SYNERGIA MIĘDZY POLITYKĄ KONKURENCJI A POLITYKĄ OCHRONY KONSUMENTÓW

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "SYNERGIA MIĘDZY POLITYKĄ KONKURENCJI A POLITYKĄ OCHRONY KONSUMENTÓW"

Transkrypt

1 OPRACOWANIE ESPERTYZ, ANALIZ I BADAŃ W ZAKRESIE OCHRONY KONKURENCJI DLA URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW W RAMACH PROJEKTU 2004/ OCHRONA KONKURENCJI Projekt współfinansowany przez UNIĘ EUROPEJSKĄ ETAP 1, REZULTAT 6 SYNERGIA MIĘDZY POLITYKĄ KONKURENCJI A POLITYKĄ OCHRONY KONSUMENTÓW Wersja czerwca 2007

2 SPIS TREŚCI SPIS TREŚCI... 2 STOSOWANE SKRÓTY... 3 SPIS RYSUNKÓW... 3 WSTĘP... 4 I. KLASYFIKACJA RODZAJÓW INTERAKCJI DZIAŁAŃ W OBSZARZE OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW... 5 II. 1. Synergia Brak synergii Konflikt... 7 PRZYCZYNY BRAKU SYNERGII I KONFLIKTU DZIAŁAŃ W OBSZARZE OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW Europejskie prawo konkurencji a ochrona konsumentów Doktryna NadwyŜka ogólna i konsumenta Konsument Perspektywa krótko- i długookresowa III. PRAKTYCZNE ASPEKTY WSPÓŁZALEśNOŚCI POMIĘDZY POLITYKĄ OCHRONY KONKURENCJI A POLITYKĄ OCHRONY KONSUMENTÓW Ramy analityczne Przykłady zastosowania modelu Analiza przypadków z Polski Analiza przypadków zagranicznych IV. OCHRONA KONKURENCJI I KONSUMENTÓW W KRAJACH UE I W POLSCE Uwarunkowania historyczne Transformacja i Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Polsce Zestawienie rozwiązań organizacyjnych i kompetencyjnych w zakresie realizacji polityki ochrony konkurencji i konsumentów w państwach UE V. WNIOSKI KOŃCOWE /95

3 STOSOWANE SKRÓTY ETS: KE: TWE: UE: UKE: UOKiK: WE: Europejski Trybunał Sprawiedliwości Komisja Europejska Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską Unia Europejska Urząd Komunikacji Elektronicznej Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów Wspólnota Europejska SPIS RYSUNKÓW Rysunek 1 Rysunek 2 Rysunek 3 Rysunek 4 Rysunek 5 Rysunek 6 Rysunek 7 Rodzaje interakcji pomiędzy działaniami w obszarze ochrony konkurencji i konsumenta... 5 Macierz współzaleŝności pomiędzy ochroną konkurencji a ochroną konsumentów Najbardziej poŝądane przesunięcia w ramach macierzy współzaleŝności pomiędzy ochroną konkurencji a ochroną konsumentów Rozszerzona macierz zaleŝności pomiędzy ochroną konkurencji a ochroną konsumentów Ewolucja podstaw struktur instytucjonalno-organizacyjnych polityki konkurencji i konsumenckiej w wybranych państwach Europy Zachodniej, Europy Środkowej i Wschodniej i USA Rozwiązania strukturalno-organizacyjne ochrony konkurencji i ochrony konsumentów w państwach UE PołoŜenie geopolityczne, a charakterystyka polityki konkurencji i polityki konsumenckiej /95

4 WSTĘP Od dość dawna panuje powszechne przekonanie, Ŝe rynki działają skutecznie tylko wtedy, gdy konsumenci są chronieni przed nieuczciwymi praktykami przedsiębiorców, a prawo chroniące konkurencję jest sprawnie stosowane. Brak teŝ większych kontrowersji co do tego, Ŝe prawo ochrony konsumentów i ochrony konkurencji to dyscypliny, które mogą i powinny się wzajemnie wspierać. Prawo ochrony konkurencji działa na korzyść konsumentów przez znoszenie barier wejścia konkurencyjnych przedsiębiorstw na rynek, stymulowanie rozwoju i innowacji, zapewnianie konkurencyjnego poziomu cen i zwiększanie wyboru dóbr i usług. Motywuje teŝ przedsiębiorców do dostarczania rzetelnej informacji o cechach produktów, takich jak cena, jakość i inne. Z drugiej strony ochrona konsumentów ma zachęcać ich do aktywnego i świadomego uczestniczenia w rynku. Chroniony przez prawo konsument podejmuje świadome decyzje pozwalające w pełni skorzystać z wyboru istniejącego na rynku dzięki efektywnej konkurencji. Trzeba jednak zauwaŝyć, Ŝe nie zawsze polityka ochrony konsumentów i polityka ochrony konkurencji wzajemnie się wspierają. W rzeczywistości polityka i prawo konkurencji nie jest specyficznie nastawione na poprawę pozaekonomicznych aspektów dobrobytu konsumentów. Domeną polityki konkurencji jest zapewnienie efektywnego działania rynku, co słuŝy ekonomicznemu i technologicznemu rozwojowi społeczeństwa. W tym sensie nie rozpoznaje ona specyficznych problemów, stanowiących przedmiot zainteresowania społecznych elementów polityki ochrony konsumentów jak na przykład kwestie bezpieczeństwa i zdrowia. W praktyce istnieją napięcia pomiędzy tymi obszarami. Takie zagadnienia jak stopień zbieŝności celów jednej i drugiej polityki, wpływy decyzji (interwencji) z jednego obszaru na drugi czy teŝ zasady dobrej organizacji organów nadzorujących obie dziedziny stały się tematem szerokiej międzynarodowej debaty teoretyków i praktyków ochrony konkurencji i konsumentów w ostatnich latach. Celem niniejszej ekspertyzy jest wskazanie, jaki jest charakter i źródła interakcji obu obszarów, oraz zaproponowanie metodyki, która moŝe wspomóc proces oceny interakcji oraz sprawną realizację wspólnej polityki ochrony konkurencji i konsumenta. Opracowanie zawiera równieŝ krótką prezentację rozwiązań prawnych i organizacyjnych słuŝących ochronie konkurencji i konsumentów we wszystkich krajach WE. 4/95

5 I. KLASYFIKACJA RODZAJÓW INTERAKCJI DZIAŁAŃ W OBSZARZE OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW Na wstępie naleŝy wprowadzić pewną systematykę pojęcia synergii. Dla celów dalszej analizy przyjęto, Ŝe interakcja pomiędzy działaniami podejmowanymi w ramach polityki ochrony konsumentów i polityki konkurencji moŝe przybrać jedną z trzech postaci: A. Synergii; B. Braku synergii; C. Konfliktu. Klasyfikacja ta dotyczy oceny dynamicznego wpływu działania podjętego w jednym z obszarów na obszar drugi. Przyjęcie takiej perspektywy wypływa z przekonania, Ŝe w praktyce działania organów sprawujących kontrolę nad obszarami ochrony konkurencji i konsumentów skutek podjętej interwencji jest ostatecznym testem na istnienie synergii, braku synergii lub konfliktu. Innymi słowy, wszelkie postulaty i tezy o synergii pomiędzy polityką ochrony konkurencji a polityką ochrony konsumenta weryfikowane są przez rzeczywiste skutki rynkowe wywołane przez daną interwencję (lub jej brak). Ilustruje to poniŝszy rysunek: Rysunek 1 Rodzaje interakcji pomiędzy działaniami w obszarze ochrony konkurencji i konsumenta śródło: Opracowanie własne 1. Synergia Pod pojęciem synergii naleŝy rozumieć sytuację, w której interwencja realizowana w jednym obszarze wywołuje pozytywny efekt w drugim obszarze. Jest to w istocie spełnienie postulatu o zbieŝności celów obu polityk. Przykładem efektu synergii moŝe być częściowe zniesienie ograniczeń po stronie podaŝy usług profesjonalnych, np. prawników. Zniesienie pewnych (korporacyjnych) barier dostępu do zawodu oraz mechanizmów kontrolowania cen (interwencja po stronie ochrony konkurencji) mogłoby przynieść korzyści dla konsumentów w postaci większego dostępu do usług prawnych i obniŝenia cen tych usług. Oczywiście zakres interwencji w takim wypadku musiałby uwzględniać ryzyko związane z pogorszeniem ogólnej jakości usług jako rezultatu otwarcia na konkurencję, co oznaczałoby sytuację braku 5/95

6 synergii lub konfliktu. W istocie osiągnięcie synergii w tym wypadku oznaczałoby konieczność dokonania wnikliwej oceny ewentualnego stopnia uwolnienia rynku dla wywołania efektów pozytywnych dla konsumentów (zwiększona dostępność, niŝsze ceny) przy jednoczesnym utrzymaniu rozwiązań zapewniających istnienie odpowiedniej premii cenowej niezbędnej dla zachowania dostatecznej jakości usług Brak synergii Brak synergii oznacza, Ŝe działanie podjęte w jednym obszarze nie wywołuje jednoznacznej zmiany w drugim obszarze. Przyjmując tezę o wspólnych i jednakowych celach polityki ochrony konkurencji i polityki ochrony konsumenta, moŝna argumentować, Ŝe sytuacja taka teoretycznie nie powinna wystąpić. Jeśli interwencja zwiększa konkurencyjność, to zgodnie z tezą o ostatecznym jej celu, powinna przełoŝyć się na zwiększenie wartości dla konsumenta. W praktyce jednak ze względu na rzeczywiste rozbieŝności zarówno w zakresie celów, jak i instrumentów obu domen, takie sytuacje mogą występować. Na przykład wprowadzenie w handlu detalicznym obowiązku prezentowania ceny produktu za standardową jednostkę masy (kilogram) lub objętości (litr) jednocześnie z ceną za konkretny produkt 2 rozszerza informację przedstawianą klientowi i pozwala mu dokonać bardziej świadomego wyboru. Trudno uznać, Ŝe wymóg ten jednocześnie wpływa bezpośrednio na konkurencyjność poszczególnych producentów czy detalistów. Jest to przykład realizacji komplementarności obu polityk. NaleŜy zauwaŝyć, Ŝe brak synergii moŝe być zjawiskiem negatywnym. O braku synergii mówimy na przykład w sytuacji, kiedy działanie zmierzające do zwiększenia konkurencji powoduje swoisty transfer pomiędzy róŝnymi aspektami wartości dla konsumenta. Przykładem mogą być tu doświadczenia z deregulacji i prywatyzacji sektora energetycznego w Wielkiej Brytanii. Z jednej strony wzrosła konkurencja w segmencie duŝych odbiorców, spadły ceny detaliczne (ekonomiczna wartość dla klienta), z drugiej zaś istotnie ograniczono konsumentom moŝliwość dokonywania świadomego wyboru głównie ze względu na stopień skomplikowania oferty produktowej. Wybór korzystnej oferty w praktyce wymagał od konsumenta dokładnej znajomości własnego wzorca korzystania z energii oraz dokonania obliczeń za pomocą arkusza kalkulacyjnego. W efekcie w ciągu dwunastu miesięcy od daty liberalizacji jedynie 18% konsumentów obsługiwał dostawca inny niŝ zasiedziały, pomimo bardzo wysokiej (92%) świadomości, Ŝe zmiana dostawcy jest moŝliwa. Sytuacja uległa poprawie po powołaniu instytucji Energy Watch jako reprezentanta interesów konsumentów. Jej zadaniem było publikowanie informacji porównawczych, gromadzenie i koordynacja skarg oraz określanie kierunków rozwoju polityki ochrony konsumenta w sektorze energetycznym. Do lipca 2005 roku (5 lat po deregulacji) 51% konsumentów zmieniło dostawcę energii, co odpowiada np. poziomowi zmian dostawcy ubezpieczeń komunikacyjnych 3. Wydaje się, Ŝe osiągnięcie synergii w takich wypadkach (np. na rynku telekomunikacyjnym w Polsce) byłoby moŝliwe szybciej pod warunkiem jednoczesnej interwencji ze strony ochrony konsumenta np. w postaci działań edukacyjnych przygotowywanych i realizowanych zgodnie z harmonogramem deregulacji rynku. 1 Rachel E. Kranton, Competition and the Incentive to Produce High Quality, Economica (2003), s Tak jak jest to na przykład zastosowane w Art. 2 ust. 1 Ustawy z dnia 27 lipca 2002 roku o szczególnych warunkach sprzedaŝy konsumenckiej oraz o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz. U. Nr 141, poz. 1176, ze zm.). 3 Louise Sylvan, Activating Competition: The Consumer Protection Competition Interface, materiały z Trade Practices Workshop, /95

7 3. Konflikt W najbardziej ogólnym ujęciu moŝna stwierdzić, Ŝe ze zjawiskiem konfliktu mamy do czynienia w sytuacji, kiedy interwencja rynkowa dokonywana z punktu widzenia jednej dziedziny (np. ochrony konsumentów) wywołuje negatywne skutki w drugiej dziedzinie (ochrony konkurencji). Przykładem moŝe być nastawione na poprawę ochrony konsumenta wdroŝenie w niektórych krajach niezwykle skomplikowanych systemów prezentowania informacji dotyczących produktów ubezpieczeń emerytalnych. W rezultacie konsumenci otrzymują kilkadziesiąt stron niezrozumiałych dla nich informacji zapisanych drobnym drukiem i w praktyce nie są w stanie wybrać produktu odpowiadającego ich potrzebom. Konsumenci dokonują błędnych wyborów lub muszą korzystać z wyspecjalizowanych pośredników, a wobec braku odpowiednich instrumentów nie mogą jako grupa stymulować wzrostu konkurencji. Przedsiębiorcy oferujący takie usługi ponoszą koszty nieefektywnego systemu ujawniania informacji i jednocześnie nie konkurują w sposób, który podnosi ogólną konkurencyjność branŝy. Charakterystyczną cechą takiego rynku jest to, Ŝe firmy oferujące usługi w rzeczywistości konkurują o udział w rynku wynagradzanych prowizyjnie pośredników zamiast bezpośrednio o rynek konsumentów 4. W dalszej części analizy przedstawiono kolejne przykłady interakcji pomiędzy jedną a drugą polityką. 4 Ibidem. 7/95

