Pierwszy tom niniejszego wydawnictwa ukazał się w roku 1928 pod tytułem: Roczniki Związku Akademickich Kół Misyjnych. Czasopismo Roczne Poświęcone

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Pierwszy tom niniejszego wydawnictwa ukazał się w roku 1928 pod tytułem: Roczniki Związku Akademickich Kół Misyjnych. Czasopismo Roczne Poświęcone"

Transkrypt

1 ANNALES MISSIOLOGICI POSNANIENSES C-Teo.indd :10:59

2 Pierwszy tom niniejszego wydawnictwa ukazał się w roku 1928 pod tytułem: Roczniki Związku Akademickich Kół Misyjnych. Czasopismo Roczne Poświęcone Zagadnieniom Misjologii (t. 1-4). Od tomu piątego tytuł został zmieniony na Annales Missiologicae. Roczniki Misjologiczne i pod tym tytułem ukazało się kolejnych sześć tomów (t. 5-10, ostatni w roku 1938). W roku 2000 Wydział Teologiczny Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu we współpracy z Fundacją Pomocy Humanitarnej Redemptoris Missio w Poznaniu postanowił kontynuować wydawanie czasopisma, które zdobyło już określone miejsce w polskiej misjologii. Najpierw dwukrotnie ukazało się pod tytułem przyjętym w roku 1932, z wyraźnym dodaniem określenia wskazującego na środowisko, z którym się utożsamia: Annales Missiologicae Posnanienses (t ). Jednak z uwagi na pewne wątpliwości dotyczące poprawności gramatycznej łacińskiego tytułu po dłuższych wahaniach po raz trzeci zmieniono tytuł: od tomu 13 (2003) przyjęto nazwę: Annales Missiologici Posnanienses. W latach pismo ukazywało się w rytmie dwurocznym. Od numeru 18 (2014) redakcja wraca do rocznego rytmu wydawniczego. C-Teo.indd :10:59

3 ANNALES MISSIOLOGICI POSNANIENSES Tom UNIWERSYTET IM. ADAMA MICKIEWICZA W POZNANIU WYDZIAŁ TEOLOGICZNY ADAM MICKIEWICZ UNIVERSITY IN POZNAŃ FACULTY OF THEOLOGY POZNAŃ, POLAND C-Teo.indd :10:59

4 Rada Wydawnicza Dorota Drzewiecka-Nowak, ks. prof. UAM dr hab. Jacek Hadryś, o. prof. dr hab. Bogusław Kochaniewicz, ks. prof. UAM dr hab. Adam Przybecki, ks. prof. dr hab. Jan Szpet przewodniczący, ks. prof. UAM dr hab. Paweł Wygralak Redaktor naczelny o. dr hab. Paweł Zając OMI Międzynarodowa Rada Naukowa o. prof. Marek Inglot SJ (Pontificia Università Gregoriana, Roma) o. prof. Artur K. Wardęga SJ (Macau Ricci Institute, Macau) prof. Frederic Laugrand (Universite Laval, Quebec) o. prof. dr hab. Jarosław Różański OMI (UKSW, Warszawa) prof. UW dr hab. Maciej Ząbek (UW, Warszawa) prof. Sandra Mazzolini (Pontificia Università Urbaniana, Roma) o. prof. Pierre Hurtubise OMI (Saint Paul s Univerisity, Ottawa) prof. Carmelo Dotolo (Pontificia Università Urbaniana, Roma) Adres do korespondencji Redakcja Annales Missiologici Posnanienses (Paweł Zając) Wydział Teologiczny Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu ul. Wieżowa 2/4, Poznań web site: Recenzenci artykułów rocznika 2014 prof. Pierre Hurtubise, prof. UKSW dr hab. Wojciech Kluj, prof. dr hab. Bogusław Kochaniewicz, dr Paul Laverdure, prof. dr hab. Jerzy Pałucki, dr hab. Aldona Maria Piwko, prof. UJ dr hab. Anna Reczyńska, prof. dr hab. Aleksander Posern-Zieliński, dr Piotr Artur Sokołowski, dr Szymon Stułkowski, dr Tomasz Szyszka, prof. UZ dr hab. Bogdan Trocha, prof. dr hab. Jan Walkusz Redaktorzy językowi język angielski: Paul Laverdure (Sudbury, Canada), Małgorzata Wiertlewska język francuski: Pierre Hurtubise OMI (Ottawa, Canada) język polski: Mieczysława Makarowicz, Kinga Puchała Pierwotną wersją czasopisma Annales Missiologici Posnanienses jest wersja papierowa Publikacja finansowana z funduszu Wydziału Teologicznego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu ISSN Projekt graficzny serii: Paweł Pąk Wydawca Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Wydział Teologiczny, ul. Wieżowa 2/4, Poznań tel ; , fax ; Zakład Graficzny UAM, ul. H. Wieniawskiego 1, Poznań C-Teo.indd :10:59

5 SPIS TREŚCI JERZY STRZELCZYK Rozmowa o historii misji średniowiecznych 7 LEON NIEŚCIOR Przybędą ze wschodu i zachodu [ ]. Augustyńska interpretacja Mt 8,11 i Łk 13,28-29 na tle starożytnej egzegezy 37 ACHIEL PEELMAN Bimaadiziwin. Native American Approaches to the Mystery of Life 79 ALBRECHT CLASSEN Jesuit Missionaries Building a Global Network. Eighteenth-Century Exploration of the World in the Name of God A Story of Disjointed Memory 91 ROBERTO CATALANO Missionary Societies in the Evangelical Churches. Origins and Characteristics 107 WOJCIECH KLUJ Pole pracy misji ad gentes Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej w XIX wieku w Ameryce Północnej 137 MAREK KRÓL Udział Kościoła katolickiego we wprowadzaniu pokoju pomiędzy plemionami prowincji Southern Highlands w diecezji Mendi w Papui-Nowej Gwinei 167 ANNA MIŚKOWIEC Znaczenie kultury w dziele ewangelizacji 181 MARCIN WRZOS Przeobrażenia funkcji wydawniczych polskiego czasopiśmiennictwa misyjnego 203 KINGA PUCHAŁA 12 lat Misyjnej Olimpiady Znajomości Afryki 227 C-Teo.indd :10:59

