Nadwrażliwość na gluten, niezwiązana z celiakią (Non-Coeliac Gluten Sensitivity)

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Nadwrażliwość na gluten, niezwiązana z celiakią (Non-Coeliac Gluten Sensitivity)"

Transkrypt

1 Nadwrażliwość na gluten, niezwiązana z celiakią (Non-Coeliac Gluten Sensitivity) Na podstawie: Non celiac gluten sensitivity Geoffrey Holmes, Royal Derby Hospital, Derby, UK Gastroenterology and Hepatology From Bed to Bench, 2013 editorial Gluten sensitivity: not celiac and not certain Rohini Vanga, Daniel Leffler, The Celiac Center, Boston, Massachusetts; Gastroenterology 2013 (06), editorial Opracowanie - dr n. med. Magdalena Golachowska Instytut Psychodietetyki W przeszłości celiakia i nadwrażliwość na gluten były używane jako synonimy tego samego schorzenia. Pierwsze doniesienia o istnieniu wrażliwości na pszenicę, niezależnej od celiakii pojawiły się w czasopismach naukowych już ponad 30 lat temu, opublikowane jako krótkie opisy przypadków (2-4). W pracy Coopera et al z 1980 r (5) w szpitalu Birmingham General Hospital w Wlk. Brytanii przebadano 17 pacjentów z chroniczną biegunką, którzy nie otrzymali konkretnej diagnozy ani skutecznej terapii. Spośród nich, u dziewięciu kobiet, które cierpiały na uporczywą biegunkę nawet 20 lat (średnio 5 lat), zanotowano ustąpienie objawów po zastosowaniu diety bezglutenowej. Pozostałe 8 osób z tego badania nie wykazało podobnej poprawy. Spośród osób pozytywnie reagujących na dietę, oprócz biegunki ustąpiły także i inne objawy takie jak na ból i obrzmienie brzucha, złe samopoczucie i zmęczenie. Badanie krwi wykazało normalne parametry, nie obserwowano także tłuszczowych stolców. Tylko 3 osoby posiadały haplotyp HLA-B8. Wielokrotne biopsje jelita czczego pobrane od 9 pacjentek (54 próbki) wykazały normalną strukturę kosmków oraz jedynie nieznaczny wzrost liczby komórek w blaszce właściwej (lamina propria) i limfocytów wewnątrz-epitelialnych, w porównaniu z 17 kontrolami i pozostałymi 8 pacjentami nie reagującymi na dietę. Liczba naciekających komórek była zdecydowanie niższa niż u nieleczonych pacjentów ze zdiagnozowaną celiakią (6). Reakcja tych 9 pacjentek na zmianę diety była bardzo wyraźna. Już po 2 tygodniach każda z nich zaobserwowała załagodzenie symptomów. Wszystkie pacjentki stosowały tę dietę przez 4-6 lat. Wielokrotnie pobierane biopsje wykazały normalną strukturę jelita i powrót do prawidłowej ilości komórek. Eksperymentalna prowokacja glutenem spowodowała powrót symptomów w ciągu 8-12 godzin, które utrzymywały się nawet do 7 dni. Notowano nieznaczny wzrost liczby komórek nabłonka (średni wzrost 297 kom/mm 2 ) w 24h po prowokacji glutenem, ale nie zaobserowowano zmian w ilości eozynofili ani wewnątrzepitelialnych limfocytów. Oprócz wymienionych powyżej, żadne inne zmiany nie były zaobserwowane. Co ciekawe, u 8 pacjentów nie reagujących na zmianę diety, nie wykazano zmian w liczbie komórek nawet po prowokacji glutenem. Wnioskiem tego badania było, iż istnieje nietolerancja glutenu niezwiązana z celiakią i może być skutecznie leczona za pomocą właściwej diety, natomiast mechanizm odpowiedzialny za powstanie choroby i wyzdrowienie nie został poznany. Opublikowanie tych wyników i postawienie tezy istnienia NCGS było w owych czasach na tyle kontrowersyjne, iż nawet edytorzy czasopisma, które opublikowało ten artykuł ostro skrytykowali badanie zarzucając złą metodologię i nieprzekonujące dowody (7). Autorzy utrzymali jednak swoje stanowisko i rzetelność wyników, które jednoznacznie świadczyły o istnieniu nietolerancji glutenu niezwiązanej z celiakią (8). Na tym etapie sprawa utknęła na wiele lat, aż do obecnych czasów.

2 Ponowne zainteresowanie środowiska medycznego tym schorzeniem nastąpiło głównie pod wpływem nacisku społeczeństwa, licznego pojawiania się w popularnych mediach tematów dotyczących alergii pokarmowych, opisach mniej lub bardziej prawdziwych reakcji po spożyciu pszenicy oraz faktycznej poprawy zdrowia wielu ludzi po samowolnym wprowadzeniu diety bezglutenowej (9). Obecnie ok. 17% Amerykanów kupuje produkty bezglutenowe, a szacuje się, że do roku 2017 rynek ten będzie wart 6,6mld dolarów (10). Badanie z Nowej Zelandii pokazuje, że unikanie glutenu występuje 5x częściej niż występowanie medycznie potwierdzonej celiakii (11). Przypuszczalnie podobne trendy występują we wszystkich krajach, gdzie jest dostępna żywność bezglutenowa. Świat medycyny jeszcze przez długie lata zdawał się nie zauważać tych tendencji. Dopiero w 2011 roku w Londynie zebrała się grupa ekspertów, która postanowiła uporządkować i zdefiniować istniejące zaburzenia związane z glutenem. Zaproponowano 3 formy reakcji na gluten (12): celiakia (choroba trzewna) alergia na pszenicę wrażliwość na gluten Ta ostatnia została zdefiniowana jako reakcja na gluten ale bez uruchomienia mechanizmów alergicznych i immunologicznych. Ściślej, diagnoza oparta jest na następujących czynnikach: negatywne markery celiakii (brak przeciwciał przeciwko endomysium i/lub transglutaminazie tkankowej) przeciwciała antygliadynowe (AGA) mogą być obecne prawidłowa struktura śluzówki dwunastnicy ustąpienie symptomów na diecie bezglutenowej powrót symptomów po prowokacji glutenem. Diagnoza NCGS jest więc oparta głównie na wykluczeniach. Wciąż trudno odróżnić ją od celiakii i syndromu jelita wrażliwego. Nie ma także jasnych danych dotyczących częstości występowania tego schorzenia choć klinika w Maryland w USA, szacuje, iż 6% pacjentów spełnia powyższe kryteria (12). Najnowsze badania pomagają dokładniej scharakteryzować wrażliwość na gluten niezwiązaną z celiakią. W nierandomizowanym, prospektywnym badaniu Wahnschaffe et al. (2007) uczestniczyło 41 pacjentów zdiagnozowanych z IBS (Irritable Bowel Syndrome, syndrom jelita wrażliwego) wg kryteriów rzymskich II, ale posiadających normalny obraz makroskopowy biopsji jelita cienkiego. U osób pozytywnych na HLA-DQ2, na IgG AGA/tTG albo oba markery (HLA-DQ2 i IgG AGA/tTG) dieta bezglutenowa stosowana przez 6 miesięcy doprowadziła do wyraźnego zmniejszenia się symptomów takich jak: ból i obrzmienie brzucha, wzdęcia, uczucie ciężkości i pełności, przelewanie się w żołądku. U pacjentów negatywnych na te markery, zmiana diety nie przyniosła poprawy (13). Biegunka wycofywała się częściej u pacjentów pozytywnych na markery celiakii. Badanie to ujawniło istnienie podgrupy pacjentów z syndromem jelita wrażliwego, u których objawy łagodnieją pod wpływem diety bezglutenowej. Istotne jest także wyodrębnienie pacjentów, u których obecne są markery celiakii, ale kosmki dwunastnicy wykazują normalną strukturę. W takim przypadku zachodzi ryzyko rozwinięcia się z czasem