8 II. PRZYCZYNY BRAKU SYNERGII I KONFLIKTU DZIAŁAŃ W OBSZARZE OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW Przyczyny występujących lub postrzeganych problemów z synergią polityki ochrony konkurencji i polityki ochrony konsumenta mają wiele źródeł, których pełna analiza wykracza poza ramy niniejszego opracowania. PoniŜej przedstawiono kierunkowo pewne wybrane obszary, które mogą powodować napięcia i brak synergii pomiędzy domenami. Dla praktyków realizujących zadania w obszarze ochrony konkurencji i konsumentów istotne jest nie tyle rozstrzygnięcie dyskusyjnych kwestii (co moŝe być niemoŝliwe, zwaŝywszy, Ŝe debaty nad niektórymi problemami toczą się od dziesięcioleci), ile jak najpełniejsze uwzględnienie ich w ocenie zjawisk rynkowych, co pozwoli podejmować bardziej świadome i zrównowaŝone decyzje. 1. Europejskie prawo konkurencji a ochrona konsumentów Polityka konkurencji naleŝy do najwaŝniejszych i najwcześniej uzgodnionych domen wspólnotowych. Zasadność i konieczność jej prowadzenia wiąŝe się bezpośrednio z jednym z głównych celów wspólnot europejskich, którym było stworzenie wspólnego rynku. Polityka konkurencji ma dać gwarancje, Ŝe bariery zniesione w handlu wewnętrznym w ramach wspólnego rynku nie zostaną zastąpione innymi działaniami przedsiębiorstw lub rządów. Cele polityki konkurencji na podstawie analizy wytycznych KE do stosowania np. 81(3) Traktatu moŝna sprowadzić do zapewnienia: ochrony swobody działalności gospodarczej (individual economic freedom); dobrobytu konsumentów (consumer welfare); integracji rynku (market integration). W stosowaniu europejskich zasad konkurencji interes konsumenta jest zazwyczaj odzwierciedlony w sposób pośredni. Bezpośrednie odwołanie do interesu konsumentów zawiera natomiast Artykuł 81 (3) Traktatu. Wprowadza on moŝliwość prawnego uzasadnienia porozumień, co prawda ograniczających konkurencję, ale teŝ zapewniających wzrost efektywności, z których skorzystają konsumenci 5. MoŜliwość wyłączeń spod zakazu porozumień jest uzasadniana przede wszystkim ekonomicznym interesem konsumentów polepszeniem produkcji, dystrybucji, postępu technicznego i gospodarczego 6. Pomimo ewidentnego rozpoznania interesu konsumentów jest on rozumiany w sposób węŝszy niŝ prawa konsumentów będące przedmiotem zainteresowania obszaru ochrony konsumenta. W przeszłości jednak pewne decyzje KE w tym zakresie uwzględniały szersze rozumienie interesów konsumenta np. w sprawie Asahi wyłączenie oparto na uzasadnieniu, Ŝe jego celem jest wdroŝenie nowej technologii, która zwiększy bezpieczeństwo produktu 7. Niemniej jednak trzeba uznać, Ŝe zdecydowana większość przyszłych rozstrzygnięć będzie uwzględniać wyłącznie wyraŝone w wytycznych aspekty ekonomiczne interesów konsumentów. 5 NaleŜy zaznaczyć, Ŝe zapisy Art. 8 nowej ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów z 16 lutego 2007 r. (Dz.U nr 50 poz. 331) wykazują pełną zbieŝność w tym zakresie. W/w ustawa zaczęła obowiązywać począwszy od dnia 21 kwietnia 2007 r., uchylając tym samym poprzednią ustawę z 15 grudnia 2000 r. 6 Communication from the Commission Notice - Guidelines on the application of Article 81(3) of the Treaty (Dz. Urz. WE C 101 z ), point Sprawa IV/ Asashi/Saint-Gobain, Official Journal L 354, 31/12/ /95

9 Innym zagadnieniem, które wynika z europejskiego prawa konkurencji, a ma istotny wpływ na interes konsumentów, jest zakaz pionowych porozumień i import równoległy. Zakaz zawierania porozumień ustalających wyłączność dystrybucji lub zakupów w poszczególnych Państwach Członkowskich czy teŝ róŝnicowania cen dla dystrybucji w poszczególnych Państwach wynika z realizacji jednego z celów europejskiej polityki konkurencji Integracji Rynku Wewnętrznego. Import równoległy traktowany jest z kolei jako element zwiększający konkurencję i słuŝący ekonomicznym interesom konsumentów, którzy mają moŝliwość realizowania zakupów po niŝszych cenach. W rzeczywistości polityka konkurencji nastawiona na integrację rynku nie zawsze chroni interesy konsumentów. Zakaz wprowadzania wyłączności na danym terytorium ma na celu integrację rynku, nawet jeśli z analizy ekonomicznej wynika, Ŝe tego typu porozumienia mogą skutkować zwiększeniem efektywności alokacji zasobów, a co za tym idzie - korzyści dla konsumentów. Promocja konkurencji wewnątrzmarkowej, której przykładem jest import równoległy, moŝe prowadzić do paraliŝu i w konsekwencji eliminacji konkurencji pomiędzy przedsiębiorstwami oraz ograniczenia wyboru dla konsumentów. Przykładem moŝe być sprawa Irish Distillers 8. Szkoccy producenci whisky stosowali róŝne ceny produktów w sprzedaŝy krajowej i eksportowej. Ceny w eksporcie zawierały dodatkowe koszty promocji dystrybutorów na rynkach w Europie kontynentalnej. Komisja zakazała tego systemu podwójnych cen, uznając, Ŝe zakłóca on wolny handel pomiędzy Krajami Członkowskimi poprzez podział rynku i dyskryminację cenową, naruszającą zasady konkurencji na Rynku Wspólnym. W rezultacie producenci podjęli decyzję o wycofaniu się z rynku w Wielkiej Brytanii. Sprawa ta pokazuje, Ŝe bez ochrony przed importem równoległym producenci mogą obawiać się wchodzenia na nowe rynki w Krajach Członkowskich, co negatywnie wpływa zarówno na integrację rynku, jak i na interesy konsumentów, którzy mogą być pozbawieni dostępu do niektórych towarów. PoniewaŜ zagadnienie importu równoległego wywołuje wiele dyskusji w obszarze faktycznej synergii ochrony konkurencji i konsumentów, tematowi temu poświęcono osobny podrozdział analizy. 2. Doktryna ChociaŜ problemy braku synergii lub konfliktu pomiędzy dwoma domenami dostrzegane są zazwyczaj na etapie podejmowania decyzji (ocena ex ante) i analizy skutków podjętych decyzji z jednego bądź drugiego obszaru (analiza ex post), naleŝy wziąć pod uwagę, Ŝe ich źródłem nie musi być jedynie niedoskonały sposób realizacji w pełni spójnych polityk. Gdyby tak bowiem było, naleŝałoby uznać, Ŝe zapewnienie pełnej synergii pomiędzy jedną a drugą polityką wymaga tylko poprawy efektywności działania organów odpowiedzialnych za ich realizację. W rzeczywistości problem jest duŝo bardziej skomplikowany. Polityka i wynikający z niej system prawny to dwie ściśle ze sobą związane dyscypliny w istocie kształtujące cały system ochrony konkurencji i konsumentów, zarówno na poziomie WE, jak w poszczególnych Państwach Członkowskich. Konsensus polityczny przekłada się na przyjętą legislację, która wprowadza szczegółowe cele, instrumenty i organizację odpowiednich organów. NaleŜy zwrócić uwagę, Ŝe to właśnie na etapie budowania konsensusu politycznego i kształtowania norm prawnych ścierają się róŝne wizje i czerpie się z konkurencyjnych wobec siebie doktryn ekonomicznych, politycznych czy socjologicznych, dotyczących ochrony konkurencji i konsumentów. Na tym poziomie dokonywane są wybory 8 Sprawa Distillers Company Limited, IV/ /95

10 i następują kodyfikacje, które mogą wywoływać zjawiska braku synergii i konfliktu na etapie realizacji jednej i drugiej polityki. Ten poziom problemu jest dobrze rozpoznawany przez praktyków. Jako przykłady moŝna przedstawić fragmenty dwóch referatów wygłoszonych w trakcie jednej z ostatnich konferencji poświęconych wzajemnej relacji polityk ochrony konkurencji i konsumentów 9. Pierwszy z nich stwierdza: [ ] Po pierwsze, trzeba zmienić filozoficzne podstawy niemieckiego prawa konkurencji. Konkurencja nie powinna być traktowana jako cel sam w sobie, ale jako środek sprzyjający interesom konsumentów 10. Drugi, dotyczący sytuacji we Francji, podaje: Wśród praktyków toczy się debata na temat tego, czy polityka konkurencji powinna zmierzać do wspierania nadwyŝek konsumentów, czy nadwyŝek ogólnych. Francja opowiedziała się za nadwyŝkami konsumentów [ ] 11. Oba cytaty stanowią w istocie tezy o poŝądanym odejściu od paradygmatu ekonomii neoklasycznej, zakładającej, Ŝe konkurencja jest najlepszym mechanizmem regulującym alokację zasobów, interwencje zaś powinny brać pod uwagę poprawę nadwyŝek ogólnych. Widoczne jest to równieŝ w wytycznych KE do stosowania np. 81(3) Traktatu: Celem Wspólnotowych zasad konkurencji jest ochrona konkurencji rynkowej jako sposobu zwiększenia nadwyŝki konsumenta oraz zapewnienia efektywnej alokacji zasobów. 12. Często określenie, czy nastąpił brak synergii, czy teŝ konflikt pomiędzy politykami, moŝe zaleŝeć nie tyle od obiektywnych, mierzalnych efektów działań, ile od teorii lub - szerzej - doktryny, którą stosuje się do oceny i interpretacji obserwowanych i antycypowanych zjawisk rynkowych. Dobrą ilustracją takiego zjawiska moŝe być sprawa AKZO 13. W sprawie AKZO ETS uznał, Ŝe przedsiębiorstwo o pozycji dominującej na rynku zawsze poniesie straty, jeŝeli ustala ceny poniŝej średniego poziomu kosztów zmiennych (average variable cost). Taka firma byłaby zainteresowana zastosowaniem agresywnej strategii cenowej (predatory pricing) jedynie w celu eliminacji konkurentów z rynku i odniesienia korzyści z uzyskanego monopolu poprzez podniesienie cen. W opinii ETS takie kształtowanie cen na raŝąco niskim poziomie jest nielegalne, poniewaŝ moŝe wyeliminować z rynku firmy, które mogłyby być równie efektywne jak firma dominująca, ale nie dysponują zasobami finansowymi umoŝliwiającymi uczestnictwo w wojnie cenowej. ETS uznał, Ŝe nie jest potrzebna ocena, czy agresywna strategia cenowa AZKO rzeczywiście mogłaby przynieść domniemywany skutek. Widać tu kontrast z prawem amerykańskim, czerpiącym inspiracje z teorii Szkoły Chicagowskiej. Według niej agresywna strategia cenowa moŝe być uznana za racjonalną strategię rynkową jedynie wtedy, gdy firma obniŝająca ceny rzeczywiście moŝe odbudować straty po wyeliminowaniu konkurentów z rynku. Im dłuŝej trwa obniŝka cen, tym większe będą straty firmy. Co więcej, istniejące zagroŝenie wejścia na rynek nowych graczy jeszcze bardziej utrudnia odrobienie strat. W 1993 roku Sąd NajwyŜszy Stanów Zjednoczonych w sprawie Brooke Group stwierdził, Ŝe ustalanie cen poniŝej kosztów (predatory pricing) stanowi 9 Polityka ochrony konkurencji i konsumentów razem czy osobno - Konferencja zorganizowana przez UOKiK 26 czerwca 2006 r. w Warszawie. 10 Patrick von Braunmühl, Mocne i słabe strony niemieckiego modelu ochrony konsumentów i konkurencji. Perspektywa konsumentów, materiały z Konferencji Polityka ochrony konkurencji. 11 Francis Amand, Francuski model ochrony konkurencji i konsumentów, materiały z Konferencji Polityka ochrony konkurencji. 12 Communication from the Commission Notice - Guidelines on the application of Article 81(3) of the Treaty (Dz. Urz. WE C 101 z ), point Sprawa C-62/86 AKZO v. Komisja, ECR /95

