POLSKA AKADEMIA NAUK KOMITET NAUK PEDAGOGICZNYCH STUDIA PEDAGOGICZNE LXVI PEDAGOGIKA W SZKOLE WY SZEJ W PROCESIE REFORMOWANIA EDUKACJI AKADEMICKIEJ

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "POLSKA AKADEMIA NAUK KOMITET NAUK PEDAGOGICZNYCH STUDIA PEDAGOGICZNE LXVI PEDAGOGIKA W SZKOLE WY SZEJ W PROCESIE REFORMOWANIA EDUKACJI AKADEMICKIEJ"

Transkrypt

1 POLSKA AKADEMIA NAUK KOMITET NAUK PEDAGOGICZNYCH STUDIA PEDAGOGICZNE LXVI PEDAGOGIKA W SZKOLE WY SZEJ W PROCESIE REFORMOWANIA EDUKACJI AKADEMICKIEJ

2 Pedagogika w szkole wyższej w procesie reformowania edukacji akademickiej W ŚWIECIE URYNKOWIENIA

3 2 SPIS TREŚCI STUDIA PEDAGOGICZNE LXVI RADA NAUKOWA ROMAN DOLATA, BOGUSŁAWA D. GOŁĘBNIAK CHRISTIANE GRIESE NIEMCY, ZBIGNIEW KWIECIŃSKI SONJA STEINER NIEMCY RADA REDAKCYJNA MARIA CZEREPANIAK-WALCZAK, MARIA DUDZIKOWA HENRYKA KWIATKOWSKA TADEUSZ LEWOWICKI, MACIEJ TANAŚ

4 CONTENTS 3 POLSKA AKADEMIA NAUK KOMITET NAUK PEDAGOGICZNYCH Pedagogika w szkole wyższej w procesie reformowania edukacji akademickiej W ŚWIECIE URYNKOWIENIA Redakcja naukowa Maria Czerepaniak-Walczak Warszawa 2013

5 4 SPIS TREŚCI Redaktor Naczelny Henryka Kwiatkowska Redaktor Tematyczny Magda Grygierek Redaktor Językowy Joanna Fundowicz Redaktor Statystyczny Maciej Tanaś Recenzenci zewnętrzni Zenon Gajdzica Joanna Madalińska-Michalak Inetta Nowosad Joanna Rutkowiak Marta Urlińska Bogusław Śliwerski Piotr Szybek (Szwecja) Małgorzata Żytko Korekta Joanna Fundowicz Publikacja dofinansowana przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego Copyright by Komitet Nauk Pedagogicznych PAN; Polskie Towarzystwo Pedagogiczne, 2013 ISSN ISBN Wydawnictwo Naukowe Instytutu Technologii Eksploatacji PIB ul. K. Pułaskiego 6/10, Radom, tel. (48) , fax (48)

6 CONTENTS 5 SPIS TREŚCI Maria Czerepaniak-Walczak: Od Redakcji... 9 I. DOŚWIADCZENIA Z ZAGRANICY Piotr Szybek: Szkolnictwo wyższe w Szwecji w XXI wieku Agnes B. Jarvoll, Harald Nilsen: Norwegian teacher education with a focus on the subject of pedagogy (Pedagogika w norweskim systemie kształcenia nauczycieli) II. STUDIA I ROZPRAWY Maria Czerepaniak-Walczak: Trzeci poziom edukacji akademickiej czy kształcenie młodych badaczy? Krajowe Ramy Kształcenia dla studiów doktoranckich Maksymilian Chutorański: Krajowe Ramy Wysokiego Performansu? Anna Babicka-Wirkus: Krajowe Ramy Kwalifikacji w kontekście poszanowania praw człowieka w szkołach wyższych Lidia Marek: Obywatel pedagog. Efekty kształcenia w zakresie kompetencji społecznych Elżbieta Perzycka: Oczekiwania rynku pracy versus przygotowanie studentów pedagogiki w zakresie TIK Czesław Plewka: Praca szuka pedagoga, pedagog szuka pracy III. SPRAWOZDANIA Z BADAŃ Małgorzata Orłowska, Bożena Zawadzka: Między ustawą a rzeczywistością kierunkowe efekty kształcenia w praktyce Joanna Nawój-Połoczańska: Czym różnią się przepisy kulinarne od Krajowych Ram Kwalifikacji? O algorytmizacji kształcenia i próbach formatowania studentów Małgorzata Mikut: Wiedza zastosowanie emancypacja? Modele kształcenia pedagogicznego w perspektywie wzorcowych efektów kształcenia Ewa Bochno: Zespołowość w grupach studenckich. Bajka o żelaznym wilku? 189

7 6 SPIS TREŚCI Anna Kuciejczyk: Typy dialogu w rzeczywistości akademickiej w percepcji studentów medycyny Włodzimierz Olszewski: Lokalne centra wiedzy jako przestrzeń edukacyjna dla imigrantów cyfrowych w erze czasu wolnego IV. RECENZJE O edukacji. Rozmowy z Riccardo Mazzeo, Zygmunt Bauman, Wrocław 2012 (Dagmara Kwidzińska) Nadja-Verena Paetz, Firat Ceylan, Janina Fiehn, Silke Schworm, Christian Harteis: Kompetenz in der Hochschuldidaktik. Ergebnisse einer Delphi-Studie über die Zukunft der Hochschullehre (Beata Stelter) 239 Fabryka dyplomów czy universitas? O nadwiślańskiej wersji przemian w edukacji akademickiej. Redakcja naukowa Maria Czerepaniak-Walczak, Wydawnictwo Impuls, Kraków 2013 (Jowita Krajewska)

8 OD REDAKCJI 7 CONTENTS Maria Czerepaniak-Walczak: From the Editor... 9 I. EXPERIENCES FROM ABROAD Piotr Szybek: Higher Education in Sweden in XXI century Agnes Jarvoll, Harald Nilsen: Norwegian teacher education with a focus on the subject of pedagogy II. STUDIES AND ARTICLES Maria Czerepaniak-Walczak: The third level of academic education or training of young researchers? National Qualification Framework for doctoral education Maksymilian Chutorański: National Framework of High performance? Anna Babicka-Wirkus: National Qualifications Framework in the context of respect for human rights in higher education Lidia Marek: Citizen pedagogue. Effects of education in social competences Elżbieta Perzycka: The expectations of the labor market versus preparation students for ICT education Czesław Plewka: Job looking for pedagog, pedagog looking for a job III. RESEARCH REPORTS Małgorzata Orłowska, Bożena Zawadzka: Between law and reality directional learning outcomes in practice Joanna Nawój-Połoczańska: What is the difference between recipes and NQF? About an algorithmization of education and attempt of formatting students Małgorzata Mikut: Knowledge Application emancipation? Models of teacher learning in the perspective model of learning outcomes Ewa Bochno: Collectivity in student s groups. Tale of iron wolf? Anna Kuciejczyk: Types of dialogue in academic reality medical students perception

9 8 MARIA CZEREPANIAK-WALCZAK Włodzimierz Olszewski: The local knowledge centers as an education space for digital immigrants in the leisure IV. REVIEWS O edukacji. Rozmowy z Riccardo Mazzeo, Zygmunt Bauman, Wrocław 2012 (Dagmara Kwidzińska) Nadja-Verena Paetz, Firat Ceylan, Janina Fiehn, Silke Schworm, Christian Harteis: Kompetenz in der Hochschuldidaktik. Ergebnisse einer Delphi-Studie über die Zukunft der Hochschullehre (Beata Stelter) 239 Fabryka dyplomów czy universitas? O nadwiślańskiej wersji przemian w edukacji akademickiej. Redakcja naukowa Maria Czerepaniak-Walczak, Wydawnictwo Impuls, Kraków 2013 (Jowita Krajewska)

10 OD REDAKCJI 9 Studia Pedagogiczne t. LXVI/2013 PL ISSN OD REDAKCJI Proces tworzenia Europejskiej Przestrzeni Szkolnictwa Wyższego przebiega wielotorowo i jest uwikłany w tradycję akademicką poszczególnych państw członkowskich UE. Harmonizowanie systemów edukacyjnych, w tym systemów edukacji akademickiej nie jest celem samym w sobie. Jest jednym z ważniejszych instrumentów tworzenia społecznej i gospodarczej wspólnoty europejskiej. Jest również znaczącym czynnikiem kształtowania tożsamości Europejczyków oraz poczucia wspólnoty kulturowej i ekonomicznej. Jednym z narzędzi harmonizowania systemów edukacyjnych są Europejskie Ramy Kwalifikacji dla Edukacji Całożyciowej (EQF for LLL) oraz Krajowe Ramy Kwalifikacji (KRK) określające efekty kształcenia dla każdego z 8 wyodrębnionych poziomów edukacji (od edukacji elementarnej po III stopień studiów akademickich). Przyjęcie tego systemu (dobrowolne, państwa nie mają obowiązku wdrażania KRK) umożliwia porównywanie kwalifikacji uzyskanych w różnych krajach UE. Należy podkreślić, że krajowe ramy kwalifikacji dla szkolnictwa wyższego w Polsce sformułowane zostały w oderwaniu od ich korzeni, jakimi są Europejskie Ramy Kwalifikacji dla Edukacji Całożyciowej. Natomiast zostały zorientowane na pracę w zawodzie. Nie stanowią też systemowej struktury w obrębie 8 poziomów edukacji. KRK dla szkolnictwa wyższego zostały przyjęte ustawowo. Zgodnie z art p. 18a) Ustawy Prawo o Szkolnictwie Wyższym z 27 lipca 2005 r. znowelizowanej 18 marca 2011 r. Krajowe Ramy Kwalifikacji dla Szkolnictwa Wyższego są opisem, przez określenie efektów kształcenia, kwalifikacji zdobywanych w polskim systemie szkolnictwa wyższego. Aktem wykonawczym jest rozporządzenie MNiSW z 2 listopada 2011 r., na mocy którego uczelnie zobowiązane są do wdrożenia do praktyki edukacyjnej nowych programów kształcenia zgodnych z metodologią Krajowych Ram Kwalifikacji. Takie programy kształcenia obowiązują w uczelniach od roku akad. 2012/13. Administracyjny tryb i krótki termin wprowadzenia KRK do praktyki akademickiej ograniczył możliwość pedagogicznej refleksji nad ich strukturą i treściami wypełniającymi ramy. Wystarczy zwrócić uwagę na fakt, że struktura tych ram została wyznaczona uproszczoną wersją taksonomii Blooma. Poza uproszczeniem wystąpiło jeszcze jedno odstępstwo od tej taksonomii, a miano-

11 10 MARIA CZEREPANIAK-WALCZAK wicie miejsce koncepcji teleologicznej (aims) zajęła koncepcja efektów (outcomes), czyli zasobu wiedzy, umiejętności i kompetencji społecznych uzyskanych w procesie kształcenia przez osobę uczącą się. Taka z(a)miana tylko z pozoru niewiele znaczy. W rzeczywistości jest to zmiana paradygmatu projektowania i ewaluacji procesu edukacyjnego. Drugą sprawą jest zawartość treściowa zakładanych efektów kształcenia w szkole wyższej, na poszczególnych jej szczeblach (studia I, II i III stopnia) oraz związek tych treści w badaniami naukowymi w wybranej dyscyplinie (relacja między kierunkiem kształcenia i dyscypliną naukową). Tempo wprowadzania KRK dla wielu kierunków, a dla pedagogiki w szczególności, w niejednym przypadku nasuwa spostrzeżenie o pozorowaniu zmiany. Nie wszystkie przesłanki tej zmiany znalazły bowiem odzwierciedlenie w procedurach jej wprowadzania. Odnosi się to między innymi do rozdrobnienia kształcenia na specjalnościach pedagogicznych. Jednocześnie reformowanie edukacji akademickiej poprzez wdrażanie KRK do praktyki kształcenia i uczenia się w szkole wyższej można byłoby uznać za pogodę dla pedagogiki. Po raz pierwszy w dziejach uniwersytetu tak szerokie rzesze nauczycieli akademickich, specjalistów w różnych dyscyplinach włączyły się w dyskusję nad dydaktyką, w tym nad operacjonalizacją (tym razem efektów kształcenia), nad formami i metodami oceniania itd. Jako ilustrację można wskazać zalecane przez MNiSW podręczniki i poradniki metodyczne do wykorzystania w procesie zmiany koncepcji i programów kształcenia. Do nich należą: Andrzeja Kraśniewskiego: Jak przygotowywać programy kształcenia zgodnie z wymaganiami wynikającymi z Krajowych Ram Kwalifikacji dla Szkolnictwa Wyższego?, Pawła Wyrozębskiego: Podejście do tworzenia programów nauczania oparte na efektach kształcenia i pod redakcją Ewy Chmieleckiej: Autonomia programowa uczelni. Ramy kwalifikacji dla szkolnictwa wyższego. Na ile pedagodzy wykorzystali tę szczególną okoliczność dla upowszechnienia wiedzy i umiejętności ze swojej dyscypliny, trudno powiedzieć. Warto dodać, że wśród ekspertów w procesie wdrażania KRK, którzy przedstawiali istotę reformy i dostarczali wzorów nie było pedagogów. Nie wykorzystaliśmy okazji do włączenia się w dyskusję nad akademicką pedagogią. Obecnie, gdy proces wdrażania KRK trwa wciąż jest szansa podejmowania pracy nad nim. Wciąż jest potrzeba pogłębionych studiów nad pedagogią szkoły wyższej oraz nad pedagogiką jako kierunkiem kształcenia akademickiego, strukturą i treścią jej efektów. Projektowany tom Studiów Pedagogicznych pomyślany jest jako platforma dyskusji nad tymi dwoma zagadnieniami, a mianowicie: a) edukacją akademicką, dydaktyką szkoły wyższej i społecznymi aspektami kształcenia i uczenia się na tym etapie edukacji całożyciowej oraz b) pedagogiką jako kierunkiem kształcenia na wszystkich trzech poziomach edukacji akademickiej (licencjackim, magisterskim i doktoranckim). Do tej dyskusji zaproszeni są przedstawiciele z innych krajów (Norwegia, Szwecja) oraz ci pedagodzy, którzy zaangażowali się w zmienianie programów edukacji akademickiej w ogóle, a na kierunku pe-