3 jawnej, pełnoobjawowej celiakii. Jest to określane jako ukryta (bezobjawowa, latentna) forma celiakii i przez to powinno być włączane do grupy schorzeń dotyczącej celiakii (14). Biesiekierski et al., (2011) przeprowadził pierwsze badanie nad NCGS prowadzone wg nowoczesnych, rygorystycznych standardów metody naukowej: randomizowane, podwójnie ślepe i z grupą placebo. Celem było określenie czy spożycie glutenu wywoła symptomy u pacjentów nie chorujących na celiakię oraz próbę wytłumaczenia tego mechanizmu (15). Do badania włączono 34 pacjentów z IBS (kryteria Rzymskie III), którzy zaobserwowali znaczną poprawę zdrowia na diecie bezglutenowej stosowanej przez minimum 6 tygodni. Celiakia została wykluczona na podstawie (i) prawidłowych obrazów biopsji dwunastnicy jeszcze przed zastosowaniem diety bezglutenowej u osób pozytywnych na HLA-DQ2 lub HLA-DQ8, oraz (ii) braku haplotypów HLA-DQ2 i HLA-DQ8. Wszyscy pacjenci byli negatywni na przeciwciała przeciwko ttg i endomysium. W ciągu kolejnych 6 tygodni 19 pacjentów otrzymało dietę zawierającą gluten a 15 osób placebo. Zastosowana dieta nie zawierała FODMAP (fermentowalne oligosacharydy, disacharydy, monosacharydy i poliole). Wyniki oparte były o informacje od pacjentów otrzymane w formie ankiety dotyczącej powrotu symptomów; o badania biochemiczne i kliniczne, tj: obecność przeciwciał związanych z celiakią, CRP, przepuszczalność jelitowa, poziom laktoferyny kałowej, które mogły ulec zmianie podczas prowokacji glutenem. Zdecydowanie więcej pacjentów (68%, p=0,001) w grupie dostającej gluten zaznaczyło powrót symptomów w porównaniu do grupy placebo (40%). W grupie z glutenem wraz z czasem trwania badania rosły doniesienia dotyczące bólu, niezadowolenia z konsystencji stolca, zmęczenia. W żadnej grupie nie zaobserwowano żadnych zmian w biomarkerach, a obserwowane sympotomy nie różniły się u osób pozytywnych i negatywnych na HLA-DQ2 i/lub HLA-DQ8. Badanie to wskazuje, że obecność glutenu w diecie może wywołać symptomy nawet u osób nie chorujących na celiakię. Gluten użyty w tym badaniu był pozbawiony FODMAPs, które są podejrzane o wywoływanie symptomów u osób z IBS (16). Mechanizm działania nie został wyjaśniony, prawdopodobnie dlatego, iż wybrane markery nie były na tyle wrażliwe by wykazać reakcję na subtelne zmiany. Spośród 920 pacjentów cierpiących na IBS (kryteria rzymskie II) przebadanych przez grupę Carroccio et al, (2012), 276 zostało zidentyfikowanych jako osoby wrażliwe na pszenicę (17) według kryteriów panelu ekspertów z Londynu (12). Spośród nich 70-cioro wykazywało wrażliwość tylko na pszenicę, a pozostałe 206 wrażliwość także na inne składniki pokarmowe. Osoby z wrażliwością tylko na pszenicę wykazywały symptomy wskazujące na celiakię: 75% z nich posiadało haplotypy HLA-DQ2 lub HLA-DQ8, 33% wytwarzała EMA z kultury biopsji, a niemal wszyscy mieli podwyższoną liczbę limfocytów wewnątrz-epitelialnych. Niektórzy z nich z pewnością posiadali latentną formę celiakii, mogącą z czasem rozwinąć się w formę pełnoobjawową (18). Jednakże wrażliwość na pszenicę była obserwowana także i u tych, którzy nie mieli celiakii pod żadnymi z kryteriów i nie mogą jej rozwinąć gdyż nie posiadają koniecznego haplotypu HLA-DQ2 ani HLA-DQ8. Jako charakterystyczne wyznaczniki wrażliwości na pszenicę typu NCGS autorzy zaproponowali obecność eozynofili w lamina propria w dwunastnicy i okrężnicy oraz aktywację bazofili. Pacjenci cierpiący na wiele nietolerancji pokarmowych wykazywali więcej objawów wskazujących na istnienie alergii pokarmowej. To badanie pokazało, że pacjenci posiadający wrażliwość na gluten niezwiązaną z celiakią mogą rozwinąć alergie pokarmowe w przyszłości. Sapone et al. (2011) przeprowadził badanie z 26 pacjentami wrażliwymi na gluten, 42 z celiakią i 39 pacjentami z dyspepsją jako grupą kontrolną (19). Po zastosowaniu diety

4 bezglutenowej osoby wrażliwe na gluten odczuły poprawę już po kilku dniach, która utrzymywała się przez cały czas trwania badania. 57% z nich było pozytywnych na HLA- DQ2 i/lub HLA-DQ8 (prawdopodobieństwo celiakii). Ale niemal połowa z nich nie miała celiakii w żadnej z jej form, ponieważ nie było wymaganego haplotypu. Naciek limfocytów wewnątrz-epitelialnych CD3+ w śluzówce jelita cienkiego u osób wrażliwych na gluten mieścił się w wartościach pomiędzy kontrolą a pacjentami z celiakią. Natomiast przepuszczalność jelita była znacząco niższa niż u pacjentów z celiakią, co zostało przetestowane próbą z laktulozą/mannitolem. Obecność laktulozy w moczu świadczy o transporcie międzykomórkowym, co związane jest z niższą szczelnością nabłonka jelit. U osób z NCGS zaobserowano wyższą ekspresję Klaudyny CLDN4, białka, które obniża przepuszczalność zależną od TJ (tight junctions), w porównianiu do pacjentów z celiakią. Co ciekawe, 48% NCGS posiadało przeciwciała AGA (antigliandynowe), co świadczy o tym, że pochodne glutenu wciąż mają wpływ na układ immunologiczny. Wcześniej ta grupa badaczy wykazała wzrost stężenia IL-17 u chorych na celiakię, ale nie u osób z wrażliwością na gluten wskazując na inny mechanizm działania glutenu w tych dwóch schorzeniach (20). W obecnym badaniu doniesiono, że cytokina IFN-gamma jest wytwarzana w śluzówce na zdecydowanie niższym poziomie u NCGS niż w celiakii, natomiast IL-6, która promuje aktywność komórek Th-17 jest podwższona (19). Te odkrycia wskazują, że w patogenezie wrażliwości na gluten, biorą udział raczej wrodzone mechanizmy immunologiczne, a nie nabyte. Te dwa badania są o tyle istotne, iż opisują pacjentów podobnych do tych z badania w Birmingham 30 lat temu, ale przy użyciu nowoczesnych technik. Najnowsza publikacja Biesiekierskiego et al, 2013 (21) do badań nad wpływem glutenu na występowanie objawów wprowadza dodatkowy czynnik jakim jest obecność w diecie FODMAP (fermentable oligosaccharides, disaccharides, monosaccharides and polyols, dokładna definicja na końcu tekstu). Wraz ze światowymi trendami w zmianie diety i wzorów żywieniowych obserwowanych w ciągu ostatnich 20 lat, tzw. zachodni styl żywienia, ilość FODMAPs w diecie wzrosła dramatycznie (22). Związki te są głównymi czynnikami odpowiedzialnymi za problemy jelitowe u pacjentów z nadwrażliwością trzewną lub nieprawidłową motoryką jelit. Rozdęcie jelit spowodowane jest działaniem osmotycznym FODMAP i wzmożoną produkcją gazów związaną z ich łatwą fermentacją przez bakterie jelitowe w jelicie cienkim i górnym odcinku jelita grubego (23,24). W badaniu uczestniczyło 37 osób z NCGS zdefiniowanym jako syndrom wrażliwego jelita zgodnie z kryteriami rzymskimi III z ustąpieniem objawów na diecie bezglutenowej, przy wyłączeniu wszelkich form celiakii. Po ujednoliceniu jadłospisów (1 tydzień), wszyscy uczestnicy otrzymali dietę o niskiej zawartości FODMAPs (2 tygodnie), po czym rozdzielono ich na 3 grupy: (i) dieta wysokoglutenowa (16g glutenu/dzień), (ii) nisko-glutenowa (2g glutenu i 14g serwatki/dzień), (iii) kontrola (16g serwatki/dzień) spożywana przez 1 tydzień. Po 2 tygodniach okresu wypłukania (dieta nisko-fodmap) grupy zamieniono, i powtórzono cykl 3 razy, tak aby każda grupa otrzymała każdą z 3 rodzajów diet. Następnie po dość długim okresie (8-17 miesięcy) 22 uczestników badania otrzymało ponownie 3-dniową dietę zawierającą gluten (16g), serwatkę (16g) lub placebo (żadnego białka). Wbrew oczekiwaniom uczestnicy zgłaszali wyraźną poprawę na diecie z niską zawartością FODMAP, natomiast autorzy nie znaleźli żadnych dowodów specyficznego lub zależnego od dawki, symptomatycznego ani biologicznego wpływu obecności glutenu wśród badanych osób.

5 Co w takim razie może być wywnioskowane z tych badań na temat wrażliwości na gluten? Oczywiste jest, że wrażliwość na gluten istnieje jako schorzenie odrębne od jawnej formy celiakii i z częstotliwością występowania ponad 5x większą niż celiakia. NCGS może być odróżnione od celiakii na podstawie badań klinicznych, w oparciu o strukturę i funkcję śluzówki jelita cienkiego a także na podstawie badań immunologicznych. Pacjenci, którzy posiadają haplotypy (HLA-DQ2 i/lub DQ8) i przeciwciała związane z celiakią, ale mają normalny obraz kosmków jelitowych, są kwalifikowani do posiadania ukrytej, bezobjawowej (latentnej) formy celiakii. Jednakże około połowa pacjentów nie posiada celiakii w żadnej z jej form, ponieważ nie występuje wymagany haplotyp. Istnieją doniesienia, iż dieta zawierająca gluten może indukować proliferację peryferyjnych monocytów i zwiększać produkcję cytokin niezależnie od statusu HLA-DQ (25), a także indukować aktywację bazofili (26). Te odkrycia są w sprzeczności z innym badaniem, gdzie w 1 przypadku nie zaobserwowano żadnego wzrostu markerów stanu zapalnego po prowokacji glutenem (27) i w innym, gdzie jedynym objawem wpływu pszenicy była inflitracja eozynofili w nabłonku dwunastnicy i jelita grubego (17). Niektórzy badacze sugerują, że NCGS może być scharakteryzowany przez selektywną aktywację wrodzonej odporności z podwyższoną ekspresją receptora Toll-like-2, -4 oraz FOXP3 (20,28), co jest z kolei sprzeczne ze związkiem genotypów HLA-DQ z odpornością nabytą. Co więcej, gluten może, ale wcale nie musi być głównym sprawcą NCGS. Całkiem możliwe, że inne białka lub węglowodany z pszenicy wywołują symptomy jelitowe (29) Sugerowano także opis NCGS jako IgE-zależną alergię na pszenicę (30), lub jako wpływ opiatopodobnego działania glutenu (31). Co więcej, najnowsze wyniki Biesiekierskiego (2013) stawiają pod znakiem zapytania etiologię NCGS jako zależną od glutenu, donosząc iż to raczej FODMAPs a nie gluten ani inne składniki pszenicy, odpowiadają za zniesienie symptomów na diecie nisko-glutenowej (21). Na koniec, za pogorszeniem zdrowia u coraz większej liczby ludzi wywołanym spożywaniem produktów z pszenicy może stać efekt nocebo, gdzie co wrażliwsze osoby wierzą, iż gluten na pewno im szkodzi (32). Jakie są implikacje kliniczne? Niektórzy pacjenci będą podejrzewali u siebie alergię i samowolnie rozpoczną eksperymentowanie z dietą bezglutenową. Jeśli poczują się lepiej będą ją utrzymywali z różnym poziomem restrykcyjności, nigdy nie konsultując się z lekarzem ani dietetykiem. Z ekspertami w służbie zdrowia skontaktują się natomiast tylko pacjenci posiadający symptomy podobne do celiakii, których nie potrafią wyleczyć, a u których celiakia i inne znane przyczyny zostały wyeliminowane. W takich przypadkach prawdopodobną diagnozą może być NCGS. Niestety obecnie nie ma żadnych testów immunologicznych ani klinicznych pomagających w ustaleniu diagnozy. Najwięcej informacji daje jedynie wprowadzenie diety bezglutenowej, pod nadzorem dietetyka, i obserwacja czy przynosi ona ulgę. Jeśli tak, można tę dietę kontynuować, natomiast w celu pełniejszego upewnienia się w diagnozie NCGS należałoby za zgodą pacjenta przeprowadzić prowokację glutenem. Nie wiadomo także czy NCGS jest schorzeniem permanentnym czy tylko przejściowym. Czynniki wywołujące wrażliwość na gluten mogą okazać się samoustępujące, np: infekcje jelitowe, zmiany w ilości spożywanego glutenu, stres wywołany zabiegiem chirurgicznym lub ciąża. Przejściową wrażliwość można sprawdzić poprzez ponowne wprowadzanie kontrolowanych dawek glutenu, aby zobaczyć czy jest on znów dobrze tolerowany i jaka ilość może być spożywana bez wywołania objawów. Wrażliwość na gluten (NCGS) jako osobna jednostka chorobowa wyłania się powoli, ale zyskuje coraz więcej uwagi jako dość powszechna przyczyna zachorowalności wśród