11 naruszenie prawa tylko wtedy, gdy istnieje niebezpieczne prawdopodobieństwo, Ŝe przedsiębiorstwo rzeczywiście odrobi poniesione straty NadwyŜka ogólna i konsumenta Kwestia nadwyŝki ogólnej i nadwyŝki konsumenta jest być moŝe najbardziej klarownym przykładem na to, jak róŝne podejście mogą w tym miejscu mieć polityka ochrony konkurencji i polityka ochrony konsumenta. W istocie jest to zagadnienie silnie związane z rozwaŝaniami dotyczącymi doktrynalnych aspektów obu dziedzin. W uproszczeniu moŝna stwierdzić, Ŝe polityka konkurencji bazująca na koncepcji nadwyŝki ogólnej, w przeciwieństwie do podejścia nakierowanego na nadwyŝkę konsumenta, przyjmuje, Ŝe nie jest konieczny transfer korzyści wynikających ze wzrostu efektywności bezpośrednio na konsumentów. Nie jest potrzebny, poniewaŝ dobrobyt społeczny zwiększa się juŝ przez wzrost efektywności wewnątrz firm. W zakresie efektywności alokacji zasobów według tego podejścia nie ma znaczenia, kto (producenci czy konsumenci) odnosi korzyść z występujących efektywności. Model nadwyŝki ogólnej akceptuje ograniczenia konkurencji, jeśli prowadzi to do wzrostu nadwyŝki producenta o wartości większej niŝ straty poniesione przez konsumentów. Model nadwyŝki konsumenta odrzuca takie podejście. Polityka konkurencji zorientowana na nadwyŝkę konsumenta jest bardziej zainteresowana konkurencyjnym poziomem cen niŝ oszczędnościami kosztowymi efektywnych przedsiębiorców. Innymi słowy podejście uznające prymat nadwyŝki ogólnej uznaje, Ŝe transfer nadwyŝek od konsumentów do producentów jest neutralny. Podejście bazujące na nadwyŝce konsumenta uwaŝa taki transfer za szkodliwy. NaleŜy przyznać, Ŝe wyznaczenie dokładnej relacji pomiędzy wzrostem efektywności a nadwyŝką dla konsumenta nie zawsze jest łatwe. Stosowany w Europie standard nadwyŝki konsumenta wydaje się w mniejszym stopniu uwzględniać długookresowe korzyści dla konsumentów. Komisja Europejska wymaga wskazania dowodów, Ŝe wzrost efektywności przełoŝy się na korzyści dla konsumentów w krótkim okresie i łatwiej niŝ na przykład regulator amerykański podejmuje decyzje o zakazie połączenia lub innych praktyk, jeśli dostarczenia takich dowodów nie stwierdza Konsument Podmiotami chronionymi przez prawo ochrony konsumentów są uŝytkownicy końcowi danego towaru lub usługi, będący osobami fizycznymi.. Zasady ochrony konkurencji przyjmują szersze spojrzenie i włączają klientów stron, którzy takŝe podlegają zasadom konkurencji. To potwierdza, Ŝe zasady ochrony konkurencji mogą jedynie częściowo gwarantować ochronę i nadwyŝkę dla konsumentów. Innymi słowy, konsumenci nie zawsze korzystają z decyzji podjętej w obszarze ochrony konkurencji, nawet jeśli jest to decyzja nastawiona na zwiększenie nadwyŝki konsumenta. Przykładem moŝe być interwencja Urzędu Komunikacji Elektronicznej (UKE) w 2006 roku 16, podjęta dla uregulowania warunków 14 John Vickers, Abuse of Market Power, [w:] The Economic Journal, 115 (June), F244-F Katalin Judit Cseres, Competition Law and Consumer Protection, [w:] Kluwer Law International, Sprawa usług hurtowego dostępu do sieci TP rozpoczęła się w listopadzie 2004 wnioskiem niezaleŝnego operatora Tele2 skierowanym do Prezesa URTiP. Wydanie decyzji administracyjnej w sprawie Tele2 nastąpiło 11/95

12 świadczenia przez TP usługi hurtowego dostępu do własnej sieci. Jednym z podstawowych elementów tej interwencji było ustalenie poziomu hurtowego opustu od cen detalicznych (referencyjnych) za udostępnione łącze, który otrzymywać będą od TP niezaleŝni operatorzy, w wysokości 46,99%. Niewątpliwie ta interwencja miała na celu zwiększenie konkurencyjności w zakresie usług dostępu do sieci publicznej. NiezaleŜni operatorzy mogą oferować samodzielnie usługę do sieci (zwiększenie wyboru dla konsumenta) oraz mogą konkurować cenowo z TP. W istocie interwencja ta dokonuje transferu nadwyŝki wartości (opust hurtowy) na rzecz niezaleŝnych operatorów. Nie da się jednoznacznie przewidzieć, jaka część tej nadwyŝki ostatecznie przypadnie w udziale końcowym konsumentom. Będzie to zaleŝało od stopnia wzrostu konkurencyjności jako rezultatu interwencji. NaleŜy w tym miejscu stwierdzić, nawiązując do wcześniejszej dyskusji na temat nadwyŝki ogólnej i nadwyŝki konsumenta, Ŝe jeśli organ dokonujący takiej interwencji, jak opisana powyŝej, uzasadnia ją oczekiwanym zwiększeniem nadwyŝki ostatecznego konsumenta w długim terminie (poprzez niŝsze ceny), w istocie stosuje koncepcję nadwyŝki ogólnej. MoŜna uznać, Ŝe zasady ochrony konsumentów pokrywają szerszy obszar potrzeb konsumentów, uwzględniając takŝe takie, które mogłyby nie być dostarczone przez ochronę konkurencji. Oczywiście pojawia się pytanie, ile jeszcze ochrony potrzebują konsumenci. W krajach, gdzie za kształtowanie i realizację polityki ochrony konkurencji i konsumentów odpowiadają róŝne organy, często zdarza się, Ŝe regulatorzy w obszarze ochrony konsumentów nie biorą pod uwagę ochrony dostarczanej juŝ przez ochronę konkurencji i nie dokonują właściwej analizy rzeczywistej, inkrementalnej potrzeby wzmocnienia tej ochrony Perspektywa krótko- i długookresowa W tym kontekście warto wprowadzić rozróŝnienie pomiędzy krótko- a długoterminowymi efektami działań podejmowanych w celu ochrony konkurencji bądź konsumentów. MoŜe się zdarzyć tak, Ŝe w odpowiedzi na silną potrzebę wzmocnienia pozycji konsumentów na danym rynku wprowadza się przepisy, które zwiększają poziom ochrony konsumentów, lecz jednocześnie mają charakter antykonkurencyjny. ChociaŜ regulacje te dają w krótkim okresie rzeczywiście zdecydowanie pozytywny efekt dla konsumentów, to w dłuŝszej perspektywie, ograniczając efektywność konkurencji, mogą doprowadzić do takiego wzmocnienia najsilniejszych przedsiębiorców, które spowoduje zmianę sposobu ich funkcjonowania i przestawienie na działania naruszające interesy konsumentów. Ostatecznie więc, w długim okresie, efekt podjętych działań okazać się moŝe niekorzystny zarówno dla konkurencji, jak i dla konsumentów. Przykładem takiej nadmiernej i szkodliwej regulacji w zakresie ochrony konsumentów moŝe być wprowadzenie dodatkowych wymagań, takich jak certyfikacja państwowa i rozbudowane wymagania ujawniania informacji dla konsumentów w celu zapewnienia właściwej jakości produktów i moŝliwości dokonania świadomego wyboru. Działania takie mogą w efekcie doprowadzić do ograniczenia liczby producentów lub usługodawców na danym rynku, a tym samym zmniejszyć podaŝ i konkurencję. To natomiast przyniesie negatywne skutki nie tylko dla mechanizmu konkurencji, ale i dla samych konsumentów, gdyŝ zostanie ograniczona swoboda wyboru oraz wzrosną ceny. w lipcu 2006 roku. Po tej dacie wydawane są kolejne Decyzje Prezesa UKE w sprawie rozszerzenia umów międzyoperatorskich o usługę hurtowego dostępu do sieci TP. 17 Katalin Judit Cseres, Competition Law and Consumer Protection, [w:] Kluwer Law International, /95

13 MoŜna zatem stwierdzić, iŝ chroniąc konkurencję na rynku nawet przy jednoczesnym kompromisie co do krótkoterminowego interesu klienta, polityka konkurencji dba o długoterminowe korzyści dla obu stron i wzmacnia zarówno efektywność konkurencji, jak i, w długim okresie, poziom ochrony konsumentów. Przykładem interwencji, która zmierza do ochrony konkurencji, a która w krótkim okresie wydaje się niekorzystna dla konsumentów, była sprawa nowych cenników TP SA w 2006 roku. TP SA planowała wprowadzenie nowych produktów taryfowych zakładających wiązaną usługę dostępu do sieci telekomunikacyjnej i połączeń telefonicznych. Jedna z proponowanych taryf 18 zakładała na przykład opłatę, w której zawarty był abonament i nielimitowana liczba i czas połączeń w sieci TP. MoŜna załoŝyć, Ŝe taryfa taka spotkałaby się z zainteresowaniem konsumentów dla wielu z nich mogłaby oznaczać obniŝenie miesięcznych wydatków na usługi telekomunikacyjne. Prezes UKE nie wyraził jednak zgody na wdroŝenie tej oferty ze względu na zagroŝenie ograniczenia konkurencji na rynku. W tamtym czasie niezaleŝni operatorzy nie mogli zaoferować swoim klientom podobnej taryfy, poniewaŝ niedostępny był odpowiedni produkt hurtowy TP dla niezaleŝnych operatorów. Prezes UKE kierował się więc interesem konkurencji, która była krótkookresowo w sprzeczności z interesami konsumentów. Z sytuacją opisaną powyŝej moŝemy mieć do czynienia zwłaszcza na tych rynkach, które były dotychczas zmonopolizowane i są obecnie liberalizowane (jak właśnie rynek telekomunikacyjny czy energetyczny) w takiej sytuacji najłatwiej jest o pozorne sprzeczności pomiędzy interesami konsumentów i konkurentów dotychczasowego monopolisty. Szczególnie uwaŝnie naleŝy więc podchodzić do interwencji na takich rynkach potencjalne regulacje powinny być bardzo uwaŝnie analizowane pod kątem skutków, jakie przyniosą wszystkim uczestników gry rynkowej, tak aby jak najbardziej harmonijnie zwiększać efektywność istniejącej konkurencji i zapewnić korzyści dla konsumentów nie tylko w krótkim, lecz i w długim okresie. Komisja Europejska zajmuje określone stanowisko w sprawie analizy efektów wzrostu efektywności z perspektywy czasu w odniesieniu do Artykułu 81 (3) Traktatu. ChociaŜ Komisja przyznaje, Ŝe w niektórych przypadkach potrzebny jest upływ czasu dla zmaterializowania się wzrostu efektywności, deklaruje teŝ, Ŝe im większy upływ czasu, tym większe muszą być równieŝ korzyści dla konsumentów, które skompensują poniesione straty 19. To podejście wypływające z finansowej zasady zmiennej wartości (pieniądza) w czasie jeszcze bardziej konkretnie wyraŝone jest przez stwierdzenie: Przy dokonywaniu oceny trzeba wziąć pod uwagę, Ŝe wartość korzyści dla konsumentów w przyszłości nie jest tym samym, co bieŝąca wartość korzyści. Tym samym przyszła korzyść konsumentów nie kompensuje bieŝącej straty, jeśli obie wartości są jednakowe. Dla uzyskania odpowiedniego porównania naleŝy zestawić bieŝącą stratę dla konsumentów z przyszłymi korzyściami zdyskontowanymi przy uŝyciu odpowiedniej stopy dyskontowej Plan TP "Zawsze za darmo". 19 Communication from the Commission Notice - Guidelines on the application of Article 81(3) of the Treaty (Dz. Urz. WE C 101 z ), point Ibidem, Point /95

14 III. PRAKTYCZNE ASPEKTY WSPÓŁZALEśNOŚCI POMIĘDZY POLITYKĄ OCHRONY KONKURENCJI A POLITYKĄ OCHRONY KONSUMENTÓW 1. Ramy analityczne Zarówno wśród teoretyków ekonomii, jak i praktyków uczestniczących w funkcjonowaniu gospodarki panuje właściwie całkowita zgoda co do faktu, Ŝe swobodna konkurencja na rynku jest korzystna dla konsumentów. Korzyści te przejawiają się zwłaszcza w lepszej relacji cena-jakość oferowanych produktów i usług. Powszechnie wiadomo równieŝ, Ŝe dla efektywnego funkcjonowania rynku niezbędne jest istnienie dwóch stron: podaŝowej (przedsiębiorstw konkurujących ze sobą); popytowej (konsumentów dokonujących określonych wyborów). Aby osiągnięta została równowaga rynkowa, obie strony muszą być aktywne przedsiębiorstwa muszą być konkurencyjne względem siebie, a konsumenci muszą być wystarczająco silni, Ŝeby wykorzystać swoją pozycję rynkową. Z powyŝszego wynika bardzo istotne stwierdzenie, Ŝe konsumenci nie tylko biernie korzystają z dobrodziejstw swobodnej konkurencji, lecz takŝe aktywnie ją inspirują i generują, uczestnicząc w rynkowej grze podaŝy i popytu. Dlatego teŝ zazwyczaj przyjmuje się, Ŝe polityka ochrony konkurencji i polityka ochrony konsumentów słuŝą wspólnemu celowi, którym jest zwiększenie korzyści osiąganych przez konsumentów, i są komplementarne w dąŝeniu do tego celu. Działają one jednak z dwóch stron podaŝowej (ochrona konkurencji) i popytowej (ochrona konsumentów). O ile bowiem polityka konkurencji odnosi się do zachowań przedsiębiorstw, zapewniając właściwe zasady gry rynkowej, o tyle polityka ochrony konkurencji ingeruje w stosunki prywatno-prawne pomiędzy stronami transakcji, wzmacniając pozycję konsumentów i chroniąc ich przed nieuczciwymi praktykami transakcyjnymi. Innymi słowy, ochrona konkurencji ma za zadanie zapewnić konsumentom szeroki wybór i dostępność produktów bądź usług świadczonych przez róŝnych dostawców na danym rynku, a ochrona konsumentów umoŝliwić tym konsumentom efektywne wykorzystanie owej róŝnorodności i dokonywanie racjonalnych wyborów. W kontekście przedstawionych argumentów pojawia się pytanie, w jaki sposób moŝna uzyskać zintegrowany obraz działań, których celem jest zarówno ochrona konkurencji, jak i ochrona konsumentów. Jak juŝ to zostało wskazane wcześniej, w idealnym przypadku działanie wspierające efektywną konkurencję jest takŝe działaniem w interesie konsumentów i odwrotnie działanie chroniące konsumentów wzmacnia zarazem konkurencję na rynku. Niestety, nie zawsze mamy do czynienia z taką sytuacją istnieją bowiem przypadki braku synergii lub konfliktu pomiędzy ochroną konkurencji a ochroną konsumentów. Do tych samych wniosków moŝemy dojść, analizując sytuację z przeciwnego punktu widzenia. OtóŜ większość działań antykonkurencyjnych podejmowanych przez 14/95