12 OD REDAKCJI 11 dagogika w szczególności. Autorzy poszczególnych tekstów skupiają uwagę na perspektywach teoretycznych wprowadzanych zmian w skali kraju i na kierunku (dlaczego taka jest struktura i zawartość ramy ), procedurach tworzenia ram, zwartości poszczególnych ram i ich fragmentów oraz na dostrzeganych i doświadczanych (już teraz) opresjach i ograniczeniach wynikających i związanych z wdrażaniem KRK. Maria Czerepaniak-Walczak

13 12 BOGUSŁAW ŚLIWIERSKI

14 NAUCZYCIEL JAKO ZAWÓD 13 I DOŚWIADCZENIA Z ZAGRANICY

15 14 BOGUSŁAW ŚLIWIERSKI

16 SZKOLNICTWO WYŻSZE W SZWECJI W XXI WIEKU 15 Studia Pedagogiczne t. LXVI/2013 PL ISSN PIOTR SZYBEK Uniwersytet Lundzki SZKOLNICTWO WYŻSZE W SZWECJI W XXI WIEKU OD ŚREDNIOWIECZA DO NASZYCH CZASÓW: KSZTAŁTOWANIE SZKOLNICTWA WYŻSZEGO W SZWECJI W 1477 r. założony został uniwersytet w Uppsali. Najwyższą władzę sprawował w nim arcybiskup Uppsali (prymas Szwecji), z tytułem kanclerza (kansler). Miało to związek z funkcją uniwersytetu, który był instytucją kształcącą wyższy kler, początkowo katolicki, a po reformacji luterański. Dopiero w 1622 r. wprowadzono studium innych przedmiotów, między innymi politologii (statskunskap). Uniwersytet kształcił więc kadrę rządzącą krajem, bo również pastorzy Kościoła luterańskiego (będącego Kościołem państwowym i jako taki narzędziem rządzenia) byli de facto członkami administracji kraju podporządkowanej królowi (Lindroth, 1976 r.). Tu należy wspomnieć o reformach kanclerza państwa (rikskansler) od 1612 r. aż do śmierci w 1654 r., Axela Oxenstierny (czytaj: Uksenszerna ), twórcy nowoczesnego państwa szwedzkiego i kanclerza uniwersytetu w Uppsali! Reformy te wywarły ogromny wpływ na kraj, widoczne są ich wpływy na obecną administrację państwa (porównaj Wetterberg, 2002 i 2010). To one właśnie spowodowały zapotrzebowanie na prawników i dobrze wykształconych biurokratów, które zaowocowało rozwojem nauk o prawie, historii i politologii. W 1632 r. założono drugi uniwersytet, w dzisiejszym Tartu w Estonii (ówczesny Dorpat w szwedzkich Inflantach), a w 1666 r. uniwersytet w Lund, w nowo zdobytej Skanii. Ten ostatni miał być narzędziem wynarodowienia ludności prowincji, kształcąc miejscową młodzież po szwedzku na pastorów, sędziów i urzędników mających wdrażać politykę króla szwedzkiego wobec jego nowej prowincji, a co niemniej ważne prowadzić księgi kościelne, wygłaszać kazania, procesować się po szwedzku. Od 1648 r. do 1815 r. w granicach pano-

17 16 PIOTR SZYBEK wania szwedzkiego znalazł się Greifswald, z uniwersytetem założonym w 1456 r., (starszym więc od Uppsali), który wyształcił około 1500 Szwedów. Ważną częścią państwa szwedzkiego była Finlandia, która miała od 1640 r. własny uniwersytet (zwany akademią królewską ) w obecnym Turku (po szwedzku Åbo, czytaj Obu ). W sumie w granicach państwa szwedzkiego i jego ziem lennych było więc przy końcu XVII wieku pięć uniwersytetów. W XIX wieku, po utracie przez Szwecję Pomorza, Inflantów i Finlandii zostały w kraju dwa uniwersytety: Uppsala i Lund. Z biegiem czasu przestało to wystarczać. Zaczęły powstawać wyższe szkoły techniczne w Sztokholmie (Królewska Wyższa Szkoła Techniczna, Kungliga tekniska högskolan) i Göteborgu (Wyższa Szkoła Techniczna Chalmersa, Chalmers tekniska högskola) i seminaria nauczycielskie, kształcące nauczycieli szkół ludowych (folkskolor), a także szkoły wyższe kształcące pastorów niezależnych kongregacji (po wprowadzeniu wolności wyznania w drugiej połowie XIX wieku) oraz inne instytucje szkolnictwa wyższego, kształcące na przykład agronomów. Po drugiej wojnie światowej liczba uniwersytetów zaczęła rosnąć. Obecnie jest ich siedemnaście, z tego pięć specjalistycznych: Królewska Wyższa Szkoła Techniczna, Wyższa Szkoła Techniczna Chalmersa, Państwowy Uniwersytet Rolniczy 1 oraz dwa uniwersytety medyczne: Instytut Karoliński i Akademia Sahlgrena (Sahlgrenska akademin). Mówimy tu o uczelniach mających uprawnienia przyznawania doktoratów 2, to znaczy prowadzących drugi i trzeci stopień według systemu bolońskiego. Oprócz tego jest wiele uczelni noszących nazwę högskola, czyli szkoła wyższa. Te uczelnie wyrosły z istniejących uprzednio szkół kształcących nauczycieli szkół ludowych i istnieją w Malmö, Kristianstad, Halmstad, Uddevalla i Trollhättan (jedna uczelnia na dwóch kampusach), Eskilstuna i Västerås (to samo), Karlskrona i Ronneby (to samo, ta uczelnia nazywa się Blekinges tekniska högskola, czyli Wyższa szkoła techniczna w Blekinge) oraz Visby na wyspie Gotland. Przemiany były głębokie. W XIX wieku uniwersytety w Uppsali i Lund miały po cztery wydziały: teologii, prawa, medycyny i filozofii. Wydział filozoficzny obejmował bynajmniej nie tylko filozofię, mało tego, filozofia sensu stricto odgrywała dość drugorzędną rolę. W skład dyscyplin nauczanych na tym wydziale wchodziły nauki przyrodnicze, filologia i humanistyka w tym filozofia. Struktura ta nie utrzymała się do naszych czasów, ale przeżył jej relikt: nazwy tytułów naukowych. Stopień uzyskany po studiach filologicz- 1 Jako jedyny Uniwersytet nie podlega on Ministerstwu Kształcenia (Utbildningsdepartementet, lecz Ministerstwu Wsi (Landsbygdsdepartementet, jak nazywa się dawne Ministerstwo Rolnictwa) i docentkompetens, o czym dalej.

18 SZKOLNICTWO WYŻSZE W SZWECJI W XXI WIEKU 17 nych 3, przyrodniczych czy humanistycznych to kandydat, magister i doktor 4 filozofii. Rola uniwersytetu uległa radykalnej zmianie. Początkowo był narzędziem sprawowania władzy przez Kościół katolicki, z biegiem czasu przekształcił się w wytwórnię biurokratów, obecnie zaś szuka racji bytu w interakcji z rynkiem. Wraz z przemianami gospodarczymi, politycznymi i społecznymi uległa więc zmianie funkcja szkolnictwa wyższego, a także kryterium jego użyteczności. O ile pierwsze dwie funkcje miały związek z podziałem społeczeństwa na stabilne grupy stany bądź klasy o tyle funkcja dostawcy wykwalikowanej intelektualnie siły roboczej ma związek ze zwiększonym w XX wieku egalitaryzmem. Znajduje to odbicie w przekształceniach szkolnictwa średniego 5. Do lat 50. Szwecja miała system zbliżony do niemieckiego i austriackiego Gymnasium (i polskiego gimnazjum za Drugiej Rzeczpospolitej). Po czterech latach szkoły ludowej rozpoczynano studia w zakładzie naukowym (tak próbuję przetłumaczyć szwedzkie läroverket). Po pięciu latach można było zakończyć naukę Dyplomem wykształcenia realnego (realexamen) albo kontynuować ją do uzyskania matury (studentexamen). Tylko matura uprawniała do studiów uniwersyteckich. Przy końcu lat 60. wprowadzono obowiązkową dziewięcioletnią szkołę ogólnokształcącą (grundskola ) i trzyletnią szkołę średnią (gymnasieskola albo po prostu gymnasiet), po którym uzyskuje się studentexamen (będący po prostu świadectwem ukończenia szkoły średniej, a nie świadectwem zdania egzaminu maturalnego, który został zniesiony) 6. Od lat 90. wszystkie programy gymnasieskolan 7 uprawniają do studiów wyższych. Deklarowanym przez ówczesny rząd celem było podniesienie poziomu wykształcenia ludności. Z punktu widzenia uczelni jest to zapewnienie wysokiej podaży kandydatów na studia wyższe. Można też zostać przyjętym na studia na podstawie państwowego sprawdzianu, tzw högskoleprovet. Mierzy on umiejętność rozwiązywania problemów i posługiwania się językiem. 3 Stosuję tu podział polski, odmienny od szwedzkiego; stopnie naukowe odpowiadają szwedzkiemu nazewnictwu. 4 Istnieje też stopień licenciat, niemający nic wspólnego z polskim licencjatem; ten ostatni odpowiada szwedzkiemu kandidat (dalej podawany jako kandydat ), zaś licenciat to stopień będący wpół drogi między master i doktorem. Niektóre wydziały, szczególnie techniczne (i uniwersytety technologii, np. KTH w Sztokholmie i Chalmers w Göteborgu) rutynowo dzielą proces powstawania pracy doktorskiej tak, że doktorant najpierw uzyskuje stopień licenciat, a w rok dwa potem broni całej pracy i zostaje doktorem. 5 Zgodnie z tezą wysuniętą przez Basila Bernsteina w latach 60., że udana reforma edukacji przedszkolnej zakłada uprzednie reformy szkolnictwa wyższego: Bernstein, Szwedzkie słowo examen znaczy DYPLOM (co często myli mniej obeznanych ze szwedzkimi realiami cudzoziemców). 7 Gymnasieskolan jest zintegrowaną formą szkolnictwa; tak więc zamiast liceum ogólnokształcącego są programy: naukowo-przyrodniczy, nauk społecznych, estetyczny zamiast szkół zawodowych są różne programy, jak np. technika pojazdów, budowlany, handlowy itp.

19 18 PIOTR SZYBEK Porządek ten jest kwestionowany przez obecny rząd liberalno-konserwatywny. Są głosy za zniesieniem högskoleprovet oraz za stworzeniem programów edukacyjnych, które nie będą uprawniały do studiów wyższych. Motywowane jest to wysokim procentem uczniów opuszczających gymnasieskolan przed jej ukończeniem (co i tak uniemożliwia im studia wyższe), co brane jest za objaw oporu przeciw narzucaniu młodzieży robotniczej studiów wyższych. Opozycyjna partia socjaldemokratyczna poddaje to ostrej krytyce, wskazując na przekształcenia przemysłu i rzemiosła w XXI wieku, przekładające się na większe wymagania co do wiedzy i umiejętności 8. Aspekty socjalne rekrutacji na studia wyższe będą poruszone osobno, w dalszym ciągu tekstu. ORGANIZACJA SZKOLNICTWA WYŻSZEGO W SZWECJI Dane podawane przeze mnie oparte są głównie na mojej wiedzy prima facie, wynikającej z obeznania z życiem uczelni w Szwecji, w którym brałem udział w latach , i od 1984 r. do teraz. Jako wykładowca na kierunku pedagogika zajmowałem się pedagogiką szkolnictwa wyższego i mam na swym koncie kilka publikacji na tematy z tym związane. Poza tym korzystałem z opracowania Narodowej Agencji Szkolnictwa Wyższego (Högskoleverket), zawierającego dość podstawowe informacje o szkolnictwie wyższym w Szwecji (Högskoleverket, 2010). Uczelnią kieruje w Szwecji rektor i zarząd (styrelse) uczelni. Zarząd składa się z przewodniczącego (którego mianuje rząd) i maksimum 14 innych członków, z tego ośmiu spoza uczelni, mianowanych przez rząd na wniosek uczelni. W skład zarządu wchodzi automatycznie rektor, a także przedstawiciele nauczycieli akademickich i studentów. Jako przykład możemy podać skład zarządu Uniwersytetu Lundzkiego 9. Przewodniczącą zarządu jest Margot Wallström, była minister opieki społecznej, później komisarz ds. środowiska w Komisji UE, następnie zastępca przewodniczącego Komisji UE, wreszcie wysoki urzędnik ONZ. Inni członkowie to: (1) dyrektor Szwedzkiego Instytutu Studiów nad Polityką Europejską, (2) były ambasador Szwecji w Chinach, (3) prorektor Wyższej Szkoły w Malmö, (4) dyrektor jednego z miejscowych banków, (5) były dyrektor Radia Szwedzkiego, (6) przewodnicząca szwedzkiego oddziału Amnesty International i (7) jeden z szefów koncernu Ericsson. Poza nimi w skład zarządu wchodzi troje profesorów i troje studentów oraz rektor. W sumie więc 14 osób, nie licząc przewodniczącej z tego sześć kobiet i ośmiu mężczyzn. Połowa członków zarządu to przedstawiciele uniwersytetu, ale profesorów jest tylko troje! Jednak to oni mają decydować w sprawach dotyczących działalności dydaktycznej i badawczej. 8 Krytycy są też wśród prorządowych polityków; patrz 9