6 społeczeństwa. Potrzebne jest wciąż wiele odpowiedzi dotyczących m.in. częstości występowania, znalezienia prostych testów diagnostycznych, zrozumienia etiologii i mechanizmu w jaki gluten wywołuje symptomy oraz czy inne pokarmy mają wpływ na obraz schorzenia. Warte obserwacji są również długofalowe efekty u osób z wrażliwością na pszenicę, które nie zastosują żadnej terapii ani diety. Ponadto może okazać się, że pacjenci cierpiący wiele lat na nieuleczalne symptomy mogą doznać ulgi poprzez proste zmiany w diecie. Byłoby wielką stratą, gdyby pozostali oni bez diagnozy, bez możliwej terapii i wciąż cierpiący. Literatura: 1. Caio G, Volta U. Coeliac disease: changing diagnostic criteria. Gastroenterol Hepatol Bed Bench 2011; 5: Dickerson JWT, Ballantine L, Hastrop K. Food allergy. Lancet 1978; 1: Jonas A. Wheat sensitive - but not coeliac. Lancet 1978; 1: Dahl R. Wheat sensitive - but not coeliac. Lancet 1979; 1: Cooper BT, Holmes GK, Ferguson R, Thompson RA, Allan RN, Cooke WT. Glutensensitive diarrhea without evidence of celiac disease. Gastroenterology 1980; 79: Holmes GK, Asquith P, Stokes PL, Cooke WT. Cellular infiltrate of jejunal biopsies in adult celiac disease in relation to gluten withdrawal. Gut 1974; 15: Falchuk ZM. Gluten-sensitive diarrhea without enteropathy: fact of fancy? Gastroenterology 1980; 79: Cooper BT, Holmes GK, Ferguson R, Thompson RA, Allan RN, Cooke WT. "Glutensensitive diarrhea without evidence of celiac disease". Gastroenterology 1981; 81: Rostami K, Hogg-Kollars S. A patient's journey. Non-coeliac gluten sensitivity. BMJ 2012; 345: e Spence D. Bad medicine: food intolerance. BMJ 2013; 346:f Tanpowpong P, Ingham TR, Lampshire PK, Kirchberg FF, Epton MJ, Crane J, et al. Coeliac disease and gluten avoidance in New Zealand children. Arch Dis Child 2012; 97: Sapone A, Bai JC, Ciacci C, Dolinsek J, Green PH, Hadjivassiliou M, et al. Spectrum of gluten-related disorders: consensus on new nomenclature and classification. BMC Med 2012;10: Wahnschaffe U, Schulzke JD, Zeitz M, Ullrich R. Predictors of clinical response to gluten-free diet in patients diagnosed with diarrhea-predominant irritable bowel syndrome. Clin Gastroenterol Hepatol 2007; 5:

7 14. Dickey W, Hughes DF, McMillan SA. Patients with serum IgA endomysial antibodies and intact duodenal villi: clinical characteristics and management options. Scand J Gastroenterol 2005; 40: Biesiekierski JR, Newnham ED, Irving PM, Barrett JS, Haines M, Doecke JD, et al. Gluten causes gastrointestinal symptoms in subjects without celiac disease: a double-blind randomized placebo-controlled trial. Am J Gastroenterol 2011; 106: Shepherd SJ, Parker FC, Muir JG, Gibson PR. Dietary triggers of abdominal symptoms in patients with irritable bowel syndrome: randomized placebo controlled evidence. Clin Gastroenterol Hepatol 2008; 6: Carroccio A, Mansueto P, Iacono G, Soresi M, D'Alcamo A, Cavataio F, et al. Non-celiac wheat sensitivity diagnosed by double-blind placebo controlled challenge: exploring a new clinical entity. Am J Gastroenterol 2012; 107: Carroccio A, Iacono G, Di Prima L, Pirrone G, Cavataio F, Ambrosiano G, et al. Antiendomysium antibodies assay in the culture medium of intestinal mucosa: an accurate method for celiac disease diagnosis. Eur J Gastroenterol Hepatol 2011; 23: Sapone A, Lammers KM, Casolaro V, Cammarota M, Giuliano MT, De Rosa M, et al. Divergence of gut permeability and mucosal immune gene expression in two glutenassociated conditions: celiac disease and gluten sensitivity. BMC Med 2011; 9: Sapone A, Lammers KM, Mazzarella G, Mikhailenko I, Carteni M, Casolaro V, et al. Differential mucosal IL-17 expression in two gliadin induced disorders: gluten sensitivity and the autoimmune enteropathy celiac disease. Int Arch Allergy Immunol 2010; 152: Biesiekierski JR, Peters SL, Newnham ED, Rosella O, Muir JG, Gibson PR. No effects of gluten in patients with self-reported non-celiac gluten sensitivity after dietary reduction of fermentable, poorly absorbed, short-chain carbohydrates. Gastroenterology Aug;145(2):320-8.e Gibson PR, Shepherd SJ. Personal view: food for thought western lifestyle and susceptibility to Crohn s disease. The FODMAP hypothesis. Aliment Pharmacol Ther 2005;21: Ong DK, Mitchell SB, Barrett JS, et al. Manipulation of dietary short chain carbohydrates alters the pattern of gas production and genesis of symptoms in irritable bowel syndrome. J Gastroenterol Hepatol 2010;25: Barrett JS, Gearry RB, Muir JG, et al. Dietary poorly absorbed, short chain carbohydrates increase delivery of water and fermentable substrates to the proximal colon. Aliment Pharmacol Ther 2010; 31: Vazquez-Roque MI, Camilleri M, Smyrk T, et al. A controlled trial of gluten-free diet in patients with irritable bowel syndrome-diarrhea: effects on bowel frequency and intestinal function. Gastroenterology 2013;144: e3.

8 26. Carroccio A, Brusca I, Mansueto P, et al. A comparison between two different in vitro basophil activation tests for gluten- and cow s milk protein sensitivity in irritable bowel syndrome (IBS)-like patients. Clin Chem Lab Med 2012: Bucci C, Zingone F, Russo I, et al. Gliadin does not induce mucosal inflammation or basophil activation in patients with non-celiac gluten sensitivity. Clin Gastroenterol Hepatol 2013 Apr 29 [Epub ahead of print]. 28. Junker Y, Zeissig S, Kim SJ, et al. Wheat amylase trypsin inhibitors drive intestinal inflammation via activation of toll-like receptor 4. J Exp Med 2012;209: Anderson IH, Levine AS, Levitt MD. Incomplete absorption of the carbohydrate in allpurpose wheat flour. NEngl JMed1981;304: Inomata N. Wheat allergy. Curr Opin Allergy Clin Immunol 2009; 9: Yoshikawa M, Takahashi M, Yang S. Delta opioid peptides derived from plant proteins. Current pharmaceutical design 2003; 9: Jewett DL, Fein G, Greenberg MH. A double-blind study of symptom provocation to determine food sensitivity. N Engl J Med 1990; 323: FODMAP (ang. fermentable oligosaccharides, disaccharides, monosaccharides and polyols) to grupa krótkołańcuchowych węglowodanów (cukrów) np. oligosacharydy, disacharydy, monosacharydy i poliole, które łatwo ulegają fermentacji przez bakterie zasiedlające początkowe odcinki jelita cienkiego. W wyniku fermentacji powstają różne niekorzystne związki oraz gazy wywołujące bóle brzucha, wzdęcia, biegunki, zatwardzenia, uczucie przelewania się w brzuchu, odbijania i kolki. Do popularnych FODMAP obecnych w naszym jadłospisie należą: sacharoza, czyli cukier stołowy (biały i trzcinowy) i wszelkie produkty zawierające duże jego ilości, np. cukierki, żelki, lizaki fruktoza, obecna w miodzie, melasie i owocach, zwłaszcza bardzo słodkich (np. jabłka, gruszki, arbuzy, winogrona) laktoza, czyli cukier mleczny obecny w mleku krowim (także kozim, owczym i innych ssaków), w ich przetworach (np. serki, jogurty, maślanka) oraz produktach zawierających mleko w proszku (np. lody, batony, ciasta) fruktany, cukry obecne w pszenicy, cebuli, czosnku i inulinie galakto-oligosacharydy występujące w nasionach strączkowych (groch, fasola, soczewica, itp.) poliole, obecne w morelach, a także stosowane jako słodziki w bezcukrowych gumach do żucia, napojach dietetycznych, słodzikach stołowych Zdrowe osoby mogą tolerować ich obecność w diecie, natomiast osoby wrażliwe często cierpią na problemy gastryczne już po spożyciu niewielkiej ilości FODMAP. Uważa się, że są one odpowiedzialne za wywoływanie lub zaostrzanie symptomów w takich chorobach jak: zespół jelita wrażliwego, celiakia, nietolerancja na pszenicę.