15 przedsiębiorców jest niekorzystna nie tylko dla konkurentów, lecz takŝe dla konsumentów. Podobnie jest takŝe w przypadku praktyk szkodzących zbiorowym interesom konsumentów większość z nich jest równocześnie antykonkurencyjna. Niektóre działania szkodzą jednak tylko konkurencji bądź tylko konsumentom, a nie mają wpływu na innych uczestników rynku. MoŜna nawet wyodrębnić takie praktyki, które nie sprzyjają efektywnej konkurencji, lecz są korzystne dla konsumentów, i takie, które szkodzą konsumentom, ale słuŝą wzmocnieniu konkurencji. PodaŜ i popyt to dwie strony tego samego rynku kaŝde działanie podejmowane w interesie wspierania bądź osłabienia konkurencji (odzwierciedlające stronę podaŝową danego rynku) wpływa równieŝ na poziom ochrony konsumentów (odzwierciedlający stronę popytową danego rynku). Na przykład ograniczenie konkurencji na skutek niedozwolonych praktyk przedsiębiorstwa podnosi w istocie krzywą podaŝy poprzez podniesienie ogólnego poziomu cen lub kontrolę nad dostawcami. Nieuczciwa reklama powoduje podniesienie krzywej popytu, poniewaŝ stwarza wraŝenie, Ŝe produkt jest wart więcej, niŝ byłby wart przy uczciwej reklamie. W rezultacie krzywe podaŝy i popytu przecinają się przy wyŝszej cenie, powodując nieefektywną alokację zasobów i straty dla konsumentów 21. Dlatego teŝ dla właściwej oceny kompleksowych efektów działań naleŝy je rozpatrywać w obu przedstawionych wymiarach jednocześnie. Na Rysunku 2 zaprezentowano macierz 22, która moŝe być pomocna przydatna w ocenie wpływu działań na poziom ochrony konkurencji oraz poziom ochrony konsumentów. Za pomocą tej macierzy moŝemy usystematyzować analizy trzech istotnych kwestii: sytuacji panującej na danym rynku właściwym; efektów określonych praktyk stosowanych przez przedsiębiorców na tym rynku; efektów proponowanych działań regulatora instytucjonalnego zmierzających do naprawy istniejącej sytuacji. Rysunek 2 Macierz współzaleŝności pomiędzy ochroną konkurencji a ochroną konsumentów śródło: Opracowanie własne 21 Thomas B. Leary, The Federal Trade Commission and the Defense of Free Markets, materiały z odczytu w 2002 roku dostępne pod adresem: 22 Na podstawie Louise Sylvan, /95

16 Macierz składa się z czterech ponumerowanych pól obrazujących róŝne stopnie współzaleŝności pomiędzy poziomem ochrony konkurencji a poziomem ochrony konsumentów: Pole nr 1 oznacza sytuację najbardziej poŝądaną, w której i poziom ochrony konkurencji, i poziom ochrony konsumentów są wysokie. Pola nr 2 i 3 oznaczają sytuacje pośrednie, w których ochrona jednej z wartości jest wysoka, lecz drugiej niska. Pole nr 4 oznacza najbardziej niekorzystną sytuację, w której zarówno poziom ochrony konkurencji, jak i poziom ochrony konsumentów są niewystarczające. Na kolejnym rysunku przedstawiono, w zaleŝności od sytuacji wyjściowej, najkorzystniejszy kierunek ruchu po macierzy, czyli przejście do najlepszej opcji oznaczającej pełną ochronę konkurencji i konsumentów jednocześnie. Rysunek 3 Najbardziej poŝądane przesunięcia w ramach macierzy współzaleŝności pomiędzy ochroną konkurencji a ochroną konsumentów śródło: Opracowanie własne KaŜdą interwencję instytucji chroniącej konkurencję i konsumentów, w zaleŝności od tego, jak wpływa na obie te dziedziny, moŝna umieścić w jednym z czterech pól macierzy. Podobnie moŝemy postąpić równieŝ z kaŝdym działaniem podejmowanym przez przedsiębiorców działających na danym rynku. MoŜe oczywiście równieŝ zaistnieć sytuacja, w której podjęte działanie ma neutralny wpływ na jedną ze wspomnianych dziedzin wtedy znajduje się ono na linii rozgraniczającej odpowiednie pola macierzy. Zaproponowana macierz moŝe więc być wykorzystywana dwuetapowo najpierw do oceny sytuacji panującej na danym rynku pod względem efektywności istniejącej konkurencji i istniejącego poziomu ochrony konsumentów, a następnie do planowania na tej podstawie działań, które pozwolą na usunięcie ewentualnych niedoskonałości i braków i przesunięcie danego rynku do najbardziej poŝądanego pola macierzy. 16/95

17 2. Przykłady zastosowania modelu JeŜeli warunki panujące na danym rynku właściwym sytuują go w polu nr 1, oznacza to, Ŝe poziom ochrony konkurencji i konsumentów jest optymalny. śadne działania regulacyjne nie powinny być więc podejmowane, aby nie naruszyć ukształtowanej samoistnie równowagi i nie doprowadzić do pogorszenia ochrony jednej z wartości. Przykładem takich rynków mogą być rynki sprzedaŝy detalicznej owoców i warzyw duŝa liczba dostawców, miejsc oraz form sprzedaŝy w połączeniu z dobrą znajomością produktów wśród klientów, pozwalającą im łatwo ocenić ich jakość, prowadzi do efektywnej, silnej konkurencji i jednocześnie zapewnia wysoki poziom ochrony konsumentów. Rynki zaklasyfikowane do pola nr 4 to z kolei rynki odznaczające się niskim poziomem konkurencji i jednocześnie słabą pozycją konsumentów. Na takich rynkach konieczna jest interwencja regulatora, tak aby zminimalizować ich nieefektywność i wzmocnić zarówno ich konkurencyjność, jak i poziom ochrony konsumentów (przejście do pola nr 1). Dla osiągnięcia pełnego sukcesu często konieczny będzie cały cykl działań nie zawsze bowiem jest moŝliwa jednoczesna skuteczna interwencja w obu obszarach. Dojście do pola nr 1 moŝe być więc stopniowe, poprzez pole nr 2 lub 3. ChociaŜ bowiem pola te nie stanowią najlepszego moŝliwego wariantu, i tak są lepsze niŝ wyjściowe pole nr 4, gdyŝ przynajmniej jedna z wartości jest tu chroniona w sposób optymalny. Rynki znajdujące się w polu nr 4 to rynki charakteryzujące się: wysokimi barierami wejścia; wysokim poziomem kosztów zapadłych; niewielką liczbą dostawców; niskim poziomem równowaŝącej siły nabywczej konsumentów. Za przykład mogą posłuŝyć tu rynki, na których panuje naturalny bądź sztuczny monopol lub teŝ są one tuŝ po liberalizacji, ale zasiedziały dostawca zachowuje pozycję dominującą np. rynki telekomunikacyjne, pocztowe, dystrybucji energii. Rynki znajdujące się w polu nr 3 to te, na których panuje efektywna konkurencja, a pozycja konsumentów i tak jest słaba. Wymagają one wzmocnienia poziomu ochrony konsumentów, ale podejmowane działania powinny być przed wdroŝeniem szczegółowo przeanalizowane, tak aby nie zaburzyły samoistnie stworzonego mechanizmu efektywnej konkurencji (aby zamiast do pola nr 1 nie przejść do pola nr 2). Za przykład moŝe tu posłuŝyć rynek komisów samochodowych czy rynki wszelkiego rodzaju usług remontowych i naprawczych, tzw. fachowców i złotych rączek, a często takŝe rynki usług finansowych (kredyty i poŝyczki). Pole nr 2 natomiast reprezentuje rynki, na których poziom ochrony konsumentów jest wysoki pomimo braku efektywnej konkurencji. Taka sytuacja dość rzadko występuje w rzeczywistości są to rynki silnie regulowane zarówno od strony podaŝowej (wysokie bariery wejścia np. egzaminy czy licencje), jak i od strony popytowej (wysokie standardy świadczenia usług i duŝa prawna odpowiedzialność przedsiębiorców). Rynki z tej grupy wymagają bardzo precyzyjnych regulacji zapewniających ochronę konsumentów, gdyŝ ich niewystarczający poziom przy ograniczonej konkurencji łatwo moŝe spowodować, iŝ rynek taki znajdzie się w sytuacji kwalifikującej go do pola nr 4. RównieŜ ewentualne podejmowane działania zmierzające do zwiększenia konkurencyjności powinny być przed wdroŝeniem szczegółowo przeanalizowane, tak aby nie wpłynęły niekorzystnie na poziom ochrony konsumentów (aby zamiast do pola nr 1 nie przejść do pola nr 3). Przykład takich rynków to 17/95

18 rynki wysokospecjalistycznych profesjonalnych usług prawnych, notarialnych lub lekarskich oraz rynek sprzedaŝy detalicznej leków. Jak juŝ stwierdzono wcześniej, działania podejmowane przez regulatora na poszczególnych rynkach mają wpływ zarówno na poziom ochrony konkurencji, jak i poziom ochrony konsumentów. Z punktu widzenia efektów dla konkurencji i konsumentów moŝna więc wyodrębnić kilka typów takich działań i zobrazować je na zaprezentowanej powyŝej macierzy jako przesunięcia pomiędzy jej poszczególnymi polami (pomijamy te hipotetyczne działania, które mają jednoznacznie negatywny skutek): A. Działania korzystne zarówno dla konkurencji, jak i dla konsumentów (przesunięcie z pola nr 4 na pole nr 1) - SYNERGIA Przykłady 23 działań korzystnych zarówno dla konkurencji, jak i dla konsumentów: Zakaz reklamy wprowadzającej w błąd (podstawowym celem tego zakazu jest ochrona konsumentów poprzez zapewnienie im dostępu do rzetelnej informacji o produktach i usługach, ale dodatkowo chroni on takŝe efektywną konkurencję poprzez zakazanie nieuczciwych praktyk). B. Działania korzystne dla konkurencji i obojętne dla konsumentów (przesunięcie z pola nr 4 na pole nr 3 lub z pola nr 2 na pole nr 1) BRAK SYNERGII 23 Prezentowane w tej części analizy przykłady mają charakter wyłącznie teoretyczny i słuŝą zobrazowaniu logiki modelu analitycznego. 18/95

19 Przykłady działań korzystnych dla konkurencji i obojętnych dla konsumentów: Zakaz ustanawiania przez korporacje zawodowe standardów wewnętrznych zabraniających członkom reklamowania swoich usług. Zamiast wydawania licencji na prowadzenie (posiadanie) aptek jedynie dyplomowanym farmaceutom wprowadzenie obowiązku zatrudniania w kaŝdej aptece farmaceutów, zniesienie wymogu posiadania takich kwalifikacji wobec właścicieli aptek. C. Działania korzystne dla konsumentów i obojętne dla konkurencji (przesunięcie z pola nr 3 na pole nr 1 lub z pola nr 4 na pole nr 2) BRAK SYNERGII Przykłady działań korzystnych dla konsumentów i obojętnych dla konkurencji: Prowadzenie rzetelnych porównawczych testów konsumenckich i regularne publikowanie ich wyników (np. skuteczność poszczególnych proszków do prania). Wprowadzenie obowiązku udzielania gwarancji na niektóre towary uŝywane (np. na samochody w komisach). 19/95

20 Powołanie instytucji reprezentujących konsumentów w kontaktach z przedsiębiorcami i umoŝliwiających polubowne załatwiane sporów (np. Rzecznik Konsumentów, Polubowny Sąd Konsumencki). D. Działania korzystne dla konkurencji, lecz niekorzystne dla konsumentów (przesunięcie z pola nr 2 na pole nr 3) KONFLIKT Przykłady działań korzystnych dla konkurencji, lecz niekorzystnych dla konsumentów: Całkowita likwidacja regulacji dotyczących kwalifikacji i uprawnień do świadczenia niektórych usług (np. zawody prawnicze, prowadzenie aptek). Zniesienie obowiązku ubezpieczania się od odpowiedzialności cywilnej przez przedsiębiorców świadczących niektóre usługi (np. biura podróŝy, pośrednicy w obrocie nieruchomościami). E. Działania korzystne dla konsumentów, lecz niekorzystne dla konkurencji (przesunięcie z pola nr 3 na pole nr 2) - KONFLIKT 20/95