6 6 SPIS TREŚCI MISSIONARIA BIBLIOGRAPHICA SELECTA 233 In ascolto dell America. Popoli, culture, religioni, strade per il futuro. Atti del Convegno Internazionale (Pontifi cia Università Urbaniana, 7-9 aprile 2014), a cura di A. Trevisiol, Urbaniana University Press, Città del Vaticano 2014, pp (Sandra Mazzolini) 235 Gaetano Sabetta, Metodica dell incontro tra religioni. Cristianesimo, induismo buddismo, UUP, Città del Vaticano 2014, pp (Benedict Kanakappally) 239 Matteo Nicolini-Zani, Monaci cristiani in terra cinese: storia della missione monastica in Cina, Magnano (Bi) [Biella, Italy], Edizioni Qiqajon, Comunità di Bose, 2014, pp (Zhao Hongtao, Emanuele Raini) 241 Bogusław Dąbrowski OFMConv, Specyfi ka ewangelizacji inkulturacyjnej grupy etnicznej Baganda na przykładzie diecezji Kasana-Luweero, Wydawnictwo Duszpasterstwa Rolników, Włocławek 2014, ss (Maciej Ząbek) 245 Wojciech Kluj OMI, Kształtowanie się podstawowych tekstów wiary w języku malgaskim, Wydawnictwo Missio-Polonia, Warszawa 2013, ss (Jarosław Różański) 247 KOMUNIKATY / KRONIKA 249 Kalendarium działalności Fundacji Pomocy Humanitarnej Redemptoris Missio w latach Karolina Mrówka Współpraca Kliniki Chorób Tropikalnych i Pasożytniczych Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu z Centrum Formacji Misyjnej w Warszawie 265 Katarzyna Mich Akademickie Koło Misjologiczne w Poznaniu w latach Pavel Lemekh, Patryk Osadnik Chrystianizacja Europy. Kościół na przełomie I i II tysiąclecia. Instytut Historii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, września WYKAZ SKRÓTÓW 277 C-Teo.indd :11:00

7 Annales Missiologici Posnanienses t. 19 (2014), s DOI: /amp JERZY STRZELCZYK Instytut Historii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Rozmowa o historii misji średniowiecznych Z prof. Jerzym Strzelczykiem, historykiem-mediewistą z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu rozmawia o. dr hab. Paweł Zając OMI. P.Z. Panie Profesorze, czy nauka ma jeszcze coś nowego do powiedzenia na temat misji chrześcijańskich z okresu między późnym antykiem a końcem wczesnego średniowiecza? Czy są jeszcze jakieś niezbadane obszary, czy też musimy powtarzać ustalenia wcześniejszych pokoleń historyków? J.S. Nauka, także humanistyka, nigdy nie ma charakteru definitywnego, ciągle się rozwija. Nieustannie są wypracowywane nowe sposoby i nowe metody, nie mówiąc o tym, że każda epoka ma prawo i obowiązek spoglądania na przeszłość przez pryzmat własnych doświadczeń. Nie tylko historia ma być nauczycielką życia, ale wiemy też, że to życie jest nauczycielem historii. Oddziałuje przeróżnie na historyków, nie zawsze w sensie pozytywnym, na szczęście, jeżeli chodzi o historyków epok bardziej odległych, w stopniu mniejszym, niż jeżeli chodzi o historię niedawno minioną, tym bardziej żywą, palącą, aktualną. Historyk w czasach odległych jest jak gdyby bardziej swobodny. Nie ciąży mu aż takie ciśnienie aktualnych oczekiwań czy potrzeb. Jednak z tego ogólnego poziomu przejdźmy już do bardziej praktycznej strony. Mimo że badania nad misjami chrześcijańskimi w tym dawnym okresie mają długie tradycje i wiemy o nich dosyć dużo, to jeszcze daleko do wyjaśnienia wszystkiego, poza tym zmieniają się interpretacje. Często można odnieść wrażenie, że niektórych białych plam luk w naszej wiedzy, po prostu nie da się wyeliminować. Przede wszystkim całe obszary historii wczesnego średniowiecza Europy wymykają się naukowemu rozpoznaniu. Żeby daleko nie szukać, odwołajmy się do przykładu Polski. Jeżeli chodzi np. o chrystianizację Polski, o misjach, które zapewne na terenie Polski działały, nie wiemy prak- C-Teo.indd :11:00

8 8 JERZY STRZELCZYK tycznie nic. Podobnie jak nie wiemy nic o tym, co było przed tym na ziemiach polskich, tzn. o religiach wcześniejszych, pogańskich. Zresztą do kwestii religii pierwotnych jeszcze będę miał okazję, mam nadzieję, wrócić. Nie wszystkie obszary mogą się tutaj poszczycić wystarczająco jasnym obrazem. Jest to, oczywiście, rezultat istnienia czy nieistnienia, bogactwa czy ubóstwa, a przede wszystkim jednostronności i fragmentaryczności podstawy źródłowej. Jak wiadomo, gdzie nie ma źródeł, tam nie ma historii. Na szczęście pojęcie źródła historycznego jest dynamiczne. Im bardziej badania historyczne się rozwijają, tym bardziej poszerza się pojęcie źródła historycznego. Dawniej pod pojęciem źródła historycznego miano na myśli tylko tzw. źródła pisane, i to właściwie nie wszystkie spośród nich. Historyków interesowała ta ich część, która była najłatwiej czytelna, np. roczniki, kroniki, żywoty świętych. Natomiast bardzo wiele produktów piśmiennictwa, które my obecnie zaliczamy do źródeł, uchodziło uwadze, np. źródła liturgiczne, egzegetyczne czy homiletyczne. Wraz z rozwojem badań historycznych rozmaite kategorie, które wcześniej nie były dostrzegane albo przynajmniej doceniane, stają się takimi. Trzeba ponadto powiedzieć, że zmienia się również stosunek do źródeł. Dawniej źródło historyczne traktowano wyłącznie jak przekaz, żeby uciec się do takiego porównania: wybierano z niego poszczególne fakty i wydarzenia i to one stanowiły przedmiot zainteresowania. Natomiast obecnie uważa się, że źródło należy traktować całościowo, integralnie. Warto więc interesować się nie tylko tym, co autor źródła chciał przekazać, czyli informacjami, ale również samym źródłem, które przecież powstało w określonym czasie i odzwierciedla daną epokę albo np. światopogląd autora. Przykładem tego mogą być źródła hagiograficzne, a szczególnie ich kategoria zwana mirakle. Są to utwory przedstawiające cudowne wydarzenia, które za sprawą jakiegoś świętego miały się dokonywać. Zdarzają się bardzo długie i niekiedy nużące utwory tego typu. Dawniej historiografowie, którzy byli zapatrzeni tylko na wspomnianą pierwszą stronę, czyli przekaz, uważali, że są to źródła, które w ogóle nie są przydatne dla historyka lub są dla niego w niewielkim stopniu interesujące. Któż byłby przecież gotów uwierzyć w prawdziwość tylu i takich cudownych wydarzeń? Te opowieści mogły być uważano interesujące ewentualnie dla etnografa, ale nie dla szukającego dziejowej prawdy historyka. Tymczasem takie mirakle mogą być bardzo cennym, niekiedy wręcz nieocenionym źródłem. Mam na myśli nie tyle kwestię subiektywnej prawdziwości opowieści o cudach, tego że dla autora i dla ówczesnych ludzi były one prawdziwe, lecz przede wszystkim tego, że odzwierciedlają światopogląd autora i tych, do których ten przekaz był skierowany. Dzięki źródłom hagiograficznym, także typu mirakle, historyk często zyskuje szansę wniknięcia w średniowieczny świat głębiej, niż byłoby to możliwe za pomocą powszechnie uznanych i tradycyjnie wykorzystywanych kategorii źródeł, takich jak roczniki i kroniki. C-Teo.indd :11:00