9 Źródło: Kate Scarlata Successful Low-FODMAP Living Experts Discuss Meal- Planning Strategies to Help IBS Clients Better Control GI Distress Today s Dietitian, Vol. 14 No. 3 p. 36

Nadwrażliwość na gluten fakty i kontrowersje

Nadwrażliwość na gluten fakty i kontrowersje Marta Stępień, Klinika Chorób Wewnętrznych, Zaburzeń Metabolicznych i Nadciśnienia Tętniczego Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu Non celiac gluten sensitivity facts and controversies

Bardziej szczegółowo

Gdańsk 10.10.2015 r.

Gdańsk 10.10.2015 r. Celiakia- czy nadążamy za zmieniającymi się rekomendacjami Gdańsk 10.10.2015 r. prof. dr hab. n. med. Barbara Kamińska Katedra i Klinika Pediatrii, Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci Gdański

Bardziej szczegółowo

Gluten. Jeść, albo nie jeść. Oto jest pytanie! Choroby związane z glutenem. dr Maciej Starachowski www.swiatzdrowia.pl

Gluten. Jeść, albo nie jeść. Oto jest pytanie! Choroby związane z glutenem. dr Maciej Starachowski www.swiatzdrowia.pl Gluten Jeść, albo nie jeść. Oto jest pytanie! Choroby związane z glutenem dr Maciej Starachowski www.swiatzdrowia.pl Spis treści 1. Wstęp 2. Podział chorób związanych z glutenem 3. Jaka jest różnica pomiędzy

Bardziej szczegółowo

Non-celiac gluten sensitivity

Non-celiac gluten sensitivity Review PAPERS Non-celiac gluten sensitivity Nadwrażliwość na gluten niezwiązana z celiakią Katarzyna Górowska-Kowolik, Jarosław Kwiecień Keywords: gluten sensitivity, nonceliac gluten sensitivity, gluten

Bardziej szczegółowo

Zespół jelita nadwrażliwego a celiakia

Zespół jelita nadwrażliwego a celiakia Celiakia 47 Zespół jelita nadwrażliwego a celiakia Choroba trzewna (celiakia) jest chorobą zapalną jelita cienkiego, wywołaną spożywaniem glutenu przez osoby z genetycznie uwarunkowaną nietolerancją glutenu.

Bardziej szczegółowo

Gluten - fakty i mity

Gluten - fakty i mity Gluten - fakty i mity (na podstawie artykułu Porozmawiajmy o glutenie, Food Forum nr 3-4 (6) 2014, Anna Rychłowska) Opracowanie: Paulina Wiśniewska FUNDACJA WSPARCIE NA STARCIE "1 1. Gluten jest niezbędny

Bardziej szczegółowo

CELIAKIA U DZIECI. I Katedra Pediatrii Klinika Gastroenterologii Dziecięcej i Chorób Metabolicznych Dr med. Iwona Bączyk

CELIAKIA U DZIECI. I Katedra Pediatrii Klinika Gastroenterologii Dziecięcej i Chorób Metabolicznych Dr med. Iwona Bączyk CELIAKIA U DZIECI I Katedra Pediatrii Klinika Gastroenterologii Dziecięcej i Chorób Metabolicznych Dr med. Iwona Bączyk Definicja Celiakia (CD) jest chorobą uwarunkowaną genetycznie, wywołaną nieprawidłową

Bardziej szczegółowo

Nietolerancja glutenu problemem zdrowotnym XXI wieku

Nietolerancja glutenu problemem zdrowotnym XXI wieku Journal of Clinical Healthcare 1(2015) Page 18 of 43 ARTYKUŁY POGLĄDOWE (REVIEW PAPERS) Nietolerancja glutenu problemem zdrowotnym XXI wieku (Gluten Intolerance as the Problem of the 21 st Century) K Ścibor

Bardziej szczegółowo

Wiedza na temat glutenu i chorób glutenozależnych wieloośrodkowe badania ankietowe

Wiedza na temat glutenu i chorób glutenozależnych wieloośrodkowe badania ankietowe Journal of Clinical Healthcare 1 (2015) Page 31 of 43 ARTYKUŁY ORYGINALNE (ORIGINAL PAPERS) Wiedza na temat glutenu i chorób glutenozależnych wieloośrodkowe badania ankietowe 31-35 (Knowledge on Gluten

Bardziej szczegółowo

Dziecko oddaje liczne luźne stolce, bez krwi i śluzu

Dziecko oddaje liczne luźne stolce, bez krwi i śluzu Dziecko oddaje liczne luźne stolce, bez krwi i śluzu Piotr Socha Klinika Gastroenterologii, Hepatologii Zaburzeń Odżywiania i Pediatrii Warszawa Luźne stolce Jak długo? Ostra biegunka W jakim wieku? Stan

Bardziej szczegółowo

ANKIETA DLA RODZICÓW dotycząca ALERGII oraz NIETOLERANCJI ŻYWIENIOWYCH dla uczestników obozów organizowanych przez SportFun

ANKIETA DLA RODZICÓW dotycząca ALERGII oraz NIETOLERANCJI ŻYWIENIOWYCH dla uczestników obozów organizowanych przez SportFun NAZWISKO i IMIĘ DZIECKA Data urodzenia dziecka MIEJSCE i TERMIN turnusu TELEFON do rodzica/opiekuna ANKIETA DLA RODZICÓW dotycząca ALERGII oraz NIETOLERANCJI ŻYWIENIOWYCH dla uczestników obozów organizowanych

Bardziej szczegółowo

Nieceliakalna nadwrażliwość na gluten (NCNG) choroba ponownie odkryta

Nieceliakalna nadwrażliwość na gluten (NCNG) choroba ponownie odkryta : 79 83 doi: 10.5114/fmpcr/42617 KSZTAŁCENIE USTAWICZNE CONTINUOUS MEDICAL EDUCATION (CME) Nieceliakalna nadwrażliwość na gluten (NCNG) choroba ponownie odkryta Copyright by Wydawnictwo Continuo Non-celiac

Bardziej szczegółowo

Wytyczne Światowej Organizacji Gastroenterologicznej dotyczące celiakii, 2012

Wytyczne Światowej Organizacji Gastroenterologicznej dotyczące celiakii, 2012 Wytyczne Światowej Organizacji Gastroenterologicznej dotyczące celiakii, 2012 Autorzy: Julio C. Bai, Michael Fried, Gino Roberto Corazza, Detlef Schuppan, Michael Farthing, Carlo Catassi, Luigi Greco,

Bardziej szczegółowo

HONG GUO 1, TAO JIANG 2, JINLIANG WANG 1, YONGCHAO CHANG 2, HAI GUO 1 I WEIHONG ZHANG 3

HONG GUO 1, TAO JIANG 2, JINLIANG WANG 1, YONGCHAO CHANG 2, HAI GUO 1 I WEIHONG ZHANG 3 The Journal of International Medical Research 2012; Nr 40: str. 204 210 [praca zamieszczona online przed publikacją w wersji drukowanej jako Nr 40(1) 1] Znaczenie eliminowania pokarmów według przeciwciał

Bardziej szczegółowo

Rada Przejrzystości. Agencja Oceny Technologii Medycznych

Rada Przejrzystości. Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Rada Przejrzystości Stanowisko Rady Przejrzystości nr 29/2012 z dnia 11 czerwca 2012 r. w sprawie zasadności finansowania środka spożywczego specjalnego przeznaczenia

Bardziej szczegółowo

Follow-up of patients with coeliac disease diagnosed according to clinical criteria in infants and small children

Follow-up of patients with coeliac disease diagnosed according to clinical criteria in infants and small children Artykuł oryginalny/original paper Losy pacjentów z klinicznym rozpoznaniem celiakii w okresie niemowlêcym i wczesnodzieciêcym Follow-up of patients with coeliac disease diagnosed according to clinical

Bardziej szczegółowo

STRES Leczenie żywieniowe w chorobie Hashimoto

STRES Leczenie żywieniowe w chorobie Hashimoto STRES Leczenie żywieniowe w chorobie Ile waży szklanka wody? Stres Przewlekły stres osłabia układ odpornościowy i zaostrza objawy chorób z autoagresji STRES KORTYZOL INSULINOOP. GŁÓD WAGA DEPRESJA WŁOSY

Bardziej szczegółowo

Aktualne zasady diagnostyki i leczenia chorób zapalnych jelit

Aktualne zasady diagnostyki i leczenia chorób zapalnych jelit Instytut Pomnik Centrum Zdrowia Dziecka Odział Gastroenterologii, Hepatologii, Zaburzeń Odżywiania i Pediatrii Al. Dzieci Polskich 20, 04-730, Warszawa Aktualne zasady diagnostyki i leczenia chorób zapalnych

