy spoglądamy można ustalić typ relacji pomiędzy rozmówcami. Jednocześnie należy pamiętać, iż zazwyczaj nasz wzrok kreśli na twarzy rozmówcy trójkąty, a od tego gdzie spoglądamy zależą odczucia naszego odbiorcy: trzecie oko lub trójkąt nad brwiami patrzenie w to miejsce stwarza atmosferę powagi i skupienia na rozmówcy tzw. spojrzenie biznesmena; trójkąt pomiędzy oczami a ustami to tzw. spojrzenie towarzyskie; trójkąt pomiędzy oczami a okolicami poniżej podbródka to tzw. spojrzenie intymne; spoglądanie na boki świadczyć może o braku zainteresowania rozmową lub o wrogości; jednakże gdy dołączy się do tego uśmiech lub lekko podniesione brwi jest to sygnał zalotów; natomiast spoglądanie na boki, zmarszczone brwi lub opuszczone kąciki ust oznaczają KOMUNIKACJA NIEWERBALNA 14

15 podejrzliwość, wrogość lub krytycyzm; spoglądanie do góry, ponad rozmówcę (w niebo) oznacza zazwyczaj myślenie o przyszłości, planowanie, marzenie lub przypominanie sobie czegoś; spoglądanie na wprost świadczy o myśleniu o teraźniejszości: spoglądanie w dół może oznaczać myślenie o przeszłości, wspominanie; spoglądanie poprzez rozmówcę - może oznaczać lekceważenie; przymknięte oczy podczas rozmowy oznaczają brak zainteresowania, znudzenie i niekiedy lekceważenie rozmówcy (jeśli osoba odchyla dodatkowo głowę) spojrzenie typu co to nie ja lub odczepcie się ode mnie ; BRWI I CZOŁO Poza oczami do najbardziej ekspresyjnych obszarów twarzy, które biorą bezpośredni udział w kontakcie wzrokowym, należą okolice brwi i czoła. Czoło zazwyczaj współpracuje z brwiami i oczami; dlatego stopień napięcia mięśni czoła odzwierciedla to co pokazują brwi potęgując siłę przekazu. brwi podniesione do połowy zdziwienie; marszczenie brwi oznacza niezrozumienie, powtórz; całkowicie obniżone brwi złość; do połowy obniżone zakłopotanie; stan normalny bez komentarza; zaskoczenie brwi uniesione i łukowato wygięte; skóra pod brwiami napięta; powieki rozwarte (górna uniesiona dolna ściągnięta); białko oczu widoczne ponad tęczówką często także pod nią; całkowicie podniesione brwi wyrażają także niedowierzanie; strach, przerażenie brwi uniesione i ściągnięte razem, górna powieka uniesiona, odsłaniająca białko oka ponad tęczówką, dolna powieka napięta i uniesiona; odraza ekspresja widoczna jest głównie w dolnych partiach twarzy i w obrębie dolnych powiek; pod dolną powieką rysują się bruzdy; dolna powieka podniesiona, lecz nie napięta; brwi KOMUNIKACJA NIEWERBALNA 15

16 opuszczone, spychające górne powieki w dół; gniew brwi opuszczone i ściągnięte razem; między brwiami powstają pionowe bruzdy; dolna powieka napięta, może być także uniesiona; górna powieka napięta, może być także zepchnięta w dół na skutek opuszczenia brwi; oczy o twardym spojrzeniu, niekiedy lekko wyłupiaste; radość ekspresja manifestuje się głównie w dolnych partiach twarzy i w obrębie dolnych powiek; pod dolną powieką rysują się bruzdy; dolna powieka uniesiona, lecz nie napięta; przy zewnętrznych kącikach oczu rysują się bruzdy czyli kurze stopki; smutek wewnętrzne krańce brwi uniesione; fałdy skóry pod brwiami formują kształt trójkąta ze szczytem nieco ponad wewnętrznymi kącikami oczu; górna powieka uniesiona przy wewnętrznym kąciku oka; niewiara - spoglądanie w dół z odwrócona twarzą; RÓŻNICE W ZACHOWANIU WZROKOWYM KOBIETY kobiety intensywniej przyglądają się swoim konwersacyjnym partnerom podczas rozmowy, słuchania i pauz niż mężczyźnie; nawiązują bardziej intensywny kontakt wzrokowy z rozmówcą podczas słuchania niż mówienia; w trakcie słuchania kobiety o niższym statusie podtrzymują kontakt wzrokowy przez znacząco dłuższy czas niż to czynią kobiety o wysokim statusie; nawiązują bardziej intensywny kontakt wzrokowy niż mężczyźni; częściej niż mężczyźni przejawiają unikowe zachowania wzrokowe; MĘŻCZYŹNI mężczyźni zwiększający kontakt wzrokowy podczas mówienia postrzegani są jako bardziej aktywni; źrenice mężczyzn rozszerzają się bardziej na widok kobiet; mężczyźni o skłonnościach homoseksualnych reagują źrenicznie silniej na zdjęcie mężczyzn niż kobiet; mężczyźni o skłonnościach homoseksualnych silniej reagują na zdjęcie kobiet o małych źrenicach; chłopiec silniej reaguje na zdjęcie matki i dziewczynki; mężczyźni intensywniej angażują się we wzajemną wymianę spojrzeń w KOMUNIKACJA NIEWERBALNA 16

17 duże dystanse są bardziej wygodne dla kobiet; kontakt wzrokowy u wielu kobiet staje się emocjonalnym wyrazem próby nawiązywania i podtrzymania towarzyskich relacji; przywiązują zwykle większe znacznie do stroju, koloru, aranżacji, przestrzeni, urządzenia wnętrz itp.; w toku interakcji między dwiema kobietami poziom zachowań wzrokowych jest większy; miarę starzenia; mężczyźni nie wydają się być urażeni faktem, że inni ludzie nie patrzą na nich; ulegli mężczyźni częściej spoglądają na słuchacza, który dostarcza niewielu społecznych bodźców wzmacniających, zaś mężczyźni dominujący w obliczu niewielu wzmocnień wykazują tendencję do ograniczania ilości spojrzeń; częściej skupiają na sobie wzrok innych; źrenice kobiet rozszerzają się bardziej na widok mężczyzn i dzieci; USTA Ciekawostką może być fakt, iż wyżej wspomniany zespół naukowców brytyjskich zarejestrował dziewięć rodzajów uśmiechów, z których najpopularniejsze to: uśmiech zwykły czyli nie odsłaniający zębów, obserwujemy go u osób, które uśmiechają się same do siebie np. pod wpływem wspominania mile spędzonego dniał uśmiech górny odsłonięte są tutaj górne siekacze, uśmiechowi towarzyszy kontakt wzrokowy, często spotykamy się z nim podczas witania przyjaciół; KOMUNIKACJA NIEWERBALNA 17

18 uśmiech szeroki najczęściej daje się do zaobserwowania podczas zabawy, czasem połączony jest ze śmiechem, odsłonięte są w nim górne i dolne siekacze, rzadko zdarza się, że występuje razem z kontaktem wzrokowym; pojawia się w sytuacjach przyjemnego podniecenia, usta są wtedy rozchylone, wargi mocno odciągnięte ku tyłowi odsłaniają górne i dolne zęby; uśmiech prostokątny stosują go ludzie w sytuacjach wymagających uprzejmości, wargi są silnie rozciągnięte, odsłaniając górne i dolne zęby; uśmiech z przygryzaniem wargi przypomina uśmiech górny z tym, że dolna warga znajduje się pomiędzy zębami, wskazuje na podrzędność wobec osoby, do której jest skierowany; uśmiech przez zęby przypomina szczerzenie zębów u zwierząt i tak też go można interpretować, zachowanie takie można wskazywać na nieszczerość lub złośliwość; Ponadto należy pamiętać o kardynalnych zasadach dotyczących ułożenia ust usta ułożone w podkówkę oznaczają smutek; usta w tzw. trąbkę lub dzióbek może to oznaczać myślenie, zastanawianie się nad czymś, przypominanie sobie czegoś; kąciki ust i usta w pozycji neutralnej należy interpretować w kontekście pozostałych elementów przekazu; kąciki lekko podniesione a wargi zaciśnięte napięcie lub ból; jeden kącik podniesiony a wargi razem oznacza to lekceważenie, pogardę; usta rozchylone najczęściej pokazują zdziwienie lub zainteresowanie; KOMUNIKACJA NIEWERBALNA 18

19 RÓŻNICE W EKSPRESJI MIMICZNEJ KOBIETY znacznie częściej i spontanicznej ujawniają swoje uczucia; śmieją się dwukrotnie dłużej zarówno podczas słuchania jak i mówienia; są nieznacznie dokładniejsze i bieglejsze w ocenianiu mimicznego wyrażania, szczególnie w dekodowaniu mimicznych wyrażeń emocji; MĘŻCZYŹNI częściej internalizują emocje; posiadają mniejszą zdolność odtwarzania swoich wyrażeń mimicznych; śmieją się i uśmiechają rzadziej; nie obdarzają większą sympatią innych, którzy śmieją się i uśmiechają; lepiej przekazują emocje; wykazują większą zdolność zapamiętywania swoich własnych wyrażeń mimicznych; wykazują większą skłonność do odwzajemniania uśmiechu, jeśli ktoś uśmiecha się do nich; obdarzają większą sympatią innych, którzy śmieją się i uśmiechają; intensywniej posługują się mimiczna ekspresją i są bardziej wyraziste niż mężczyźni; PANTOMIMIKA, czyli gestykulacja Kiedy mówimy nieustannie poruszamy rękami, głową ale też całym ciałem. Ruchy te są skoordynowane z mową i stanowią część całościowego procesu komunikowania się. Ręce, poza twarzą, są chyba najbardziej ekspresyjną partią ciała człowieka. To właśnie nimi wykonujemy mnóstwo ruchów: wymachujemy ramionami, kreślimy znaki, wykonujemy ruchy ostre i miękkie, dotykamy, głaszczemy, podtrzymujemy, pieścimy, uderzamy, szczypiemy, drapiemy, przesuwamy itp. Ręce to jeden z istotnych instrumentów aktywnej komunikacji międzyludzkiej. Wreszcie rękami można wyrazić swoje uczucia i postawy. I tutaj nasuwa mi się pewne spostrzeżenie, a mianowicie w wychowaniu zaczyna pojawiać się zubożenie ekspresji ruchowej, powściągliwość, rezygnacja ze KOMUNIKACJA NIEWERBALNA 19