9 ROZMOWA O HISTORII MISJI ŚREDNIOWIECZNYCH 9 Jeżeli chodzi o dzieje chrystianizacji i misji, źródła hagiograficzne często odgrywają dużą rolę. To właśnie hagiografia stanowi podstawowy zrąb materiału historycznego, na przykład w przypadku najwcześniejszego średniowiecza aż do czasów karolińskich w Galii. Bez tekstów hagiograficznych bardzo mało byśmy wiedzieli o tym, co się działo w Galii Merowingów, już nie tylko w sensie religijnym, ale w ogóle. Oczywiście ciągle ujawniają się nowe źródła, jednak w odniesieniu do wczesnego średniowiecza raczej nie można liczyć, że jeszcze nie zostały odkryte jakieś rewelacje, choć coś tam jeszcze niekiedy się znajduje. Jeszcze nie wszystkie archiwa zostały wystarczająco zbadane, czasami badacze natrafiają na jakieś wymazane czy wydrapane fragmenty pod późniejszymi tekstami (tzw. palimpsesty), już nie mówiąc o papirusach egipskich, palestyńskich czy syryjskich, które ciągle jeszcze się odkrywa, wreszcie o tekstach zapisanych na tabliczkach glinianych odnajdywanych, niekiedy w znacznych ilościach, zwłaszcza na obszarze starożytnej Mezopotamii. W tej chwili podstawowym postulatem badań historycznych jest uwzględnianie w miarę możliwości innych kategorii źródeł poza pisanymi. Nazwijmy je dla uproszczenia materialnymi. Przede wszystkim mam na myśli źródła archeologiczne, które bardzo wiele potrafią pomóc historykowi wczesnego śred niowiecza. Marny to byłby w dzisiejszych czasach historyk wczesnego śred niowiecza, który chciałby się ograniczyć wyłącznie do źródeł pisanych. Często w ogóle nie miałby o co rąk zahaczyć. Archeologia znakomicie rozszerzyła i w głąb, i wszerz możliwości poznania historycznego. Źródła pisane na ogół dotyczą wyłącznie warstw uprzywilejowanych, tych które panowały, rządziły albo miały w tym czasie monopol piśmienności, czyli kręgów zbliżonych do dworu panującego, dworów biskupich lub do niektórych klasztorów. Właśnie źródła archeologiczne pozwalają przynajmniej do pewnego stopnia uchwycić życie ludzi prostych, zwykłych, którzy nie mieli żadnej szansy, żeby znaleźć się w tekstach pisanych. Archeologia jest obecnie nauką bardzo rozbudowaną, np. przez badania pozostałości architektonicznych z dawnych czasów znakomicie ułatwiła zdobywanie wiedzy czy poszerzyła jej krąg. Wspomnę o przykładzie ważnym dla misji. Ciekawym zjawiskiem są odkrywane w Skandynawii i nie tylko tam formy odlewnicze, z których można było odlewać z brązu zarówno chrześcijański krzyżyk, jak i tzw. młotek Tora, czyli znak pogański. Wydaje mi się, że jest to bardzo interesujące, dlatego że możemy uchwycić taki moment, kiedy to wpływy obydwu religii do pewnego stopnia jeszcze się równoważyły. Przedsiębiorczy rzemieślnicy potrafili przygotowywać takie sakralne drobiazgi zarówno na potrzeby pogan, jak i chrześcijan. Archeologia jest w tej chwili obudowana rozmaitymi innymi wspomagającymi dyscyplinami, jak antropologia, paleobotanika itd. To jeszcze nie wszystko, mógłbym dalej jeszcze wyliczać dziedziny, które powinny znajdować się w polu widzenia historyka wczesnego średniowiecza, ale to by za długo trwało. C-Teo.indd :11:00

10 10 JERZY STRZELCZYK Oczywiście w miarę jak zasób źródeł pisanych się powiększa, rola archeologii się zmniejsza. Gdy historyk ma do dyspozycji dużo źródeł pisanych, może na ich podstawie próbować rekonstruować przeszłość. W Polsce badania historyczne mogą opierać się wyłącznie lub prawie wyłącznie na źródłach pisanych, dopiero gdy dotyczą okresu mniej więcej od połowy XIII w. Zasób tych źródeł sprzed połowy XIII w. jest stanowczo zbyt skąpy, żeby na ich podstawie można było pokusić się o zrozumienie i poznanie dziejów Polski. Na szczęście istnieją jeszcze inne sposoby poznawania przeszłości, np. metoda antropologiczna, polegająca na porównywaniu podobnie żyjących różnych ludów. O Polsce przed Mieszkiem I nie wiemy w zasadzie nic, a i w odniesieniu do późniejszych czasów, bezpośrednio po jego śmierci, nasza wiedza jest bardzo znikoma. Co ma robić historyk? Może uciekać się do porównań, szukać sytuacji porównywalnych, np. w ówczesnych Czechach, które były na zbliżonym stopniu rozwoju, albo np. w Saksonii, jednak uwaga: w Saksonii nie z X w., bo wtedy Saksonia była na znacznie wyższym stopniu rozwoju, ale w Saksonii czasów Karola Wielkiego (z przełomu wieku VIII-IX), kiedy według wszelkiego prawdopodobieństwa tamtejsze stosunki niewiele się różniły od Polski z X w. Sposobów przełamywania bariery źródłowej jest więcej, oczywiście trzeba z nich zawsze korzystać świadomie i ostrożnie, ale od tego jest historyk, żeby potrafił sobie z tym poradzić. P.Z. Jaki obraz misji chrześcijańskich we wczesnym średniowieczu wyłania się ze zgromadzonych dotąd i przeanalizowanych źródeł? Zdaję sobie sprawę, że to jest pytanie bardzo szerokie, ale chodziłoby o uchwycenie zasadniczych cech charakterystycznych. Pojęcie obrazu jest dość popularne w historiografii, chętnie pisze się o obrazie danych ludów w literaturze misyjnej i pismach misjonarzy. Obraz to jest często coś bardzo subiektywnego, ale właśnie chciałbym o taką perspektywę zapytać: jaki obraz misji wczesnochrześcijańskich wyłania się z badań i doświadczenia Pana Profesora? J.S. Przede wszystkim ogromnego poświęcenia ze strony misjonarzy, wielkiej gorliwości, zwłaszcza jeżeli chodzi o ten najwcześniejszy czas, powiedzmy czasy apostolskie czy postapostolskie. Rozpowszechnione było przekonanie, że zbliża się paruzja, że nie przeminie to pokolenie, a nastąpi ponowne przyjście Chrystusa i kres tego świata. Motyw ten we wczesnym średniowieczu, ale i około roku 1000, odgrywał sporą rolę. Oczekiwano, że taka okrągła milenijna data zwiastuje koniec świata, więc w takich sytuacjach, podobnie jak w okresie początkowym, nastawienie chrześcijan było takie, że należy dążyć do tego, by jak największą liczbę dusz pozyskać dla prawdziwej wiary. Wiadomo, że panowała doktryna wyłączności zbawienia w obrębie Kościoła. Poza Kościołem jak wierzono zbawienia nie ma. Ludzie byli o tym święcie C-Teo.indd :11:00