Bardziej szczegółowo

Wtórna nietolerancja laktozy, inaczej zwana jest odwracalną lub czasową. Więcej na temat tego, dlaczego wtórna nietolerancja laktozy rozwija się u

Wtórna nietolerancja laktozy, inaczej zwana jest odwracalną lub czasową. Więcej na temat tego, dlaczego wtórna nietolerancja laktozy rozwija się u Wtórna nietolerancja laktozy, inaczej zwana jest odwracalną lub czasową. Więcej na temat tego, dlaczego wtórna nietolerancja laktozy rozwija się u chorych onkologicznie w dalszej części prezentacji. 1

Bardziej szczegółowo

Immulina wzmacnia odporność

Immulina wzmacnia odporność Immulina wzmacnia odporność Narodowe Centrum Badania Preparatów Naturalnych Immulina została opracowana przez zespół naukowców z Narodowego Centrum Badania Preparatów Naturalnych Uniwersytetu Missisipi

Bardziej szczegółowo

Celiakia jest chorobą ogólnoustrojową o podłożu

Celiakia jest chorobą ogólnoustrojową o podłożu Nowoczesna diagnostyka pacjenta podejrzanego o celiakię Modern diagnostics in patient suspected of coeliac disease DIAGNOSTYKA S U M M A R Y Coeliac disease is an autoimmune disorder elicited by dietaty

Bardziej szczegółowo

Dieta bezglutenowa potrzeba czy moda?

Dieta bezglutenowa potrzeba czy moda? Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Wydział Nauk o Żywieniu Człowieka i Konsumpcji Dieta bezglutenowa potrzeba czy moda? Dr hab. Ewa Lange Zakład Dietetyki Dr inż. Joanna Rachtan-Janicka

Bardziej szczegółowo

Zesłpół jelita drażliwego. łac. colon irritabile; ang. Irritable Bowel Syndrome, (w skrócie IBS) (Nerwica jelit)

Zesłpół jelita drażliwego. łac. colon irritabile; ang. Irritable Bowel Syndrome, (w skrócie IBS) (Nerwica jelit) Zesłpół jelita drażliwego łac. colon irritabile; ang. Irritable Bowel Syndrome, (w skrócie IBS) (Nerwica jelit) Co to jest? Zespół jelita drażliwego jest to przewlekła (trwająca przez co najmniej trzy

Bardziej szczegółowo

na mąkę i celiakia Bartuzi Z.: Alergia pokarmowa na mąkę i celiakia. Alergia, 2014, 2: 4-10

na mąkę i celiakia Bartuzi Z.: Alergia pokarmowa na mąkę i celiakia. Alergia, 2014, 2: 4-10 Alergia pokarmowa na mąkę i celiakia Food allergy to wheat and celiac disease Prof. dr hab. n. med. Zbigniew Bartuzi Lek. med. Natalia Ukleja- Sokołowska Katedra i Klinika Alergologii, Immunologii Klinicznej

Bardziej szczegółowo

Węglowodanowa pułapka Węglowodanowa pułapka

Węglowodanowa pułapka Węglowodanowa pułapka Węglowodanowa pułapka 1 / 5 Zdań na temat czy unikać, czy wręcz przeciwnie, postawić na węglowodany w naszej diecie, jest mnóstwo. Kwestie żywienia są zawsze względne i zależne od sytuacji w jakiej się

Bardziej szczegółowo

Nowe badania w diagnostyce chorób układu immunologicznego. Alicja Bąkowska

Nowe badania w diagnostyce chorób układu immunologicznego. Alicja Bąkowska Nowe badania w diagnostyce chorób układu immunologicznego Alicja Bąkowska Reumatoidalne zapalenie stawów Przewlekła, układowa choroba o podłoŝu autoimmunologicznym, charakteryzująca się postępującą destrukcją

Bardziej szczegółowo

Oferta diagnostyczna Instytutu Mikroekologii. Mgr Małgorzata Drobczyńska Instytut Mikroekologii Ul. Sielska 10 60-129 Poznań

Oferta diagnostyczna Instytutu Mikroekologii. Mgr Małgorzata Drobczyńska Instytut Mikroekologii Ul. Sielska 10 60-129 Poznań Oferta diagnostyczna Instytutu Mikroekologii Mgr Małgorzata Drobczyńska Instytut Mikroekologii Ul. Sielska 10 60-129 Poznań INSTYTUT MIKROEKOLOGII Najnowocześniejsza diagnostyka medyczna w leczeniu przewlekłych

Bardziej szczegółowo

Problem nieprawidłowych reakcji na

Problem nieprawidłowych reakcji na Niekorzystne reakcje na pokarmy problem dla dietetyka W ostatnich latach coraz więcej lekarzy, dietetyków i samych pacjentów zaczyna dostrzegać zależność pomiędzy tym co jemy, a powstawaniem przewlekłych

Bardziej szczegółowo

marketinginformacja Diagnostyka weterynaryjna Szybkie testy dla rolnictwa +++ dostępne w SalesPlusie +++

marketinginformacja Diagnostyka weterynaryjna Szybkie testy dla rolnictwa +++ dostępne w SalesPlusie +++ marketinginformacja Data 24.10.2014 Numer Autor MI_FS_13_2014_Testy weterynaryjne Philipp Peters Diagnostyka weterynaryjna Szybkie testy dla rolnictwa +++ dostępne w SalesPlusie +++ Dzięki szybkim testom

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE PRZEDMIOTY PODSTAWOWE Anatomia człowieka 1. Które z białek występujących w organizmie człowieka odpowiedzialne są za kurczliwość mięśni? 2. Co to są neurony i w jaki sposób stykają się między sobą i efektorami?

Bardziej szczegółowo

Leczenie biologiczne w nieswoistych zapaleniach jelit - Dlaczego? Co? Kiedy? VI Małopolskie Dni Edukacji w Nieswoistych Zapaleniach Jelit

Leczenie biologiczne w nieswoistych zapaleniach jelit - Dlaczego? Co? Kiedy? VI Małopolskie Dni Edukacji w Nieswoistych Zapaleniach Jelit Leczenie biologiczne w nieswoistych zapaleniach jelit - Dlaczego? Co? Kiedy? VI Małopolskie Dni Edukacji w Nieswoistych Zapaleniach Jelit Co to są nieswoiste zapalenia jelit? Grupa chorób w których dochodzi

Bardziej szczegółowo

Leczenie żywieniowe w chorobie Hashimoto

Leczenie żywieniowe w chorobie Hashimoto Leczenie żywieniowe w chorobie Hashimoto STRES Ile waży szklanka wody? Stres STRES KORTYZOL INSULINOOP. GŁÓD WAGA DEPRESJA WŁOSY PŁODNOŚĆ KOŚCI SKÓRA TRAWIENIE SERCE JELITA UKŁ.ODPORNOŚCIOWY Przewlekły

Bardziej szczegółowo

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie

Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie Interwencje żywieniowe u dzieci otyłych aktualne spojrzenie H. Dyląg, 1 H. Weker 1, M. Barańska 2 1 Zakład Żywienia 2 Zakład Wczesnej Interwencji Psychologicznej karmienie na żądanie 7-5 posiłków 3 posiłki

Bardziej szczegółowo

Dieta bezglutenowa - potrzeba czy moda? EWA LANGE, JOANNA RACHTAN-JANICKA WYDZIAŁ NAUK O ŻYWIENIU CZŁOWIEKA I KONSUMPCJI SGGW, WARSZAWA

Dieta bezglutenowa - potrzeba czy moda? EWA LANGE, JOANNA RACHTAN-JANICKA WYDZIAŁ NAUK O ŻYWIENIU CZŁOWIEKA I KONSUMPCJI SGGW, WARSZAWA Dieta bezglutenowa - potrzeba czy moda? EWA LANGE, JOANNA RACHTAN-JANICKA WYDZIAŁ NAUK O ŻYWIENIU CZŁOWIEKA I KONSUMPCJI SGGW, WARSZAWA Nadwrażliwość na zboża glutenowe CELIAKIA ALERGIA nieceliakalna,

Bardziej szczegółowo

Rola nietolerancji pokarmowych w powstawaniu objawów zespołu jelita nadwrażliwego u dorosłych

Rola nietolerancji pokarmowych w powstawaniu objawów zespołu jelita nadwrażliwego u dorosłych Rola nietolerancji pokarmowych w powstawaniu objawów zespołu jelita nadwrażliwego u dorosłych The role of food intolerance in symptoms of irritabile bowel symptoms in adults Marek Guzek 1, Bogusław Borys

Bardziej szczegółowo

GENODIET ZDROWIE ZAPISANE W GENACH

GENODIET ZDROWIE ZAPISANE W GENACH GENODIET ZDROWIE ZAPISANE W GENACH Rodzaje testów Genodiet Test Genodiet składają się z 3 uzupełniających się modułów, stanowiących 3 kroki do poznania indywidualnych zasad zdrowia. Identyfikacja typu

Bardziej szczegółowo

ZDROWE JELITA NOWE SPOSOBY PROFILAKTYKI. Poradnik dla pacjenta o diagnozowaniu i leczeniu chorób jelit

ZDROWE JELITA NOWE SPOSOBY PROFILAKTYKI. Poradnik dla pacjenta o diagnozowaniu i leczeniu chorób jelit ZDROWE JELITA NOWE SPOSOBY PROFILAKTYKI Poradnik dla pacjenta o diagnozowaniu i leczeniu chorób jelit W przypadku choroby nasze jelita mają niewiele możliwości zwrócenia na siebie naszej uwagi. Typowe

Bardziej szczegółowo

Wiedzy jak na lekarstwo! Czyli Polacy o chorobach autoimmunologicznych.