21 Przykłady działań korzystnych dla konsumentów, lecz niekorzystnych dla konkurencji: Ustalenie bardzo wysokich obowiązkowych kwot ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej przedsiębiorców świadczących niektóre usługi. Wprowadzenie wyśrubowanych obowiązkowych standardów higieny i bezpieczeństwa przy wytwarzaniu i sprzedawaniu niektórych produktów. NaleŜy wziąć pod uwagę zarówno krótkookresowe, jak i długookresowe efekty podejmowanych działań najpierw mogą one bowiem spowodować jedno przesunięcie na macierzy, a po jakimś czasie kolejne. Rezultat długookresowy moŝe więc być odmienny od krótkookresowego. Dzieje się tak zwłaszcza w wypadkach działań, które w krótkim okresie są korzystne dla jednego obszaru, a obojętne dla drugiego. W długim okresie często efekty tych działań są pozytywne zarówno dla konkurencji, jak i dla konsumentów. W związku z tym model analityczny moŝe zostać rozszerzony o element czasu, tak jak to przedstawiono na rysunku nr 4. Rysunek 4 Rozszerzona macierz zaleŝności pomiędzy ochroną konkurencji a ochroną konsumentów śródło: Opracowanie własne Rzecz jasna wprowadzenie wymiaru czasu powiększa liczbę moŝliwych kierunków przesunięć (macierz trójwymiarowa) w ramach modelu współzaleŝności. W praktyce działania instytucji odpowiedzialnych za ochronę konkurencji i konsumentów moŝna zaproponować następującą ogólną kolejność działań, integrującą interwencje w obszarze konkurencji z ochroną konsumentów 24 : 1. Analiza sytuacji panującej na danym rynku pod kątem potencjalnych niedoskonałości w dziedzinie ochrony konkurencji oraz ochrony konsumentów umieszczenie rynku na odpowiednim polu macierzy. 24 Jest to podejście o charakterze modelowym, które w sposób intencjonalny abstrahuje od opisu kompletnego procesu stosowania prawa wynikającego z przepisów prawa. 21/95

22 2. Określenie na podstawie pozycji rynku na macierzy poŝądanego kierunku zmian czy naleŝy interweniować po stronie popytowej (wzmocnić ochronę konsumentów), czy podaŝowej (wzmocnić konkurencję), czy po obu. 3. Zaproponowanie działań naprawczych (sposobów interwencji). 4. Analiza (z wykorzystaniem koncepcji macierzy) kaŝdego z zaproponowanych działań pod kątem jego skutków krótko- i długookresowych zarówno dla efektywności konkurencji, jak i dla pozycji konsumentów 5. Wybór rozwiązania i implementacja. 3. Analiza przypadków z Polski W niniejszym rozdziale scharakteryzowane zostaną przykłady działań polskich organów regulacyjnych (Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów i Urzędu Komunikacji Elektronicznej) oraz organów nadzoru właścicielskiego podejmowanych w konkretnych przypadkach w celu zwiększenia ochrony konkurencji bądź konsumentów na danym rynku. Do analizy sytuacji wyjściowej oraz występujących w rzeczywistości efektów podjętych działań zostanie wykorzystana zaproponowana wcześniej macierz. Przykład 1: Porozumienie cenowe na rynku usług notarialnych Notariusze w Polsce zrzeszeni są w korporacji zawodowej Krajowej Radzie Notarialnej (KRN). Rada ta uchwaliła Kodeks Etyki Zawodowej Notariusza (Kodeks), do którego przestrzegania zobowiązani byli wszyscy notariusze. W Kodeksie tym umieszczono między innymi zapisy zabraniające notariuszom stosowania wszelkich form nieuczciwej konkurencji zawodowej oraz uznające przyciąganie klientów poprzez proponowanie niŝszego wynagrodzenia za usługi notarialne za szczególnie raŝący przypadek takiej właśnie nieuczciwej konkurencji. Maksymalne stawki taksy notarialnej przysługujące notariuszowi za dokonanie poszczególnych czynności notarialnych są ustalone we właściwym rozporządzeniu wydanym przez Ministra Sprawiedliwości. Rozporządzenie to nie wyklucza jednak, aby w drodze umowy lub negocjacji pomiędzy notariuszem a jego klientami (stronami czynności) została ustalona inna, niŝsza niŝ maksymalna, wysokość tego wynagrodzenia. Tymczasem przywołane powyŝej zapisy Kodeksu w praktyce nie pozwalały na takie ustalenia, czyli zmuszały notariuszy do pobierania maksymalnych dozwolonych przepisami prawa opłat za dokonywane czynności. Taka regulacja oznacza zakaz konkurencji cenowej. Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznał, Ŝe w tym wypadku zachodzi zarówno zjawisko ograniczania swobodnej konkurencji pomiędzy notariuszami, jak i działalności na niekorzyść konsumentów przez sztuczne utrzymywanie cen usług na wysokim poziomie. Takich porozumień zakazuje ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów, UOKiK wszczął więc z urzędu w 2002 roku postępowanie antymonopolowe przeciwko Krajowej Radzie Notarialnej, dotyczące stosowania praktyk ograniczających konkurencję przez zawarcie porozumienia ustalającego w sposób pośredni ceny na rynku usług notarialnych. Rezultatem tego postępowania było wydanie przez Prezesa UOKiK postanowienia nakazującego zaniechanie stosowania tej praktyki. KRN odwołała się od tej decyzji do Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (SOKiK). 22/95

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW CEZARY BANASIŃSKI

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW CEZARY BANASIŃSKI PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW CEZARY BANASIŃSKI DOK2-073-66/06/MKK Warszawa, dnia grudnia 2006 r. Pani Anna Streżyńska Prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej W związku z prowadzonym

Bardziej szczegółowo

Jak głęboko Urząd powinien ingerować w strukturę i politykę firmy w sytuacji, gdy konieczne jest przywrócenie konkurencji na rynku?

Jak głęboko Urząd powinien ingerować w strukturę i politykę firmy w sytuacji, gdy konieczne jest przywrócenie konkurencji na rynku? Jak głęboko Urząd powinien ingerować w strukturę i politykę firmy w sytuacji, gdy konieczne jest przywrócenie konkurencji na rynku? Marek Zaleśny Członek Zarządu ds. Handlowych PKP CARGO S.A. REGULACJE

Bardziej szczegółowo

POMOC PUBLICZNA. Katowice, 6 XII 2006 r.

POMOC PUBLICZNA. Katowice, 6 XII 2006 r. Katowice, 6 XII 2006 r. POMOC PUBLICZNA Jarosław Butkiewicz Specjalista w Departamencie Monitorowania Pomocy Publicznej Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów tel. (0-22) 55-60-271 Prawo regulujące warunki

Bardziej szczegółowo

Kraków, dnia 12 grudnia 2007 r. OPINIA PRAWNA

Kraków, dnia 12 grudnia 2007 r. OPINIA PRAWNA Kraków, dnia 12 grudnia 2007 r. OPINIA PRAWNA Opinia niniejsza sporządzona została na zlecenie Związku Pracodawców Ratownictwa Medycznego Samodzielnych Publicznych Zakładów Opieki Zdrowotnej z siedzibą

Bardziej szczegółowo

Wpływ ł prawa konkurencji k na rozwój nowych technologii Media cyfrowe i Internet

Wpływ ł prawa konkurencji k na rozwój nowych technologii Media cyfrowe i Internet Ochrona konkurencji na rynkach nowych technologii Kraków, dnia 13 września 2010 Wpływ ł prawa konkurencji k na rozwój nowych technologii Media cyfrowe i Internet Krzysztof Kuik DG ds. Konkurencji, Komisja

Bardziej szczegółowo

Liberalizacja rynku gazu w Polsce Postulaty odbiorców przemysłowych. Warszawa, 29 październik 2014r.

Liberalizacja rynku gazu w Polsce Postulaty odbiorców przemysłowych. Warszawa, 29 październik 2014r. Liberalizacja rynku gazu w Polsce Postulaty odbiorców przemysłowych. Warszawa, 29 październik 2014r. Polski rynek gazu - cechy. Jak dotąd większość polskiego rynku gazu objęta jest regulacją, prawie wszyscy

Bardziej szczegółowo

Typowe błędy w analizie rynku nieruchomości przy uŝyciu metod statystycznych

Typowe błędy w analizie rynku nieruchomości przy uŝyciu metod statystycznych Typowe błędy w analizie rynku nieruchomości przy uŝyciu metod statystycznych Sebastian Kokot XXI Krajowa Konferencja Rzeczoznawców Majątkowych, Międzyzdroje 2012 Rzetelnie wykonana analiza rynku nieruchomości

Bardziej szczegółowo

Dotacje vs. instrumenty zwrotne w obszarze wsparcia dla przedsiębiorstw w nowej perspektywie finansowej

Dotacje vs. instrumenty zwrotne w obszarze wsparcia dla przedsiębiorstw w nowej perspektywie finansowej Dotacje vs. instrumenty zwrotne w obszarze wsparcia dla przedsiębiorstw w nowej perspektywie finansowej Wnioski z badania IBnGR Perspektywa finansowa 2007-2013 przyniosła nowe instrumenty finansowania.

Bardziej szczegółowo

Bariery wejścia na rynek usług dostępu do Internetu

Bariery wejścia na rynek usług dostępu do Internetu Bariery wejścia na rynek usług dostępu do Internetu Konferencja XX-lecie UOKiK 13 wrzesień 2010 www.netia.pl Netia sukcesywnie powiększa swój udział w rynku internetu szerokopasmowego wiodący operator

Bardziej szczegółowo

Rola Regulatora na konkurencyjnym rynku

Rola Regulatora na konkurencyjnym rynku Departament Promowania Konkurencji Rola Regulatora na konkurencyjnym rynku Warszawa, 18 października 2007 r. Adres: ul. Chłodna 64, 00-872 Warszawa e mail: dpk@ure.gov.pl tel. (+48 22) 661 62 33, fax (+48

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE

WYMAGANIA EDUKACYJNE WYMAGANIA EDUKACYJNE niezbędne do uzyskania poszczególnych śródrocznych i rocznych ocen klasyfikacyjnych z obowiązkowych zajęć edukacyjnych według nowej podstawy programowej Przedmiot: PODSTAWY PRZEDSIĘBIORCZOŚCI

Bardziej szczegółowo

Wpływ prawa ochrony konkurencji na liberalizację polskiego rynku

Wpływ prawa ochrony konkurencji na liberalizację polskiego rynku Wpływ prawa ochrony konkurencji na liberalizację polskiego rynku Anna Fornalczyk Gdańsk 2010 Treść prezentacji System prawny ochrony konkurencji w Polsce Konkurencja i jej znaczenie w gospodarce Polityka

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dn. 2007-06-01. European Commission Directorate-General for Competition State aid Registry HT 364 B-1049 Brussels.

Warszawa, dn. 2007-06-01. European Commission Directorate-General for Competition State aid Registry HT 364 B-1049 Brussels. Warszawa, dn. 2007-06-01 European Commission Directorate-General for Competition State aid Registry HT 364 B-1049 Brussels Szanowni Państwo, Polska Organizacja Pracodawców Osób Niepełnosprawnych przesyła

Bardziej szczegółowo

Odszkodowanie z tytułu naruszenia prawa konkurencji

Odszkodowanie z tytułu naruszenia prawa konkurencji Odszkodowanie z tytułu naruszenia prawa konkurencji walka dla idei, czy o realne wyrównanie szkód? Bernadeta M. Kasztelan-Świetlik Listopad 2010 Biała księga KaŜdy, kto z powodu naruszenia prawa konkurencji

Bardziej szczegółowo

CZYLI JAK BUDOWAĆ ZAUFANIE KONSUMENTA. Projekt jest finansowany ze środków Komisji Europejskiej i Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów 1

CZYLI JAK BUDOWAĆ ZAUFANIE KONSUMENTA. Projekt jest finansowany ze środków Komisji Europejskiej i Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów 1 SAMOREGULACJA GOSPODARKI ELEKTRONICZNEJ CZYLI JAK BUDOWAĆ ZAUFANIE KONSUMENTA W SIECI Warszawa, 25 listopada 2009 roku Projekt jest finansowany ze środków Komisji Europejskiej i Urzędu Ochrony Konkurencji

Bardziej szczegółowo

Pomoc państwa dla przedsiębiorstw w dobie kryzysu finansowego i gospodarczego

Pomoc państwa dla przedsiębiorstw w dobie kryzysu finansowego i gospodarczego IV Pomorskie Forum Przedsiębiorczości Gdynia 12 marca 2009 Pomoc państwa dla przedsiębiorstw w dobie kryzysu finansowego i gospodarczego Dr Anna Jarosz-Friis Komisja Europejska, DG ds. Konkurencji, COMP

Bardziej szczegółowo

OBOWIĄZKI INFORMACYJNE

OBOWIĄZKI INFORMACYJNE Transformacje Prawa Prywatnego 4/2010 ISSN 1641 1609 OBOWIĄZKI INFORMACYJNE PROJEKT Tytuł: Obowiązki informacyjne Rozdział I. Obowiązki informacyjne przed dokonaniem czynności prawnej Art. 1. Obowiązek

Bardziej szczegółowo

Wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych

Wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych Wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych Informacje ogólne Zwolnienie w całości i częściowe W konsekwencji zwolnienia od kosztów sądowych nie trzeba wnosić opłat sądowych i ponosić wydatków związanych

Bardziej szczegółowo

Zamierzenia UKE w ramach Międzyresortowego Zespołu Polska Cyfrowa w zakresie rozwoju dostępu do usług szerokopasmowych. Warszawa, 12 Maja 2009

Zamierzenia UKE w ramach Międzyresortowego Zespołu Polska Cyfrowa w zakresie rozwoju dostępu do usług szerokopasmowych. Warszawa, 12 Maja 2009 Zamierzenia UKE w ramach Międzyresortowego Zespołu Polska Cyfrowa w zakresie rozwoju dostępu do usług szerokopasmowych Warszawa, 12 Maja 2009 Główny cel Prezesa UKE na lata 2008 2010 Wzrost dostępności

Bardziej szczegółowo

Regulamin zarządzania Konfliktami Interesów w Domu Maklerskim IDMSA

Regulamin zarządzania Konfliktami Interesów w Domu Maklerskim IDMSA Regulamin zarządzania Konfliktami Interesów w Domu Maklerskim IDMSA 1. Postanowienia ogólne 1. Regulamin zarządzania Konfliktami Interesów w Domu Maklerskim IDMSA (dalej Regulamin ) określa sposób postępowania

Bardziej szczegółowo

Spis treści Rozdział VI. Państwowy sektor gospodarczy struktura podmiotowa 31. Uwagi wstępne 32. Przedsiębiorstwo państwowe

Spis treści Rozdział VI. Państwowy sektor gospodarczy struktura podmiotowa 31. Uwagi wstępne 32. Przedsiębiorstwo państwowe Przedmowa... V Wykaz skrótów... XIII Rozdział VI. Państwowy sektor gospodarczy struktura podmiotowa... 1 31. Uwagi wstępne... 2 I. Przesłanki, zakres i kryteria wyodrębnienia sektora państwowego w gospodarce...