20 SZKOLNICTWO WYŻSZE W SZWECJI W XXI WIEKU 19 Natomiast o organizacji uniwersytetu i ekonomicznych aspektach działalności decyduje cały zarząd. Poszczególne wydziały są też kierowane przez zarządy. Dla przykładu możemy podać skład zarządu wydziału nauk społecznych (socjologia, psychologia, politologia, szkoła pracy socjalnej, geografia kulturowa, socjologia prawa, instytut badań nad genderem). W skład gremium wchodzi siedmioro nauczycieli akademickich, trzech studentów, jedna reprezentantka doktorantów z prawem głosu (i jej zastępczyni, mająca prawo głosu tylko pod nieobecność zwyczajnej reprezentantki), dwie reprezentantki związków zawodowych i troje reprezentatów interesów publicznych: psycholog pracująca w regionalnej administracji służby zdrowia i wysoki urzędnik administracji miasta Malmö. Przepisy prawne regulujące pracę uczelni wymagają, żeby decyzje co do dydaktyki i badań podejmowane były przez ciała, w których większość stanowią nauczyciele akademiccy i studenci. Jak widać wyżej, takim ciałem nie jest zarząd Uniwersytetu, ale jest nim zarząd Wydziału Nauk Społecznych. Nasuwa się prosty wniosek, że o dydaktyce i badaniach naukowych decydują wydziały, a nie rektor i kierownictwo Uniwersytetu. Natomiast przydział środków na badania i dydaktykę jest już w gestii rektora i kierownictwa Uniwersytetu. Wydziały składają się z instytutów (institutioner), kierowanych przez zarządy. W skład takiego zarządu wchodzą reprezentanci nauczycieli akademickich (stanowią oni większość członków), studentów, doktorantów i personelu techniczno-administracyjnego (sprzątaczek, sekretarek oraz właśnie pracowników technicznych, odpowiedzialnych za komputery, kopiarki, sprzęt audiowizualny itp). Zarząd instytutu zatwierdza kursy, decyduje o przydziale środków na badania (jeżeli takie są) i o finansach instytutu. W skład jego wchodzi dyrektor (prefekt) i dyrektor ds. dydaktycznych (jak próbuję przetłumaczyć termin studierektor). Dyrektor ma bardzo szerokie prerogatywy, jednak wiele trzeba, żeby mógł obalić decyzję zarządu. Jest on wybierany przez pracowników instytutu głosujących korporacjami (nauczyciele na nauczycieli itd). Stosunki między władzą państwową i uniwersytetami uległy zmianom na przestrzeni czasu. Można to prześledzić na przykładzie porządku przyznawania profesur. Kilkadziesiąt lat temu profesor był mianowany przez króla (de facto przez rząd zasiadający pod formalnym przewodnictwem króla). Przypomina to procedurę polską, gdzie tytuł profesora jest przyznawany przez głowę państwa. Obecnie profesorów mianuje rektor uczelni (na wniosek wydziału) i nie jest to już tytuł, a stanowisko 10. Oznacza to zmianę sposobu sprawowania przez państwo władzy uniwersytetem. Zamiast sterowania wszystkimi poczynaniami uniwersytetu państwo wykorzystuje system ewaluacji. Przedmiotem ewaluacji jest wykonywanie przez uniwersytety zadań stawianych im przez ustawy parlamentarne i rozporządzenia 10 Po emeryturze instytut, w którym działał/a profesor, zatrudnia go/ją jako professor emeritus/a. Nie jest to stosowane automatycznie, lecz zależy od relacji między profesorem i jego/j byłym miejscem pracy oraz od finansów instytutu.

21 20 PIOTR SZYBEK ministerstwa, a podmiotem jest w chwili pisania Narodowa Agencja do spraw Szkolnictwa Wyższego (Högskoleverket). Od 1 lipca 2013 r. jest ona podzielona na dwie agencje: Urząd Kanclerza Uniwersyteckiego (Universitetskanslersämbetet) i Radę Szkolnictwa Wyższego (Universitets- och högskolerådet) 11. Pierwsza z nich ma za zadanie zabezpieczanie jakości (quality assurance) i sprawdzanie, czy szkoły wyższe przestrzegają prawa, a także zbieranie danych statystycznych umożliwiających ustalanie efektywności szkół wyższych. Druga z tych Agencji ma informować o wyższym wykształceniu, przeprowadzać (na żądanie) nabór, doradzać przy obsadzaniu stanowisk, oceniać wykształcenie uzyskane za granicą, ułatwiać współpracę międzynarodową oraz pomagać w administracji. Pierwsza Agencja sprawuje więc nadzór nad szkolnictwem wyższym, a druga ma pełnić funkcje usługowe. Czytelnika zainteresuje, że Rada Szkolnictwa Wyższego na swojej stronie internetowej deklaruje, że będzie działać na rzecz zmniejszenia dyskryminacji, promować równe prawa i możliwości dla wszystkich oraz promować poszerzenie rekrutacji na studia wyższe 12. To ostatnie jest w Szwecji postrzegane jako bolączka i temat ten zostanie poruszony w dalszej części niniejszego tekstu. ORGANIZACJA CZASU Podstawową jednostką czasu jest semestr, a nie rok akademicki jak w Polsce. Semestr zimowy zaczyna się we wrześniu i trwa do grudnia albo stycznia. Semestr wiosenny zaczyna się w styczniu (przerwa międzysemestralna nie istnieje) i kończy przed połową czerwca. Niektóre kierunki mają sesje egzaminacyjne (np. kierunki technologiczne), większość ich nie ma. Na studiach np. psychologii, filologii, teologii, nauk przyrodniczych w ciągu semestru studiuje się kursy o różnych tematach, jak np. testowanie, psychologia poznawcza itp. W takim wypadku każdy kurs trwa pewną liczbę tygodni i kończy się egzaminem. Każdy tydzień odpowiada 7,5 ECTS. Semestr ma więc 20 tygodni. JAK STUDENT FINANSUJE SWOJE STUDIA Każdy studiujący w pełnym wymiarze godzin ma prawo do udzielanego przez państwo poparcia finansowego. Składa się ono z dwóch części: niedużego zasiłku i większej kwoty, którą student pożycza od państwa. Poparcie to otrzymuje się przez ograniczoną liczbę semestrów, aktualnie 12. Warunkiem wypła- 11 Na stronie internetowej UKU są dostępne dokumenty zawierające niektóre z informacji podanych w tym tekście. Patrz albo 12 Co na angielski (http://www.uhr.se/sv/information-in-english/, 22 maja 2013) jest tłumaczone jako Additionally, the agency works to prevent discrimination and to promote equal rights at universities. Nie oddaje to sensu oryginału (zreferowanego wyżej, za 22 maja 2013). Redakcja wersji angielskojęzycznej pozwoliła sobie na zignorowanie problemu stanowiącego przedmiot ożywionej dyskusji w szwedzkich mediach, na scenie politycznej oraz w literaturze naukowej.

22 SZKOLNICTWO WYŻSZE W SZWECJI W XXI WIEKU 21 cenia go jest zaliczenie 22,5 ECTS na semestr (czyli kursów odpowiadających 15 tygodniom). Cała kwota otrzymywana przez studenta umożliwia przeżycie na minimum egzystencji. Poza tym jest ona wypłacana tylko w czasie semestru, student jest więc zmuszony do pracy w lecie albo do zdania się na poparcie finansowe rodziców. Jest to jeden z czynników składających się na nierówność społeczną wrekrutacji na studia. Pożyczka na studia jest zwracana co miesiąc i co roku jest dostosowywana do arbitralnie określanego (nie zawsze odpowiadającego rzeczywistości) poziomu cen i płac. Spłacanie zaczyna się po dwóch latach od ukończenia studiów i ciągnie się do ukończenia 55 lat, przy czym miesięczna kwota pobierana przez państwo nie zależy od wysokości zarobków. Można ubiegać się o odroczenie spłat, ale nie o ich umorzenie. Dla wielu ludzi jest to poważnym obciążeniem, ujemnie wpływającym na ich poziom życia. ORGANIZACJA KSZTAŁCENIA W RAMACH UCZELNI Studiować można w ramach programu albo wybierając kursy z różnych dyscyplin. Dla przykładu spójrzmy, jak można studiować psychologię. Student może ubiegać się o przyjęcie na program kształcenia psychologów (psykologprogrammet). Jest to konkurs, gdzie o ograniczoną liczbę miejsc konkuruje się na podstawie stopniu na świadectwie ukończenia szkoły średniej 13. W wypadku akurat tego programu istnieje warunek dopuszczenia do konkursu: zaświadczenie o przepracowaniu 12 miesięcy. O przyjęcie na ten program zabiega wielu kandydatów 14. Ci, którzy nie dostali się na program mogą studiować kursy na poziomie A (1 30 ECTS), B (31 60 ECTS) i C (61 90 ECTS). Są to trzy semestry wyłącznie psychologii. W ramach kursu C pisana jest praca odpowiadająca polskiej pracy licenjackiej. Stopień odpowiadający licencjatowi to kandydat filozofii (filosofie kandidatexamen), który zdobywa się po spełnieniu dwóch warunków: zaliczenie sześciu semestrów i napisanie co najmniej jednej pracy wymagającej dziesięciu tygodni całodziennej pracy. Rzecz jasna wielu studentów nie zdąża napisać pracy w terminie zakładanym przepisami. Napisanie pracy w ramach kursu C i zaliczenie w sumie 180 ECTS na poziomie A, B lub/i C 15 daje stopień kandydata. Ponieważ napisanie pracy w ramach kursu C jest konieczne, kurs C bywa nazywany kursem kandydackim, a praca jest zwana kandydacką 16 (kandidatuppsats). Te same warunki trzeba spełnić, aby dostać się na studia II stopnia, zwane poziomem zaawansowanym (avancerad nivå), dające z angielska zwany stopień master w od- 13 Jak już nadmieniałem, matura została zniesiona 44 lata temu. 14 To samo jest ze studiami medycznymi natomiast studia techniczne mają kłopoty z zapełnieniem wszystkich miejsc. 15 Można napisać dwie prace kandydackie w ramach 180 ECTS. 16 Na stronie można znaleźć prac kandydackich. Patrz także

23 22 PIOTR SZYBEK różnieniu od magister, który znany był przed wejściem Szwecji do procesu bolońskiego i który wymagał czterech semestrów studiów na tym samym kierunku, a zatem zaliczenia kursów A, B, C i D. W ramach zarówno kursu C, jak i D trzeba było napisać pracę. W sumie oznaczało to napisanie dwóch prac, każda odpowiadająca 10 tygodniom całodziennej pracy. W tok studiów drugiego stopnia wchodzą kursy pogłębiające oraz kursy metodologii (przeważnie cały semestr) oraz pisanie samodzielnej pracy, które zajmuje cały semestr przy czym należy zauważyć, że w Szwecji nie studiuje się z reguły wielu przedmiotów równolegle. Semestr pisania pracy oznacza 20 tygodni wypełnionych pisaniem pracy i niczym innym. W ramach programu (na przykład studia psychologiczne, prawne, techniczne, medyczne) nie ma wyraźnego podziału na pierwszy i drugi stopień. Studia te kończą się pracą dyplomową (examenarbete), która odpowiada pracy na stopień master. Stopień odpowiadający polskiemu magistrowi inżynierowi (civilingenjör) jest przetłumaczany na angielski jako master of engineering science, magister ekonomii (civilekonom) jest po angielsku master of economic science. Tu należy wspomnieć, że lekarz albo psycholog nie mogą pracować w swoim zawodzie od razu po zakończeniu studiów. Wymagany jest od nich staż kwalifikacyjny 17, po którego odbyciu dostaje się poświadczenie kwalifikacji (legitimation) od Narodowego Zarządu Zdrowia i Opieki Społecznej (National Board of Health and Welfare, Socialstyrelsen). Mamy tu do czynienia ze swoistą dwuwładzą: tok studiów nadzoruje Urząd Kanclerza, ale o ich przydatności w praktyce decyduje Socialstyrelsen. Następnym etapem może być doktorat. Przed przystąpieniem do procesu bolońskiego wystarczyło mieć dobrze napisaną pracę kandydacką, obecnie jednak wymagany jest drugi stopień. Proces prowadzący do doktoratu to studia doktoranckie (doktorandutbildning) albo kształcenie badaczy (forskarutbildning). W ramach tych studiów należy napisać pracę (po szwedzku, angielsku, francusku lub niemiecku) i zaliczyć pewną liczbę kursów, ustalanych przez instytut, gdzie doktorant studiuje (i zatwierdzanych przez wydział; instancją zatwierdzającą jest dziekan są też kursy oferowane i finansowane bezpośrednio przez wydział, o tych decyduje specjalny wydziałowy komitet ds. studiów doktoranckich). Należy tu wspomnieć o finansowaniu studiów. Są stosowane dwa sposoby: stypendium (studiebidrag) i stanowisko doktoranta (za które dostaje się pobory). Różnica polega między innymi na tym, że stypendium nie daje punktów do emerytury ani nie uprawnia do zasiłku chorobowego, w przeciwieństwie do stanowiska (doktorandtjänst). Jaka z tych praktyk jest stosowana, zależy w dużym stopniu od skuteczności działań przedstawicieli doktorantów w różnych ciałach decydujących (na przykład wspomnianych komitetów). Praca jest promowana przez dwie osoby, z których jedna ponosi większą odpowiedzialność i ma prawo decyzji. Są to, jak należałoby oczekiwać, promo- 17 Tak tłumaczę Allmäntjänstgöring (AT, dla lekarzy) i Praktisk tjänstgöring för psykologer (PTP, dla psychologów).