Wiedzy jak na lekarstwo! Czyli Polacy o chorobach autoimmunologicznych. Warszawa, dn. 26.08.2013 Informacja prasowa Wiedzy jak na lekarstwo! Czyli Polacy o chorobach autoimmunologicznych. Aż 75% Polaków nie wie, czym są choroby autoimmunologiczne. Tylko niewielki odsetek badanych

Bardziej szczegółowo

SCD/ PALEO/ GAPS/ FODMAPs LECZENIE JELIT DIETĄ

SCD/ PALEO/ GAPS/ FODMAPs LECZENIE JELIT DIETĄ SCD/ PALEO/ GAPS/ FODMAPs LECZENIE JELIT DIETĄ Choroby jelit nie należą do prostych w leczeniu, stając się często trudnym orzechem do rozgryzienia dla specjalistów. Pojawia się jednak coraz więcej rozwiązań

Bardziej szczegółowo

Długotrwałe stosowanie diety bezglutenowej zagrożenia?

Długotrwałe stosowanie diety bezglutenowej zagrożenia? Długotrwałe stosowanie diety bezglutenowej zagrożenia? Joanna Myszkowska-Ryciak Katedra Dietetyki SGGW Warszawa 2011 1 Odnowa morfologiczna błony śluzowej jelita Przestrzeganie diety bezglutenowej Zmniejszenie

Bardziej szczegółowo

Zespół jelita drażliwego u dzieci i młodzieży

Zespół jelita drażliwego u dzieci i młodzieży 52 Zespół jelita drażliwego u dzieci i młodzieży Irritable bowel syndrome in children Mieczysława Czerwionka-Szaflarska, Bartosz Romańczuk Pediatr Pol 2010; 85 (1): 52 56 2010 by Polskie Towarzystwo Pediatryczne

Bardziej szczegółowo

MAM HAKA NA CHŁONIAKA

MAM HAKA NA CHŁONIAKA MAM HAKA NA CHŁONIAKA CHARAKTERYSTYKA OGÓLNA Chłoniaki są to choroby nowotworowe, w których następuje nieprawidłowy wzrost komórek układu limfatycznego (chłonnego). Podobnie jak inne nowotwory, chłoniaki

Bardziej szczegółowo

Zapadalność (epidemiologia)

Zapadalność (epidemiologia) Chorobowość Chorobowość (ang. prevalence rate) liczba chorych w danej chwili na konkretną chorobę w określonej grupie mieszkańców (np. na 100 tys. mieszkańców). Współczynnik ten obejmuje zarówno osoby

Bardziej szczegółowo

MIKROFLORA JELITOWA I NIETOLERANCJE POKARMOWE _

MIKROFLORA JELITOWA I NIETOLERANCJE POKARMOWE _ MIKROFLORA JELITOWA I NIETOLERANCJE POKARMOWE _ PROWADZĄCY: DR PAULINA SZACHTA, MAŁGORZATA DROBCZYŃSKA, ŁUKASZ SIEŃCZEWSKI Poziom I Jelito w pytaniach i odpowiedziach, czyli fakty i mity. Budowa i funkcjonowanie

Bardziej szczegółowo

"Przyczyny, diagnostyka i leczenie trudnych zaparć u dzieci " Urszula Grzybowska-Chlebowczyk

Przyczyny, diagnostyka i leczenie trudnych zaparć u dzieci  Urszula Grzybowska-Chlebowczyk "Przyczyny, diagnostyka i leczenie trudnych zaparć u dzieci " Urszula Grzybowska-Chlebowczyk Evaluation and treatment of functional constipation in infants and children: Evidence Based Recommendations

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Rekomendacja nr 21/2012 Prezesa Agencji Oceny Technologii Medycznych z dnia 11 czerwca 2011 r. w sprawie objęcia refundacją środka spożywczego specjalnego przeznaczenia żywieniowego Nutramigen 1 LGG, preparat

Bardziej szczegółowo

Chemoprewencja raka jelita grubego u chorych na wrzodziejące zapalenie jelita grubego Dr n med. Piotr Albrecht

Chemoprewencja raka jelita grubego u chorych na wrzodziejące zapalenie jelita grubego Dr n med. Piotr Albrecht Chemoprewencja raka jelita grubego u chorych na wrzodziejące zapalenie jelita grubego Dr n med. Piotr Albrecht Klinika Gastroenterologii i Żywienia Dzieci WUM Plan wykładu Jelitowe powikłania WZJG Rak

Bardziej szczegółowo

Ken Sinervo, MD, Center for Endometriosis Care tłum. Ewa Dankowska

Ken Sinervo, MD, Center for Endometriosis Care tłum. Ewa Dankowska Ken Sinervo, MD, Center for Endometriosis Care tłum. Ewa Dankowska Wiele z pacjentek odwiedzających Centrum Leczenia Endometriozy zostało wcześniej poinformowanych, iż cierpią na zespół drażliwego jelita

Bardziej szczegółowo

Materiał i metody. Wyniki

Materiał i metody. Wyniki Abstract in Polish Wprowadzenie Selen jest pierwiastkiem śladowym niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Selen jest wbudowywany do białek w postaci selenocysteiny tworząc selenobiałka (selenoproteiny).

Bardziej szczegółowo

Domowe żywienie enteralne dzieci w praktyce. dr hab. n. med. Jarosław Kierkuś

Domowe żywienie enteralne dzieci w praktyce. dr hab. n. med. Jarosław Kierkuś Domowe żywienie enteralne dzieci w praktyce. dr hab. n. med. Jarosław Kierkuś Klinika Gastroenterologii, Hepatologii, Zaburzeń Odżywiania i Pediatrii IPCZD, Warszawa HEN program domowego żywienia enteralnego

Bardziej szczegółowo

Czy mogą być niebezpieczne?

Czy mogą być niebezpieczne? Diety wysokobiałkowe w odchudzaniu Czy mogą być niebezpieczne? Lucyna Kozłowska Katedra Dietetyki SGGW Diety wysokobiałkowe a ryzyko zgonu Badane osoby: Szwecja, 49 261 kobiet w wieku 30 49 lat (1992 i

Bardziej szczegółowo

VI.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dla produktu leczniczego LoperamideDr.Max przeznaczone do publicznej wiadomości

VI.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dla produktu leczniczego LoperamideDr.Max przeznaczone do publicznej wiadomości VI.2. Podsumowanie planu zarządzania ryzykiem dla produktu leczniczego LoperamideDr.Max przeznaczone do publicznej wiadomości VI.2.1.Omówienie rozpowszechnienia choroby 1. Ostra biegunka: Biegunka to zwiększona

Bardziej szczegółowo

Celiakia i dieta bezglutenowa

Celiakia i dieta bezglutenowa 1 Polskie Stowarzyszenie Osób z Celiakią i na Diecie Bezglutenowej Celiakia i dieta bezglutenowa praktyczny poradnik Druk poradnika sfinansowano ze środków z 1% podatku przekazywanych Stowarzyszeniu przez

Bardziej szczegółowo

SANPROBI Super Formula

SANPROBI Super Formula SUPLEMENT DIETY SANPROBI Super Formula Unikalna formuła siedmiu żywych szczepów probiotycznych i dwóch prebiotyków Zdrowie i sylwetka a w super formie Zaburzenia metaboliczne stanowią istotny problem medyczny

Bardziej szczegółowo

Spis treści. śelazo... 46 Wapń i witamina D... 47 Cynk... 47

Spis treści. śelazo... 46 Wapń i witamina D... 47 Cynk... 47 Spis treści Przedmowa... 9 1. Ustalanie zapotrzebowania energetycznego w róŝnych stanach chorobowych (Danuta Gajewska)... 11 Wiadomości ogólne... 11 Całkowita przemiana materii... 12 Wprowadzenie... 12

Bardziej szczegółowo

Rada Przejrzystości. Uzasadnienie. Przedmiot wniosku. Problem zdrowotny

Rada Przejrzystości. Uzasadnienie. Przedmiot wniosku. Problem zdrowotny Agencja Oceny Technologii Medycznych Rada Przejrzystości Stanowisko Rady Przejrzystości nr 208/2013 z dnia 30 września 2013 r. w sprawie zasadności wydawania zgody na refundację produktu leczniczego Mutaflor

Bardziej szczegółowo

Przedmiot wniosku. Problem zdrowotny

Przedmiot wniosku. Problem zdrowotny Agencja Oceny Technologii Medycznych www.aotm.gov.pl Rekomendacja nr 135/2013 z dnia 30 września 2013 r. Prezesa Agencji Oceny Technologii Medycznych w sprawie zasadności wydawania zgód na refundację produktu

Bardziej szczegółowo

Badania przesiewowe w kierunku raka jelit. www.bowelscreeningwales.org.uk

Badania przesiewowe w kierunku raka jelit. www.bowelscreeningwales.org.uk Badania przesiewowe w kierunku raka jelit 1 www.bowelscreeningwales.org.uk Badania przesiewowe w kierunku raka jelit Ta broszura informuje o badaniach przesiewowych w kierunku raka jelit w Walii. Dalsze

Bardziej szczegółowo

CELIAKIA i dieta bezglutenowa. praktyczny poradnik

CELIAKIA i dieta bezglutenowa. praktyczny poradnik CELIAKIA i dieta bezglutenowa praktyczny poradnik Polskie Stowarzyszenie Osób z Celiakią i na Diecie Bezglutenowej Jesteśmy największą ogólnopolską organizacją wspierającą osoby na diecie bezglutenowej.