Bardziej szczegółowo

Wymierzanie korekt finansowych za naruszenia prawa zamówień publicznych związane z realizacją projektów współfinansowanych ze środków funduszy UE.

Wymierzanie korekt finansowych za naruszenia prawa zamówień publicznych związane z realizacją projektów współfinansowanych ze środków funduszy UE. Wymierzanie korekt finansowych za naruszenia prawa zamówień publicznych związane z realizacją projektów współfinansowanych ze środków funduszy UE. 1. Cel dokumentu Celem niniejszego dokumentu jest ustalenie

Bardziej szczegółowo

Orzeczenie Trybunału Sprawiedliwości z dnia 6.10.2009 r. w sprawie C-123/08 Wolzenburg. I. Stan faktyczny i prawny

Orzeczenie Trybunału Sprawiedliwości z dnia 6.10.2009 r. w sprawie C-123/08 Wolzenburg. I. Stan faktyczny i prawny Orzeczenie Trybunału Sprawiedliwości z dnia 6.10.2009 r. w sprawie C-123/08 Wolzenburg I. Stan faktyczny i prawny W dniu 6 października 2009 r. Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich wydał wyrok

Bardziej szczegółowo

opracowanych przy wsparciu Komisji, duŝych projektach pilotaŝowych oraz projektach badawczych w tej dziedzinie.

opracowanych przy wsparciu Komisji, duŝych projektach pilotaŝowych oraz projektach badawczych w tej dziedzinie. Perspektywy i strategie rozwoju usług telemedycznych w Polsce - legislacja dr n. med. Leszek Sikorski Centrum Systemów Informacyjnych Ochrony Zdrowia 26 kwiecień 2012 r. Komisja będzie działać na rzecz

Bardziej szczegółowo

Przygotowywanie strategii PR: analiza wstępna

Przygotowywanie strategii PR: analiza wstępna Przygotowywanie strategii PR: analiza wstępna Autor: Anna Miotk, PR Manager, ITBC Communication Skuteczne działania public relations opierają się na przemyślanej strategii, proponują taktykę, czyli narzędzia,

Bardziej szczegółowo

Międzynarodowa integracja MSG

Międzynarodowa integracja MSG Międzynarodowa integracja MSG Kryteria wyodrębniania ugrupowań integracyjnych kryteria polityczne kryteria ekonomiczne Prawidłowości rozwoju ugrupowań integracyjnych Zmniejszanie się różnic w poziomie

Bardziej szczegółowo

Popyt rynkowy. Wyprowadzenie funkcji popytu z funkcji uŝyteczności

Popyt rynkowy. Wyprowadzenie funkcji popytu z funkcji uŝyteczności Popyt rynkowy Wyprowadzenie funkcji popytu z funkcji uŝyteczności Zadanie 1 (*) Jak zwykle w tego typu zadaniach darujmy sobie tworzenie sztucznych przykładów i będziemy analizować wybór między dwoma dobrami

Bardziej szczegółowo

Adam Narkiewicz. Ćwiczenia dziewiąte, dziesiąte i jedenaste: Konkurencja doskonała, konkurencja monopolistyczna, oligopol, monopol

Adam Narkiewicz. Ćwiczenia dziewiąte, dziesiąte i jedenaste: Konkurencja doskonała, konkurencja monopolistyczna, oligopol, monopol Adam Narkiewicz Ćwiczenia dziewiąte, dziesiąte i jedenaste: doskonała, konkurencja monopolistyczna, oligopol, monopol Rynek doskonale konkurencyjny to taki rynek, na którym zarówno sprzedający jak i kupujące

Bardziej szczegółowo

NAJCZĘŚCIEJ ZADAWANE PYTANIA. 1. Na czym polega program Szkołą z dobrą energią?

NAJCZĘŚCIEJ ZADAWANE PYTANIA. 1. Na czym polega program Szkołą z dobrą energią? NAJCZĘŚCIEJ ZADAWANE PYTANIA 1. Na czym polega program Szkołą z dobrą energią? Program Szkoła z dobrą energią polega na zmianie sprzedawcy energii elektrycznej przez placówkę oświatową, a jego cel to obniŝenie

Bardziej szczegółowo

Departament Polityki Regionalnej, Wydział Zarządzania RPO, Biuro Ewaluacji RPO. Toruń, 4 październik 2011r.

Departament Polityki Regionalnej, Wydział Zarządzania RPO, Biuro Ewaluacji RPO. Toruń, 4 październik 2011r. Rekomendacje dotyczące akcji informacyjnej o komplementarności z badania ewaluacyjnego pt. Analiza efektów komplementarności wsparcia pomiędzy projektami dofinansowanymi w ramach programów z perspektywy

Bardziej szczegółowo

Doświadczenia brytyjskie w rozwiązywaniu problemów w bancassurance

Doświadczenia brytyjskie w rozwiązywaniu problemów w bancassurance Doświadczenia brytyjskie w rozwiązywaniu problemów w bancassurance dr Małgorzata Więcko-Tułowiecka Biuro Rzecznika Ubezpieczonych Warszawa, 21 maja 2014 r. PPI Payment Protection Insurance - ubezpieczenie

Bardziej szczegółowo

Rybnik 21-22 maj 2009r.

Rybnik 21-22 maj 2009r. Rybnik 21-22 maj 2009r. w 2007r. Związek Miast Polskich wraz ze Związkiem Powiatów Polskich oraz Związkiem Gmin Wiejskich RP przystąpił do realizacji czteroletniego szkoleniowo-doradczego projektu pt.

Bardziej szczegółowo

KONKURENCJA PODATKOWA UNII EUROPEJSKIEJ

KONKURENCJA PODATKOWA UNII EUROPEJSKIEJ Leokadia Oręziak KONKURENCJA PODATKOWA i HARMONIZACJA PODATKÓW w ramach UNII EUROPEJSKIEJ Implikacje dla Polski Warszawa 2007 SPIS TREŚCI Wstęp...........................................................

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI WYKAZ SKRÓTÓW 11 WSTĘP 13

SPIS TREŚCI WYKAZ SKRÓTÓW 11 WSTĘP 13 SPIS TREŚCI WYKAZ SKRÓTÓW 11 WSTĘP 13 Rozdział I. PAŃSTWO A GOSPODARKA 15 1. Stosunki gospodarcze a funkcje państwa 15 2. Podstawowe typy zachowań państwa wobec gospodarki oraz wynikające z nich zadania...

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1. Odpowiedzialność i zobowiązania względem klientów

Rozdział 1. Odpowiedzialność i zobowiązania względem klientów Kodeks Etyczny LG W LG wierzymy i wyznajemy dwie główne zasady, dotyczące strategii firmy: Tworzenie wartości dla klientów oraz Zarządzanie oparte na poszanowaniu godności człowieka. Zgodnie z tymi zasadami

Bardziej szczegółowo

STANDARDY ZAWODOWE POŚREDNIKÓW W OBROCIE NIERUCHOMOŚCIAMI. Dział I. Zasady etyki zawodowej. Rozdział 1. Zasady ogólne

STANDARDY ZAWODOWE POŚREDNIKÓW W OBROCIE NIERUCHOMOŚCIAMI. Dział I. Zasady etyki zawodowej. Rozdział 1. Zasady ogólne STANDARDY ZAWODOWE POŚREDNIKÓW W OBROCIE NIERUCHOMOŚCIAMI Dział I Zasady etyki zawodowej Rozdział 1 Zasady ogólne 1. Pośrednik w obrocie nieruchomościami zwany dalej pośrednikiem powinien kierować się

Bardziej szczegółowo

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe 1. Cele i przydatność ujęcia modelowego w ekonomii 2.

Bardziej szczegółowo

Prowadzący Andrzej Kurek

Prowadzący Andrzej Kurek Prowadzący Andrzej Kurek Centrala Rzeszów Oddziały Lublin, Katowice Zatrudnienie ponad 70 osób SprzedaŜ wdroŝenia oprogramowań firmy Comarch Dopasowania branŝowe Wiedza i doświadczenie Pełna obsługa: Analiza

Bardziej szczegółowo

Procesy informacyjne zarządzania

Procesy informacyjne zarządzania Procesy informacyjne zarządzania Społeczny ład informacyjny dr inż. Janusz Górczyński 1 Podstawowe pojęcia (1) Informacja, procesy informacyjne i systemy informacyjne odgrywały zawsze istotną rolę w przebiegu

Bardziej szczegółowo

KONKURENCJA PODATKOWA i HARMONIZACJA PODATKÓW. w ramach UNII EUROPEJSKIEJ. Implikacje dla Polski B 365094

KONKURENCJA PODATKOWA i HARMONIZACJA PODATKÓW. w ramach UNII EUROPEJSKIEJ. Implikacje dla Polski B 365094 KONKURENCJA PODATKOWA i HARMONIZACJA PODATKÓW w ramach UNII EUROPEJSKIEJ Implikacje dla Polski B 365094 SPIS TREŚCI Wstęp 9 ROZDZIAŁ I. PODATKI JAKO CZYNNIK WPŁYWAJĄCY NA MIĘDZY- NARODOWĄ POZYCJĘ GOSPODARKI

Bardziej szczegółowo

Małopolski Regionalny Program Operacyjny na lata 2007 2013

Małopolski Regionalny Program Operacyjny na lata 2007 2013 Małopolski Regionalny Program Operacyjny na lata 2007 2013 Regionalny program operacyjny jest narzędziem słuŝącym realizacji strategii rozwoju regionu przy wykorzystaniu środków Unii Europejskiej w latach

Bardziej szczegółowo

Zasady ładu korporacyjnego w Banku Spółdzielczym w Sierpcu

Zasady ładu korporacyjnego w Banku Spółdzielczym w Sierpcu Załącznik do Uchwały nr 60/2014 Rady Nadzorczej Banku Spółdzielczego w Sierpcu z dnia 01 grudnia 2014 roku Załącznik do Uchwały nr 20/2014 Zarządu Banku Spółdzielczego w Sierpcu z dnia 04 grudnia 2014

Bardziej szczegółowo

Wnioski Prezesa URE z analizy uwag do Programu Uwalniania Gazu (wprowadzenie do dyskusji)

Wnioski Prezesa URE z analizy uwag do Programu Uwalniania Gazu (wprowadzenie do dyskusji) Wnioski Prezesa URE z analizy uwag do Programu Uwalniania Gazu (wprowadzenie do dyskusji) Warsztaty ws. Programu Uwalniania Gazu Warszawa, 28 maja 2012 r. Oczekiwania uczestników rynku gazu Stworzenie

Bardziej szczegółowo

Formy inwestycji zagranicznych w Polsce

Formy inwestycji zagranicznych w Polsce Elżbieta Ostrowska Uniwersytet Wrocławski Formy inwestycji zagranicznych w Polsce Napływ kapitału zagranicznego regulowany jest w każdym kraju goszczącym przez pakiet aktów prawnych dotyczących różnych

Bardziej szczegółowo

Uwagi do Projektu ustawy Prawo działalności gospodarczej

Uwagi do Projektu ustawy Prawo działalności gospodarczej Czerwiec 2015 22 Uwagi do Projektu ustawy Prawo działalności gospodarczej Związek Firm Pożyczkowych Opinia prawna w ramach konsultacji publicznych zorganizowanych przez Ministerstwo Gospodarki w toku procesu

Bardziej szczegółowo

1. Komisja przedłoŝyła wyŝej wspomniany komunikat Parlamentowi Europejskiemu oraz Radzie w dniu 20 listopada 2007 r.

1. Komisja przedłoŝyła wyŝej wspomniany komunikat Parlamentowi Europejskiemu oraz Radzie w dniu 20 listopada 2007 r. RADA UNII EUROPEJSKIEJ Bruksela, 13 marca 2008 r. (14.03) (OR. en) 7150/08 AGRI 62 AGRISTR 8 AGRIORG 21 SPRAWOZDANIE Od: Specjalny Komitet ds. Rolnictwa Data: 10 marca 2008 r. Do: Rada Nr poprz. dok.:

Bardziej szczegółowo

Zasady ładu korporacyjnego

Zasady ładu korporacyjnego Zasady ładu korporacyjnego Zasady ładu korporacyjnego oraz etyki, obowiązujące w Towarzystwach Ubezpieczeń wchodzących w skład Grupy Ergo Hestia. W Towarzystwach Ubezpieczeń, wchodzących w skład Grupy

Bardziej szczegółowo

PARLAMENT EUROPEJSKI

PARLAMENT EUROPEJSKI PARLAMENT EUROPEJSKI 2004 2009 Komisja Rynku Wewnętrznego i Ochrony Konsumentów 15.02.2008 DOKUMENT ROBOCZY w sprawie sprawozdania z własnej inicjatywy dotyczącego niektórych aspektów ubezpieczeń komunikacyjnych

Bardziej szczegółowo

Podstawy ekonomii TEORIA POPYTU TEORIA PODAśY

Podstawy ekonomii TEORIA POPYTU TEORIA PODAśY Podstawy ekonomii TEORIA POPYTU TEORIA PODAśY Opracowanie: dr Tomasz Taraszkiewicz Teoria popytu Teoria popytu Wielkość popytu zgłaszane zapotrzebowanie na określony towar przy danej jego cenie w określonym

Bardziej szczegółowo

ODNIESIENIA DO ZAPISÓW PROJEKTU KSWP 0 OGÓLNE REGUŁY POSTĘPOWANIA

ODNIESIENIA DO ZAPISÓW PROJEKTU KSWP 0 OGÓLNE REGUŁY POSTĘPOWANIA ZASADY STOSOWANIA KODEKSU ETYKI ZAWODOWEJ RZECZOZNAWCÓW MAJĄTKOWYCH I. Zasady Podstawowe 1. Niniejsze Zasady Stosowania Kodeksu Etyki Zawodowej Rzeczoznawców Majątkowych, stanowią zbiór zasad, jakimi powinni

Bardziej szczegółowo

Konferencja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Konferencja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Program Operacyjny Kapitał Ludzki Zmiany w Zasadach finansowania PO KL (od 01.01.2011 r.) Grzegorz Kowalczyk Kielce, 13.09.2011 r. Zmiany w dokumentach finansowych PO KL: - Zasady finansowania PO KL -

Bardziej szczegółowo

odpowiedzi na pytania dot. przetargu nieograniczonego na Dostawa energii elektrycznej do budynków przychodni w Rybniku (PN/29/2009)

odpowiedzi na pytania dot. przetargu nieograniczonego na Dostawa energii elektrycznej do budynków przychodni w Rybniku (PN/29/2009) Rybnik, 21 maj 2009 r. 44-200 RYBNIK, UL. 3-GO MAJA 12 tel.: 032 429 48 60, 032 422 60 36, fax: 032 429 48 89 www.zgm.rybnik.pl, e mail: zgm@zgm.rybnik.pl Wykonawcy odpowiedzi na pytania dot. przetargu

Bardziej szczegółowo

Ochrona interesów konsumentów w Polsce w aspekcie

Ochrona interesów konsumentów w Polsce w aspekcie Praca zbiorowa pod redakcją EWY Kl EZEL Ochrona interesów konsumentów w Polsce w aspekcie integracji europejskiej Difin Spis treści Wprowadzenie 9 Rozdział 1. Przesłanki, istota i cele ochrony interesów

Bardziej szczegółowo

Standardy prowadzenia mediacji i postępowania mediatora

Standardy prowadzenia mediacji i postępowania mediatora Społeczna Rada do spraw Alternatywnych Metod Rozwiązywania Konfliktów i Sporów przy Ministrze Sprawiedliwości Standardy prowadzenia mediacji i postępowania mediatora uchwalone przez Radę w dniu 26 czerwca

Bardziej szczegółowo

KARA LENIENCY. Wytyczne Prezesa Urzêdu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w sprawie programu ³agodzenia kar (leniency)

KARA LENIENCY. Wytyczne Prezesa Urzêdu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w sprawie programu ³agodzenia kar (leniency) KARA LENIENCY Wytyczne Prezesa Urzêdu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w sprawie programu ³agodzenia kar (leniency) I. Wprowadzenie 1. Celem niniejszych wytycznych jest zwiększenie transparentności przepisów

Bardziej szczegółowo

Zrównoważone podejście do rozwoju przedsiębiorstw

Zrównoważone podejście do rozwoju przedsiębiorstw Konferencja naukowa: Zrównoważony rozwój w polityce spójności w latach 2014-2020. Istota, znaczenie oraz zakres monitorowania prof. zw. dr hab. Henryk Wnorowski Zrównoważone podejście do rozwoju przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

ZASADY ŁADU KORPORACYJNEGO W BANKU SPÓŁDZIELCZYM W GŁOGOWIE

ZASADY ŁADU KORPORACYJNEGO W BANKU SPÓŁDZIELCZYM W GŁOGOWIE Załącznik nr 1 do Uchwały Zarządu Banku z dnia 18.12.2014r Załącznik nr 1 do Uchwały Rady Nadzorczej z dnia 18.12.2014r ZASADY ŁADU KORPORACYJNEGO W BANKU SPÓŁDZIELCZYM W GŁOGOWIE Głogów, 2014r W Banku

Bardziej szczegółowo

Informacja o wynikach analizy działalności przedsiębiorców na rynku podręczników

Informacja o wynikach analizy działalności przedsiębiorców na rynku podręczników Informacja o wynikach analizy działalności przedsiębiorców na rynku podręczników UOKiK zakończył wszczęte w sierpniu 2014 r. postępowanie wyjaśniające, którego celem było ustalenie, czy zidentyfikowany

Bardziej szczegółowo

KONSUMENCI NA RYNKU ENERGII

KONSUMENCI NA RYNKU ENERGII KONSUMENCI NA RYNKU ENERGII Paweł Rokicki Warszawa, 17.11.2011 r. Plan prezentacji 1. Brak formalnej edukacji konsumentów 2. Rynek konkurencyjny (?) 3. Co jest ważne dla konsumentów? 4. Czytelność faktur

Bardziej szczegółowo

ZAMÓWIENIA PUBLICZNE W WIELKIEJ BRYTANII

ZAMÓWIENIA PUBLICZNE W WIELKIEJ BRYTANII ZAMÓWIENIA PUBLICZNE W WIELKIEJ BRYTANII Co to są zamówienia publiczne? Zamówienia publiczne są terminem określającym zakup robót budowlanych, dostaw oraz usług przez krajowe i lokalne podmioty z sektora

Bardziej szczegółowo

Pozycja mikroprzedsiębiorstw w regionalnych systemach innowacji

Pozycja mikroprzedsiębiorstw w regionalnych systemach innowacji 2010 Pozycja mikroprzedsiębiorstw w regionalnych systemach innowacji Paweł Czyż Warszawa, maj 2010 WPROWADZENIE Ewolucja teorii wzrostu gospodarczego i podejścia do innowacji Od podejścia neoklasycznego

Bardziej szczegółowo

BADANIE INNOWACYJNOŚCI CI PRZEDSIĘBIORSTW Z WOJEWÓDZTWA LUBUSKIEGO. wyniki badań jakościowych

BADANIE INNOWACYJNOŚCI CI PRZEDSIĘBIORSTW Z WOJEWÓDZTWA LUBUSKIEGO. wyniki badań jakościowych BADANIE INNOWACYJNOŚCI CI PRZEDSIĘBIORSTW Z WOJEWÓDZTWA LUBUSKIEGO wyniki badań jakościowych CEL BADANIA Określenie poziomu i struktury innowacji w województwie lubuskim i ich wpływu na zmiany profilu

Bardziej szczegółowo

TRANSPORTOWY DOZÓR TECHNICZNY JEDNOSTKA NOTYFIKOWANA 1468. System oceny zgodności w Polsce jak to działa?

TRANSPORTOWY DOZÓR TECHNICZNY JEDNOSTKA NOTYFIKOWANA 1468. System oceny zgodności w Polsce jak to działa? System oceny zgodności w Polsce jak to działa? Unijne akty horyzontalne Decyzja PE i Rady UE nr 768/2008/WE w sprawie wspólnych ram dotyczących wprowadzania produktów do obrotu Rozporządzenie nr 765/2008/WE

Bardziej szczegółowo

Niemieckie doświadczenia z wprowadzaniem dyrektywy y y w sprawie umów o kredyt konsumencki

Niemieckie doświadczenia z wprowadzaniem dyrektywy y y w sprawie umów o kredyt konsumencki 1 Standbild Niemieckie doświadczenia z wprowadzaniem dyrektywy y y w sprawie umów o kredyt konsumencki dr Alexander Schäfer Federalne Ministerstwo Żywności, Rolnictwa i Ochrony Konsumentów 2 Dyrektywa

Bardziej szczegółowo

I. Wprowadzenie. 1 dalej także jako ustawa. 2 dalej Prezes UOKiK.

I. Wprowadzenie. 1 dalej także jako ustawa. 2 dalej Prezes UOKiK. WYJAŚNIENIA W SPRAWIE WYDAWANIA DECYZJI ZOBOWIĄZUJĄCEJ W SPRAWACH PRAKTYK OGRANICZAJĄCYCH KONKURENCJĘ ORAZ PRAKTYK NARUSZAJĄCYCH ZBIOROWE INTERESY KONSUMENTÓW I. Wprowadzenie. Ustawa z dnia 16 lutego 2007

Bardziej szczegółowo

Powrót Drukuj Wyszukiwarka. interpretacja indywidualna IPPP1-443-1337/09-4/BS 2010.04.01. Dyrektor Izby Skarbowej w Warszawie

Powrót Drukuj Wyszukiwarka. interpretacja indywidualna IPPP1-443-1337/09-4/BS 2010.04.01. Dyrektor Izby Skarbowej w Warszawie 1 z 6 2011-12-01 08:53 Powrót Drukuj Wyszukiwarka Rodzaj dokumentu Sygnatura Data interpretacja indywidualna IPPP1-443-1337/09-4/BS 2010.04.01 Autor Dyrektor Izby Skarbowej w Warszawie Temat Podatek od

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wykaz skrótów Czasopisma i inne publikatory... 7 Źródła prawa... 7 Inne skróty... 9

Spis treści. Wykaz skrótów Czasopisma i inne publikatory... 7 Źródła prawa... 7 Inne skróty... 9 Spis treści Wykaz skrótów Czasopisma i inne publikatory.......................................... 7 Źródła prawa........................................................ 7 Inne skróty..........................................................

Bardziej szczegółowo

Digital Rights Management (DRM) - zarządzanie prawami autorskimi w środowisku cyfrowym. Mikołaj Sowiński Sołtysiński Kawecki & Szlęzak

Digital Rights Management (DRM) - zarządzanie prawami autorskimi w środowisku cyfrowym. Mikołaj Sowiński Sołtysiński Kawecki & Szlęzak Digital Rights Management (DRM) - zarządzanie prawami autorskimi w środowisku cyfrowym Mikołaj Sowiński Sołtysiński Kawecki & Szlęzak Czym są systemy DRM? Systemy DRM są technologią służącą do: - kontrolowania

Bardziej szczegółowo

Zasady zarządzania ładem korporacyjnym w Banku Spółdzielczym w Szczucinie

Zasady zarządzania ładem korporacyjnym w Banku Spółdzielczym w Szczucinie Zasady zarządzania ładem korporacyjnym w Banku Spółdzielczym w Szczucinie (będące częścią Polityki zgodności stanowiącej integralną część Polityk w zakresie zarządzania ryzykami w Banku Spółdzielczym w

Bardziej szczegółowo

Raport o wypłacalności zakładów ubezpieczeń według stanu na dzień 30 czerwca 2008 r.

Raport o wypłacalności zakładów ubezpieczeń według stanu na dzień 30 czerwca 2008 r. Raport o wypłacalności zakładów ubezpieczeń według stanu na dzień 30 czerwca 2008 r. Komisja Nadzoru Finansowego 2008 Celem analizy było sprawdzenie spełniania przez zakłady ubezpieczeń wymogów kapitałowych

Bardziej szczegółowo

Przepisy dotyczące postanowień niedozwolonych we wzorcach umownych. Kodeks cywilny. Art. 385.

Przepisy dotyczące postanowień niedozwolonych we wzorcach umownych. Kodeks cywilny. Art. 385. Przepisy dotyczące postanowień niedozwolonych we wzorcach umownych. Kodeks cywilny Art. 385. 1. W razie sprzeczności treści umowy z wzorcem umowy strony są związane umową. 2. Wzorzec umowy powinien być

Bardziej szczegółowo

Koniec dolara? Nowy pieniądz międzynarodowy. prof. dr hab. Roman SkarŜyński

Koniec dolara? Nowy pieniądz międzynarodowy. prof. dr hab. Roman SkarŜyński Koniec dolara? Nowy pieniądz międzynarodowy prof. dr hab. Roman SkarŜyński Część I. Stan aktualny Niesprawność międzynarodowego systemu finansowego u źródeł kryzysu finansowego 2008-2010 Rosnąca świadomość,

Bardziej szczegółowo

Światowa Organizacja Zdrowia, co roku koncentrując się na innym aspekcie tej globalnej epidemii. Stop nielegalnemu obrotowi wyrobami tytoniowymi.