24 SZKOLNICTWO WYŻSZE W SZWECJI W XXI WIEKU 23 tor główny i pomocniczy. Gotowa praca jest broniona. Z reguły nie dochodzi do obrony, jeżeli istnieje ryzyko niezaliczenia. W obronie bierze udział komisja (betygsnämnden) złożona z (1) przedstawiciela instytutu, (2) przedstawiciela kierunku, w ramach którego praca jest pisana, który brany jest z innej uczelni oraz (3) przedstawiciela pokrewnego kierunku z uniwersytetu, gdzie pisana jest praca. Polskiemu recenzentowi odpowiada oponent wydziału (fakultetsopponent), brany z innej uczelni. Obrona odbywa się w ten sposób, że oponent referuje pracę, po czym zadaje pytania doktorantowi (respondentowi). Trwa to z reguły półtorej godziny, po czym komisja zasiada wraz z promotorami i oponentem i decyduje, czy pracę można przyjąć jednogłośnie, czy też któryś z członków komisji ma zamiar głosować przeciw. Zdarza się to nieczęsto i oznacza, że praca nie jest na najlepszym poziomie. Doktorat oznacza zakończenie kształcenia akademickiego. KARIERA AKADEMICKA Po doktoracie można zostać zatrudnionym na uczelni lub w placówce badawczej (przeważnie wygrywając konkurs). W pierwszym przypadku zajmuje się zwykle stanowisko zwane po szwedzku universitetslektor, a po angielsku senior lecturer. Stanowisko takie odpowiada 1700 godzinom rocznie, z czego praca ze studentami ma zajmować około godzin rocznie (przy czym chodzi tu o godziny kalendarzowe, a nie godziny zajęć: godzina wykładu odpowiada trzem do czterech godzin kalendarzowych). Jest to praca czasochłonna, w ramach której nie jest łatwo prowadzić badania naukowe. Należy się więc ubiegać o grant, który sfinansuje zmniejszenie obowiązku dydaktycznego: pokrywa on część poborów i instytut może użyć uwolnionych środków na zatrudnienie zastępcy. Jeżeli napisze się pewną liczbę arykułów, które będą przyjęte do czasopism naukowych stosujących procedurę ślepej recenzji gdzie recenzenci nie wiedzą, kogo recenzują (a recenzowany nie wie, kim oni są), można ubiegać się o docentkompetens, co oficjalnie zwie się stanowiskiem nieodpłatnego docenta. Przyznawane jest ono przez komisję docenturalną wydziału (docenturnämnden), po przedstawieniu opinii recenzenta powołanego przez tę komisję z innej uczelni. Zwykle trzeba przeprowadzić wykład dowodzący umiejętności wykładania na poziomie akademickim. Zdarza się (w przypadku niektórych kierunków, jak np. literaturoznawstwo, dość często), że zamiast publikacji w prasie naukowej przedstawia się książkę nie jest to jednak reguła, a raczej wyjątek. Po uzyskania tego stopnia ma się prawo do promowania doktorantów jako promotor główny, zasiadania w komisji decydującej o zaliczeniu doktoratu, a także można być powołanym jako oponent oraz rzeczoznawca w konkursach o stanowisko universitetslektor. Pobory wzrastają nieznacznie, a wymiar godzin dydaktycznych pozostaje bez zmian. Do tego, żeby zostać profesorem, jest ciągle daleko. Stanowisko profesora odpowiada polskiemu profesorowi zwyczajnemu i po to, by je uzyskać należy (1) przedstawić publikacje w wymiarze takim, jak dla uzyskania docentkompetens, (2) wypromować kilku doktorantów, (3) wykazać się zdolnością uzyskiwania grantów dla siebie i dla swoich

25 24 PIOTR SZYBEK doktorantów czyli prowadzić zespół badawczy. O stanowisku profesora decyduje wydział na podstawie opinii trzech rzeczoznawców, często zagranicznych (kontakty międzynarodowe są ewidentnym plusem). Innym sposobem jest wygranie konkursu: w tym wypadku decyduje opinia rzeczoznawców i zdarza się, że proponują oni osobę bez docentkompetens, mimo że inni ubiegający się mają ten stopień. Dopiero uzyskanie profesury na jeden z opisanych sposobów daje wyższe pobory oraz prawo do bycia rzeczoznawcą w konkursie na profesora. KIEROWANIE SZKOLNICTWEM WYŻSZYM Szkolnictwem wyższym, jak wspomniano, ma kierować nie ministerstwo (Kształcenia, Utbildningsdepartementet), a Urząd Kanclerza (nazwa urzędu nawiązuje do historii, sugerując iż hinc robur et securitas.) Nie należy wyobrażać sobie, że jest to istotna innowacja: od 1809 roku w Szwecji istnieje podział władzy między z jednej strony ministerstwami, gdzie decyduje minister wyznaczany przez tych, którzy wygrali wybory do parlamentu a z drugiej strony agencjami państwowymi, gdzie decyduje dyrektor generalny mianowany niegdyś przez króla (obecnie przez rząd). Był to sposób zapewnienia królowi władzy kosztem władzy parlamentu, bo minister nie miał prawa mieszać się do działalności agencji a już na pewno nie do funkcjonowania (na przykład) szkół 18. Minister może tylko przedstawiać projekty ustaw, ich przestrzeganie zaś jest już kontrolowane nie przez ministerstwo, lecz przez odnośną agencję. Dyrektorzy generalni są mianowani i zwalniani przez rząd (nie przez samego ministra, który musi zatem pozyskać poparcie innych członków rządu), a funkcjonowanie agencji może być modyfikowane (na przykład) ich rozwiązywaniem i powoływaniem innych agencji, o innych kompetencjach (jak to się stało w przypadku szkolnictwa wyższego). Urząd Kanclerza Uniwersyteckiego (UKU) kieruje, można powiedzieć, w dwóch etapach: najpierw ustala cele działalności i kryteria efektywności. Dokonuje on przy tym interpretacji ustaw o szkolnictwie wyższym. Następnie zbiera dane pozwalające zmierzyć stopień osiągnięcia celów i efektywność działalności. Ewaluację działalności szkoły wyższej przeprowadza jednocześnie ona sama. Szkoły posiadają nierzadko bardzo rozbudowane jednostki ewaluacyjne. Uniwersytet Lundzki (Lunds universitet) ma jednostkę audytu wewnętrznego, która...ma wspierać uniwersytet poprzez identifikację i ocenę czynników mogących stanowić zagrożenie dla działalności i pomagać w ulepszaniu sposobów radzenia sobie z zagrożeniami. Ocena zagrożeń ma być dokonywana na podstawie zarówno ich identyfikacji uniwersytet, jak własnej oceny audytu wewnętrznego (http://www.irev.lu.se/verksamhet). Jednocześnie istnieje specjalna jednostka ewaluacyjna, podlegająca bezpośednio rektorowi, której zadaniem jest...fachowe poparcie dla zarządów, komitetów, instytutów itp., wchodzących w skład Uniwersytetu w ich pracy nad ewaluacją i ulepszaniem jakości ich działalności, na przykład w związku z pracą nad walidacją i ewaluacją poszczególnych dyscyplin i całych programów. We 18 Choć zasada ta jest często łamana.

26 SZKOLNICTWO WYŻSZE W SZWECJI W XXI WIEKU 25 współpracy ze studentami i organizacjami kształcącymi przeprowadzane są badania, których wynikiem jest barometr studencki i badania absolwentów (http://www.lu.se/lucat/group/ , 22 maja 2013). Jednocześnie (a może przede wszystkim?) jednostka ewaluacyjna daje decydentom, to jest rektorowi i jego zastępcom, a także zarządowi, obraz działalności Uniwersytetu, będący podstawą podejmowania przez nich decyzji co do kierunku tej działalności. Bo właśnie to jest przedmiotem decyzji kierownictwa: jakie wydziały mają być w pierwszym rzędzie finansowane, jak ma być planowana i realizowana współpraca z innymi uczelniami w kraju i za granicą, jakie jednostki należy powołać, a jakie zamknąć itp. Tu nasuwa się pytanie, jakie są priotytety uniwersytetów szwedzkich. Jak mówią: jeden obraz powie więcej niż tysiąc słów, popatrzmy zatem na strony internetowe kilku uniwersytetów. Lund (www.lu.se): nagłówek pokazuje cztery pozycje studia (informacja dla studentów), badania naukowe, innowacja i współpraca z biznesem. Trochę niżej jest miejsce na najnowsze wiadomości. Oto pierwsza z nich, dominująca: Konkurencja zaostrza się efektywna logistyka jest często decydująca dla dystrybucji towarów i usług. Rozpoczynamy projekt badawczy ReLog we współpracy z Uniwersytetem Lundzkim, Narodową Agencją ds. Innowacji i miastem Helsingborg (27 maja 2013). Komentarz: informacja dla studentów państwo płaci za każdego studenta, który (1) zapisze się, (2) zaliczy semestr i dodatkowo za każdego, który otrzyma dyplom. Badania naukowe są one podstawą do międzynarodowego i krajowego rankingu. A to może oznaczać, że studenci z krajów pozaeuropejskich (którzy muszą płacić za studia!) wybierają Lund i że ich odsetek nie maleje w Lund, podczas gdy maleje w innych uczelniach. Uppsala (www.uu.se): nie ma nic o biznesie, ale jest DUŻO o tym, jak miło jest być studentem w Uppsali. Sztokholm: Królewska Wyższa Szkoła Techniczna (KTH, Pierwsze, co widzi się, wchodząc na stronę, to zdjęcia uśmiechniętych studentów. Aktualności: NASA wybiera technikę z KTH. Göteborg (www.gu.se): pierwsze, co widać, to pokaz slajdów. Nie zdążyłeś się zameldować przed zakończeniem naboru? U nas możesz ciągle ubiegać się o przyjęcie! Dalej: Chcesz zostać specem od prowadzenia przesłuchań? U nas! Studiuj psychologię w Göteborgu! Unikalne eksperymenty o zakwaszeniu morza prowadzi je Uniwersytet Göteborgski (podtekst: zainteresowanie środowiskiem i poczucie odpowiedzialności za nie jest bardzo żywe i rozpowszechnione wśród młodych Szwedów, można powiedzieć że jest cool). Podobnie jak na stronie Uniwersytetu Lundzkiego trzy pierwsze pozycje w nagłówku to linki do dydaktyki, badań i współpracy z biznesem. Można to skomentować tak samo, jak w przypadku Uniwersytetu Lundzkiego. Reasumując, można stwierdzić tendencję do zabiegania o jak największy nabór. Tu nie chodzi już o gotowość do świadczenia usług dla kraju przez udostępnianie potrzebnego mu wyższego wykształcenia, tu mamy do czynienia

27 26 PIOTR SZYBEK z reklamą mającą zwabić klientów. Następne, co można zauważyć, to tendencja do współpracy z biznesem. Niewątpliwie jest to z korzyścią dla kraju. Jednocześnie widać, jaką funkcję ma pełnić uczelnia: od dostarczenia kleryków, poprzez zaopatrzenie biurokracji i sądownictwa, zadaniem i racją bytu uczelni stało się współdziałanie w rozwoju gospodarki i zwiększaniu jej konkurencyjności. Pamiętamy, że jednostki ewaluacyjne i audyt wewnętrzny mają badać efektywność działalności. Jest to liczba kształconych zaliczających semestr i uzyskujących dyplom. Za każdego studenta instytuty dostają pewną sumę i te pieniądze idą na opłacanie nauczycieli akademickich. Decydujący jest tu przepływ studentów. 78% studentów na każdym kursie obejmującym czy to 7,5 ECTS, czy 15 ECTS ma dostać zaliczenie, inaczej instytutowi urządzającemu kurs obcina się dotacje. Oczywiście, jeżeli są to świetnie przygotowani studenci, najlepsi z absolwentów pierwszorzędnych szkół średnich, zadanie jest nietrudne. Można od nich wymagać. Ale bywa, że studentów trzeba najpierw nauczyć rzeczy, które są konieczne do przyswojenia sobie treści nauczania, zanim będą w stanie coś pojąć z tego, co jest na wykładach. Tak na przykład, w Wyższej Szkole w Malmö jest kurs przygotowawczy dla studentów o zagranicznych korzeniach, imigrantów drugiego pokolenia. Nasuwa się tu pytanie o cele kształcenia w ogóle, o czym dalej w niniejszym tekście. CELE KSZTAŁCENIA W SZKOLNICTWIE WYŻSZYM Wspominaliśmy o ewolucji funkcji uczelni wyższych. Jednym z efektów tego jest, że dyskurs na temat szkoły wyższej dominowany jest w Szwecji coraz bardziej przez nowe pojęcie: zatrudnialność, employability. Odzwierciedla to wzrastający nacisk korporacji na rząd i bezpośrednio na uczelnie że nie wspomnimy o masywnej kampanii propagandowej mediów i think-tanków sponsorowanych przez korporacje zmierzający do przekształcenia uczelni w placówki usługowe dla gospodarki. Znajduje to oddźwięk w literaturze naukowej, np. Nowotny et al, 2001 czy Karlsson, 2008, a przede wszystkim w działalności naukowej. Tak więc 19 uczelni szwedzkich utworzyło publicznie finansowane konsorcjum, które przez sześć lat kierowało współpracą tych uczelni z siecią około 600 drobnych przedsiębiorstw (według terminologii UE: małych i średnich przedsiębiorstw, zatrudniającej maksimum 250 osób). Nie będę tu przytaczał pozycji naukowych będących owocem współpracy uniwersytetów z firmami takimi jak IKEA, Ericsson, Volvo AB itp., bo rozsadziłoby to ramy fizyczne tekstu. Publikacji tych są krocie. Uczelnie techniczne praktycznie żyją z tej współpracy, w ramach której finansowana jest nie tylko konkretna działalność naukowa, ale także pobory profesorów i ich doktorantów (a także fundowane są profesury, np. profesura wzornictwa przemysłowego w Lund ufundowana przez IKEA). Doktoraty na wydziałach i uczelniach technicznych i ekonomicznych są więc owocem tej współpracy; to samo można powiedzieć o pracach magisterskich a w tym wypadku korporacje nawet nie muszą płacić studentom za ich

28 SZKOLNICTWO WYŻSZE W SZWECJI W XXI WIEKU 27 wysiłek. Fakt współpracy z wielką korporacją jest sam w sobie atrakcyjny zarówno dla promotora, jak studenta, zwiększa on bowiem ich prestiż. PROCES BOLOŃSKI W SZWECJI: MIĘDZY TRADYCJĄ I PRZYSTOSOWANIEM W pierwszym dziesięcioleciu obecnego stulecia Szwecja przystąpiła do procesu bolońskiego. Jak zwykle w Szwecji zaczęto od zlecenia wybranym przez ministra kształcenia (utbildningsminister) ekspertom przebadania problematyki i sporządzenia publicznie dostępnego dokumentu (offentlig utredning). Zgodnie z przyjętą praktyką dokument ten poddany został dyskusji stakeholders, czyli w tym przypadku głównie uniwersytetom oraz związkom zawodowym nauczycieli oraz absolwentów wyższych uczelni (Centralna Organizacja Szwedzkich Absolwentów Szkół Wyższych, Svenska Akademikers Centralorganisation). Odpowiedzi tych instancji (ciągle zgodnie ze szwedzką praktyką urzędową) posłużyły ministrowi 19 w przygotowaniu projektu ustawy. Przewidywał on zwiększone powiązanie studiów z praktyką; szczególnie studia drugiego stopnia (w Szwecji zwane poziomem zaawansowanym, avancerad nivå) miały prowadzić do uzyskania wiedzy i umiejętności przydatnych w różnych zawodach. Absolwent studiów na tym poziomie miał mieć wiedzę i umiejętności przewyższające te charakteryzujące posiadacza dotychczasowego tytułu magister 20. Prawnik, socjolog czy biolog, który osiągnąłby ten stopień, miałby kompetencje pozwalające na większy stopień samodzielności i swobodę w stosunku do zastanych rutyn, tym samym zwiększoną innowacyjność. Projekt ustawy przedstawiony przez ówczesny rząd socjaldemokratyczny wyrażał rekomendacje pewnej części instancji oceniających dokument końcowy. Zwyciężył jednak projekt opozycji 21, nawiązujący do instancji kładących główny nacisk na doktorat jako końcowy wynik studiów. Samodzielność i innowacyjność w praktyce wyraźnie nie były dla nich równie ważne, co zapewnienie poziomu doktoratów odpowiadającego porównywalnym krajom. Tak więc studia drugiego stopnia stały się w wielu wypadkach pomostem do doktoratu, nie zaś, jak chciał rząd socjaldemokratyczny, rezerwuarem wysoce kwalifikowanej kadry. W trakcie prac przygotowawczych Narodowa Agencja Szkolnictwa Wyższego (Högskoleverket), jeden z ważnych stakeholders,wypowiadała się wielokrotnie. Jedna z takich wypowiedzi 22 dotyczy ocen. Proces boloński przewiduje 19 Leif Pagrotsky, ze szwedzkiej partii socjaldemokratycznej. 20 Cztery lata studiów, w tym dwie samodzielne prace o charakterze naukowym odpowiadające w sumie dwudziestu tygodniom całodziennej pracy. 21 Partie: konserwatywna, liberalna, centrum (odpowiednik polskich ludowców), chrześcijańsko-demokratyczna i zieloni (którzy odstąpili tu od nieoficjalnej współpracy z rządem, umożliwiającej rządzenie socjaldemokratom). 22 Dokument z 2 czerwca 2004, Reg nr