11 ROZMOWA O HISTORII MISJI ŚREDNIOWIECZNYCH 11 przekonani, a zatem dzieło misyjne było motywowane miłosierdziem. Chodziło o to, żeby jak najwięcej dusz oderwać od fałszywej wiary. Stąd pewnie ta niesamowita żarliwość. Z drugiej strony trzeba powiedzieć, że w okresie wcześniejszego średniowiecza (mam tu na myśli okres do przełomu I i II tysiąclecia) dzieło misyjne bynajmniej nie rozwijało się prostolinijnie, przeciwnie można zaobserwować wyraźne fazy przyspieszenia, ale także jak gdyby zastoju. Pierwszy okres takiej niewątpliwej intensyfikacji to wspomniany przeze mnie okres apostolski i postapostolski, kiedy religia chrześcijańska, początkowo religia niewielkiej grupy biedaków na Ziemi Świętej, stawała się religią dominującą na obszarze ogromnego cesarstwa rzymskiego. Mimo Dziejów Apostolskich i innych źródeł właściwie niewiele o tej fazie wiemy. Pamięć historyczną przytłacza tutaj postać św. Pawła, jego niewątpliwie epokowy udział w dziele misyjnym. Jednak o terenach, do których nie dotarł św. Paweł, wiemy bardzo mało. Przykład: nie wiemy nic o początkach chrześcijaństwa na terenie samego Rzymu. Wiadomo, że apostoł Paweł spotkał tam chrześcijan, ale skąd się ci chrześcijanie wzięli, nie wiadomo. Nic nie wiadomo o najwcześniejszym chrześcijaństwie w Egipcie, czyli na jednym z najważniejszych pod względem ekonomicznym, ale także duchowym, obszarów imperium rzymskiego. Po prostu Paweł tam nie ewangelizował i nie wiemy, kto tego dzieła dokonał. Uogólniając, trzeba podkreślić, że nasza wiedza jest niewielka, fragmentaryczna, ale nie zmienia to postaci rzeczy, że w ciągu trzech pierwszych stuleci misji chrześcijańskiej dokonała się w dużym stopniu chrystianizacja największego i najtrwalszego dotąd w dziejach ludzkości imperium, jakim było imperium rzymskie. Wiek IV przyniósł zasadniczą zmianę. Cesarstwo rzymskie stało się cesarstwem chrześcijańskim w ciągu IV stulecia od Konstantyna do Teodozjusza Wielkiego. Sytuacja chrześcijan diametralnie się zmieniła, mówiąc obrazowo mogli wyjść z katakumb. Pod koniec IV w. chrześcijaństwo stało się jedyną religią oficjalnie wyznawaną i co tu dużo mówić chrześcijanie zaczęli prześladować tych, którzy inaczej wierzyli. Pojawiły się także w obrębie chrześcijaństwa różne kierunki i nurty, które teolog nazywa heretyckimi, ale o których historyk może powiedzieć tylko (czy: aż) tyle, że były, jak np. arianizm czy donatyzm w Afryce, pewną alternatywą dla rzymskiej religii. Właściwie przez kilka stuleci chrześcijaństwo na Zachodzie ograniczyło się do obszarów cesarstwa. Wprawdzie pod koniec V w. cesarstwo przestało istnieć na Zachodzie, ale nadal istniało poczucie pewnej jedności cywilizacyjnej. Nie mówię w tej chwili w zasadzie o cesarstwie wschodnim, muszę się skoncentrować na tym, co nam bliższe. Nie widać w tym okresie ani chęci, ani zapewne możliwości wyjścia chrześcijaństwa poza obszar istniejącego (albo od końca V w. już faktycznie nieistniejącego) cesarstwa na Zachodzie. Rozumiemy, że rozciągało się tam bardzo szerokie pole misji wewnętrznej i trzeba było te ogromne C-Teo.indd :11:00