20 spontanicznych odruchów, tłumienie mowy rąk. To z kolei uniemożliwia wyrażanie siebie, a tym samym poznawania i odczuwania drugiego człowieka. DOTYK Co ciekawe, dopiero od niedawna zaczęto sobie uświadamiać znaczenie, jakie posiada skóra ludzka w komunikacji interpersonalnej. Narząd ten jest bowiem takim organem zmysłu, który charakteryzuje się ogromną liczbą receptorów dotykowych. Pierwszym zewnętrznym bodźcem jaki otrzymujemy w życiu jest dotyk. Towarzyszy nam od narodzenia przez całe życie, ale tak naprawdę to jego źródła są jeszcze głębsze, bo obejmują życie płodowe. Dziecko przebywające w łonie matki, pomimo tego że nie widzi ani nie słyszy, odczuwa przyjemność związaną z kontaktem z ciepłymi wodami płodowymi i delikatnym uściskiem ścian macicy na ciało. Brak kontaktu fizycznego w dzieciństwie może mieć przykre reperkusje. Wyniki eksperymentu Trzy matki Harlow wykazują, że młode i pozbawione kontaktu z dorosłymi osobnikami swojego gatunku pozostają społecznymi kalekami do końca życia. Dzieci, które doświadczały zbyt małej ilości dotyku w niemowlęctwie zapadają na chorobę sierocą, wykazują opóźnienia rozwoju emocjonalnego, poznawczego i społecznego. Dotyk stanowi sygnał o bardzo dużej sile oddziaływania, a z powodu konotacji z seksem i agresją dotyk stanowi sygnał o bardzo dużej sile oddziaływania. (Dlatego istnieją określone normy społeczne, które regulują akceptowany obszar i liczbę dotyków w zależności od charakteru związku interpersonalnego. Istnieje szereg sytuacji, w których kontakt cielesny jest akceptowany, np. w sporcie, podczas tańca, podczas badania lekarskiego, w czasie składania życzeń. We wszystkich tych sytuacjach obowiązują inne reguły, ale wspólnym mianownikiem jest brak związku pomiędzy dotykiem i poczuciem intymności). Wymienione rodzaje dotyku stanowią bowiem przykłady dotyku funkcjonalnego. Przekazy dotykowe są szczególnie skuteczne w dostarczaniu pocieszenia osobom potrzebującym psychicznego wsparcia. Poprzez dotyk najlepiej dokonuje się transmisja uczucia sympatii, zrozumienia, współczucia. Bardzo ważna jest rola dotyku w relacjach rodzice-dzieci. Dotyk odgrywa ogromnie ważną rolę w kształtowaniu bliskich relacji. Przekaz zawarty w dotyku zależy jednak od rodzaju relacji. W bliskich związkach dotyk komunikuje sympatię, życzliwość, wsparcie, etc, a w relacji np. z szefem jest wskaźnikiem władzy, dominacji i statusu. Najważniejsze funkcje komunikacyjne dotyku to: wspieranie/ pocieszanie; funkcja afiliacyjna; funkcja władzy. KOMUNIKACJA NIEWERBALNA 20

21 RÓŻNICE W ZACHOWANIU DOTYKOWYM KOBIETY u kobiet dotyk tej samej płci jest całkiem dopuszczalny, a niekiedy wręcz pożądany; w parach małżeńskich po czterdziestce kobiety częściej dotykają mężczyzn niż na odwrót (dotyk ten jednak jest tylko przelotny, to chwytanie pod ramię lub za rękę); częściej inicjują zachowania eskalujące intymność, jeżeli są one odwzajemnione przez mężczyzn; przekazują i odbierają więcej dotyków; w większym stopniu objawiają skłonność do poszukiwania fizycznego kontaktu; dotykają częściej innych w przypadku gdy w grę wchodzi interakcja z dziećmi; są częściej dotykane przez innych; bardziej doceniają znaczenie dotyku; dokonują rozróżnienia pomiędzy zachowaniem dotykowym sygnalizującym ciepło, a zachowaniem dotykowym sugerującym seksualne zamiary; MĘŻCZYŹNI są niechętni wobec dotykania innych mężczyzn (powodem mogą być postawy homofobiczne oraz strach przed etykietką homoseksualisty), z wyjątkiem sztywno określonych i społecznie aprobowanych norm zachowań na przykład w sporcie; młodzi mężczyźni częściej inicjują zachowania dotykowe w stosunku do młodych kobiet niż na odwrót; chłopcy częściej dotykają dłonią i obejmują ramieniem; mężczyźni wykazują swobodę i dowolność w dotykaniu kobiet; są rzadziej dotykani przez innych; nie doceniają dotyku w takim stopniu jak kobiety; nie rozróżniają rodzajów dotyków; ogólnie postrzegają dotyk jako rodzaj instrumentalnego zachowania prowadzącego do seksualnej aktywności lub jako zachowanie, które jest infantylne, wskazujące na brak samodzielności; kobiety spostrzegają dotyk głównie jako rodzaj ekspresyjnego zachowania, które demonstruje ciepło i przywiązanie; KOMUNIKACJA NIEWERBALNA 21

22 GESTY DŁONI, RĘKI I RAMIENIA Rytuały kody niewerbalne odgrywają ważną rolę w rytuałach. Dobrze wszystkim znanym rytuałem społecznym jest witanie się i żegnanie. Podczas przywitania w kulturze polskiej mężczyźni podają sobie ręce (jeśli odległość pomiędzy osobami na to pozwala), uśmiechają się do siebie oraz nawiązują kontakt wzrokowy. Inne rodzaje rytuałów to promocje, immatrykulacje, honorowe wręczanie nagród, itp. uścisk końca palców utrzymanie niekrępującej odległości ale także brak pewności siebie; uścisk sztywnej ręki agresywna osobowość, utrzymanie dystansu wobec partnera; uścisk głęboki i dość mocny szczerość i przyjazne nastawienie; lekki uścisk dłoni przy powitaniu tzw. śnięta ryba słabość charakteru lub chęć wycofania się; uścisk nadgarstka tzw. rękawiczka jeśli dodamy do tego potrząśnięcia i wychylenie ciała do przodu to mamy do czynienia z uściskiem dłoni polityka; uchwyt łokcia uchwyt ramienia ucisk barku Używanie obu dłoni do powitania lub pożegnania kogoś jest próba wzbudzenia zaufania i wywarcia na osobie pozytywnego wrażenia, jest to związane także z relacjami emocjonalnymi pomiędzy osobami używającymi tego typu gestów. Z obserwacji wynika, że im ręka chwytająca znajduje się wyżej tym serdeczniejsze stosunki panują pomiędzy osobami (od nadgarstka do barku). brak uścisku dłoni w niektórych kulturach nie podaje się dłoni w geście powitania czy to pożegnania jest to spowodowane kwestią higieny, gdyż dłonią wykonuje się różne intymne nie zawsze higieniczne czynności dlatego też w zamian stosuje się inne gesty KOMUNIKACJA NIEWERBALNA 22

23 jak np. machanie ręką lub ukłon ciała; otwarta dłoń skierowana ku dołowi - gest dominacji, próba podkreślenia swego autorytetu; otwarta dłoń skierowana ku górze gest uległości, podporządkowania się; Otwarta, wnętrzem do góry zorientowana dłoń oznacza niezdecydowanie i chęć podjęcia dialogu, ale może także oznaczać nonszalancję, czyli lekceważenie innych. Kiedy obie dłonie znajdują się obok siebie, a ich wnętrza skierowane są ku górze wtedy mamy do czynienia z mniej lub bardziej artykułowaną prośbą, czasem wręcz błaganiem (Arafat). Wtedy końce palców wskazują adresata prośby. Czasem niebo, a czasem kogoś na przeciw. składanie dłoni w wieżyczkę gest ten wyraża pewność lub zadowolenie z siebie; im bardziej na przykład dyrektor czuje się ważny, tym wyżej trzyma dłonie podczas wykonywania tego gestu; gest ten jest często używany w kontaktach między przełożonym a podwładnym; gest ten posiada dwie wersję: podniesiona wieżyczka stosowana zwykle, kiedy osoba używająca go wyraża swoją opinię lub przedstawia pomysły i to ona mówi; obniżonej wieżyczki jest zwykle stosowany przez osobę słuchającą; palec wskazujący podniesiony i przyłożony do ust chęć przerwania mówiącemu; zacieranie rąk jest sposobem niewerbalnego przekazywania swoich pozytywnych oczekiwań; natomiast pocieranie wilgotnych dłoń zwinięta w trąbkę - świadczy o patrzeniu na świat nieco z góry, bo ma się intelektualna przewagę - wie się lepiej od innych; zaciśnięta pieść z wyciągniętym palcem wskazującym - gest agresywności, zmusza do uległości KOMUNIKACJA NIEWERBALNA 23