Bardziej szczegółowo

Sklepik wzorowy smaczny i zdrowy

Sklepik wzorowy smaczny i zdrowy Sklepik wzorowy smaczny i zdrowy To NASZ Zielony sklepik w Zespole Szkół im. Jana Pawła II w Zielonkach! ZIELONKI = Zielony Sklepik = zdrowe i smaczne jedzenie Mamy coś do powiedzenia o piramidzie zdrowego

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE DELEGOWANE KOMISJI (UE) nr / z dnia 21.8.2013 r.

ROZPORZĄDZENIE DELEGOWANE KOMISJI (UE) nr / z dnia 21.8.2013 r. KOMISJA EUROPEJSKA Bruksela, dnia 21.8.2013 C(2013) 5405 final ROZPORZĄDZENIE DELEGOWANE KOMISJI (UE) nr / z dnia 21.8.2013 r. zmieniające rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1169/2011

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Medyczny w Białymstoku Klinika Pediatrii, Gastroenterologii i Alergologii Dziecięcej

Uniwersytet Medyczny w Białymstoku Klinika Pediatrii, Gastroenterologii i Alergologii Dziecięcej Uniwersytet Medyczny w Białymstoku Klinika Pediatrii, Gastroenterologii i Alergologii Dziecięcej * * * Kierownik Kliniki: Prof. zw. dr hab. n. med. Maciej Kaczmarski * * * 15-274 Białystok, ul. Waszyngtona

Bardziej szczegółowo

Rola poszczególnych składników pokarmowych

Rola poszczególnych składników pokarmowych Zdrowy styl życia Rola poszczególnych składników pokarmowych 1. Białka Pełnią w organizmie funkcję budulcową. Są składnikiem wszystkich tkanek oraz kości. 2. Tłuszcze Pełnią w organizmie funkcję energetyczną.

Bardziej szczegółowo

ZDROWE ODŻYWIANIE A SŁODYCZE

ZDROWE ODŻYWIANIE A SŁODYCZE ZDROWE ODŻYWIANIE A SŁODYCZE Diana Fydryk SKN Zdrowia Publicznego sekcja Promocja Zdrowia 13.11.2014r. ZDROWE ODŻYWIANIE SŁODYCZE Gotowe produkty spożywcze o słodkim smaku i zazwyczaj o stałej konsystencji,

Bardziej szczegółowo

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta. Normalac, 667 mg/ml, syrop (Lactulosum)

Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta. Normalac, 667 mg/ml, syrop (Lactulosum) Ulotka dołączona do opakowania: informacja dla pacjenta Normalac, 667 mg/ml, syrop (Lactulosum) Należy uważnie zapoznać się z treścią ulotki przed zastosowaniem leku, ponieważ zawiera ona informacje ważne

Bardziej szczegółowo

Barbara Aleksandra Cichańska Celiakia. Dieta bezglutenowa. Niezbędne informacje i porady

Barbara Aleksandra Cichańska Celiakia. Dieta bezglutenowa. Niezbędne informacje i porady 1 Barbara Aleksandra Cichańska CELIAKIA DIETA BEZGLUTENOWA NIEZBĘDNE INFORMACJE I PORADY Bydgoszcz 2013 2 Autor: Barbara Aleksandra Cichańska Wydawca: Stowarzyszenie Przyjaciół Chorych na Celiakię "PRZEKREŚLONY

Bardziej szczegółowo

Testy prowokacji pokarmowej w diagnostyce alergii i nietolerancji białek mleka krowiego u niemowląt

Testy prowokacji pokarmowej w diagnostyce alergii i nietolerancji białek mleka krowiego u niemowląt 1 z 7 2013-06-24 00:18 Medycyna Praktyczna - portal dla lekarzy Testy prowokacji pokarmowej w diagnostyce alergii i nietolerancji białek mleka krowiego u niemowląt ABC zabiegów diagnostycznych i leczniczych

Bardziej szczegółowo

ROLA ALERGII POKARMOWEJ IgG ZALEŻNEJ W ZABURZENIACH ZE SPEKTRUM AUTYZMU. Dr Patrycja Szachta INSTYTUT MIKROEKOLOGII W POZNANIU

ROLA ALERGII POKARMOWEJ IgG ZALEŻNEJ W ZABURZENIACH ZE SPEKTRUM AUTYZMU. Dr Patrycja Szachta INSTYTUT MIKROEKOLOGII W POZNANIU ROLA ALERGII POKARMOWEJ IgG ZALEŻNEJ W ZABURZENIACH ZE SPEKTRUM AUTYZMU Dr Patrycja Szachta INSTYTUT MIKROEKOLOGII W POZNANIU ŚWIATOWA EPIDEMIA AUTYZMU częstość występowania ASD w populacji systematycznie

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka alergii co nowego w 2015 roku. Prof. Hania Szajewska Klinika Pediatrii WUM hanna.szajewska@wum.ed.pl

Profilaktyka alergii co nowego w 2015 roku. Prof. Hania Szajewska Klinika Pediatrii WUM hanna.szajewska@wum.ed.pl Profilaktyka alergii co nowego w 2015 roku Prof. Hania Szajewska Klinika Pediatrii WUM hanna.szajewska@wum.ed.pl Interwencje żywieniowe w zapobieganiu alergii Dieta w czasie ciąży lub laktacji Karmienie

Bardziej szczegółowo

Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce www.seniorizdrowie.pl

Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce www.seniorizdrowie.pl Projekt jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2014 2020 Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce

Bardziej szczegółowo

jest zbudowany i które są niezbędne do jego prawidłowej (fizjologicznej pracy) a taką zapewniają mu zgodnie z badaniami nnkt EPA+DHA omega-3.

jest zbudowany i które są niezbędne do jego prawidłowej (fizjologicznej pracy) a taką zapewniają mu zgodnie z badaniami nnkt EPA+DHA omega-3. Opis publikacji Tomasz Pawełczyk, Marta Grancow-Grabka, Magdalena Kotlicka-Antczak, Elżbieta Trafalska, Agnieszka Pawełczyk. A randomized controlled study of the efficacy of six-month supplementation with

Bardziej szczegółowo

4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE. suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach

4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE. suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach 4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach JESTEŚ RODZICEM MŁODEGO SPORTOWCA? Czy Twoje dziecko uczęszcza na treningi minimum 2 razy w tygodniu? Zdarzyło się, że

Bardziej szczegółowo

Dla kogo dieta? Dbam o ładną sylwetkę przez całe życie. Natalia Niedźwiedzka 2016-02-12

Dla kogo dieta? Dbam o ładną sylwetkę przez całe życie. Natalia Niedźwiedzka 2016-02-12 Dla kogo dieta? Dbam o ładną sylwetkę przez całe życie. Natalia Niedźwiedzka 2016-02-12 Spis treści 1. Co to dieta?... 2 2. Dlaczego ludzie przechodzą na dietę?... 3 3. Od czego zależy jaki rodzaj diety

Bardziej szczegółowo

PROBIOTYKI panaceum dla noworodka ZALECAĆ CZY NIE

PROBIOTYKI panaceum dla noworodka ZALECAĆ CZY NIE PROBIOTYKI panaceum dla noworodka ZALECAĆ CZY NIE Dr hab.n.med. Andrea Horvath Klinika Pediatrii WUM Czy to są probiotyki? Żywe bakterie kiszonki jogurt naturalny kwas chlebowy Mikroorganizmy Organizm

Bardziej szczegółowo

Żywienie pacjenta w opiece paliatywnej przeciwdziałanie zaparciom

Żywienie pacjenta w opiece paliatywnej przeciwdziałanie zaparciom VI WARSZTATY SZKOLENIOWE 29 maja 2015 Żywienie pacjenta w opiece paliatywnej przeciwdziałanie zaparciom Agata Zając Zaspakajanie głodu należy do podstawowych potrzeb człowieka. Jedzenie jest jednak ważne

Bardziej szczegółowo

Psychosomatyczne podłoże nieswoistych chorób zapalnych jelit

Psychosomatyczne podłoże nieswoistych chorób zapalnych jelit Psychosomatyczne podłoże nieswoistych chorób zapalnych jelit Paweł Maroszek Opiekun: dr n. med. Beata Mrozikiewicz-Rakowska, dr n. med. Przemysław Krasnodębski Kierownik: Prof. dr hab. n. med. Waldemar

Bardziej szczegółowo

Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży. Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka

Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży. Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka JAK PRAWIDŁOWO SIĘ ODŻYWIAĆ? Zalecenia żywieniowe 6 + 1 U według S. Bergera Urozmaicenie

Bardziej szczegółowo

Piśmiennictwo... 45. Manometria przełyku Krzysztof Fyderek... 31 Założenia, zasady i wskazania do badania manometrycznego przełyku u dzieci...