12 12 JERZY STRZELCZYK obszary nie tylko formalnie, ale i faktycznie schrystianizować. W ówczesnych warunkach, kiedy nie było radia, telewizji, internetu, telefonu ani prasy, trzeba było osobiście docierać do ludzi. Mimo doskonałych dróg rzymskich poza nimi bardzo trudno było się poruszać. Musiały minąć wieki, zanim nowa chrześcijańska religia mogła trafić pod strzechy, nie mówiąc już o tym, że środowiska wiejskie, wieśniacze, zawsze i wszędzie są nastawione bardziej konserwatywnie i są oporne wobec wszelkich nowości. Rolnicy byli głębiej niż mieszkańcy miast przywiązani do tradycyjnych kultów, które były wplecione w ich życie. W miastach, zwłaszcza miastach portowych, zawsze prędzej upowszechniały się wszelkie nowinki, także nowe religie. Chrześcijaństwo w tym początkowym okresie było religią przede wszystkim miast, tak że wiele czasu minęło, zanim chrześcijaństwo rzeczywiście objęło przynajmniej formalnie zdecydowaną większość mieszkańców imperium. Zresztą mogli być formalnie chrześcijanami, ale co tak naprawdę w głębi duszy czuli, trudno powiedzieć. O tym, że wieś była bardzo oporna, świadczy argument językowy, słowo paganus, czyli wieśniak, stało się synonimem poganina, niechrześcijanina. To mogło się zmieniać jedynie stopniowo. Ponowna, druga faza intensywnej chrystianizacji, która wreszcie śmiało wykroczyła poza granice dawnego imperium rzymskiego, rozpoczęła się na przełomie wieku VI i VII. Zainaugurował ją pontyfikat papieża Grzegorza I Wielkiego misją wśród pogańskich Anglosasów, którzy w międzyczasie opanowali dużą część większej z Wysp Brytyjskich. Ten drugi etap objął przede wszystkim chrystianizację Brytanii rzymskiej, a w następnym etapie Germanii. Później nastąpiło coś w rodzaju ochłodzenia aktywności misyjnej. Wiadomo, że np. biskupi w Saksonii, która została schrystianizowana i przyłączona do imperium Karola Wielkiego, nie wykazywali szczególnej gorliwości misyjnej. Podobnie Grzegorz Wielki wcześniej miał kłopoty z biskupami z Galii, którzy wcale nie byli skłonni do współpracy przy ewangelizacji Anglosasów. Analogicznie było, jak się wydaje, jeszcze później w Polsce. Podobno Bolesław Krzywousty nie mógł znaleźć w episkopacie polskim pomocy przy chrystianizacji Pomorzan, musiał więc szukać misjonarzy poza Polską. To są ciągle podobne sytuacje. Episkopat miejscowy miał dosyć problemów we własnym kraju i wcale mu nie było pilno do wychodzenia poza te obszary. Można to zresztą zrozumieć. Trzecia faza rozpoczęła się gdzieś w IX w., a w stuleciu X i na początku XI objęła ogromne obszary Europy Środkowo-Wschodniej, tj. obszar Czech, Polski, Węgier, Skandynawii i Rusi, która zajmowała ogromne terytorium, z tym że jeżeli chodzi o Ruś, a także Bułgarię, to nie Rzym, lecz Konstantynopol odegrał wiodącą rolę. Kraje te stały się krajami Kościoła wschodniego, prawosławnego. W tym momencie można powiedzieć, że około 1000 r. Europa w zasadzie była już kontynentem chrześcijańskim. W zasadzie, bo jeszcze C-Teo.indd :11:00

13 ROZMOWA O HISTORII MISJI ŚREDNIOWIECZNYCH 13 niezupełnie. Co było jeszcze niechrześcijańskiego w Europie około 1000 r.? Przede wszystkim całe wschodnie i południowe pobrzeże Bałtyku, poczynając od Zatoki Fińskiej, czyli ludy zachodniofińskie, np. Estowie, bałtyjskie Łotysze, Litwini, Prusowie i słowiańskie Pomorzanie i północni Połabianie. Był to tzw. nadbałtycki klin albo enklawa pogańska z wierzchołkiem w okolicach Hamburga. Ten klin pogański był dopiero stopniowo likwidowany. Pierwszego wyłomu dotyczącego Pomorza dokonał Bolesław Krzywousty we współpracy z Ottonem z Bambergu. Potem przyszła kolej na Połabian północnych, to jest jeszcze XII w., następnie w XIII i XIV stuleciu ludy wschodniego pobrzeża Bałtyku. Ostatnim pogańskim obszarem Europy, jak dobrze wiadomo z historii Polski, była Litwa i Żmudź, które dopiero na końcu wieku XIV lub w przypadku Żmudzi na początku XV stulecia oficjalnie przyjęły chrześcijaństwo. Oprócz tego trzeba powiedzieć, że około 1000 r. jedność konfesyjną Europy chrześcijańskiej mąciła jedynie Hiszpania czy raczej Półwysep Pirenejski; Hiszpania, w której już od dłuższego czasu trwała rekonkwista (proces odwojowywania kraju z rąk muzułmanów), niemniej jednak około 1000 r. nadal islam był tam dominujący. Ten stan będzie się zmieniał stopniowo dopiero w następnych wiekach. Jak wiadomo, dopiero pod koniec stulecia XV muzułmanie zostaną ostatecznie wyparci z Hiszpanii. W drugiej połowie XIV w. na innym krańcu Europy pojawią się Turcy Osmańscy, zawojują duże części Bałkan, będą atakowali Węgry i Austrię. W połowie XV w. położą kres cesarstwu wschodniemu. Była to zatem nowa fala ekspansji muzułmańskiej na obszar Europy, która jednak już nie dotarła bardziej na zachód. Nie można wreszcie zapominać o diasporze żydowskiej, która cały czas istniała w Europie. Jak się wydaje, poza Hiszpanią wizygocką nie podlegała jakimś specjalnym restrykcjom. Gminy żydowskie miały się na ogół zupełnie nieźle, często znajdowały się pod specjalną ochroną panujących, co nawet u niektórych zelotów chrześcijańskich powodowało odruchy niechęci, zniecierpliwienia, a nawet otwartej wrogości. Jeżeli chodzi o pewne cechy działalności misyjnej wcześniejszego średniowiecza, myślę że jeszcze będę miał okazję przy następnych pytaniach zwrócić uwagę na rozmaite sytuacje, z jakimi misjonarze spotykali się w Europie. W tej chwili chciałbym tylko wspomnieć model chrześcijaństwa w Irlandii. Było to bardzo ciekawe zjawisko, wyjątkowe także w sensie chronologicznym. Wspomniałem, że dopiero pontyfikat Grzegorza I Wielkiego przyniósł wyjście misji chrześcijańskich poza obszar zachodniego cesarstwa rzymskiego. Irlandia była wyjątkiem, jedynym jeśli chodzi o chrześcijaństwo zachodnie, bowiem chrystianizacja Irlandii dokonała się w dość tajemniczych okolicznościach, ale jeszcze w okresie istnienia cesarstwa rzymskiego, tzn. w ciągu V stulecia. Analogię wschodnią stanowiłyby takie tereny, jak Etiopia i Armenia, które również w okresie wcześniejszym, jeszcze kiedy istniało cesarstwo rzymskie, stały się w dużym stopniu krajami chrześcijańskimi. Armenia do C-Teo.indd :11:00