24 dłoni o materiał sygnalizuje zdenerwowanie; kiedy osoba stojąca na przystanku pociera ręce w mroźną zimową pogodę to znaczy, że jest jej zimno; (dokładne omówienie na str. 28 i 29); REGULATORY np. POWITANIA I PORZEGNANIA Scenka z Ojcem Świętym: Scenka z parlamentarzystami ma prymas na klęczkach z zdecydowanie "seksistowski" synowskim posłuszeństwem charakter. Dominujący Kalisz całuję rękę Papieża, który stara bierze oburącz w posiadanie dłoń się rękę cofnąć, a samemu posłanki, która z zachwytem ulega zniżyć do starszego przecież partyjnemu koledze. wiekiem Wyszyńskiego. Widać Charakterystyczne, protekcjonalne dwa plany. Jeden to hierarchia uchwycenie drugą dłonią stanowisk, a drugi świadczy o przedramienia kobiety, w istocie wyjątkowej więzi emocjonalnej uniemożliwia jej cofnięcie ręki, ale łączącej tych dwóch Polaków. ona wcale jej cofnąć nie chce. Owa więź powoduje, że Papież Mamy tu z jednej strony gest źle się czuje w roli właściciela, zaś z drugiej zachwyt odbierającego hołd. zadowolonej z tej podległości kobiety. Scena z dużym ładunkiem erotyzmu. W powyższej scence mamy do czynienia z dwoma mężczyznami zachowującymi dystans. Dlatego muszą się mocno wychylić, aby uścisnąć sobie dłonie. Nie pragną tak naprawdę zbliżenia. Mają do siebie wiele szacunku, wręcz respektu, co wyraża się patrzeniem sobie w oczy. Przypominają trochę dwóch wojowników uważnie obserwujących się przed czekającą ich walką. Misie i karpie. W okresie istnienia ZSRR Leonid Breżniew stworzył swoisty styl powitań przywódców. Objęcia i soczyste całusy prosto w usta należały do kanonu powitań i pożegnań. Styl był na tyle dominujący, że miał późniejszych kontynuatorów nawet po śmierci Breżniewa. W ocenie zwykłych ludzi rytuał ten miał w sobie coś z rytuałów mafii. Udawana serdeczność, widoczny gołym okiem fałsz i nieszczerość. I I II III IV Edwarda Gierka w objęciach Leonida Breżniewa. Pierwszy sekretarz KC KPZR nieomal omdlewa jak dziewica. Stwarza to zaskakujące wrażenie, że to Edward Gierek jest dominującym samcem, a Leonid Breżniew nadstawia łaskawie usta do całowania w pozie sugerującej, że sprawia mu to przyjemność. Zamyka oczy, aby czerpać z tej sytuacji więcej przyjemności. KOMUNIKACJA NIEWERBALNA 24

25 II Wierny także w sferze rytuału, przywódca NRD Erich Honecker narzuca się z czułościami Gustawowi Husakowi, genseka z Czechosłowacji, który nie bardzo pali się do tej wymiany czułości. III Ostatni przywódca ZSRR Michaił Gorbaczow w najbardziej bodaj popularnym zdjęciu tego rytuału wraz z Erichem Honeckerem, wówczas już kompletną marionetką. Za kilka miesięcy przestało istnieć NRD, a ZSRR rozwiązał się jakiś czas później. Interesujące na tym zdjęciu jest ułożenie ust "w dzióbki" oraz intensywne obejmowanie się, co dodaje pocałunkowi pikanterii. Zdradza nam to, że całowanie się komunistycznych przywódców wykraczało poza czystą formę. Tak jakby po latach stosowania u obu mężczyzn wywoływało pozytywne emocje. IV To szczególnie widać w wykonaniu Borysa Jelcyna wówczas już prezydenta Rosji i Wiktora Czernomyrdina wtedy premiera. Ci dorośli w końcu mężczyźni demonstrują dużą naturalność i spontaniczność. W ich pocałunku jest pijacka prymitywna szczerość. Czuje się wręcz, że obaj panowie wypili razem niejedną butelkę podczas wspólnych biesiad. Także współcześni parlamentarzyści często używają powitań w starym stylu. Ponadto służy to także podkreśleniu własnej przynależności do danego ugrupowania, co z kolei prowadzi do zwiększenia polaryzacji relacji międzyludzkich. I tak jedni stają się wrogami, a inni prawie rodziną. Stwarza to okazję do charakterystycznych dla danego "stada" przejawów pozytywnych uczyć. Nie dziwi, zatem kiedy uczucia przejawiają się demonstracyjną wymianą zbliżeń fizycznych bez względu na płeć. Powyżej poseł Sobótka i Z nieco innej okazji mamy do Z kolei Józef Oleksy z Andrzejem posłanka Błochowiak czynienia z wymianę męskich Celińskim sarmacko wpadają wymieniający gesty sympatii. czułości, którą objawia poseł Wiatr sobie w ramiona, lecz nieco Także rudowłosa posłanka wobec ministra Cytryckiego. teatralnie. Ich biodra przeczą pragnie dołączyć do swojej Wygląda także na to, iż wzajemny ramionom. Ta poza, mimo koleżanki by uścisk ramion obu panów pozorów, zdradza brak równie ekspresyjnie wpaść w spotęguje jeszcze soczysty całus emocjonalnej głębi. Może dlatego, męski uścisk posła. w policzek, co wzmacnia że Andrzej Celiński nie ma dodatkowo wewnątrzpartyjną więź. wieloletniego stażu w SLD. Rytuał poddanego presji psychologicznej stada, jakim jest każde ugrupowanie polityczne, w swoim podświadomym przekazie ma na celu integrację na nieomal zwierzęcym poziomie. Im bardziej tego rodzaju kontakty fizyczne są "intymne" w sensie odległości, tym większą zażyłość emocjonalną należy podejrzewać. A jednocześnie dostrzec należy drugi biegun, czyli równie ekspresyjną agresywność wobec swoich przeciwników politycznych. PRZEMAWIANIE Niedyskretne dłonie. Przemawianie służy zwykle przekonywaniu. Natężenie emocjonalne związane z chęcią przekonania słuchaczy przejawia się mimiką i gestykulacją. Są one tym intensywniejsze im KOMUNIKACJA NIEWERBALNA 25

26 chęć przekonania jest większa. Należy tu uwzględniać oczywiście indywidualny temperament i uwarunkowania kulturowe. Niezależnie jednak od tego wszystkiego istnieje pewna ogólna zasada. Dłonie coś opowiadają: grożą, opisują, obiecują, zdradzają to co "w duszy gra". Dłonie kreślące obłe kształty Palec wskazujący wystawiony Innym razem mamy do czynienia ze (Tony Bleir) dopowiadają jak do góry jak wykrzyknik (Fidel sprawą otwartą i trudną do duży jest problem, coś Castro) podkreśla wagę słów zdefiniowania. Wtedy dłoń wnętrzem rośnie lub maleje, może i mówcy. Podkreśla, że to co skierowana do góry (Dalaj Lama) ma trzeba to coś zebrać jak powiedziane ma szczególną zachęcać do podjęcia tematu. urabiane ciasto lub wartość. W palcu Zaprasza do wzięcia udziału w obracany w dłoniach wskazującym niebo jest w dyskusji, zajęcia stanowiska, tak jak przedmiot, aby lepiej mu się pewnym sensie odwoływanie gest zachęcający do siedzenia. przyjrzeć. się do najwyższego Inaczej to ujmując; wraz z autorytetu i demonstracją zaciskaniem dłoni i wystawianiem płynącej stamtąd łaski bycia najważniejszym. wskazującego palca rośnie u mówcy przekonanie o własnych racjach. Im wyżej, tym poczucie to jest większe. Kreślenie w powietrzu otwartymi dłońmi rozmaitych figur znamionuje bieżący wysiłek intelektualny. Ręce pomagają znaleźć właściwe rozwiązanie. Jak u dziecka, które nie potrafi inaczej, bo brakuje mu słów. Obrazują lub wspierają myślenie i poszukiwanie czegoś właściwszego, choć mogą także być jedynie czystą nieomal barokową specyficzną dla mówcy ekspresją bez większego znaczenia. Co jest typowe dla południowców. Palec wskazujący. Ten gest typowy dla mężczyzn ma oczywistą falliczną formę. Świadczy też w pewien sposób o typowo męskich instynktach. Przez psychologów wyprostowany palec wskazujący ma metaforyczne działanie noża, a więc ma zranić, ostrzegać, wystraszyć. Ma w sobie coś z wykrzyknika i ma podkreślać wagę tego co się mówi. Zawsze jednak reprezentuje potrzebę eksponowania własnego ego. U każdej z prezentowanych postaci oznacza co innego. I II III IV V I II III Odmienną od pozostałych polityków postawę przyjmuje Bill Clinton. On koncentruje uwagę innych na wskazywanej przez siebie osobie lub rzeczy. Jest w tym geście siła przywódcy stada, który wskazuje innym co jest ważne. Przypomina w tym wojownika idącego przodem. Natomiast Andrzej Lepper tak nieśmiało wystawia palec wskazujący, bo mimo groźniej miny, wewnątrz nie jest już tak pewny siebie, jak próbuje pokazać to miną i głosem. Pakistański generał Musharaf zacisnął dłoń w pięść, bo właśnie takiej pewności nie ma i dlatego zdecyduje się na użycie siły w razie oporu. Gest pięści może więc także świadczyć o braku wewnętrznej siły. KOMUNIKACJA NIEWERBALNA 26