29 28 PIOTR SZYBEK oceny relatywne, gdzie poszczególne stopnie odpowiadają różnym interwałom rozkładu normalnego. Agencja wypowiada się przeciwko, uzasadniając to zbyt małymi rozmiarami populacji na kierunkach studiów. Końcowy rezultat jest taki, że niektóre kierunki, jak np. medycyna mają tylko dwa stopnie oceniania: niedostateczny i dostateczny. Tendencja do naśladowania zagranicy jest zatem dość słaba. Jeżeli już mówić o tendencji naśladowania jakichś wzorów, to będzie to USA: Agencja motywuje swoje poparcie dla podziału studiów na pierwszy i drugi stopień występowaniem takiego podziału w USA. Wprowadzenie skali ocen oraz ECTS oznacza potencjalnie ujednolicenie kształcenia w szkolnictwie wyższym we wszystkich krajach objętych procesem bolońskim. Badania nad ocenianiem wskazują, że egzaminujący decyduje, jaka wiedza jest ważna co w samej rzeczy jest wiedzą (Lindberg-Sand, 2003). Za Foucaultem można powiedzieć, że to egzaminy konstytuują porządek dyskursu epistemicznego w danej uczelni. Dahlgren i Fejes (2005), analizując projekty systemu ocen według procesu bolońskiego wnioskują, iż istnieje ryzyko pogorszenia jakości kształcenia w szwedzkim szkolnictwie wyższym. Podają też w wątpienie porównywalność wyników, przytaczaną jako argument za ocenami według procesu bolońskiego. Sednem ich argumentacji jest trudność oceny jakości wiedzy studenta za pomocą systemu oceniania ECTS. Może on, według Dahlgrena i Fejesa, prowadzić do oceniania po linii najmniejszego oporu i takiegoż egzaminowania. Takie ocenianie nie uwidacznia, co student naprawdę rozumie, w rzeczy samej w ogóle nie zamierza tego uczynić, zadowalając się stwierdzeniem, co student zapamiętał. Wynikiem bywa powierzchowna znajomość niepowiązanych ze sobą faktów, co opisano już w latach 70. (Marton i Entwistle, 1997 i 2005). Pracodawca widzi oceny, na przykład na studiach drugiego stopnia i wyobraża sobie mylnie, niestety, że absolwent ma głęboką wiedzę, podczas gdy jedyne, co absolwent umie, to katalog faktów, których nie potrafi umieścić w żadnym sensownym kontekście; a już szczególnie w kontekście praktyki, w ramach której ma pracować. KTO STUDIUJE I KTO KOŃCZY STUDIA Często debatowanym problemem jest skrzywiona rekrutacja, przez co w Szwecji rozumiemy, że skład kohort przyjmowanych na szwedzkie wyższe uczelnie nie odzwierciedla struktury społeczeństwa. Dominują dzieci klasy średniej i dominacja ta pogłębia się w toku studiów, wzrastając z przejściem do wyższych stopni studiów. Według Eriksona i Jonssona (Erikson i Jonsson, 2002) powodem jest, że dzieci klasy średniej są lepiej przygotowane do dalszych studiów przez szkołę, co odzwierciedlane jest uzyskiwaniem przez nie lepszych stopni (co poza tym może przesądzić o szansach dostania się na programy, gdzie liczba chętnych przewyższa liczbę miejsc). To zaś jest głównie zasługą rodziców. Rodzice należący do klasy średniej mają dłuższy okres kształcenia i na wyższym poziomie. Mogą więc lepiej pomagać swoim dzieciom w odrabianiu lekcji, organizują czas wolny tak, że dzieci zdobywają w nim dodatkową wiedzę (np. posyłają na obozy językowe do Anglii, Francji i Niemiec). Inny czynnik

ZARZĄDZENIE Nr 68/2005 Rektora Uniwersytetu Wrocławskiego z dnia 18 lipca 2005 r.

ZARZĄDZENIE Nr 68/2005 Rektora Uniwersytetu Wrocławskiego z dnia 18 lipca 2005 r. ZARZĄDZENIE Nr 68/2005 Rektora Uniwersytetu Wrocławskiego w sprawie utworzenia w Uniwersytecie Wrocławskim Kolegium Międzywydziałowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych Na podstawie art. 49 ust. 2

Bardziej szczegółowo

R E G U L A M I N STUDIUM DOKTORANCKIEGO Akademii Rolniczej im. Hugona Kołłątaja w Krakowie

R E G U L A M I N STUDIUM DOKTORANCKIEGO Akademii Rolniczej im. Hugona Kołłątaja w Krakowie R E G U L A M I N STUDIUM DOKTORANCKIEGO Akademii Rolniczej im. Hugona Kołłątaja w Krakowie 1 1. Celem studiów doktoranckich jest kształcenie w dziedzinach wymagających wzrostu wysokokwalifikowanej kadry.

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN NIESTACJONARNYCH STUDIÓW DOKTORANCKICH

REGULAMIN NIESTACJONARNYCH STUDIÓW DOKTORANCKICH REGULAMIN NIESTACJONARNYCH STUDIÓW DOKTORANCKICH przy Akademii Rolniczej im. Hugona Kołłątaja w Krakowie 1 1. Niestacjonarne studia doktoranckie przy Akademii Rolniczej im. Hugona Kołłątaja w Krakowie,

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN STUDIÓW DOKTORANCKICH w UNIWERSYTECIE PAPIESKIM JANA PAWŁA II W KRAKOWIE W KRAKOWIE

REGULAMIN STUDIÓW DOKTORANCKICH w UNIWERSYTECIE PAPIESKIM JANA PAWŁA II W KRAKOWIE W KRAKOWIE REGULAMIN STUDIÓW DOKTORANCKICH w UNIWERSYTECIE PAPIESKIM JANA PAWŁA II W KRAKOWIE W KRAKOWIE I. Postanowienia ogólne 1 1. Studia doktoranckie, jako studia trzeciego stopnia umożliwiają uzyskanie zaawansowanej

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA MORSKA w GDYNI. SUPLEMENT DO DYPLOMU ważny z dyplomem nr..

AKADEMIA MORSKA w GDYNI. SUPLEMENT DO DYPLOMU ważny z dyplomem nr.. Załącznik nr 3 do zarządzenia nr 6 Rektora AMG z 24.02.2014 r. pieczęć urzędowa Wzór suplementu do dyplomu AKADEMIA MORSKA w GDYNI Niniejszy suplement do dyplomu jest oparty na modelu opracowanym przez

Bardziej szczegółowo

Regulamin Studiów Podyplomowych w Wyższej Szkole Komunikacji Społecznej w Gdyni

Regulamin Studiów Podyplomowych w Wyższej Szkole Komunikacji Społecznej w Gdyni Regulamin Studiów Podyplomowych w Wyższej Szkole Komunikacji Społecznej w Gdyni Rozdział I Postanowienia ogólne 1 1. Niniejszy regulamin określa prawa i obowiązki słuchaczy studiów podyplomowych, prowadzonych

Bardziej szczegółowo

Projekt Foresight Akademickie Mazowsze 2030

Projekt Foresight Akademickie Mazowsze 2030 Projekt Foresight Akademickie Mazowsze 2030 ZAKRES NOWELIZACJI USTAWY PRAWO O SZKOLNICTWIE WYŻSZYM Maria Tomaszewska Akademia Leona Koźmińskiego 16 grudnia 2010 r. Projekt współfinansowany ze środków Unii

Bardziej szczegółowo

Krajowe Ramy Kwalifikacji

Krajowe Ramy Kwalifikacji Krajowe Ramy Kwalifikacji wdrażanie problemy - interpretacje Elżbieta Kołodziejska Pełnomocnik Rektora ds. Jakości Kształcenia Regulacje prawne Ustawa Prawo o szkolnictwie wyższym z 27 lipca 2005 z późniejszymi

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA IM. ANGELUSA SILESIUSA W WAŁBRZYCHU. SUPLEMENT DO DYPLOMU ważny z dyplomem nr..

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA IM. ANGELUSA SILESIUSA W WAŁBRZYCHU. SUPLEMENT DO DYPLOMU ważny z dyplomem nr.. pieczęć urzędowa PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA IM. ANGELUSA SILESIUSA W WAŁBRZYCHU Niniejszy suplement do dyplomu jest oparty na modelu opracowanym przez Komisję Europejską, Radę Europy oraz UNESCO/CEPES.

Bardziej szczegółowo

UNIWERSYTET KAZIMIERZA WIELKIEGO w BYDGOSZCZY INSTYTUT HISTORII I STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH. Wewnętrzny System Zapewnienia Jakości Kształcenia

UNIWERSYTET KAZIMIERZA WIELKIEGO w BYDGOSZCZY INSTYTUT HISTORII I STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH. Wewnętrzny System Zapewnienia Jakości Kształcenia UNIWERSYTET KAZIMIERZA WIELKIEGO w BYDGOSZCZY INSTYTUT HISTORII I STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH I. Wprowadzenie Wewnętrzny System Zapewnienia Jakości Kształcenia Podpisanie przez Polskę w 1999 roku Deklaracji

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Gdański. Część B dyplomu ukończenia studiów nr SUPLEMENT *) pole puste (dla oryginału) ODPIS ODPIS PRZEZNACZONY DO AKT

Uniwersytet Gdański. Część B dyplomu ukończenia studiów nr SUPLEMENT *) pole puste (dla oryginału) ODPIS ODPIS PRZEZNACZONY DO AKT Uniwersytet Gdański Załącznik nr 1 WZÓR Część B dyplomu ukończenia studiów nr SUPLEMENT *) do wyboru pole puste (dla oryginału) ODPIS ODPIS PRZEZNACZONY DO AKT I. INFORMACJE O POSIADACZU DYPLOMU wpis automatyczny

Bardziej szczegółowo

WYTYCZNE DYPLOMOWANIA dla Kierunku Oceanografia Instytutu Oceanografii Uniwersytetu Gdańskiego

WYTYCZNE DYPLOMOWANIA dla Kierunku Oceanografia Instytutu Oceanografii Uniwersytetu Gdańskiego WYTYCZNE DYPLOMOWANIA dla Kierunku Oceanografia Instytutu Oceanografii Uniwersytetu Gdańskiego Zasady postępowania związane z pisaniem pracy dyplomowej oraz egzaminem dyplomowym określa Regulamin Studiów

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN STUDIÓW PODYPLOMOWYCH W UNIWERSYTECIE PRZYRODNICZYM WE WROCŁAWIU

REGULAMIN STUDIÓW PODYPLOMOWYCH W UNIWERSYTECIE PRZYRODNICZYM WE WROCŁAWIU Załącznik nr 1 do uchwały Senatu Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu nr 20/2012 z dnia 30 marca 2012 r. REGULAMIN STUDIÓW PODYPLOMOWYCH W UNIWERSYTECIE PRZYRODNICZYM WE WROCŁAWIU 1. Regulamin Studiów

Bardziej szczegółowo

PROGRAM KSZTAŁCENIA NA STUDIACH DOKTORANCKICH Z ZAKRESU LITERATUROZNAWSTWA

PROGRAM KSZTAŁCENIA NA STUDIACH DOKTORANCKICH Z ZAKRESU LITERATUROZNAWSTWA PROGRAM KSZTAŁCENIA NA STUDIACH DOKTORANCKICH Z ZAKRESU LITERATUROZNAWSTWA 1. Poziom kształcenia Studia III stopnia 2. Profil kształcenia Ogólnoakademicki 3. Forma studiów Studia stacjonarne 4. Tytuł uzyskiwany

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie. SUPLEMENT DO DYPLOMU ważny z dyplomem nr..

Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie. SUPLEMENT DO DYPLOMU ważny z dyplomem nr.. Załącznik Nr 1 do Zarządzenia Nr 53/2013 z dnia 14 czerwca 2013 r. pieczęć urzędowa Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie Wzór suplementu do dyplomu Niniejszy suplement do dyplomu jest oparty na modelu

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN STUDIÓW PODYPLOMOWYCH W WYŻSZEJ SZKOLE ZAWODOWEJ KOSMETYKI I PIELĘGNACJI ZDROWIA

REGULAMIN STUDIÓW PODYPLOMOWYCH W WYŻSZEJ SZKOLE ZAWODOWEJ KOSMETYKI I PIELĘGNACJI ZDROWIA REGULAMIN STUDIÓW PODYPLOMOWYCH W WYŻSZEJ SZKOLE ZAWODOWEJ KOSMETYKI I PIELĘGNACJI ZDROWIA 1 Wstęp 1. Wyższa Szkoła Zawodowa Kosmetyki i Pielęgnacji Zdrowia, zgodnie z art. 8 ust.1 ustawy z dn. 27 lipca

Bardziej szczegółowo

Program kształcenia na Studiach Doktoranckich Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego w roku 2014/2015

Program kształcenia na Studiach Doktoranckich Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego w roku 2014/2015 Program kształcenia na Studiach Doktoranckich Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego w roku 201/2015 Wydział Zarządzania UW posiada uprawnienia do nadawania stopnia doktora w dwóch dyscyplinach:

Bardziej szczegółowo

3) do dnia 31 grudnia 2013 r. ukończyła studia wyższe o specjalności przygotowującej

3) do dnia 31 grudnia 2013 r. ukończyła studia wyższe o specjalności przygotowującej KWALIFIKACJE PRACOWNIKÓW SOCJALNYCH wskazane ustawą z dnia 12 marca 2004 roku o pomocy społecznej (tekst jednolity Dz.U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1362, z późn. zm.) oraz ustawą z dnia 16 lutego 2007 r. o

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN STUDIÓW DOKTORANCKICH W UNIWERSYTECIE KARDYNAŁA STEFANA WYSZYŃSKIEGO W WARSZAWIE

REGULAMIN STUDIÓW DOKTORANCKICH W UNIWERSYTECIE KARDYNAŁA STEFANA WYSZYŃSKIEGO W WARSZAWIE Załącznik do Uchwały nr 138/2013 Senatu UKSW z dnia 26 września 2013 r. REGULAMIN STUDIÓW DOKTORANCKICH W UNIWERSYTECIE KARDYNAŁA STEFANA WYSZYŃSKIEGO W WARSZAWIE I. POSTANOWIENIA OGÓLNE Studia doktoranckie

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku

REGULAMIN STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku Załącznik do Uchwały nr 22/2013 Senatu UMB REGULAMIN STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku I. Postanowienia ogólne 1 Postanowienia niniejszego regulaminu mają zastosowanie do słuchaczy

Bardziej szczegółowo

(obowiązuje od 1 października 2013 r.)

(obowiązuje od 1 października 2013 r.) REGULAMIN STUDIÓW PODYPLOMOWYCH STAROPOLSKIEJ SZKOŁY WYŻSZEJ w KIELCACH (dawniej Wyższej Szkoły Ekonomii, Turystyki i Nauk Społecznych w Kielcach) (obowiązuje od 1 października 2013 r.) Na podstawie art.

Bardziej szczegółowo

"1. Pracownikiem socjalnym może być osoba, która spełnia co najmniej jeden z niżej wymieniowych warunków:

1. Pracownikiem socjalnym może być osoba, która spełnia co najmniej jeden z niżej wymieniowych warunków: Załącznik Nr 1 do ogłoszenia Na stanowisko pracownika socjalnego KWALIFIKACJE PRACOWNIKÓW SOCJALNYCH wskazane ustawą z dnia 12 marca 2004 roku o pomocy społecznej (tekst jedn. Dz.U. z dnia 30 stycznia

Bardziej szczegółowo

Uniwersytety i szkoły wyższe

Uniwersytety i szkoły wyższe Uniwersytety i szkoły wyższe Na uniwersytecie lub szkole wyższej można uczyć się na wielu kierunkach i kursach. Szkolnictwo wyższe oznacza większą swobodę i odpowiedzialność za samego siebie. Studia muszą

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STACJONARNYCH MIĘDZYWYDZIAŁOWYCH ŚRODOWISKOWYCH STUDIÓW DOKTORANCKICH w AKADEMII SZTUK PIĘKNYCH w GDAŃSKU /od 01.10.2014/ I.

PROGRAM STACJONARNYCH MIĘDZYWYDZIAŁOWYCH ŚRODOWISKOWYCH STUDIÓW DOKTORANCKICH w AKADEMII SZTUK PIĘKNYCH w GDAŃSKU /od 01.10.2014/ I. PROGRAM STACJONARNYCH MIĘDZYWYDZIAŁOWYCH ŚRODOWISKOWYCH STUDIÓW DOKTORANCKICH w AKADEMII SZTUK PIĘKNYCH w GDAŃSKU /od 01.10.2014/ I. ZAŁOŻENIA OGÓLNE 1. Studia doktoranckie są kolejnym etapem kształcenia

Bardziej szczegółowo

SUPLEMENT DO DYPLOMU *)

SUPLEMENT DO DYPLOMU *) Wyższa Szkoła Bezpieczeństwa z siedzibą w Poznaniu SUPLEMENT DO DYPLOMU *) ważny z dyplomem nr xxx (ODPIS PRZEZNACZONY DO AKT) I. INFORMACJE O POSIADACZU DYPLOMU 1. Nazwisko: XXX 2. Imię (imiona): Xxx

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA DYPLOMOWANIA DLA STUDIÓW I STOPNIA NA KIERUNKU GRAFIKA

INSTRUKCJA DYPLOMOWANIA DLA STUDIÓW I STOPNIA NA KIERUNKU GRAFIKA INSTRUKCJA DYPLOMOWANIA DLA STUDIÓW I STOPNIA NA KIERUNKU GRAFIKA Informacje wstępne Praca dyplomowa licencjacka Zakres pracy dyplomowej określony został zgodnie z opisem programu studiów w systemie KRK,

Bardziej szczegółowo

Regulamin studiów doktoranckich w Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej w Warszawie

Regulamin studiów doktoranckich w Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej w Warszawie Regulamin studiów doktoranckich w Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej w Warszawie 1 1. Wydział Teologiczny Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej w Warszawie (zwanej dalej w skrócie: ChAT ) może prowadzić

Bardziej szczegółowo

1 Rekrutacja na stacjonarne i niestacjonarne studia doktoranckie na rok akademicki 2014/2015 odbywa się na następujących zasadach:

1 Rekrutacja na stacjonarne i niestacjonarne studia doktoranckie na rok akademicki 2014/2015 odbywa się na następujących zasadach: Uchwała Nr 43/2014 Senatu Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie z dnia 24 kwietnia 2014 r. w sprawie warunków i trybu rekrutacji na stacjonarne i niestacjonarne studia doktoranckie na

Bardziej szczegółowo

Procedury w przewodach doktorskich przeprowadzanych w Instytucie Sztuki PAN

Procedury w przewodach doktorskich przeprowadzanych w Instytucie Sztuki PAN Procedury w przewodach doktorskich przeprowadzanych w Instytucie Sztuki PAN zgodnie z Ustawą z dnia 18 marca 2011 r o zmianie ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym, ustawy o stopniach naukowych i tytule

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN STUDIÓW PODYPLOMOWYCH

REGULAMIN STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Załącznik nr 1do Uchwały nr 7/2012 Senatu Wyższej Szkoły Komunikowania Politologii i Stosunków Międzynarodowych z dnia 23 maja 2012 r. REGULAMIN STUDIÓW PODYPLOMOWYCH w Wyższej Szkole Komunikowania, Politologii

Bardziej szczegółowo

27 2014 2014/2015 (738/II/33)

27 2014 2014/2015 (738/II/33) Uchwała Senatu Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II z dnia 27 marca 2014 r. w sprawie zasad postępowania rekrutacyjnego na studia doktoranckie na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim Jana

Bardziej szczegółowo

Regulamin potwierdzania na Uniwersytecie Ekonomicznym w Poznaniu efektów uczenia się uzyskanych poza systemem studiów

Regulamin potwierdzania na Uniwersytecie Ekonomicznym w Poznaniu efektów uczenia się uzyskanych poza systemem studiów Regulamin potwierdzania na Uniwersytecie Ekonomicznym w Poznaniu efektów uczenia się uzyskanych poza systemem studiów Przepisy ogólne 1 1. Regulamin określa obowiązujące na Uniwersytecie Ekonomicznym w

Bardziej szczegółowo

I. Tworzenie i organizacja studiów doktoranckich

I. Tworzenie i organizacja studiów doktoranckich REGULAMIN STUDIÓW DOKTORANCKICH W KATOLICKIM UNIWERSYTECIE LUBELSKIM JANA PAWŁA II (tekst jednolity uwzględnia zmiany wprowadzone uchwałą Senatu KUL 685/IV/1 z 28.04.2009 r.) I. Tworzenie i organizacja

Bardziej szczegółowo

Rada Wydziału Pedagogiki i Psychologii, działając na podstawie Art.169 ust.2 Ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym, uchwala, co następuje:

Rada Wydziału Pedagogiki i Psychologii, działając na podstawie Art.169 ust.2 Ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym, uchwala, co następuje: UCHWAŁA Rady WPiP Nr 84 /2013/2014 z dnia 11 kwietnia 2014 roku w sprawie zasad rekrutacji na kierunku pedagogika, pedagogika wczesnoszkolna, praca socjalna, logopedia, psychologia na rok akademicki 2015/2016

Bardziej szczegółowo

Program kształcenia na studiach doktoranckich Wydziału Fizyki

Program kształcenia na studiach doktoranckich Wydziału Fizyki Program kształcenia na studiach doktoranckich Wydziału Fizyki dla doktorantów rozpoczynających studia w roku akad. 2014/2015 1. Studia doktoranckie na Wydziale Fizyki prowadzone są w formie indywidualnych

Bardziej szczegółowo

ZACHODNIOPOMORSKI UNIWERSYTET TECHNOLOGICZNY w Szczecinie WYDZIAŁ BUDOWNICTWA I ARCHITEKTURY PROGRAM KSZTAŁCENIA

ZACHODNIOPOMORSKI UNIWERSYTET TECHNOLOGICZNY w Szczecinie WYDZIAŁ BUDOWNICTWA I ARCHITEKTURY PROGRAM KSZTAŁCENIA ZACHODNIOPOMORSKI UNIWERSYTET TECHNOLOGICZNY w Szczecinie WYDZIAŁ BUDOWNICTWA I ARCHITEKTURY PROGRAM KSZTAŁCENIA na studiach trzeciego stopnia w dyscyplinie architektura i urbanistyka 1. Koncepcja kształcenia

Bardziej szczegółowo

1. Postanowienia ogólne

1. Postanowienia ogólne REGULAMIN Przyznawania i przekazywania stypendiów dla studentów kierunku Wzornictwo PŁ w ramach projektu Wzornictwo kierunek zamawiany w Politechnice Łódzkiej 1. Postanowienia ogólne 1 Regulamin określa

Bardziej szczegółowo

WYŻSZA SZKOŁA PEDAGOGICZNA TWP W WARSZAWIE

WYŻSZA SZKOŁA PEDAGOGICZNA TWP W WARSZAWIE WYŻSZA SZKOŁA PEDAGOGICZNA TWP W WARSZAWIE Załącznik do uchwały nr 20/2010 Senatu WSP TWP z dnia 15 listopada 2010 r. Zasady przyznawania stypendiów naukowych dla nauczycieli akademickich WSP TWP w Warszawie

Bardziej szczegółowo

ZASADY, KRYTERIA I TRYB DOKONYWANIA OCEN NAUCZYCIELI AKADEMICKICH W WARSZAWSKIM UNIWERSYTECIE MEDYCZNYM

ZASADY, KRYTERIA I TRYB DOKONYWANIA OCEN NAUCZYCIELI AKADEMICKICH W WARSZAWSKIM UNIWERSYTECIE MEDYCZNYM Załącznik Nr 9 ZASADY, KRYTERIA I TRYB DOKONYWANIA OCEN NAUCZYCIELI AKADEMICKICH W WARSZAWSKIM UNIWERSYTECIE MEDYCZNYM 1. 1. Okresowa ocena pracy nauczyciela akademickiego obejmuje ocenę wykonywania obowiązków

Bardziej szczegółowo

WEWNĘTRZNY SYSTEM ZAPEWNIENIA JAKOŚCI KSZTAŁCENIA

WEWNĘTRZNY SYSTEM ZAPEWNIENIA JAKOŚCI KSZTAŁCENIA INSTYTUT NAUK POLITYCZNYCH WYDZIAŁ FILOLOGICZNO-HISTORYCZNY AKADEMIA IM. JANA DŁUGOSZA W CZĘSTOCHOWIE WEWNĘTRZNY SYSTEM ZAPEWNIENIA JAKOŚCI KSZTAŁCENIA 1. OKREŚLENIE FORMY ZAJĘĆ PROWADZONYCH NA KIERUNKU

Bardziej szczegółowo

ZACHODNIOPOMORSKI UNIWERSYTET TECHNOLOGICZNY w Szczecinie WYDZIAŁ BUDOWNICTWA I ARCHITEKTURY PROGRAM KSZTAŁCENIA

ZACHODNIOPOMORSKI UNIWERSYTET TECHNOLOGICZNY w Szczecinie WYDZIAŁ BUDOWNICTWA I ARCHITEKTURY PROGRAM KSZTAŁCENIA ZACHDNIPMRSKI UNIWERSYTET TECHNLGICZNY w Szczecinie WYDZIAŁ BUDWNICTWA I ARCHITEKTURY PRGRAM KSZTAŁCENIA studiów doktoranckich w dyscyplinie budownictwo oraz architektura i urbanistyka 1. Koncepcja kształcenia

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA NA KIERUNKU INŻYNIERIA BIOMEDYCZNA, PROWADZONYCH WSPÓLNIE PRZEZ POLITECHNIKĘ LUBELSKĄ I UNIWERSYTET MEDYCZNY W

REGULAMIN STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA NA KIERUNKU INŻYNIERIA BIOMEDYCZNA, PROWADZONYCH WSPÓLNIE PRZEZ POLITECHNIKĘ LUBELSKĄ I UNIWERSYTET MEDYCZNY W REGULAMIN STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA NA KIERUNKU INŻYNIERIA BIOMEDYCZNA, PROWADZONYCH WSPÓLNIE PRZEZ POLITECHNIKĘ LUBELSKĄ I UNIWERSYTET MEDYCZNY W LUBLINIE I. PRZEPISY OGÓLNE 1. Przepisy niniejszego Regulaminu

Bardziej szczegółowo

Załącznik do Uchwały nr 81/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 22 września 2015 r.