14 14 JERZY STRZELCZYK dziś dnia chlubi się tym, że była pierwszym królestwem oficjalnie chrześcijańskim. Nie omawiam, czyli zostawiam na marginesie mimo doniosłości zjawiska, ogromne, pod względem zasięgu i dynamiki właściwie z niczym nieporównywalne w tym czasie, misje Kościołów nieortodoksyjnych na wschodzie, Kościoła jakobickiego, a zwłaszcza nestoriańskiego, których wyznawcy po Soborze Chalcedońskim uznani za heretyków, byli prześladowani na obszarze cesarstwa bizantyńskiego. Uszli na wschód, prowadząc niezwykle interesującą i ciągle mało znaną działalność misyjną, która doprowadziła ich w różnych okresach aż na Daleki Wschód, na obszar Mongolii i Chin. Jest to bardzo ciekawa karta w dziejach misji chrześcijańskich. Obecnie staramy się spoglądać na chrześcijaństwo w możliwie szerokim aspekcie, uwzględniając również te nurty i odłamy, które wyłamały się z obediencji rzymskiej czy konstantynopolitańskiej. Dlatego im również musimy oddać zasługi, o których przed chwilą wspominałem. Mogę powiedzieć tyle, że ze ściśle geograficznego, terytorialnego punktu widzenia zasięg misji nestoriańskich był znacznie większy niż obszar Kościołów zachodnich, rzymskiego i konstantynopolitańskiego, razem licząc. Może na razie tyle, jeżeli chodzi o ten ważny problem. P.Z. Jak należałoby się odnieść do stereotypu chrystianizacji pogan ogniem i mieczem? J.S. Z punktu widzenia nauki Kościoła były one złem i wypaczeniem idei. Przyjęcie chrześcijaństwa powinno być aktem dobrowolnym, inaczej nie może mieć znaczenia. Jednak dziejowa konieczność była niestety czasem odmienna. Mogę tylko powiedzieć, że taki sposób krzewienia chrześcijaństwa, który za Sienkiewiczem określilibyśmy literacko jako ogniem i mieczem, a który ktoś ze współczesnych Karolowi Wielkiemu w odniesieniu do jego krwawego nawracania Sasów opisał, stwierdzając, że Karol Wielki nawracał Sasów żelaznym językiem, nie był, niestety, czymś zupełnie wyjątkowym w średniowieczu. Krytykując tego rodzaju użycie przemocy, należy jednak pamiętać, że, pomijając pewne fragmenty działalności misyjnej wśród Sasów, Słowian nadbałtyckich czy Bałtów (mam na myśli Prusów i Litwinów), na ogół doktryna kościelna odrzucała przymusową konwersję, a w samej działalności misyjnej starała się rozróżniać dwa etapy. Pierwszy etap to depaganizacja. Po to żeby stworzyć warunki do swobodnego przyjmowania nowej wiary, trzeba było najpierw zabronić wyznawania dawnych kultów przedchrześcijańskich, wykorzenić je, zniszczyć idole, ewentualne świątynie, święte gaje. Święty Bonifacy dlatego ścinał święty dąb, poświęcony Torowi, by dać widzialny znak, że te bóstwa już nie istnieją bądź są bezsilne. Depaganizację, jeżeli nie dało się inaczej, można było, a nawet należało, przeprowadzić siłą, ale to nie była jeszcze chrystianizacja. C-Teo.indd :11:00

15 ROZMOWA O HISTORII MISJI ŚREDNIOWIECZNYCH 15 Potem powinien nastąpić drugi etap confessio fi dei, czyli przyjęcie wiary chrześcijańskiej. Powinno to mieć charakter dobrowolny, tzn. powinno się przekonywać tych jeszcze niedawnych pogan do uznania wyższości wiary chrześcijańskiej. Nie zawsze dawało się zapobiec temu, że w praktyce pomiędzy depaganizacją a przyjęciem nowej wiary występował okres przejściowy, kiedy nie wolno było już czcić dawnych bogów, a jeszcze nie poznano prawdziwej wiary. To oczywiście prowadziło do zjawiska dwuwiary, tj. wierzyło się i w jedno, i w drugie. Jednak to były chyba nieuchronne skutki. Trzeba przede wszystkim pamiętać, że umysły ludzi, Germanów, Celtów, Słowian, były często dość oporne wobec nowej wiary. Przyjęcie wiary chrześcijańskiej to nie była zwykła zamiana jednej religii na drugą. Sytuacja była odmienna niż np. na obszarze cesarstwa rzymskiego. Tutaj sytuacja była znacznie bardziej skomplikowana, to nie była tylko nowa religia, to był w ogóle rewolucyjnie nowy światopogląd, nowy sposób spoglądania na świat. Dlaczego? Dlatego, że religie prymarne (pogańskie) miały zupełnie inny charakter, inny cel. Celem tej religii była pomyślność społeczności, rodu, plemienia, narodu. Ona nie była skierowana ku jednostce, tylko ku społeczności, była skierowana na doczesność, miała zapewnić tej społeczności szczęście, pomyślność, dostatki, urodzaje, przewagi wojenne w tym życiu. Sfera pozaziemska była bardzo słabo rozwinięta. Na ogół zdawano sobie sprawę, że śmierć nie oznacza końca bytu ludzkiego, ale tę przestrzeń wyobrażano sobie bardzo niejasno. Taka była perspektywa, chrześcijaństwo ją zupełnie zmieniało. Celem religii chrześcijańskiej nie jest zapewnienie człowiekowi czy społeczności pomyślności w życiu doczesnym, choć oczywiście tego także oczekiwano i wierzono, że przyjęcie chrześcijaństwa przyniesie korzyści również doczesne. Chrześcijaństwo prowadzi ludzi do zbawienia, kładzie akcent na życie przyszłe. Spróbujmy sobie wyobrazić, jakie to trudne było do pojęcia przez ówczesnych ludzi, którzy o życiu pozagrobowym mieli dość mierne wyobrażenie. Religie poprzedzające chrześcijaństwo miały charakter politeistyczny. Było wielobóstwo, nawet jeżeli jedno z tych bóstw wybijało się na pierwsze miejsce wśród innych, jak np. słowiański Swarożyc, prawdopodobnie u Słowian zachodnich, czy Perun wśród Słowian wschodnich, albo Odyn wśród mieszkańców Północy. Wielobóstwo miało charakter partykularny, każda społeczność, powiedzmy każde plemię, miało swój panteon. Społeczność czuła się związana ze swoim bóstwem, składano mu ofiary, niekiedy krwawe, ale oczekiwano jego przychylności. Jeżeli tej przychylności nie było, bo np. nieurodzaje trapiły albo dane plemię czy lud ponosił ciągle klęski, to mogło świadczyć o tym, że bóstwa albo odwróciły się od nich, albo są bezsilne. Widocznie bóstwo, któremu ten zwycięski sąsiad oddaje cześć, jest ważniejsze, lepsze, a zatem warto by czcić to bóstwo. Żeby całkowicie nie zarzucić tradycyjnego kultu, to może warto przyjąć również tamtego boga do swego pante- C-Teo.indd :11:00