Światowa Organizacja Zdrowia, co roku koncentrując się na innym aspekcie tej globalnej epidemii. Stop nielegalnemu obrotowi wyrobami tytoniowymi. Światowy Dzień Bez Tytoniu 31 maja 2015 31 maja to waŝna data w kalendarzu promocji zdrowia - dzień, który słuŝy zwróceniu uwagi na konieczność ochrony obecnych i przyszłych pokoleń przed następstwami

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Jerzy Kwaśniewski

POSTANOWIENIE. SSN Jerzy Kwaśniewski Sygn. akt III SK 7/11 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 24 maja 2011 r. SSN Jerzy Kwaśniewski w sprawie z powództwa H. L. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością przeciwko Prezesowi Urzędu

Bardziej szczegółowo

Uchwała Sądu NajwyŜszego z dnia 23 września 2010 r. III CZP 57/10

Uchwała Sądu NajwyŜszego z dnia 23 września 2010 r. III CZP 57/10 id: 20332 1. Spór o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z umowy z powodu jej niewaŝności moŝe być poddany przez strony pod rozstrzygnięcie sądu polubownego (art. 1157 k.p.c.). 2. [Z]datność

Bardziej szczegółowo

usunięcie założeń dotyczących umów, dla których nie został ustalony harmonogram spłat,

usunięcie założeń dotyczących umów, dla których nie został ustalony harmonogram spłat, UZASADNIENIE Niniejsza ustawa wdraża do polskiego porządku prawnego dyrektywę Komisji 2011/90/UE z dnia 14 listopada 2011 r. zmieniającą część II załącznika I do dyrektywy 2008/48/WE Parlamentu Europejskiego

Bardziej szczegółowo

2. Metoda kosztorysowa ustalenia odszkodowania w ubezpieczeniach OC posiadaczy pojazdów mechanicznych a podatek VAT.

2. Metoda kosztorysowa ustalenia odszkodowania w ubezpieczeniach OC posiadaczy pojazdów mechanicznych a podatek VAT. Warszawa, dnia 30 kwietnia 2007r. Zakres zmian regulacji prawnych proponowanych przez Polską Izbę Ubezpieczeń na posiedzenia Grupy Roboczej ds. przeglądu regulacji prawa ubezpieczeń gospodarczych 1. Dokumentowanie

Bardziej szczegółowo

Czym zajmuje się Organizacja Rynku?

Czym zajmuje się Organizacja Rynku? Czym zajmuje się Organizacja Rynku? Jest to dział Ekonomii, który bada zależno ności między strukturą rynku, zachowaniem firm i ich wynikami. To ujęcie (struktura( struktura-zachowanie-wyniki) zapoczątkowano

Bardziej szczegółowo

Zarządzenie Nr 71/2010 Burmistrza Miasta Czeladź. z dnia 28 kwietnia 2010r.

Zarządzenie Nr 71/2010 Burmistrza Miasta Czeladź. z dnia 28 kwietnia 2010r. Zarządzenie Nr 71/2010 Burmistrza Miasta Czeladź z dnia 28 kwietnia 2010r. w sprawie : wprowadzenia procedury Identyfikacji zagroŝeń oraz oceny ryzyka zawodowego na stanowiskach pracy w Urzędzie Miasta

Bardziej szczegółowo

Bank Spółdzielczy w Augustowie. Zasady Ładu Korporacyjnego dla instytucji nadzorowanych

Bank Spółdzielczy w Augustowie. Zasady Ładu Korporacyjnego dla instytucji nadzorowanych Załącznik do uchwały Zarządu Nr 81 z dnia 16.12.2014r. Załącznik do uchwały Rady Nadzorczej Nr 29 z dnia 17.12.2014r. Bank Spółdzielczy w Augustowie Zasady Ładu Korporacyjnego dla instytucji nadzorowanych

Bardziej szczegółowo

PRAWO KONKURENCJI oraz POMOC PUBLICZNA

PRAWO KONKURENCJI oraz POMOC PUBLICZNA PRAWO KONKURENCJI oraz POMOC PUBLICZNA Cz. I: PRAWO KONKURENCJI UE Cz. II: POMOC PUBLICZNA I. Podstawy traktatowe i charakter prawny zakazów z tych artykułów Unijne reguły konkurencji odnoszą się do wszelkiego

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE NR 17/2014R. KIEROWNIKA GMINNEGO OŚRODKA POMOCY SPOŁECZNEJ W POSTOMINIE

ZARZĄDZENIE NR 17/2014R. KIEROWNIKA GMINNEGO OŚRODKA POMOCY SPOŁECZNEJ W POSTOMINIE ZARZĄDZENIE NR 17/2014R. KIEROWNIKA GMINNEGO OŚRODKA POMOCY SPOŁECZNEJ W POSTOMINIE Z DNIA 29 GRUDNIA 2014R. w sprawie określenia procedur samooceny funkcjonowania systemu kontroli zarządczej w Gminnym

Bardziej szczegółowo

uwzględniając ostateczne roczne sprawozdania finansowe Europejskiej Fundacji Kształcenia za rok budŝetowy 2008,

uwzględniając ostateczne roczne sprawozdania finansowe Europejskiej Fundacji Kształcenia za rok budŝetowy 2008, P7_TA-PROV(2010)0112 Absolutorium 2008: Europejska Fundacja Kształcenia 1. Decyzja Parlamentu Europejskiego z dnia 5 maja 2010 r. w sprawie absolutorium z wykonania budŝetu Europejskiej Fundacji Kształcenia

Bardziej szczegółowo

PLAN PRZEDSIEWZIĘCIA

PLAN PRZEDSIEWZIĘCIA PLAN PRZEDSIEWZIĘCIA METRYCZKA PLANOWANEJ DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ: Imię i nazwisko osoby zakładającej firmę, nazwa firmy Adres siedziby i miejsc wykonywania działalności Telefony e-mail CHARAKTERYSTYKA

Bardziej szczegółowo

Ryczałt w projektach z Działania 9.5 Na co powinni zwrócić uwagę autorzy projektów?

Ryczałt w projektach z Działania 9.5 Na co powinni zwrócić uwagę autorzy projektów? Ryczałt w projektach z Działania 9.5 Na co powinni zwrócić uwagę autorzy projektów? Alicja Konecka Regionalny Ośrodek Europejskiego Funduszu Społecznego w Ostrowcu Świętokrzyskim Kielce, 06.09.2013 PODSTAWY

Bardziej szczegółowo

Odpowiedzi na pytania

Odpowiedzi na pytania Znak sprawy ZP.272.06.2012 Kościan, dnia 05.03.2012 r. Do wszystkich wykonawców, którzy pobrali SIWZ Dot. Przetargu nieograniczonego na zakup energii elektrycznej Odpowiedzi na pytania W załączeniu Wójt

Bardziej szczegółowo

Ekonomika Transportu. Przedsiębiorstwo transportowe. Przedsiębiorstwo transportowe. Przedsiębiorstwo transportowe. Przedsiębiorstwo transportowe

Ekonomika Transportu. Przedsiębiorstwo transportowe. Przedsiębiorstwo transportowe. Przedsiębiorstwo transportowe. Przedsiębiorstwo transportowe Ekonomika Transportu każda zorganizowana postać podażowej strony rynku usług przemieszczania, mająca swoją nazwę i oferującą specyficzny produkt - usługę transportową Cechy: odrębność ekonomiczna odrębność

Bardziej szczegółowo

INFORMACJA O WARUNKACH ŚWIADCZENIA PRACY

INFORMACJA O WARUNKACH ŚWIADCZENIA PRACY INFORMACJA O WARUNKACH ŚWIADCZENIA PRACY UMOWA O PRACĘ Umowa o pracę stanowi dokument stwierdzający zatrudnienie w ramach stosunku pracy. Przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKAT DLA POSŁÓW

KOMUNIKAT DLA POSŁÓW PARLAMENT EUROPEJSKI 2009-2014 Komisja Petycji 27.05.2014 KOMUNIKAT DLA POSŁÓW Przedmiot: Petycja 0436/2012, którą złożył Mark Walker (Wielka Brytania) w sprawie transgranicznego doradztwa prawnego 1.

Bardziej szczegółowo

Regionalne ugrupowania integracyjne

Regionalne ugrupowania integracyjne Regionalne ugrupowania integracyjne Wprowadzenie Katarzyna Śledziewska k.sledziewska@uw.edu.pl www.wne.uw.edu.pl/~sledziewska Co to jest regionalizm? Co to jest integracja gospodarcza? Definicje i znaczenie

Bardziej szczegółowo

Dzisiaj opakowanie nie jest już dodatkiem do produktu, ale samodzielnym produktem.

Dzisiaj opakowanie nie jest już dodatkiem do produktu, ale samodzielnym produktem. ROLA OPAKOWAŃ Dla niektórych wyrobów opakowanie stanowi tylko czasowy element logistyczny ułatwiający przemieszczanie. W odniesieniu do artykułów spożywczych opakowanie jest ściśle związane z produktem

Bardziej szczegółowo

Rynek gazu w Polsce. Warszawa. 30 czerwca 2011

Rynek gazu w Polsce. Warszawa. 30 czerwca 2011 Rynek gazu w Polsce Warszawa 30 czerwca 2011 Agenda 1. Otoczenie regulacyjne w Polsce 2. Perspektywy rozwoju rynku gazu w Polsce Page 2 1. Otoczenie regulacyjne w Polsce ramy regulacyjne Rynek gazu ziemnego

Bardziej szczegółowo

Formalnoprawne aspekty funkcjonowania klastrów powiązania kooperacyjne

Formalnoprawne aspekty funkcjonowania klastrów powiązania kooperacyjne Fundusze Europejskie dla rozwoju innowacyjnej gospodarki Formalnoprawne aspekty funkcjonowania klastrów powiązania kooperacyjne Projekt Rozwój Mazowieckiego Klastra Efektywności Energetycznej i Odnawialnych

Bardziej szczegółowo

Zagraniczna polityka handlowa. Tomasz Białowąs msg.umcs.lublin.pl/bialowas.htm bialowas@hektor.umcs.lublin.pl

Zagraniczna polityka handlowa. Tomasz Białowąs msg.umcs.lublin.pl/bialowas.htm bialowas@hektor.umcs.lublin.pl Zagraniczna polityka handlowa Tomasz Białowąs msg.umcs.lublin.pl/bialowas.htm bialowas@hektor.umcs.lublin.pl Podstawowe definicje Zagraniczna polityka gospodarcza oddziaływanie państwa na stosunki wymiany

Bardziej szczegółowo

Kontrola reklam przedświątecznych

Kontrola reklam przedświątecznych Kontrola reklam przedświątecznych Kontrola reklam przedświątecznych Zakres badania: reklamy kredytów konsumenckich, którymi kredytodawcy lub pośrednicy kredytowi posługiwali się w okresie od 1 listopada

Bardziej szczegółowo

Wymierzanie korekt finansowych za naruszenia prawa zamówień publicznych

Wymierzanie korekt finansowych za naruszenia prawa zamówień publicznych Wymierzanie korekt finansowych za naruszenia prawa zamówień publicznych związane z realizacją projektów współfinansowanych ze środków funduszy UE. 1. Cel dokumentu Celem niniejszego dokumentu jest ustalenie

Bardziej szczegółowo

OCENA SKUTKÓW REGULACJI

OCENA SKUTKÓW REGULACJI OCENA SKUTKÓW REGULACJI 1. Podmioty, na które oddziałuje regulacja Projektowany akt prawny oddziałuje na podatników podatku od towarów i usług oraz podatników podatku dochodowego od osób fizycznych i od

Bardziej szczegółowo

Zgłoszenie reklamacyjne

Zgłoszenie reklamacyjne Zgłoszenie reklamacyjne Informacje ogólne Reklamacja, czyli zakwestionowanie zakupu Składanie w sklepie reklamacji, w ramach sprzedaŝy konsumenckiej (czyli takiej, gdy nabywamy rzecz na własny uŝytek,

Bardziej szczegółowo

DZIESIĘCIOLECIE FUNKCJONOWANIA POWIATOWEGO ZESPOŁU DO SPRAW ORZEKANIA O NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI W KIELCACH

DZIESIĘCIOLECIE FUNKCJONOWANIA POWIATOWEGO ZESPOŁU DO SPRAW ORZEKANIA O NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI W KIELCACH ZARZĄD POWIATU W KIELCACH DZIESIĘCIOLECIE FUNKCJONOWANIA POWIATOWEGO ZESPOŁU DO SPRAW ORZEKANIA O NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI W KIELCACH Kielce, maj 2010r. I. ZADANIA ORAZ PODSTAWY PRAWNE FUNKCJONOWANIA ZESPOŁU

Bardziej szczegółowo

POLITYKA INFORMACYJNA ŚLĄSKIEGO BANKU SPÓŁDZIELCZEGO SILESIA W KATOWICACH

POLITYKA INFORMACYJNA ŚLĄSKIEGO BANKU SPÓŁDZIELCZEGO SILESIA W KATOWICACH POLITYKA INFORMACYJNA ŚLĄSKIEGO BANKU SPÓŁDZIELCZEGO SILESIA W KATOWICACH KATOWICE, GRUDZIEŃ 2014 ROKU 1 Spis treści ROZDZIAŁ 1. WSTĘP... 3 ROZDZIAŁ 2. ZASADY UDZIELANIA INFORMACJI... 3 ROZDZIAŁ 3. INFORMACJE

Bardziej szczegółowo