Załącznik do Uchwały nr 81/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 22 września 2015 r. Załącznik do Uchwały nr 81/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 22 września 2015 r. REGULAMIN STOSOWANIA SYSTEMU ECTS W AKADEMII IGNATIANUM W KRAKOWIE Podstawę prawną regulaminu

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN STUDIÓW PODYPLOMOWYCH NA POLITECHNICE RZESZOWSKIEJ

REGULAMIN STUDIÓW PODYPLOMOWYCH NA POLITECHNICE RZESZOWSKIEJ REGULAMIN STUDIÓW PODYPLOMOWYCH NA POLITECHNICE RZESZOWSKIEJ Na podstawie art. 8 ust. 7 i 8 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. Nr 164, poz. 1365, z późn. zm.) prowadzone

Bardziej szczegółowo

Uchwała numer 01/13 Senatu Wyższej Szkoły Języków Obcych w Świeciu z dnia 27 kwietnia 2013 roku

Uchwała numer 01/13 Senatu Wyższej Szkoły Języków Obcych w Świeciu z dnia 27 kwietnia 2013 roku Uchwała numer 01/13 Senatu Wyższej Szkoły Języków Obcych w Świeciu z dnia 27 kwietnia 2013 roku w sprawie warunków i trybu przyjęć na studia pierwszego i drugiego stopnia studiów stacjonarnych i niestacjonarnych

Bardziej szczegółowo

Zarządzenie Nr 72/2013/2014 Rektora Akademii Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie z dnia 29 września 2014 r.

Zarządzenie Nr 72/2013/2014 Rektora Akademii Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie z dnia 29 września 2014 r. Zarządzenie Nr 72/2013/2014 Rektora Akademii Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie z dnia 29 września 2014 r. w sprawie: powołania jednostki ogólnouczelnianej zajmującej się obsługą studiów

Bardziej szczegółowo

Funkcjonowanie kolegiów nauczycielskich i nauczycielskich kolegiów języków obcych. Stan obecny, planowane zmiany.

Funkcjonowanie kolegiów nauczycielskich i nauczycielskich kolegiów języków obcych. Stan obecny, planowane zmiany. Ul. Szkolna 3, 77-400 Złotów, tel. (067) 265 01 85, fax.(67) 265 01 90 Małgorzata Chołodowska NKJO w Złotowie Funkcjonowanie kolegiów nauczycielskich i nauczycielskich kolegiów języków obcych. Stan obecny,

Bardziej szczegółowo

Regulamin studiów podyplomowych Bezpieczeństwo i ochrona człowieka w środowisku pracy

Regulamin studiów podyplomowych Bezpieczeństwo i ochrona człowieka w środowisku pracy Tekst przyjęty przez Zarząd Edukacyjnej Jednostki Wspólnej Politechniki Warszawskiej i Centralnego Instytutu Ochrony Pracy Państwowego Instytutu Badawczego w dniu 19.08.2008 r. (z późn. zm. z dnia 25.02.2011

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 28/2013/IV Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 26 kwietnia 2013 r.

Uchwała Nr 28/2013/IV Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 26 kwietnia 2013 r. Uchwała Nr 28/2013/IV Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 26 kwietnia 2013 r. w sprawie określenia efektów kształcenia dla studiów podyplomowych Zarządzanie Logistyką w Przedsiębiorstwie, prowadzonych

Bardziej szczegółowo

Dział VIII STUDIA DOKTORANCKIE I DOKTORANCI

Dział VIII STUDIA DOKTORANCKIE I DOKTORANCI Dział VIII STUDIA DOKTORANCKIE I DOKTORANCI Rozdział 1 Studia doktoranckie 104 1. W Uczelni studiami trzeciego stopnia są studia doktoranckie. Ukończenie studiów doktoranckich następuje wraz z uzyskaniem

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PRAKTYK DLA SPECJALIZACJI NAUCZYCIELSKIEJ W Lingwistycznej Szkole Wyższej w Warszawie STUDIA I STOPNIA

PROGRAM PRAKTYK DLA SPECJALIZACJI NAUCZYCIELSKIEJ W Lingwistycznej Szkole Wyższej w Warszawie STUDIA I STOPNIA PROGRAM PRAKTYK DLA SPECJALIZACJI NAUCZYCIELSKIEJ W Lingwistycznej Szkole Wyższej w Warszawie STUDIA I STOPNIA 1. Założenia ogólne. Praktyki pedagogiczne są ściśle powiązana z programem kształcenia, stanowiąc

Bardziej szczegółowo

Uchwała numer 12/15 Senatu Wyższej Szkoły Języków Obcych w Świeciu z dnia 25 kwietnia 2015 roku

Uchwała numer 12/15 Senatu Wyższej Szkoły Języków Obcych w Świeciu z dnia 25 kwietnia 2015 roku Uchwała numer 12/15 Senatu Wyższej Szkoły Języków Obcych w Świeciu z dnia 25 kwietnia 2015 roku w sprawie warunków i trybu przyjęć na studia pierwszego i drugiego stopnia studiów stacjonarnych i niestacjonarnych

Bardziej szczegółowo

KSIĘGA JAKOŚCI KSZTAŁCENIA. 2. System zarządzania jakością kształcenia na WZiKS UJ

KSIĘGA JAKOŚCI KSZTAŁCENIA. 2. System zarządzania jakością kształcenia na WZiKS UJ 2. System zarządzania jakością kształcenia na WZiKS UJ 2.1. Ogólne informacje o systemie zarządzania jakością kształcenia System zarządzania jakością kształcenia funkcjonujący na Wydziale Zarządzania i

Bardziej szczegółowo

Porównanie systemów edukacji w Polsce i Finlandii 18 września 2014 r.

Porównanie systemów edukacji w Polsce i Finlandii 18 września 2014 r. Porównanie systemów edukacji w Polsce i Finlandii 18 września 2014 r. Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Dr hab. Jan Fazlagić, prof. nzw. Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu Jan.fazlagic@ue.poznan.pl 1

Bardziej szczegółowo

Najczęściej zadawane pytania na temat Międzyobszarowych Indywidualnych Studiów Humanistyczno-Społecznych UŁ:

Najczęściej zadawane pytania na temat Międzyobszarowych Indywidualnych Studiów Humanistyczno-Społecznych UŁ: Najczęściej zadawane pytania na temat Międzyobszarowych Indywidualnych Studiów Humanistyczno-Społecznych UŁ: 1. Czym są Międzyobszarowe Indywidualne Studia Humanistyczno-Społeczne UŁ? Międzyobszarowe Indywidualne

Bardziej szczegółowo

Preambuła. 1 Podstawa prawna

Preambuła. 1 Podstawa prawna Załącznik do Zarządzenia nr 28/2009 Rektora WSP TWP w Warszawie Preambuła Jednym z głównych warunków właściwej realizacji zadań i wypełniania Misji oraz realizacji strategii Uczelni jest istnienie Wewnętrznego

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN STUDIÓWPODYPLOMOWYCH. I. Postanowienia ogólne

REGULAMIN STUDIÓWPODYPLOMOWYCH. I. Postanowienia ogólne REGULAMIN STUDIÓWPODYPLOMOWYCH I. Postanowienia ogólne 1 Regulamin Studiów Podyplomowych określa ogólne zasady organizacji i odbywania studiów podyplomowych. 2 1. Uczelnia może prowadzić studia podyplomowe

Bardziej szczegółowo

Maria Ziółek ekspert boloński Poznań, 22 maja 2009. Uniwersytet Ekonomiczny. ziolek@amu.edu.pl

Maria Ziółek ekspert boloński Poznań, 22 maja 2009. Uniwersytet Ekonomiczny. ziolek@amu.edu.pl KRAJOWE RAMY KWALIFIKACJI Maria Ziółek ekspert boloński Poznań, 22 maja 2009 Uniwersytet Ekonomiczny ziolek@amu.edu.pl Kwalifikacje, kompetencje, RK - definicje Kwalifikacja (qualification), to tytuł,

Bardziej szczegółowo

SYSTEM WERYFIKACJI EFEKTÓW KSZTAŁCENIA w Instytucie Fizyki Akademii Pomorskiej w Słupsku. 1. Uwagi wstępne

SYSTEM WERYFIKACJI EFEKTÓW KSZTAŁCENIA w Instytucie Fizyki Akademii Pomorskiej w Słupsku. 1. Uwagi wstępne SYSTEM WERYFIKACJI EFEKTÓW KSZTAŁCENIA w Instytucie Fizyki Akademii Pomorskiej w Słupsku 1. Uwagi wstępne 1. Weryfikacja efektów kształcenia prowadzona jest na różnych etapach kształcenia: 1) poprzez zaliczenia

Bardziej szczegółowo

2 Komisje Kwalifikacyjne

2 Komisje Kwalifikacyjne REGULAMIN ZWIĘKSZANIA STYPENDIUM DOKTORANCKIEGO Z DOTACJI PODMIOTOWEJ NA DOFINANSOWANIE ZADAŃ PROJAKOŚCIOWYCH NA KATOLICKIM UNIWERSYTECIE LUBELSKIM JANA PAWŁA II 1 Przepisy ogólne 1. Uczestnicy stacjonarnych

Bardziej szczegółowo

Regulamin przyznawania stypendiów doktoranckich dla uczestników stacjonarnych studiów trzeciego stopnia

Regulamin przyznawania stypendiów doktoranckich dla uczestników stacjonarnych studiów trzeciego stopnia Regulamin przyznawania stypendiów doktoranckich dla uczestników stacjonarnych studiów trzeciego stopnia Postanowienia ogólne 1 1. Uczestnicy stacjonarnych studiów trzeciego stopnia (doktoranckich), zwani

Bardziej szczegółowo

Wprowadza się następujący program stacjonarnych studiów doktoranckich na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego:

Wprowadza się następujący program stacjonarnych studiów doktoranckich na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego: Uchwała nr 87/IV/2014 Rady Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego z dnia 28 kwietnia 2014 roku w sprawie programu stacjonarnych studiów doktoranckich na Wydziale Prawa i Administracji

Bardziej szczegółowo

Szkoła Wyższa Pedagogiki Specjalnej Towarzystwa Wiedzy Powszechnej w Warszawie Część B dyplomu ukończenia studiów 2400/0001/2005 SUPLEMENT *)

Szkoła Wyższa Pedagogiki Specjalnej Towarzystwa Wiedzy Powszechnej w Warszawie Część B dyplomu ukończenia studiów 2400/0001/2005 SUPLEMENT *) Szkoła Wyższa Pedagogiki Specjalnej Towarzystwa Wiedzy Powszechnej w Warszawie Część B dyplomu ukończenia studiów 2400/0001/2005 SUPLEMENT *) I. INFORMACJE O POSIADACZU DYPLOMU 1. Nazwisko: Kowalska 2.

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN DZIENNYCH STUDIÓW DOKTORANCKICH PRZY INSTYTUCIE GEOFIZYKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK

REGULAMIN DZIENNYCH STUDIÓW DOKTORANCKICH PRZY INSTYTUCIE GEOFIZYKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK REGULAMIN DZIENNYCH STUDIÓW DOKTORANCKICH PRZY INSTYTUCIE GEOFIZYKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK dyscyplina: GEOFIZYKA Zasady ogólne: 1. Studia doktoranckie, zwane dalej "Studiami" działają na podstawie: a.

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Łódzki. Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny. Instytut Finansów PROGRAM KSZTAŁCENIA STUDIÓW PODYPLOMOWYCH FINANSE W PRAKTYCE

Uniwersytet Łódzki. Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny. Instytut Finansów PROGRAM KSZTAŁCENIA STUDIÓW PODYPLOMOWYCH FINANSE W PRAKTYCE Uniwersytet Łódzki Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Instytut Finansów PROGRAM KSZTAŁCENIA STUDIÓW PODYPLOMOWYCH FINANSE W PRAKTYCE 1. Nazwa studiów podyplomowych: Finanse w praktyce 2. Zwięzły opis studiów:

Bardziej szczegółowo

POLITECHNIKA WROCŁAWSKA

POLITECHNIKA WROCŁAWSKA POLITECHNIKA WROCŁAWSKA Niniejszy suplement do dyplomu oparty jest na modelu opracowanym przez Komisję Europejską, Radę Europy oraz UNESCO/CEPES. Ma on dostarczyć obiektywnych pełnych informacji dla lepszego

Bardziej szczegółowo

Kwestionariusz dla dyrektorów/ kierowników programów MBA 1

Kwestionariusz dla dyrektorów/ kierowników programów MBA 1 Kwestionariusz dla dyrektorów/ kierowników programów MBA 1 Część I. Dane podstawowe 1. programu: 2. podmiotu prowadzącego program: 3. Strona www 4. Dane adresowe 5. Charakter/ profil programu ogólny specjalistyczny

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN KIERUNEK: ZDROWIE PUBLICZNE

REGULAMIN KIERUNEK: ZDROWIE PUBLICZNE AKADEMIA POMORSKA W SŁUPSKU INSTYTUT NAUK O ZDROWIU REGULAMIN EGZAMINU DYPLOMOWEGO STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA, STACJONARNE KIERUNEK: ZDROWIE PUBLICZNE 1 1. Celem egzaminu dyplomowego jest potwierdzenie

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Łodzi. Za nadzór nad organizacją i przebiegiem praktyk odpowiedzialny jest Pełnomocnik Rektora ds. praktyk.

Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Łodzi. Za nadzór nad organizacją i przebiegiem praktyk odpowiedzialny jest Pełnomocnik Rektora ds. praktyk. ZASADY ODBYWANIA PRAKTYK STUDENCKICH W WYŻSZEJ SZKOLE PEDAGOGICZNEJ W ŁODZI DLA KIERUNKU: PEDAGOGIKA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY I. POSTANOWIENIA OGÓLNE Działając na podstawie: Rozporządzenia

Bardziej szczegółowo

Przygotowanie Pedagogiczne

Przygotowanie Pedagogiczne Przygotowanie Pedagogiczne WSB Gdynia - Studia podyplomowe Opis kierunku Przygotowanie Pedagogiczne - studia na WSB w Gdyni Program studiów podyplomowych opracowano w oparciu o Rozporządzenie Ministra

Bardziej szczegółowo

ZASADY i WARUNKI ODBYWANIA STUDIÓW WEDŁUG INDYWIDUALNYCH PLANÓW STUDIÓW. i PROGRAMÓW NAUCZANIA. w WYDZIALE ELEKTRONIKI WAT

ZASADY i WARUNKI ODBYWANIA STUDIÓW WEDŁUG INDYWIDUALNYCH PLANÓW STUDIÓW. i PROGRAMÓW NAUCZANIA. w WYDZIALE ELEKTRONIKI WAT WYDZIAŁ ELEKTRONIKI WOJSKOWA AKADEMIA TECHNICZNA im. Jarosława DĄBROWSKIEGO --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- ZASADY

Bardziej szczegółowo

GGiOŚ - Górnictwo i Geologia - opis kierunku 1 / 5

GGiOŚ - Górnictwo i Geologia - opis kierunku 1 / 5 GGiOŚ Górnictwo i Geologia opis kierunku 1 / 5 Warunki rekrutacji na studia Wymagania wstępne i dodatkowe: Kandydat powinien posiadać wiedzę, umiejętności i kompetencje związane z Górnictwem i geologią,

Bardziej szczegółowo

I. Podstawy prawne, kierownictwo, organizacja i nadzór nad Studiami Doktoranckimi

I. Podstawy prawne, kierownictwo, organizacja i nadzór nad Studiami Doktoranckimi 1 Regulamin niestacjonarnych studiów doktoranckich h i s t o r i i n a u k i i k u l t u r y Instytutu Historii Nauki im. Ludwika i Aleksandra Birkenmajerów Polskiej Akademii Nauk I. Podstawy prawne, kierownictwo,

Bardziej szczegółowo

WARUNKI I TRYB REKRUTACJI NA MAGISTERSKIE STUDIA UZUPEŁ NIAJĄ CE W AKADEMII EKONOMICZNEJ W POZNANIU

WARUNKI I TRYB REKRUTACJI NA MAGISTERSKIE STUDIA UZUPEŁ NIAJĄ CE W AKADEMII EKONOMICZNEJ W POZNANIU WARUNKI I TRYB REKRUTACJI NA MAGISTERSKIE STUDIA UZUPEŁ NIAJĄ CE W AKADEMII EKONOMICZNEJ W POZNANIU w roku akademickim 2004/2005 i 2005/2006 Uchwała nr 6/03/04 Senatu Akademii Ekonomicznej w Poznaniu z

Bardziej szczegółowo

Regulamin przyznawania stypendiów motywacyjnych dla studentów studiujących na kierunkach zamawianych. Postanowienia ogólne

Regulamin przyznawania stypendiów motywacyjnych dla studentów studiujących na kierunkach zamawianych. Postanowienia ogólne Regulamin przyznawania stypendiów motywacyjnych dla studentów studiujących na kierunkach zamawianych Postanowienia ogólne 1 Regulamin określa zasady, warunki i tryb przyznawania stypendiów, zwanych dalej

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr./2013 Senatu Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Nowym Sączu z dnia 21 czerwca 2013 r.

UCHWAŁA Nr./2013 Senatu Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Nowym Sączu z dnia 21 czerwca 2013 r. PSP.40- /13 (projekt) UCHWAŁA Nr./2013 Senatu Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Nowym Sączu z dnia 21 czerwca 2013 r. w sprawie utworzenia specjalności kształcenia Nauczyciel języka angielskiego w

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STUDIÓW WYŻSZYCH ROZPOCZYNAJĄCYCH SIĘ W ROKU AKADEMICKIM 2015/16

PROGRAM STUDIÓW WYŻSZYCH ROZPOCZYNAJĄCYCH SIĘ W ROKU AKADEMICKIM 2015/16 PROGRAM STUDIÓW WYŻSZYCH ROZPOCZYNAJĄCYCH SIĘ W ROKU AKADEMICKIM 2015/16 data zatwierdzenia przez Radę Wydziału kod programu studiów pieczęć i podpis dziekana Wydział Matematyczno-Fizyczno-Techniczny Studia

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN STUDIÓW PODYPLOMOWYCH ATENEUM SZKOŁY WYŻSZEJ Z SIEDZIBĄ W GDAŃSKU

REGULAMIN STUDIÓW PODYPLOMOWYCH ATENEUM SZKOŁY WYŻSZEJ Z SIEDZIBĄ W GDAŃSKU REGULAMIN STUDIÓW PODYPLOMOWYCH ATENEUM SZKOŁY WYŻSZEJ Z SIEDZIBĄ W GDAŃSKU ROZDZIAŁ 1. POSTANOWIENIA OGÓLNE 1 Ateneum Szkoła Wyższa z siedzibą w Gdańsku jest uczelnią niepubliczną wpisaną do rejestru

Bardziej szczegółowo

Program kształcenia na studiach wyższych. Wydział Studiów Międzynarodowych i Politycznych UJ

Program kształcenia na studiach wyższych. Wydział Studiów Międzynarodowych i Politycznych UJ Program kształcenia na studiach wyższych Nazwa Wydziału Nazwa kierunku studiów Określenie obszaru kształcenia/obszarów kształcenia, z których został wyodrębniony kierunek studiów, dla którego tworzony

Bardziej szczegółowo

30 2 Zal. z oc. Język obcy nowożytny 60/4 30 30 4 Zal z oc. 8 Psychologia 15/1 15 1 Zal z oc. 9 Pedagogika 30/2 30 2 Zal z oc.

30 2 Zal. z oc. Język obcy nowożytny 60/4 30 30 4 Zal z oc. 8 Psychologia 15/1 15 1 Zal z oc. 9 Pedagogika 30/2 30 2 Zal z oc. Lp. Przedmiot Załącznik Nr 1 do Uchwały nr XX Rady Wydziału Nauk Technicznych z dnia 29 maja 2013 roku Program i plan kształcenia dla studiów doktoranckich - stacjonarnych w dyscyplinie inżynieria rolnicza.

Bardziej szczegółowo

Program studiów doktoranckich

Program studiów doktoranckich Program studiów doktoranckich Zał. nr 2a uchwała nr 54/836/2015 Rady Wydziału Inżynierii Kształtowania Środowiska i Geodezji Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu zatwierdzono w dniu 3 lipca 2015 r.

Bardziej szczegółowo

załącznik do Uchwały Senatu z 20 listopada 2006 roku w sprawie REGULAMINU STUDIÓW PODYPLOMOWYCH

załącznik do Uchwały Senatu z 20 listopada 2006 roku w sprawie REGULAMINU STUDIÓW PODYPLOMOWYCH załącznik do Uchwały Senatu z 20 listopada 2006 roku w sprawie REGULAMINU STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Regulamin studiów podyplomowych w Akademii Pedagogicznej im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie, zwanej

Bardziej szczegółowo

studia I stopnia i co dalej?

studia I stopnia i co dalej? Studia magisterskie w trójstopniowym systemie bolońskim studia I stopnia i co dalej? system Your Topic boloński Goes Here Bolonia, Your Subtopics 19 czerwca Go Here 1999 r. - ministrowie edukacji 29 krajów

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE Nr 28/2011 Rektora Akademii Górniczo-Hutniczej im. Stanisława Staszica w Krakowie z dnia 3 października 2011 roku

ZARZĄDZENIE Nr 28/2011 Rektora Akademii Górniczo-Hutniczej im. Stanisława Staszica w Krakowie z dnia 3 października 2011 roku ZARZĄDZENIE Nr 28/2011 Rektora Akademii Górniczo-Hutniczej im. Stanisława Staszica w Krakowie z dnia 3 października 2011 roku w sprawie szczegółowych zasad organizacji nauki języków obcych prowadzonej

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr./2014 Senatu Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Nowym Sączu z dnia 27 czerwca 2014 r.

UCHWAŁA Nr./2014 Senatu Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Nowym Sączu z dnia 27 czerwca 2014 r. PSP.40-4/14 (projekt) UCHWAŁA Nr./014 Senatu Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Nowym Sączu z dnia 7 czerwca 014 r. w sprawie utworzenia specjalności kształcenia Zarządzanie zasobami ludzkimi na studiach

Bardziej szczegółowo

Regulamin studiów podyplomowych na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim Jana Pawła II

Regulamin studiów podyplomowych na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim Jana Pawła II Regulamin studiów podyplomowych na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim Jana Pawła II I. Postanowienia ogólne 1 Regulamin studiów podyplomowych określa ogólne zasady organizacji i odbywania studiów podyplomowych

Bardziej szczegółowo

WYŻSZA SZKOŁA EDUKACJI I TERAPII REGULAMIN POTWIERDZANIA EFEKTÓW UCZENIA SIĘ

WYŻSZA SZKOŁA EDUKACJI I TERAPII REGULAMIN POTWIERDZANIA EFEKTÓW UCZENIA SIĘ WYŻSZA SZKOŁA EDUKACJI I TERAPII REGULAMIN POTWIERDZANIA EFEKTÓW UCZENIA SIĘ Poznań 2015 SPIS TREŚCI ROZDZIAŁ I. Postanowienia ogólne... 3 ROZDZIAŁ II. Organy dokonujące potwierdzania efektów uczenia się...

Bardziej szczegółowo

INSTYTUT EDUKACJI MUZYCZNEJ

INSTYTUT EDUKACJI MUZYCZNEJ Załącznik Nr 1 do szczegółowych warunków i trybu rekrutacji na studia w roku akademickim 2015/2016 INSTYTUT EDUKACJI MUZYCZNEJ 1. EDUKACJA ARTYSTYCZNA W ZAKRESIE SZTUKI MUZYCZNEJ kandydaci ze starą maturą

Bardziej szczegółowo

Program studiów doktoranckich

Program studiów doktoranckich I. INFORMACJE OGÓLNE Program studiów doktoranckich Zał. nr 2b uchwała nr 54/836/2015 Rady Wydziału Inżynierii Kształtowania Środowiska i Geodezji Uniwersytetu Przyrodniczego we Wrocławiu zatwierdzono w

Bardziej szczegółowo

Regulamin seminariów magisterskich (dyplomowych) i uzyskiwania tytułu zawodowego magistra lub licencjata w Akademii Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej. Praca magisterska (dyplomowa) jest najważniejszą

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr AR001-3 -I/2015

Uchwała Nr AR001-3 -I/2015 Uchwała Nr AR001-3 -I/2015 Senatu Akademii Wychowania Fizycznego im. Jerzego Kukuczki w Katowicach z dnia 27 stycznia 2015 r. w sprawie wytycznych dla rad wydziałów w zakresie projektowania programów kształcenia

Bardziej szczegółowo

DOCTORAL PROGRAM IN ENVIRONMENTAL AND LIFE SCIENCES

DOCTORAL PROGRAM IN ENVIRONMENTAL AND LIFE SCIENCES Załącznik do uchwały senatu nr 26/2013. z dnia 22 marca 2013 r. REGULAMIN NIESTACJONARNYCH INTERDYSCYPLINARNYCH STUDIÓW DOKTORANCKICH W JĘZYKU ANGIELSKIM DLA CUDZOZIEMCÓW O NAZWIE DOCTORAL PROGRAM IN ENVIRONMENTAL

Bardziej szczegółowo

Studia Podyplomowe. Studium Pomocy Psychologicznej

Studia Podyplomowe. Studium Pomocy Psychologicznej I. Informacje ogólne Studia Podyplomowe Studium Pomocy Psychologicznej II. III. IV. Rekrutacja Charakterystyka studiów kwalifikacyjnych Program studiów V. Efekty kształcenia I. Informacje ogólne Czas trwania:

Bardziej szczegółowo

Zarządzenie nr 19/2013 Rektora Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu z dnia 29 kwietnia 2013 roku

Zarządzenie nr 19/2013 Rektora Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu z dnia 29 kwietnia 2013 roku Zarządzenie nr 19/2013 Rektora Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu z dnia 29 kwietnia 2013 roku w sprawie: zasad zatrudniania nauczycieli akademickich na Uniwersytecie Ekonomicznym w Poznaniu 1 Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Kryteria przyznawania Stypendium. Tryb i zasady przyznawania Stypendium

Kryteria przyznawania Stypendium. Tryb i zasady przyznawania Stypendium Regulamin Przyznawania stypendiów motywacyjnych na kierunku zamawianym Fizyka techniczna w Uniwersytecie Rzeszowskim w ramach realizacji projektu TESLA Techniczna Edukacja Sukcesem Ludzi Ambitnych wzbogacenie

Bardziej szczegółowo

TRYB POSTĘPOWANIA W PRZEWODACH DOKTORSKICH PRZEPROWADZANYCH W INSTYTUCIE BIOLOGII SSAKÓW PAN W BIAŁOWIEŻY

TRYB POSTĘPOWANIA W PRZEWODACH DOKTORSKICH PRZEPROWADZANYCH W INSTYTUCIE BIOLOGII SSAKÓW PAN W BIAŁOWIEŻY Załącznik nr 1 do Regulaminu Rady Naukowej Instytutu Biologii Ssaków PAN TRYB POSTĘPOWANIA W PRZEWODACH DOKTORSKICH PRZEPROWADZANYCH W INSTYTUCIE BIOLOGII SSAKÓW PAN W BIAŁOWIEŻY Podstawa prawna: - Ustawa

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN STUDIÓW DOKTORANCKICH W POLITECHNICE LUBELSKIEJ

REGULAMIN STUDIÓW DOKTORANCKICH W POLITECHNICE LUBELSKIEJ Załącznik do Uchwały Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 27 kwietnia 2006 r. REGULAMIN STUDIÓW DOKTORANCKICH W POLITECHNICE LUBELSKIEJ I. POSTANOWIENIA OGÓLNE 1 1. W Politechnice Lubelskiej prowadzone

Bardziej szczegółowo

Załącznik do Zarządzenia Nr 3 b / 2013 Rektora Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Koszalinie z 18 lutego 2013 r.

Załącznik do Zarządzenia Nr 3 b / 2013 Rektora Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Koszalinie z 18 lutego 2013 r. Załącznik do Zarządzenia Nr 3 b / 2013 Rektora Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Koszalinie z 18 lutego 2013 r. ZASADY PRZEPROWADZANIA EGZAMINU DYPLOMOWEGO Z PRZYGOTOWANIA ZAWODOWEGO NA STUDIACH NIESTACJONARNYCH

Bardziej szczegółowo

Załącznik do Zarządzenia Nr 3 a / 2013 Rektora Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Koszalinie z 18 lutego 2013 r.

Załącznik do Zarządzenia Nr 3 a / 2013 Rektora Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Koszalinie z 18 lutego 2013 r. Załącznik do Zarządzenia Nr 3 a / 2013 Rektora Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Koszalinie z 18 lutego 2013 r. ZASADY PRZEPROWADZANIA EGZAMINU DYPLOMOWEGO Z PRZYGOTOWANIA ZAWODOWEGO NA STUDIACH STACJONARNYCH

Bardziej szczegółowo

2 Wszczęcie przewodu doktorskiego

2 Wszczęcie przewodu doktorskiego Regulamin przeprowadzania postępowań o nadanie stopnia doktora nauk prawnych w zakresie prawa na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Opolskiego Na podstawie art. 68 ust. 2 ustawy z dnia 27 lipca

Bardziej szczegółowo