16 16 JERZY STRZELCZYK onu. Poganie nie mieli z tym żadnego problemu. Ich panteon był elastyczny. Wyobrażano sobie podobnie, że będzie tak z nową religią. Przy tym trzeba dodać, że właściwie dla pogan jedyną postacią z całej Trójcy Świętej, z którą wiedzieli, co począć, była druga osoba, czyli Chrystus. Pojęcie Boga Ojca było czymś tak odległym, że właściwie mało istotnym, a już postać Ducha Świętego w ogóle nie była do pojęcia. Tak że właściwie Chrystus był jedyną postacią, z którą można było się identyfikować, którą można było rozumieć. Jeżeli ci chrześcijanie są tacy natarczywi, a co więcej jeżeli mają przewagę (a tak najczęściej było, bo chrześcijaństwo było na ogół religią państw wyżej rozwiniętych), to przyjmijmy Chrystusa do swojego panteonu. Postawmy mu obok posągu Odyna czy Swarożyca, może nawet na bardziej honorowym miejscu, jego posąg. Chętnie będziemy go czcić. Nie mogli tylko zrozumieć, dlaczego chrześcijanie nie godzą się na to. Oczywiście chrześcijanie nie mogli na to pozwolić ze względu na monoteistyczny charakter swojej religii. Takich punktów niezgody i niezrozumienia było więcej. Musiało trochę potrwać, zanim wiara chrześcijańska została rzeczywiście wszczepiona tym ludziom. P.Z. Czy były jakieś etapy przejścia od chrześcijaństwa pojmowanego w kategoriach siły politycznej do poznania jego prawdziwej siły duchowej? J.S Na pewno to był proces dość długotrwały. Wydaje mi się, że warunkiem koniecznym była rozbudowa struktury kościelnej. Zanim dany obszar niedawno schrystianizowany został pokryty siecią klasztorów, które we wczesnym średniowieczu odgrywały szczególnie doniosłą rolę, ale także siecią parafialną, ponieważ jedynie sieć parafialna mogła zapewnić bezpośredni kontakt duchownych z wiernymi, musiał upłynąć dość długi czas. Religia chrześcijańska długo miała raczej charakter deklaratywny. Ludzie prości nie za bardzo wiedzieli, jakie są prawdziwe zasady wiary chrześcijańskiej. Na ziemiach polskich taka zorganizowana sieć duszpasterska powstała dopiero w XIII-XIV w. Przedtem były tylko nieliczne klasztory i dwory biskupie. Stąd siła oddziaływania była ograniczona. Im dalej od tych klasztorów i siedzib biskupich, tym chrześcijaństwa, mówiąc obrazowo, było mniej. Nie ulega wątpliwości, że daleko w jakichś puszczach, może nawet nie otwarcie deklarowane, ale faktyczne pogaństwo zachowało się jeszcze daleko w głąb średniowiecza. Chrystianizacja to długotrwały proces. Jest takie stanowisko teologiczne, chyba nie całkowicie pozbawione racji, że proces chrystianizacji w sensie uwewnętrznienia nauki chrześcijańskiej ma charakter ciągły i właściwie nigdy nie zostanie zakończony. Przy naszych ludzkich słabościach także tak bym to widział. C-Teo.indd :11:00

17 ROZMOWA O HISTORII MISJI ŚREDNIOWIECZNYCH 17 P.Z. Czy przetrwanie mitologii pogańskiej jest spowodowane nieskuteczną depaganizacją, czy może w ogóle nie było mitologii pogańskiej, jak niektórzy twierdzą, np. w przypadku Słowian? Jakie jest osobiste zdanie Pana Profesora? J.S. Wydaje się, że tak rozwiniętych systemów mitologicznych jak u Celtów i Germanów skandynawskich w kontynentalnej Germanii raczej nie było, tym bardziej u Słowian. To wszystko, co na temat mitologii słowiańskiej wymyślił w XV w. Jan Długosz czy tym bardziej późniejsi autorzy, można między bajki włożyć. Pewnie więc rzeczywiście pod tym względem Słowiańszczyzna nie przodowała. Dlatego raczej nie ma specjalnie filmów opartych na kanwie mitologii słowiańskiej, w przeciwieństwie do ciągle oglądanych w telewizji filmów dotyczących mitologii wikingów czy Celtów. P.Z. Zdaje mi się że prof. Maria Janion w książce Niesamowita Słowiańszczyzna sugerowała, zgodnie z niektórymi autorami wcześniejszymi, zafascynowanymi słowiańskością, że musiało tutaj zaistnieć jakieś celowe i agresywne niszczenie pamięci pogańskiej. J.S. Tak, z tym bym się do pewnego stopnia zgodził. Na ziemiach polskich, ale nie tylko w Polsce, bo też w Czechach, praktycznie nie mamy wiadomości nie tylko o mitologii, ale wręcz o religii pogańskiej. Pamięć się nie zachowała, w przeciwieństwie np. do Pomorzan czy Połabian z jednej strony, do Rusi z drugiej strony, tak że całą naszą w dużym stopniu hipotetyczną wiedzę o słowiańskim pogaństwie czerpiemy właśnie ze źródeł dotyczących Pomorzan czy Połabian i Rusi Kijowskiej. To chyba dowodzi skuteczności depaganizacji. Niestety, nie wiemy o tym nic konkretnego, ale ponieważ przyjęcie chrześcijaństwa łączyło się z krzepnięciem władzy państwowej, to można założyć, że Mieszko I i jego następcy, ręka w rękę z biskupami i misjonarzami, bardzo gruntownie starali się wyrugować z pamięci wszystko to, co mogło dotyczyć pogaństwa. Ktoś kiedyś przyrównał wczesne państwo, które chrześcijaństwo wprowadzało, do ogromnego potwornego walca, który się przetaczał przez te ziemie, wyrównując wszystko. Było to dobre z punktu widzenia państwa, ponieważ partykularyzmy miejscowe związane z religią pogańską były niwelowane. Czy to dobrze dla kultury, trudno powiedzieć. Ale tak właśnie było. Proszę zwrócić uwagę, że nasz najstarszy kronikarz, wprawdzie obcego pochodzenia, ale reprezentujący dworską tradycję, tzw. Gall Anonim, nie miał nic do powiedzenia na temat pogaństwa. Czy rzeczywiście już na dworze Bolesława Krzywoustego o wszystkim zapomniano? W dużym stopniu pewnie tak, ale przede wszystkim nie chciano zapewne do tego wracać. Dopóki jeszcze gdzieś tam tliły się pozostałości pogaństwa, a przecież w latach trzydziestych i czter- C-Teo.indd :11:00