27 IV Osama Bin Laden uniósł palec, by podkreślić nieodwołalność wygłaszanych kwestii. Pokazuje, że się nie myli, bo jest z nim siła wyższa - logika, Bóg, racja. V Donald Ramsfeld kłuje nas lub kogoś w oczy dając do zrozumienia, że nie akceptuje odmiennego zdania, a to co mówi ma charakter polecenia" "zrób to i nie dyskutuj". Nad wszystkimi dominuje duch tow. Wiesława, który niczym Mojżesz łączy się z opatrznością za pomocą ręki wyciągniętej ku niebu. Przybierając dumną formę gotyckiej katedry wypełniony jest, niczym ona, przeświadczeniem o misji dziejowej jaką przypadło mu pełnić. Wystrzegajmy się ludzi, którzy wyciągając wskazujący palec ku górze próbują zdobyć tam poparcie dla tego co mówią i robią. Tym gestem bezwiednie ostrzegają nas przed sobą, bo zdradzają, że są ważniejsi od nas. Stara szkoła. Przemawianie to widowisko. Kiedyś, w czasach kiedy nie było ekspertów od image, politycy musieli bardziej ufać instynktowi, bardziej korzystać z gestykulacji. Prezydent Francji generał de Gaulle był ostatnim bodaj wielkim europejskim politykiem mającym wizję wykraczającą poza wyłącznie własny sukces. Ponieważ miał słaby wzrok, a nie chciał się pokazywać publicznie w okularach, uczył się swoich przemówień na pamięć i nigdy ich nie czytał. Dzięki temu mógł gestykulować. W serii ujęć zobrazowane są rosnące emocje przemawiającego. Początkowo spokojny, nieco wyniosły, o czym świadczy uniesiona broda i odchylona do tyłu postawa, stopniowo angażuje się w to co mówi. Otwierają się zamknięte dłonie i odwracają wnętrzem do góry. To emocja powoduje, że ręce unoszą się, tak jakby wysokość ich uniesienia świadczyć miała o wadze poruszanych kwestii. GESTY DŁONI, REKI I RAMION W RÓŻNYCH KOMBINACJACH Oto kilkanaście najczęstszych gestów z użyciem dłoni, przedramion i ramion: ręce splecione lub skrzyżowane na piersi wycofanie, wrogość i chęć obrony; pozycja ta występuje w kilku odmianach w zależności od tego w jakiej pozycji znajdują się dłonie: ręce skrzyżowane na piersi z zaciśniętymi pięściami ukrywanie czegoś, chęć opanowania emocji a nawet agresji; ręce skrzyżowane na piersi z dłońmi schowanymi pod pachami i kciukami skierowanymi ku górze postawa wywyższania się z jednoczesnym zamknięciem się; KOMUNIKACJA NIEWERBALNA 27

KOMUNIKACJA INTERPERSONALNA MOWA CIAŁA

KOMUNIKACJA INTERPERSONALNA MOWA CIAŁA KOMUNIKACJA INTERPERSONALNA MOWA CIAŁA KOMUNIKACJA INTERPERSONALNA KOMUNIKACJA INTERPERSONALNA to psychologiczny proces, dzięki któremu jednostka przekazuje i otrzymuje informacje w bezpośrednim kontakcie

Bardziej szczegółowo

Komunikacja niewerbalna

Komunikacja niewerbalna Komunikacja niewerbalna Wierzyć słowom czy gestom? Po czym rozpoznać czy klient kupi produkt? To, co mówimy nie zawsze odpowiada temu, co czujemy i temu, co mamy na myśli. Klient mówi: Właściwie nie jestem

Bardziej szczegółowo

Temat 3: Czy ciało może przekazywać informacje? Wprowadzenie do komunikacji niewerbalnej

Temat 3: Czy ciało może przekazywać informacje? Wprowadzenie do komunikacji niewerbalnej Temat 3: Czy ciało może przekazywać informacje? Wprowadzenie do komunikacji niewerbalnej Kraków, 27 listopada 2015 Warsztaty z komunikacji społecznej: Język ciała z elementami komunikacji interpersonalnej

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Talent autoprezentacji Sztuka zaprezentowania własnej osoby Katarzyna Lipska Wyższa Szkoła Ekonomii, Prawa i Nauk Medycznych im. prof. Edwarda Lipińskiego w Kielcach 26

Bardziej szczegółowo

Umiejętności psychologiczne w pracy doradcy cz 2. komunikacja interpersonalna. dr Małgorzata Artymiak

Umiejętności psychologiczne w pracy doradcy cz 2. komunikacja interpersonalna. dr Małgorzata Artymiak Umiejętności psychologiczne w pracy doradcy cz 2. komunikacja interpersonalna dr Małgorzata Artymiak Komunikacja Komunikacja jest procesem ukierunkowanym na przekazywanie informacji i/lub wywoływanie określonych

Bardziej szczegółowo

Podstawy komunikacji personalnej. Komunikacja niewerbalna

Podstawy komunikacji personalnej. Komunikacja niewerbalna Podstawy komunikacji personalnej Komunikacja niewerbalna Komunikacja niewerbalna Komunikacja niewerbalna Musi istnieć jakiś język, który obywa się bez słów. Jeśli nauczę się rozszyfrowywać ten język bez

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKACJA INTERPERSONALNA

KOMUNIKACJA INTERPERSONALNA KOMUNIKACJA INTERPERSONALNA Komunikację międzyludzką możemy podzielić na werbalną oraz niewerbalną. Komunikacja werbalna to inaczej słowa, które wypowiadamy, a niewerbalna to kanał wizualny, czyli nasze

Bardziej szczegółowo

CECHY EFEKTYWNEJ KOMUNIKACJI. Elżbieta Smołka www.perfumyfm.biz

CECHY EFEKTYWNEJ KOMUNIKACJI. Elżbieta Smołka www.perfumyfm.biz CECHY EFEKTYWNEJ KOMUNIKACJI Elżbieta Smołka www.perfumyfm.biz Opinie Myśli Uczucia Komunikowanie się polega na słownym lub bezsłownym przekazywaniu informacji, opinii, myśli, uczuć Skuteczne komunikowanie

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKACJA SPOŁECZNA

KOMUNIKACJA SPOŁECZNA KOMUNIKACJA SPOŁECZNA Cel szkolenia: Komunikacja społeczna jest podstawą dla wielu innych umiejętności: zarządzania, przewodzenia, efektywnej pracy w zespole, a można jej się nauczyć jedynie w praktyce

Bardziej szczegółowo

Temat: Jak odnosić się do innych? Iwona Lesiak nauczyciel religii i języka polskiego

Temat: Jak odnosić się do innych? Iwona Lesiak nauczyciel religii i języka polskiego Iwona Lesiak nauczyciel religii i języka polskiego Konspekt lekcji wychowawczej przeznaczony do realizacji w Szkole Podstawowej nr 5 z Oddziałami Integracyjnymi im. Powstańców Śląskich w Wieluniu, w klasie

Bardziej szczegółowo

1 Dziecko partnerem w komunikacji Justyna Mach

1 Dziecko partnerem w komunikacji Justyna Mach 1 2 Spis treści Wstęp......5 Rozdział I: Komunikacja interpersonalna......7 Rozdział II: Komunikacja niewerbalna.... 16 Rozdział III: Analiza transakcyjna.... 24 Rozdział IV: Jak rozmawiać z dzieckiem....

Bardziej szczegółowo

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu)

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu) Iwona Jończyk (imię i nazwisko nauczyciela) Wybrane zagadnienia z psychologii społecznej (przedmiot) 2407MR i GŻ 1997.08.18 (numer programu) Klasa IV TŻa, IV TŻb Lp. Cele kształcenia i wychowania Treści

Bardziej szczegółowo

O czym będziemy mówić?

O czym będziemy mówić? Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Człowiek w firmie czyli kto i jak tu rządzi? Sztuka zaprezentowania własnej osoby Anna Śleszyńska-Świderska Uniwersytet w Białymstoku 17 października 2013 r. EKONOMICZNY

Bardziej szczegółowo

Proces komunikacji - materiały szkoleniowe

Proces komunikacji - materiały szkoleniowe Proces komunikacji - materiały szkoleniowe Profesjonalna komunikacja Profesjonalna komunikacja to umiejętność odbierania informacji płynących od rozmówcy i przekazywania treści jakie chcemy podać, przy

Bardziej szczegółowo

Sztuka prezentacji i wystąpień publicznych jako podstawowa kompetencja w biznesie

Sztuka prezentacji i wystąpień publicznych jako podstawowa kompetencja w biznesie Sztuka prezentacji i wystąpień publicznych jako podstawowa kompetencja w biznesie Dr Mariusz Trojanowski Agencja Momentum Worldwide Kiedy potrzebne są umiejętności prezentacji? Wystąpienia publiczne przed

Bardziej szczegółowo

Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych.

Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych. Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych. Rodzina jest interpersonalnym systemem stosunków wewnątrz grupowych lub systemem społecznym. Te stosunki tworzone są przez więzi społeczne i emocjonalne.