Piśmiennictwo... 45. Manometria przełyku Krzysztof Fyderek... 31 Założenia, zasady i wskazania do badania manometrycznego przełyku u dzieci... SPIS TREŚCI ROZWÓJ ONTOGENETYCZNY ORAZ FIZJOLOGIA CZYNNOŚCI MOTORYCZNEJ PRZEWODU POKARMOWEGO Krzysztof Fyderek.. 13 Rozwój strukturalny................. 13 Rozwój śródściennego żołądkowo-jelitowego (enteralnego)

Bardziej szczegółowo

Ocena częstości występowania celiakii wśród pacjentów Poradni Gastroenterologicznej Instytutu Matki i Dziecka

Ocena częstości występowania celiakii wśród pacjentów Poradni Gastroenterologicznej Instytutu Matki i Dziecka 862 Probl Hig Epidemiol 2012, 93(4): 862-866 Ocena częstości występowania celiakii wśród pacjentów Poradni Gastroenterologicznej Instytutu Matki i Dziecka Evaluation of the frequency of celiac disease

Bardziej szczegółowo

ZNACZENIE ŻYWIENIA W PREWENCJI CHORÓB CYWILIZACYJNYCH

ZNACZENIE ŻYWIENIA W PREWENCJI CHORÓB CYWILIZACYJNYCH ZNACZENIE ŻYWIENIA W PREWENCJI CHORÓB CYWILIZACYJNYCH Dr inż. Anna Tokarska Dział Żywienia Świętokrzyskie Centrum Onkologii Obserwowane trendy w żywieniu w ostatnim czasie wskazują, że na wskaźniki zachorowalności

Bardziej szczegółowo

Informacje dla pacjentów przed badaniem jelita grubego*

Informacje dla pacjentów przed badaniem jelita grubego* Informacje dla pacjentów przed badaniem jelita grubego* Konsultacja: prof. dr hab. n. med. Jarosław Reguła Centrum Onkologii Instytut im. Marii Skłodowskiej-Curie Klinika Gastroenterologii Onkologicznej

Bardziej szczegółowo

Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology

Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology Vol. 6/2007 Nr 2(19) Endokrynologia Pediatryczna Pediatric Endocrinology Występowanie celiakii u dzieci i młodzieży ze świeżo rozpoznaną cukrzycą typu 1 Prevalence of Celiac Disease in Children and Adolescents

Bardziej szczegółowo

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Należy spożywać produkty z różnych grup żywności (dbać o urozmaicenie posiłków) Kontroluj masę ciała (dbaj o zachowanie

Bardziej szczegółowo

Czynnościowe bóle brzucha- kiedy podejrzewać, czy i jak leczyć? Krzysztof Fyderek Klinika Pediatrii Gastroenterologii i Żywienia UJCM

Czynnościowe bóle brzucha- kiedy podejrzewać, czy i jak leczyć? Krzysztof Fyderek Klinika Pediatrii Gastroenterologii i Żywienia UJCM Czynnościowe bóle brzucha- kiedy podejrzewać, czy i jak leczyć? Krzysztof Fyderek Klinika Pediatrii Gastroenterologii i Żywienia UJCM Bóle brzucha u dzieci Występowanie nawracającego bólu brzucha od 0.3

Bardziej szczegółowo

Nadwrażliwość pokarmowa alergia i nietolerancja pokarmowa

Nadwrażliwość pokarmowa alergia i nietolerancja pokarmowa Nadwrażliwość pokarmowa alergia i nietolerancja pokarmowa 7 Isabel Skypala CELE DYDAKTYCZNE Po zapoznaniu się z treścią tego rozdziału czytelnik powinien: rozpoznać nadwrażliwość pokarmową ( food hypersensitivity

Bardziej szczegółowo

Program własny Wiem, że zdrowo jem promujący zdrowe odżywianie i aktywny tryb życia w Publicznym Gimnazjum im. Leszka Deptuły w Wadowicach Górnych

Program własny Wiem, że zdrowo jem promujący zdrowe odżywianie i aktywny tryb życia w Publicznym Gimnazjum im. Leszka Deptuły w Wadowicach Górnych Program własny Wiem, że zdrowo jem promujący zdrowe odżywianie i aktywny tryb życia w Publicznym Gimnazjum im. Leszka Deptuły w Wadowicach Górnych Opracowała: mgr inż. Anna Zając 1 1. Wstęp Program własny

Bardziej szczegółowo

Kolejna konsultacja z zakresu medycyny żywienia kwestionariusz

Kolejna konsultacja z zakresu medycyny żywienia kwestionariusz Kolejna konsultacja z zakresu medycyny żywienia kwestionariusz Instrukcje: W celu oceny prawidłowości zastosowania przez Pana/Panią zaleceń żywieniowych z poprzedniej konsultacji, proszę opisać w poniższym

Bardziej szczegółowo

WYKAZ PROFILAKTYCZNYCH BILANSÓW BIOLOGICZNYCH DLA PUNKTU POBRAŃ

WYKAZ PROFILAKTYCZNYCH BILANSÓW BIOLOGICZNYCH DLA PUNKTU POBRAŃ WYKAZ PROFILAKTYCZNYCH BILANSÓW BIOLOGICZNYCH DLA PUNKTU POBRAŃ Pobranie materiału Zestaw do pobrania krwi zawiera: 3, 3 fioletowe i 1 szara oraz igłę (motylek), pochłaniacz wilgoci, watkę do dezynfekcji

Bardziej szczegółowo

Komentarz dietetyk 321[11]-01 Czerwiec 2009

Komentarz dietetyk 321[11]-01 Czerwiec 2009 Strona 1 z 16 Strona 2 z 16 Strona 3 z 16 Strona 4 z 16 Strona 5 z 16 Strona 6 z 16 Strona 7 z 16 Strona 8 z 16 W pracach egzaminacyjnych oceniane były następujące elementy: I. Tytuł pracy egzaminacyjnej.

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka owrzodzeń stresowych żołądka

Profilaktyka owrzodzeń stresowych żołądka Procedury (za)często wykonywane na OIT Profilaktyka owrzodzeń stresowych żołądka Anna Dylczyk-Sommer Sopot, Klinika Anestezjologii i Intensywnej Terapii 17-18 kwietnia 2015 Gdański Uniwersytet Medyczny

Bardziej szczegółowo

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY

NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY NADCIŚNIENIE ZESPÓŁ METABOLICZNY Poradnik dla pacjenta i jego rodziny Konsultacja: prof. dr hab. med. Zbigniew Gaciong CO TO JEST ZESPÓŁ METABOLICZNY Nadciśnienie tętnicze (inaczej podwyższone ciśnienie

Bardziej szczegółowo

Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych

Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych W tej jednostce dydaktycznej poznasz najbardziej powszechne problemy osób z nabytą niepełnosprawnością i ich rodzin. Nie znajdziesz tutaj rozwiązań,

Bardziej szczegółowo

Dlaczego tak późno trafiamy do reumatologa?

Dlaczego tak późno trafiamy do reumatologa? Dlaczego tak późno trafiamy do reumatologa? Wyniki najnowszego badania Narodowego Instytutu Geriatrii, Reumatologii i Rehabilitacji im. prof. dr hab. med. Eleonory Reicher. Wczesne rozpoznanie Ustalenie

Bardziej szczegółowo

2011-12-02. Plan prezentacji. Diagnostyka serologiczna i genetyczna celiakii. Definicja celiakii. Czym jest gluten? Klasyczne objawy u dzieci

2011-12-02. Plan prezentacji. Diagnostyka serologiczna i genetyczna celiakii. Definicja celiakii. Czym jest gluten? Klasyczne objawy u dzieci Plan prezentacji Diagnostyka serologiczna i genetyczna celiakii Paweł Krzemień, EUROIMMUN Polska Co to jest celiakia? definicja choroby i epidemiologia Rodzaje celiakii Objawy klasyczne i atypowe. Lekarze

Bardziej szczegółowo

Diety do żywienia medycznego do podaży przez zgłębnik

Diety do żywienia medycznego do podaży przez zgłębnik Diety do żywienia medycznego do podaży przez zgłębnik Dieta kompletna pod względem odżywczym, gotowa do użycia, zawierająca DHA/EPA, bezresztkowa, przeznaczona do stosowania przez zgłębnik Wskazania: okres

Bardziej szczegółowo

Żywienie w sporcie, czyli po co mojemu dziecku dietetyk?

Żywienie w sporcie, czyli po co mojemu dziecku dietetyk? Żywienie w sporcie, czyli po co mojemu dziecku dietetyk? Podczas intensywnego treningu organizm produkuje energię znacznie szybciej, niż wówczas, gdy aktywność jest mała. W trakcie ćwiczeń serce bije częściej,

Bardziej szczegółowo

Pokarmy uzupełniające. Kiedy? Jakie? Dlaczego? Prof. dr hab. med. Hanna Szajewska Warszawski Uniwersytet Medyczny

Pokarmy uzupełniające. Kiedy? Jakie? Dlaczego? Prof. dr hab. med. Hanna Szajewska Warszawski Uniwersytet Medyczny Pokarmy uzupełniające. Kiedy? Jakie? Dlaczego? Prof. dr hab. med. Hanna Szajewska Warszawski Uniwersytet Medyczny WPROWADZENIE Żywienie niemowląt, a zwłaszcza odpowiedź na pytania: co? kiedy? jak? budzi

Bardziej szczegółowo

VOCALMED jest projektem realizowanym w ramach programu Leonardo da Vinci - transfer Innowacji.

VOCALMED jest projektem realizowanym w ramach programu Leonardo da Vinci - transfer Innowacji. VOCALMED VOCALMED jest projektem realizowanym w ramach programu Leonardo da Vinci - transfer Innowacji. Ankieta kierowana jest do osób, które miały pod opieką pacjentów mówiących innymi językami niż język

Bardziej szczegółowo

Aneks II Zmiany w drukach informacyjnych produktów leczniczych zarejestrowanych w procedurze narodowej

Aneks II Zmiany w drukach informacyjnych produktów leczniczych zarejestrowanych w procedurze narodowej Aktualizacja ChPL i ulotki dla produktów leczniczych zawierających jako substancję czynną immunoglobulinę anty-t limfocytarną pochodzenia króliczego stosowaną u ludzi [rabbit anti-human thymocyte] (proszek

Bardziej szczegółowo

Gdy dziecko boli brzuszek poradnik dla rodziców

Gdy dziecko boli brzuszek poradnik dla rodziców Gdy dziecko boli brzuszek poradnik dla rodziców Konsultacja naukowa: Prof. dr hab. med. Mieczysława Czerwionka-Szaflarska Układ pokarmowy misterna budowa i doskonała funkcja Układ pokarmowy człowieka zbudowany

Bardziej szczegółowo