Bardziej szczegółowo

PROGRAM ZAJĘĆ REWALIDACYJNO - WYCOWAWCZYCH

PROGRAM ZAJĘĆ REWALIDACYJNO - WYCOWAWCZYCH PROGRAM ZAJĘĆ REWALIDACYJNO - WYCOWAWCZYCH Program rewalidacyjno wychowawczy wzór opracowała pedagog PPP w Rabce Zdroju i wykorzystywała do CELÓW SZKOLENIOWYCH - zajęć warsztatowych z nauczycielami - przy

Bardziej szczegółowo

Komunikacja interpersonalna

Komunikacja interpersonalna Komunikacja interpersonalna Prowadzenie: Katarzyna Murawska Konrad Pluciński Zasady Mówimy sobie po imieniu Słuchamy siebie nawzajem Nie krytykujemy, nie oceniamy Tu i teraz Dyskrecja Punktualność Na zajęciach

Bardziej szczegółowo

Metody badawcze Marta Więckowska

Metody badawcze Marta Więckowska Metody badawcze Marta Więckowska Badania wizualne pozwalają zrozumieć proces postrzegania oraz obserwować jakie czynniki wpływają na postrzeganie obrazu. Czynniki wpływające na postrzeganie obrazu to:

Bardziej szczegółowo

Komunikacja społeczna. Opracowanie: Aneta Stosik

Komunikacja społeczna. Opracowanie: Aneta Stosik Komunikacja społeczna Opracowanie: Aneta Stosik Proces komunikowania się Komunikowanie się to wzajemne przekazywanie informacji, umiejętności, pojęć, idei, uczuć, itp. za pomocą symboli tworzonych przez

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Księgarnia PWN: Dale G. Leathers - Komunikacja niewerbalna. Przedmowa... 11

Spis treści. Księgarnia PWN: Dale G. Leathers - Komunikacja niewerbalna. Przedmowa... 11 Księgarnia PWN: Dale G. Leathers - Komunikacja niewerbalna Przedmowa... 11 część I KOMUNIKACJA NIEWERBALNA... 15 Rozdział 1. Natura komunikacji niewerbalnej... 17 1.1. Funkcjonalne znaczenie komunikacji

Bardziej szczegółowo

Kiedy nauczyciel klasy I staje się osobą znaczącą dla uczniów? Ewa Filipiak

Kiedy nauczyciel klasy I staje się osobą znaczącą dla uczniów? Ewa Filipiak Kiedy nauczyciel klasy I staje się osobą znaczącą dla uczniów? Ewa Filipiak Instytut Pedagogiki Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy Uczelnie dla szkół Główne myśli Etap edukacji wczesnoszkolnej

Bardziej szczegółowo

Tematyka szkolenia Zakres szkolenia Forma szkolenia

Tematyka szkolenia Zakres szkolenia Forma szkolenia Lp Tematyka szkolenia Zakres szkolenia Forma szkolenia Liczba godzin lekcyjnych szkolenia Liczna dni szkoleniowych Proponowany termin szkolenia 1. Nowoczesne standardy obsługi klienta 1. Profesjonalne

Bardziej szczegółowo

Dziecko z zespołem Aspergera w przedszkolu. Dorota Kalinowska - psycholog

Dziecko z zespołem Aspergera w przedszkolu. Dorota Kalinowska - psycholog Dziecko z zespołem Aspergera w przedszkolu Dorota Kalinowska - psycholog Zespół Aspergera vs Autyzm Podobieństwa: Nieprawidłowości w zakresie interakcji społecznych; Stereotypowy, ograniczony repertuar

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKOWANIE SIĘ sztuka i umiejętność

KOMUNIKOWANIE SIĘ sztuka i umiejętność KOMUNIKOWANIE SIĘ sztuka i umiejętność 1. ISTOTA I ZNACZENIE KOMUNIKOWANIA SIĘ 2. PROCES KOMUNIKOWANIA SIĘ 3. STYLE KOMUNIKOWANIA SIĘ 4. PRZESZKODY W KOMUNIKOWANIU SIĘ 1.ISTOTA I ZNACZENIE KOMUNIKOWANIA

Bardziej szczegółowo

Dzieci lubią książki! Czytanie wrażeniowe w ruchu, w tańcu i w zabawie

Dzieci lubią książki! Czytanie wrażeniowe w ruchu, w tańcu i w zabawie Dzieci lubią książki! Czytanie wrażeniowe w ruchu, w tańcu i w zabawie Seminarium dla nauczycieli wychowania przedszkolnego i edukacji wczesnoszkolnej ZCDN, 4 października 2014 r. Maria Twardowska Czy

Bardziej szczegółowo

Przewodnik po autyzmie. Materiał doszkalający dla wolontariuszy

Przewodnik po autyzmie. Materiał doszkalający dla wolontariuszy Przewodnik po autyzmie 1 Czym jest autyzm? Autyzm jest zaburzeniem neurorozwojowym, związanym z nieprawidłowym rozwojem i funkcjonowaniem mózgu we wczesnym dzieciństwie. Symptomy nieprawidłowości rozwoju

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKACJA NIEWERBALNA PODSTAWY

KOMUNIKACJA NIEWERBALNA PODSTAWY KOMUNIKACJA NIEWERBALNA PODSTAWY Znaczenie mowy ciała jest często przeceniane, wielu amatorskich guru twierdzi, Ŝe mowa ciała odpowiada za 70-80% relacji międzyludzkich. Tak nie jest. W relacjach międzyludzkich,

Bardziej szczegółowo

Gdy brakuje słów - wykorzystanie wspomagających i alternatywnych sposobów komunikacji w porozumiewaniu się osób z problemami w mówieniu

Gdy brakuje słów - wykorzystanie wspomagających i alternatywnych sposobów komunikacji w porozumiewaniu się osób z problemami w mówieniu Gdy brakuje słów - wykorzystanie wspomagających i alternatywnych sposobów komunikacji w porozumiewaniu się osób z problemami w mówieniu AAC (ang.) Augmentive and Alternative Communication Wspomagające

Bardziej szczegółowo

KONSPEKT ZAJĘĆ OPS MODUŁ 2 -s WSPARCIE PSYCHOLOGICZNE DLA OSÓB DŁUGOTRWALE BEZROBOTNYCH SPOTKANIE 1 PODSTAWY KOMUNIKACJI SPOLECZNEJ

KONSPEKT ZAJĘĆ OPS MODUŁ 2 -s WSPARCIE PSYCHOLOGICZNE DLA OSÓB DŁUGOTRWALE BEZROBOTNYCH SPOTKANIE 1 PODSTAWY KOMUNIKACJI SPOLECZNEJ KONSPEKT ZAJĘĆ OPS MODUŁ 2 -s WSPARCIE PSYCHOLOGICZNE DLA OSÓB DŁUGOTRWALE BEZROBOTNYCH SPOTKANIE 1 PODSTAWY KOMUNIKACJI SPOLECZNEJ zwiększenie umiejętności efektywnego komunikowania się rozwijanie technik

Bardziej szczegółowo

AUTOPREZENTACJA WYSTĄPIENIA PUBLICZNE

AUTOPREZENTACJA WYSTĄPIENIA PUBLICZNE AUTOPREZENTACJA WYSTĄPIENIA PUBLICZNE AUTOPREZENTACJA AUTOPREZENTACJA to sztuka, której zasady powinien znać każdy, kto obraca się w środowisku biznesowym - prezes firmy na posiedzeniu rady zarządu, pracownik

Bardziej szczegółowo

Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci

Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci Anna Kalbarczyk Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci Rozwój osobowości dziecka w wieku od 2 do 6 lat na podstawie jego

Bardziej szczegółowo

Co to jest konflikt, kiedy mówimy o konflikcie, co jest jego przyczyną?

Co to jest konflikt, kiedy mówimy o konflikcie, co jest jego przyczyną? MEDIACJE Co to jest konflikt, kiedy mówimy o konflikcie, co jest jego przyczyną? Konflikt to rozbieżność interesów lub przekonań stron. Ich dążenia nie mogą być zrealizowane równocześnie. Konflikt pojawia

Bardziej szczegółowo

Najlepsza Pozycja Seksualna. oswieconykochanek.pl pozycjeseksualne.pl autor: Brunet

Najlepsza Pozycja Seksualna. oswieconykochanek.pl pozycjeseksualne.pl autor: Brunet Najlepsza Pozycja Seksualna oswieconykochanek.pl pozycjeseksualne.pl autor: Brunet Najlepsza pozycja seksualna. Daje zarówno tobie jak i partnerce maksymalne przeżycia. - do stosowania jeśli chcesz mieć

Bardziej szczegółowo

Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka

Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka Osiągnięcia edukacyjne dla dzieci z oddziału przedszkolnego na rok szkolny 2014/2015 Oczekiwane efekty aktywności społecznej dziecka podaje swoje dane osobowe swobodnie wypowiada się na temat swojej rodziny

Bardziej szczegółowo

Komunikacja. Ewa Pisula Wydział Psychologii Uniwersytet Warszawski. Ewa.Pisula@psych.uw.edu.pl

Komunikacja. Ewa Pisula Wydział Psychologii Uniwersytet Warszawski. Ewa.Pisula@psych.uw.edu.pl Komunikacja Ewa Pisula Wydział Psychologii Uniwersytet Warszawski Ewa.Pisula@psych.uw.edu.pl Leo Kanner (1943) Osoby z autyzmem nie mówią lub też występuje u nich taki rodzaj mowy, który nie służy międzyosobowej

Bardziej szczegółowo

Przedszkolak u progu szkoły. Informacja dla rodziców

Przedszkolak u progu szkoły. Informacja dla rodziców Przedszkolak u progu szkoły Informacja dla rodziców Dobry start w szkole jest niezwykle ważny dla rozwoju dziecka. Jeśli jest ono psychicznie i fizycznie gotowe do podjęcia nauki, bez trudu i z radością

Bardziej szczegółowo

Wychowanie bez porażek (na podstawie książki T. Gordona)

Wychowanie bez porażek (na podstawie książki T. Gordona) Wychowanie bez porażek (na podstawie książki T. Gordona) Wychowanie bez porażek Wychowanie jest szczególnym rodzajem działalności ludzkiej, polegającym na świadomym wywoływaniu zamierzonych zmian w osobowości

Bardziej szczegółowo

JĘZYK JAKO KOMUNIKAT WYZWANIA I PORADY Z CYKLU: PORADY DYDAKTYKA

JĘZYK JAKO KOMUNIKAT WYZWANIA I PORADY Z CYKLU: PORADY DYDAKTYKA JĘZYK JAKO KOMUNIKAT WYZWANIA I PORADY Z CYKLU: PORADY DYDAKTYKA Definicje komunikacja ruch polegający na utrzymaniu łączności między odległymi od siebie miejscami, odbywający się środkami lokomocji na

Bardziej szczegółowo

Uczenie się języka obcego przez dzieci Monika Madej

Uczenie się języka obcego przez dzieci Monika Madej Uczenie się języka obcego przez dzieci Monika Madej Plan prezentacji pytania: - Jak dzieci uczą się języka obcego? - Jak rodzic może uczyć języka obcego swoje dziecko? - Jak sprawić, aby dziecko polubiło

Bardziej szczegółowo

TERAPIE, KTÓRE MOŻEMY POPROWADZIĆ SAMI

TERAPIE, KTÓRE MOŻEMY POPROWADZIĆ SAMI TERAPIE, KTÓRE MOŻEMY POPROWADZIĆ SAMI PROGRAM AKTYWNOŚCI KNILL ÓW RUCH ROZWIJAJĄCY W.SHERBORNE Opracowała: Joanna Dolna Marianna i Christopher Knill Metoda powstała w wyniku trudności, jakie napotykali

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 14 Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI W OŚWIĘCIMIU

PROGRAM WYCHOWAWCZY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 14 Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI W OŚWIĘCIMIU PROGRAM WYCHOWAWCZY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 14 Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI W OŚWIĘCIMIU UZASADNIENIE Ważnym zadaniem przedszkola jest kształtowanie cech i postaw dzieci, pozwalających im w przyszłości

Bardziej szczegółowo

PROFILAKTYKA UZALEŻNIEŃ RODZIC - DZIECKO DZIECKO - RODZIC

PROFILAKTYKA UZALEŻNIEŃ RODZIC - DZIECKO DZIECKO - RODZIC PROFILAKTYKA UZALEŻNIEŃ RODZIC - DZIECKO DZIECKO - RODZIC DROGI RODZICU! Buduj solidny fundament jakim jest dla dziecka Rodzina. Tylko bliski kontakt z dzieckiem może uchronić je od problemu uzależnienia.

Bardziej szczegółowo

Wystąpienia publiczne i prezentacje? To lubię lub polubię!

Wystąpienia publiczne i prezentacje? To lubię lub polubię! Wystąpienia publiczne i prezentacje? To lubię lub polubię! CEL PREZENTACJI: Przekazanie wskazówek, jak przygotować się do wystąpienia publicznego PLAN PREZENTACJI: 1. Jak myślimy o wystąpieniach publicznych?

Bardziej szczegółowo

Warsztaty grupowe z zakresu kluczowych umiejętności społeczno - zawodowych istotnych z punktu widzenia rynku pracy

Warsztaty grupowe z zakresu kluczowych umiejętności społeczno - zawodowych istotnych z punktu widzenia rynku pracy Warsztaty grupowe z zakresu kluczowych umiejętności społeczno - zawodowych istotnych z punktu widzenia rynku pracy II ETAP AKTYWIZACJI MATERIAŁY DLA BENEFICJENTÓW/BENEFICJENTEK CO TO SĄ EMOCJE? EMOCJE

Bardziej szczegółowo

OŚWIATA AUTYZM PRACA Z UCZNIEM ZE SPECJALNYMI POTRZEBAMI EDUKACYJNYMI

OŚWIATA AUTYZM PRACA Z UCZNIEM ZE SPECJALNYMI POTRZEBAMI EDUKACYJNYMI OŚWIATA AUTYZM PRACA Z UCZNIEM ZE SPECJALNYMI POTRZEBAMI EDUKACYJNYMI www.magazynnauczyciela.pl AUTYZM PRACA Z UCZNIEM ZE SPECJALNYMI POTRZEBAMI EDUKACYJNYMI AUTYZM PRACA Z UCZNIEM ZE SPECJALNYMI POTRZEBAMI

Bardziej szczegółowo

Jeszcze nie mówi, a już porozumiewa się - rozwój komunikowania się małych dzieci

Jeszcze nie mówi, a już porozumiewa się - rozwój komunikowania się małych dzieci Jeszcze nie mówi, a już porozumiewa się - rozwój komunikowania się małych dzieci Pierwsze miesiące życia dziecka 1. interakcje twarzą w twarz z opiekunem Pierwsze miesiące życia dziecka 1. interakcje twarzą

Bardziej szczegółowo

Specyfika pracy z osobami bezrobotnym perspektywa psychologiczna

Specyfika pracy z osobami bezrobotnym perspektywa psychologiczna Specyfika pracy z osobami bezrobotnym perspektywa psychologiczna Anna Skuzińska Centrum Informacji i Planowania Kariery Zawodowej w Elblągu Plan wystąpienia Charakterystyka psychologiczna sytuacji bez

Bardziej szczegółowo

Jak się porozumiewać i być zrozumianym - kilka słów o komunikacji niewerbalnej.

Jak się porozumiewać i być zrozumianym - kilka słów o komunikacji niewerbalnej. Jak się porozumiewać i być zrozumianym - kilka słów o komunikacji niewerbalnej. AAC to w skrócie komunikacja alternatywna i wspomagająca. To wszystkie sposoby porozumiewania się, które są wykorzystywane

Bardziej szczegółowo

Kompetencje językowe i komunikacyjne dzieci z autyzmem co oceniaćżeby dobrze pomóc?

Kompetencje językowe i komunikacyjne dzieci z autyzmem co oceniaćżeby dobrze pomóc? Kompetencje językowe i komunikacyjne dzieci z autyzmem co oceniaćżeby dobrze pomóc? Prowadzenie i opracowanie: Katarzyna Siwek Węgrów, 15.11.2010r. Autyzm a funkcjonowanie językowe Zaburzenia porozumiewania

Bardziej szczegółowo

Mowa ciała i podstawy kreowania wizerunku

Mowa ciała i podstawy kreowania wizerunku Mowa ciała i podstawy kreowania wizerunku Przekaz komunikacji wg Mehrabiana. Przekaz wg Birdwhistella. Kanał werbalny służy przede wszystkim do przekazywania informacji. Kanał niewerbalny służy do przekazywania

Bardziej szczegółowo

Żałoba i strata. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ

Żałoba i strata. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Żałoba i strata Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Żałoba Proces psychologicznej, społecznej i somatycznej reakcji, będącej odpowiedzią na utratę i jej konsekwencje. Spełnia prawie wszystkie kryteria

Bardziej szczegółowo

Metoda opracowana przez prof. Jagodę Cieszyńską opiera się na wieloletnich doświadczeniach w pracy z dziećmi z zaburzona komunikacją językową.

Metoda opracowana przez prof. Jagodę Cieszyńską opiera się na wieloletnich doświadczeniach w pracy z dziećmi z zaburzona komunikacją językową. Metoda Krakowska Metoda opracowana przez prof. Jagodę Cieszyńską opiera się na wieloletnich doświadczeniach w pracy z dziećmi z zaburzona komunikacją językową. Jest to metoda sylabowa oparta na wspomaganiu

Bardziej szczegółowo

POSTAW NA ROZWÓJ! 19.05.2011 KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA PROJEKT

POSTAW NA ROZWÓJ! 19.05.2011 KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA PROJEKT 19.05.2011 KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA PROJEKT POSTAW NA ROZWÓJ! Kampania informacyjno promocyjna oraz doradztwo dla osób dorosłych w zakresie kształcenia ustawicznego edycja 2 Projekt współfinansowany przez

Bardziej szczegółowo

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Może to autyzm? Kiedy rozwój dziecka budzi niepokój rodziców zwłaszcza w zakresie mowy i komunikacji, rozwoju ruchowego oraz/lub w sferze emocjonalno

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKACJA NIEWERBALNA W RELACJACH INTERPERSONALNYCH

KOMUNIKACJA NIEWERBALNA W RELACJACH INTERPERSONALNYCH KOMUNIKACJA NIEWERBALNA W RELACJACH INTERPERSONALNYCH Świadoma obserwacja własnych działań i zachowań innych ludzi jest dla każdego najlepszym sposobem na pogłębianie zrozumienia istniejących metod komunikowania

Bardziej szczegółowo

Percepcja wzrokowa jest zdolnością do rozpoznawania i rozróżniania bodźców

Percepcja wzrokowa jest zdolnością do rozpoznawania i rozróżniania bodźców Percepcja wzrokowa jest zdolnością do rozpoznawania i rozróżniania bodźców wzrokowych a także do ich interpretowania przez odniesienie do poprzednich doświadczeń. Nie jest wyłącznie zdolnością do dokładnego

Bardziej szczegółowo

TABELA ROZWOJU WIDZENIA MOJEGO DZIECKA

TABELA ROZWOJU WIDZENIA MOJEGO DZIECKA TABELA ROZWOJU WIDZENIA MOJEGO DZIECKA Tabela służy gromadzeniu obserwacji rozwoju widzenia dziecka w czasie codziennych zabaw wzrokowych i domowych ćwiczeń rehabilitacyjnych. Najlepiej sprawdza się system

Bardziej szczegółowo

Rola rodziców w kształtowaniu motywacji do nauki. Zespół Szkół w Rycerce Górnej

Rola rodziców w kształtowaniu motywacji do nauki. Zespół Szkół w Rycerce Górnej Rola rodziców w kształtowaniu motywacji do nauki Zespół Szkół w Rycerce Górnej CO TO JEST MOTYWACJA? Na słowo MOTYWACJA składają się dwa słówka: Motyw i Akcja. Czyli aby podjąć jakieś określone działanie

Bardziej szczegółowo

Z tego rozdziału dowiesz się:

Z tego rozdziału dowiesz się: Rozdział 2 Jak powstaje głos? Z tego rozdziału dowiesz się: które partie ciała biorą udział w tworzeniu głosu, jak przebiega proces wzbudzania dźwięku w krtani, w jaki sposób dźwięk staje się głoską, na

Bardziej szczegółowo

EFEKTYWNOŚĆ OSOBISTA. CYKL WARSZTATÓW natalis- psychoterapia dla pracowników firm

EFEKTYWNOŚĆ OSOBISTA. CYKL WARSZTATÓW natalis- psychoterapia dla pracowników firm EFEKTYWNOŚĆ OSOBISTA CYKL WARSZTATÓW natalis- psychoterapia dla pracowników firm Efektywność osobista Cele: Rozwinięcie umiejętności interpersonalnych i intrapersonalnych Odkrycie swojego potencjału i

Bardziej szczegółowo

W y m a g a n i a. EDUKACJA POLONISTYCZNA KLASA IIA IIB IIC IID SP r.szk.2015/2016

W y m a g a n i a. EDUKACJA POLONISTYCZNA KLASA IIA IIB IIC IID SP r.szk.2015/2016 W y m a g a n i a EDUKACJA POLONISTYCZNA KLASA IIA IIB IIC IID SP r.szk.2015/2016 wych.t.krzywicka, wych.b.niedźwiadek, wych.m.jasińska, wych.m.wojtyła Drwal EDUKACJA POLONISTYCZNA Edukacja EDUKACJA POLONISTYCZNA

Bardziej szczegółowo

Akademia Pozytywnej Profilaktyki. Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016

Akademia Pozytywnej Profilaktyki. Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016 Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016 Drodzy Rodzice, Szanowni Pedagodzy, Nauczyciele oraz Wychowawcy! Pozytywny rozwój jest elementem tzw. pozytywnej profilaktyki. Idea ta nie

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1 do Zapytania ofertowego nr W8/2015

Załącznik nr 1 do Zapytania ofertowego nr W8/2015 OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA USŁUGA SZKOLENIOWA I.A. Założenia szkoleniowe: Szkolenia będą prowadzone dla 5 grup szkoleniowych 1. GRUPA I Szkolenie z obsługi pacjenta: Komunikacja Pacjent Personel Medyczny

Bardziej szczegółowo

Warunki techniczne: wiek uczestników szkoła ponadpodstawowa, szkoła ponadgimnazjalna, miejsce zajęć szkoła, czas trwania zajęć 90 minut.

Warunki techniczne: wiek uczestników szkoła ponadpodstawowa, szkoła ponadgimnazjalna, miejsce zajęć szkoła, czas trwania zajęć 90 minut. Scenariusz zajęć Temat: Spotkanie z Innym. Tolerancja Cele: uświadomienie uczniom obecności w społeczeństwie osób z problemami komunikacyjnymi, nabycie umiejętności posługiwania się metodami komunikacji

Bardziej szczegółowo

Dziecko z SLI w szkole - diagnoza i postępowanie Agnieszka Maryniak

Dziecko z SLI w szkole - diagnoza i postępowanie Agnieszka Maryniak Dziecko z SLI w szkole - diagnoza i postępowanie Agnieszka Maryniak Wydział Psychologii, Uniwersytet Warszawski U dzieci w wieku szkolnym zaburzenia językowe mogą być trudne do rozpoznania Poprawa w zakresie

Bardziej szczegółowo

Kształtowanie się dominacji stronnej

Kształtowanie się dominacji stronnej Kształtowanie się dominacji stronnej Lateralizacja wyraża się np. większą sprawnością ruchową kończyn prawych od kończyn lewych. Lateralizacja to inaczej "stronność" - asymetria czynnościowa prawej i lewej

Bardziej szczegółowo

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska Nasza ziemia jest zdegenerowana, dzieci przestały być posłuszne rodzicom Tekst przypisywany egipskiemu kapłanowi

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ROSYJSKIEGO W SPOŁECZNYM GIMNAZJUM STO W CIECHANOWIE

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ROSYJSKIEGO W SPOŁECZNYM GIMNAZJUM STO W CIECHANOWIE PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ROSYJSKIEGO W SPOŁECZNYM GIMNAZJUM STO W CIECHANOWIE I. Kontrakt z uczniami: 1. Każdy uczeń jest oceniany zgodnie z zasadami sprawiedliwości. 2. Ocenie podlegają

Bardziej szczegółowo

Klasa I Część wspólna Klasa II Kształtowane dyspozycja

Klasa I Część wspólna Klasa II Kształtowane dyspozycja SCENARIUSZ ZAJĘĆ W KLASACH ŁĄCZONYCH I i II Temat tygodniowy Temat dnia Zagadnienia z podstawy programowej Klasa I Część wspólna Klasa II Kształtowane dyspozycja Świat wokół nas Świat wokół nas Mówimy

Bardziej szczegółowo

METODY AKTYWIZUJĄCE W PRACY Z DZIECKIEM Z AUTYZMEM I Z KLAS MŁODSZYCH

METODY AKTYWIZUJĄCE W PRACY Z DZIECKIEM Z AUTYZMEM I Z KLAS MŁODSZYCH METODY AKTYWIZUJĄCE W PRACY Z DZIECKIEM Z AUTYZMEM I Z KLAS MŁODSZYCH CZYM JEST AUTYZM? Autyzm należy do grupy całościowych zaburzeń rozwojowych, które zostały wyodrębnione spośród innych form zaburzeń

Bardziej szczegółowo

Rola dorosłych w rozwoju dziecka. Spotkanie z rodzicami Opracowanie: Paulina Lica

Rola dorosłych w rozwoju dziecka. Spotkanie z rodzicami Opracowanie: Paulina Lica Rola dorosłych w rozwoju dziecka Spotkanie z rodzicami Opracowanie: Paulina Lica Wiek przedszkolny to okres intensywnego rozwoju dziecka. Rodzicom dane jest codzienne uczestniczenie w tym procesie. Ich

Bardziej szczegółowo

nauczyciele, doceniając wartość programu i widząc jego efekty, realizują zajęcia z kolejnymi grupami dzieci.

nauczyciele, doceniając wartość programu i widząc jego efekty, realizują zajęcia z kolejnymi grupami dzieci. Program Przyjaciele Zippiego to międzynarodowy program promocji zdrowia psychicznego dla dzieci w wieku 5-8 lat, który kształtuje i rozwija umiejętności psychospołeczne u małych dzieci. Uczy różnych sposobów

Bardziej szczegółowo

BARIERY W KOMUNIKACJI I SPOSOBY ICH PRZEŁAMYWANIA

BARIERY W KOMUNIKACJI I SPOSOBY ICH PRZEŁAMYWANIA BARIERY W KOMUNIKACJI I SPOSOBY ICH PRZEŁAMYWANIA Sylwia Wrona Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Wrocław, 29.05.2015 KOMUNIKACJA - proces przekazywania (wymiany) informacji między jej uczestnikami -

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO www.prototo.pl

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKACJA interpersonalna

KOMUNIKACJA interpersonalna KOMUNIKACJA interpersonalna mgr Iwona Zakrzewska Tarasiuk Lublin, listopad grudzień 2014r. Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego 1 KOMUNIKACJA MIĘDZYLUDZKA

Bardziej szczegółowo

SZTUKA PREZENTACJI GŁÓWNE CELE SZKOLENIA:

SZTUKA PREZENTACJI GŁÓWNE CELE SZKOLENIA: SZTUKA PREZENTACJI Działaj, jakby każda osoba, którą spotykasz miała na szyi napis 'Spraw, bym poczuł się ważny'. Nie tylko odniesiesz sukces w sprzedaży, ale także w życiu. Mary Kay Ash GŁÓWNE CELE SZKOLENIA:

Bardziej szczegółowo

Program zajęć językowych

Program zajęć językowych Załącznik nr 6 Program zajęć językowych I. Wstęp A. Ogólna charakterystyka programu Nauczanie języka angielskiego jest ściśle związane z edukacyjnymi zadaniami szkoły w każdym zakresie, tj. w zakresie

Bardziej szczegółowo

Metody: rozmowa, obserwacja, opowieść ruchowa, gra

Metody: rozmowa, obserwacja, opowieść ruchowa, gra SCENARIUSZ 1 Temat zajęć: Zawody w zawody kobiety i mężczyźni w pracy - eliminowanie stereotypów związanych z płcią - zainteresowanie własną przyszłością w kontekście wyboru zawodu - kształcenie spostrzegawczości

Bardziej szczegółowo

Jak pomóc dziecku w okresie adaptacji w klasie I?

Jak pomóc dziecku w okresie adaptacji w klasie I? Jak pomóc dziecku w okresie adaptacji w klasie I? Magdalena Czub Zespół Wczesnej Edukacji Instytut Badań Edukacyjnych w Warszawie Uczelnie dla szkół Adaptacja w szkole Nauczyciel Dziecko Rodzic Rozpoznanie

Bardziej szczegółowo

SZTUKA UCZENIA SIĘ-PORADY. Jak działa nasz umysł? Jaki mamy typ inteligencji? Jaki styl uczenia preferujemy?

SZTUKA UCZENIA SIĘ-PORADY. Jak działa nasz umysł? Jaki mamy typ inteligencji? Jaki styl uczenia preferujemy? SZTUKA UCZENIA SIĘ-PORADY Jak działa nasz umysł? Jaki mamy typ inteligencji? Jaki styl uczenia preferujemy? Jak działa nasz umysł? Lewa półkula odpowiada za: Czytanie Pisanie Uczenie Podział czasu Rozumowanie

Bardziej szczegółowo

REFERAT STYLE UCZENIA SI WSZYSTKIEGO MO

REFERAT STYLE UCZENIA SI WSZYSTKIEGO MO REFERAT STYLE UCZENIA SIĘ. WSZYSTKIEGO MOŻESZ SZYBKO SIĘ NAUCZYĆ!!! Każde dziecko ma wrodzoną chęć poznawania świata, zdobywania wiedzy. Często spotykamy się z takimi sytuacjami, w których dziecko korzysta

Bardziej szczegółowo

relacje między ludźmi. składa się z trzech elementów: To pomiędzy tymi trzema elementami

relacje między ludźmi. składa się z trzech elementów: To pomiędzy tymi trzema elementami Komunikacja interpersonalna Agnieszka Ignatowicz-Witkowska Komunikacja interpersonalna Polega na słownym (werbalnym) lub bezsłownym (niewerbalnym) przesyłaniu informacji. Kształtuje relacje między ludźmi.

Bardziej szczegółowo

Program zajęć artystycznych z edukacji teatralnej. realizowanych w klasach I a i I c w roku szkolnym 2011/2012

Program zajęć artystycznych z edukacji teatralnej. realizowanych w klasach I a i I c w roku szkolnym 2011/2012 Program zajęć artystycznych z edukacji teatralnej realizowanych w klasach I a i I c w roku szkolnym 2011/2012 "Teatr pojmowany jako dzieło sztuki teatralnej powinien rozszerzać horyzont umysłowy dziecka,

Bardziej szczegółowo

Skala Gotowości Edukacyjnej Pięciolatków (SGE-5) Arkusz Obserwacyjny

Skala Gotowości Edukacyjnej Pięciolatków (SGE-5) Arkusz Obserwacyjny Część Druga Psychometryczna analiza wyników badań standaryzacyjnych Skali Gotowości Edukacyjnej Pięciolatków (SGE-5) Skala Gotowości Edukacyjnej Pięciolatków (SGE-5) Arkusz Obserwacyjny 79 Skala Gotowości

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Psychologia konsumenta Mgr Beata Skowrońska psycholog, coach Uniwersytet w Białymstoku 20 listopada 2014 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL

Bardziej szczegółowo

Granice. w procesie wychowania. Iwona Janeczek

Granice. w procesie wychowania. Iwona Janeczek Granice w procesie wychowania Iwona Janeczek Czym są granice? w świecie fizycznym są to płoty, szlabany, żywopłoty; informują o tym gdzie zaczyna się moja własność; w świecie duchowym są równie rzeczywiste,

Bardziej szczegółowo

Program Coachingu dla młodych osób

Program Coachingu dla młodych osób Program Coachingu dla młodych osób "Dziecku nie wlewaj wiedzy, ale zainspiruj je do działania " Przed rozpoczęciem modułu I wysyłamy do uczestników zajęć kwestionariusz 360 Moduł 1: Samoznanie jako część

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie ze szkolenia dotyczącego trudności wychowawczych

Sprawozdanie ze szkolenia dotyczącego trudności wychowawczych Sprawozdanie ze szkolenia dotyczącego trudności wychowawczych Trudności wychowawcze mają tak naprawdę najlżejszy ciężar gatunkowy, poważniejsze od nich są zaburzenia emocjonalne, a jeszcze cięższe jest

Bardziej szczegółowo

DODATKOWY OPIS WYBRANYCH ZAJĘĆ GRUPOWYCH OFEROWANYCH PRZEZ CENTRUM styczeń-czerwiec 2016 rok

DODATKOWY OPIS WYBRANYCH ZAJĘĆ GRUPOWYCH OFEROWANYCH PRZEZ CENTRUM styczeń-czerwiec 2016 rok DODATKOWY OPIS WYBRANYCH ZAJĘĆ GRUPOWYCH OFEROWANYCH PRZEZ CENTRUM styczeń-czerwiec 2016 rok I. DLA RODZICÓW ZASTĘPCZYCH 1. Być świadomym rodzicem zastępczym Cykl warsztatów wzmacniających kompetencje

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKÓW OBCYCH W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 3 W OZIMKU

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKÓW OBCYCH W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 3 W OZIMKU PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKÓW OBCYCH W SZKOLE PODSTAWOWEJ NR 3 W OZIMKU OPRACOWANIE ANNA MAZUR EWA KWIATKOWSKA OBSZARY AKTYWNOŚCI UCZNIA PODLEGAJĄCE OCENIE I ICH KRYTERIA Nauka języków obcych

Bardziej szczegółowo

STANDARDY WYMAGAO EGZAMINACYJNYCH Z JĘZYKA OBCEGO NOWOŻYTNEGO

STANDARDY WYMAGAO EGZAMINACYJNYCH Z JĘZYKA OBCEGO NOWOŻYTNEGO STANDARDY WYMAGAO EGZAMINACYJNYCH Z JĘZYKA OBCEGO NOWOŻYTNEGO I. Zdający zna: 1) proste struktury leksykalno- -gramatyczne umożliwiające formułowanie wypowiedzi poprawnych pod względem fonetycznym, ortograficznym,

Bardziej szczegółowo

Wszyscy ludzie mają jedną wspólną cechę są różni

Wszyscy ludzie mają jedną wspólną cechę są różni Wszyscy ludzie mają jedną wspólną cechę są różni Uczeń z Zespołem Aspergera. Uczeń z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim. rzuca się w oczy, jak bardzo są oni różni. Nie są świadomi olbrzymiego wysiłku,

Bardziej szczegółowo

Skuteczna prezentacja PowerPoint. Opracowanie: Anna Walkowiak

Skuteczna prezentacja PowerPoint. Opracowanie: Anna Walkowiak Skuteczna prezentacja PowerPoint Opracowanie: Anna Walkowiak Pomoce wizualne Pomoc wizualna jest dobra gdy: treść i obraz pomocy wizualnej są łatwo zrozumiałe, jest ona czytelna, przekazuje pojedynczą

Bardziej szczegółowo

Wyróżniono 6 ważnych elementów szacowania ryzyka i potrzeby ochrony dziecka w relacjach rodzic dziecko

Wyróżniono 6 ważnych elementów szacowania ryzyka i potrzeby ochrony dziecka w relacjach rodzic dziecko Anna Bakuła Jak diagnozować krzywdzenie dziecka Wielu autorów twierdzi, że na zjawisko maltretowania dzieci należy spojrzeć z perspektywy właściwości indywidualnych dziecka, cech jego rodziny jako systemu,

Bardziej szczegółowo

JAK RADZIĆ SOBIE Z NASTOLATKIEM W SYTUACJACH KONFLIKTOWYCH?

JAK RADZIĆ SOBIE Z NASTOLATKIEM W SYTUACJACH KONFLIKTOWYCH? JAK RADZIĆ SOBIE Z NASTOLATKIEM W SYTUACJACH KONFLIKTOWYCH? Podstawowa zasada radzenia sobie w sytuacjach konfliktowych:,,nie reaguj, tylko działaj Rodzice rzadko starają się dojść do tego, dlaczego ich

Bardziej szczegółowo

Egzamin gimnazjalny z zakresu przedmiotów humanistycznych. Odpowiedzi i punktacja zadań do zestawu egzaminacyjnego GH-A1-031 W teatrze świata

Egzamin gimnazjalny z zakresu przedmiotów humanistycznych. Odpowiedzi i punktacja zadań do zestawu egzaminacyjnego GH-A1-031 W teatrze świata Egzamin gimnazjalny z zakresu przedmiotów humanistycznych. Odpowiedzi i punktacja zadań do zestawu egzaminacyjnego GH-A1-031 W teatrze świata ODPOWIEDZI DO ZADAŃ ZAMKNIĘTYCH 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12

Bardziej szczegółowo

DOBRE MANIERY. DOBRE MANIERY: zachowanie społecznie właściwe. ETYKIETA: powszechnie przyjęte zasady właściwego zachowania.

DOBRE MANIERY. DOBRE MANIERY: zachowanie społecznie właściwe. ETYKIETA: powszechnie przyjęte zasady właściwego zachowania. DOBRE MANIERY DOBRE MANIERY: zachowanie społecznie właściwe. ETYKIETA: powszechnie przyjęte zasady właściwego zachowania. GRZECZNOŚĆ: dobre maniery i taktowne zachowanie. Dobre maniery świadczą o szacunku

Bardziej szczegółowo

INNOWACJA PEDAGOGICZNA PRZEDSZKOLA MIEJSKIEGO NR 24 W OLSZTYNIE

INNOWACJA PEDAGOGICZNA PRZEDSZKOLA MIEJSKIEGO NR 24 W OLSZTYNIE INNOWACJA PEDAGOGICZNA PRZEDSZKOLA MIEJSKIEGO NR 24 W OLSZTYNIE 1. Tytuł innowacji Z angielskim za pan brat już od najmłodszych lat 2. Typ innowacji Programowa i organizacyjna: - wprowadzenie zajęć z języka

Bardziej szczegółowo

Dziecko w sieci badanie zagrożeń związanych z poznawaniem ludzi przez Internet wśród dzieci w wieku 12-17 lat. 20-25 października 2004

Dziecko w sieci badanie zagrożeń związanych z poznawaniem ludzi przez Internet wśród dzieci w wieku 12-17 lat. 20-25 października 2004 Dziecko w sieci badanie zagrożeń związanych z poznawaniem ludzi przez Internet wśród dzieci w wieku 12-17 lat 20-25 października 2004 1 Podsumowanie 2 Podsumowanie (1) Zdecydowana większość badanych (91%)

Bardziej szczegółowo