18 18 JERZY STRZELCZYK dziestych XI w. nastąpiła groźna reakcja pogańska w Polsce, dopóty gdzieś tam jeszcze jacyś ukryci w lasach kapłani pogańscy zapewne istnieli i czekali na stosowną chwilę, by wyjść z podziemia. Uważam, że państwo wczesnopiastowskie i Kościół w tym państwie w dużym stopniu przyczynili się do tego że ślady pogaństwa zostały dość skutecznie wyrugowane także z pamięci historycznej Polaków. P.Z. Panie Profesorze, wymienię tutaj tylko kilka Pana publikacji: Goci rzeczywistość i legenda, Iroszkoci w kulturze średniowiecznej Europy, Wandalowie i ich afrykańskie państwo. Może nietypowe pytanie: Gdyby podróż w czasie była możliwa, któremu z tych ludów chciałby Pan Profesor jeszcze bliżej się przyjrzeć? J.S. Już tak jest, że tematu, który kiedyś mnie fascynował, staram się nigdy nie tracić z pola widzenia. Mimo że już nie napiszę nowej książki o Gotach, o Iroszkotach, o Wandalach czy o Longobardach (książka o Longobardach ukazała się kilka miesięcy temu), to staram się być na bieżąco, oczywiście w miarę możności, z tym, co nauka na ten temat ma do powiedzenia. Gdybym miał do tej tematyki wrócić, to chyba do iryjskiej (iroszkockiej), dlatego że tamte pozostałe są jakoś zamknięte. Oczywiście, nie w tym sensie, że już wszystko wiemy, ale że raczej, mimo całego postępu badań, nie możemy się spodziewać jakichś specjalnie wielkich odkryć w stosunku do dziejów Gotów czy Wandalów. Jeżeli chodzi zaś o Iryjczyków i ich rolę w europejskiej cywilizacji, ciągle jeszcze sporo zostało do zrobienia. Z punktu widzenia polskiego uczonego, który nie włada językiem gaelickim, występuje trudność dotarcia do wielu teks tów, np. do prawodawstwa iryjskiego, które było publikowane jedynie w języku oryginału, więc nie ma jak tego ugryźć. Poza tym, no cóż, coraz młodszy człowiek nie jest. Wprawdzie mam jeszcze pewne zamierzenia, ale w postaci jakiejś monografii do żadnego z tych trzech, łącznie z Longobardami czterech przypadków, raczej nie przewiduję wrócić, niech to robią inni, młodsi. P.Z. Trochę przewidywałem, że padnie odpowiedź: Iroszkoci, i przygotowałem co do nich dalsze pytania. Powszechnie przyjmuje się, że tak jak Pan Profesor mówi Iroszkoci wnieśli ogromny wkład w kształtowanie chrześcijańskiej kultury europejskiej J.S. Chociaż czasem przeceniany P.Z. Jednak też wciąż inspirujący dalsze badania. Co do Iroszkotów więc czy zgodnie z idealnym wyobrażeniem, które można nieraz zaczerpnąć wprost ze źródeł, była to rzeczywiście społeczność uczonych i świętych? C-Teo.indd :11:00

19 ROZMOWA O HISTORII MISJI ŚREDNIOWIECZNYCH 19 J.S. Nie, na pewno nie. To taki bardzo powierzchowny stereotyp. Faktem jest, że Irlandia, która nie zaznała ani rzymskiego panowania, ani wędrówek ludów, mogła trwać w swoim kształcie w sposób niezakłócony aż do najazdów wikingów, które rozpoczęły się pod koniec VIII w. Wyspa zatem długo nie zaznała żadnej inwazji zewnętrznej. W okresie wędrówek ludów rzeczywiście na tej wyspie chronili się zagrożeni intelektualiści, uczeni z kontynentu albo z Brytanii. Życie monastyczne tam się rozwijało, a klasztory rzeczywiście w pewien sposób gwarantowały przetrwanie czy rozwijanie kultury i piśmienności. Niemniej jednak stereotyp wyspy uczonych wydaje się przesadny, dlatego że wiemy obecnie, że poziom kultury piśmiennej, intelektualnej, także artystycznej w samej Irlandii był godny uwagi, ale mimo wszystko ograniczony. Był dość wysoki w porównaniu do ówczesnej sytuacji na kontynencie, ale raczej o charakterze elementarnym. Uczono tam podstaw łaciny, studiowano gramatykę, pisywano komentarze do Pisma Świętego, ale wybitne osiągnięcia kulturalne, intelektualne były raczej dokonywane przez Iryjczyków na kontynencie. Tam doszło do zetknięcia się Iryjczyków z rozwijającą się za czasów karolińskich kulturą kontynentalną i tam właśnie żyli najwięksi twórcy. Nie chciałbym tutaj minimalizować osiągnięć, ale wydaje mi się, że ten stereotyp, Irlandia wyspą uczonych, jest troszkę przesadny, aczkolwiek faktem jest, że tak postrzegano niekiedy tę sprawę już w średniowieczu. W perspektywie średniowiecznej Europy Irlandia uchodziła za ostoję uczoności i faktycznie wiemy, że rozmaici adepci z Brytanii czy z kontynentu studiowali i uczyli się w tych klasztorach iryjskich, a potem wracali na kontynent, przenosząc i rozwijając tę wiedzę. A świętych? Tutaj też ogromny problem miałem okazję mówić o tym w czasie naszego wrześniowego sympozjum 1. To jest pewien paradoks, bo rzeczywiście, gdy czytamy traktaty chrześcijańskie, które powstały w Irlandii lub w iryjskich kręgach poza nią, odnosi się wrażenie niezwykłej religijności i pogłębionej duchowości w stopniu takim, jaki na kontynencie trudno byłoby znaleźć. Jednak wiele wskazuje na to, że to jest powierzchowny obraz, że w rzeczywistości chrześcijaństwo w Irlandii, które zostało, o ile wiemy, zaszczepione w sposób pokojowy, a przynajmniej nie wiemy nic o jakichś znaczących konfliktach, nie tak bardzo zmieniło Iryjczyków. Nie znamy żadnych męczenników iryjskich sprzed inwazji wikińskiej. Chrześcijaństwo w sposób gładki i bezkonfliktowy bardzo silnie wkomponowało się w struktury społeczne Irlandii. Społeczeństwo iryjskie zaś miało bardzo tradycyjny charakter, właściwie tam się nawet nie wytworzyły większe plemiona. Ustrój społeczny został jak gdyby spetryfikowany na szczeblu związków rodowych, które czasem przez szkocką analogię nazywamy klanowymi. Nie było tam 1 Por. sprawozdanie ze wspomnianego sympozjum w niniejszym numerze Annales, przyp. PZ. C-Teo.indd :11:00

20 20 JERZY STRZELCZYK miast w sensie antycznym, chrześcijaństwo przybrało formy nieznane w modelu Kościoła rzymskiego, mianowicie o charakterze monastycznym. Może nie w tym najwcześniejszym, ale w nieco późniejszym okresie stało się nieodłączną częścią tego społeczeństwa. Klasztory były jak gdyby własnością poszczególnych narodów. Wiele z nich przez całe stulecia było rządzonych przez opatów wywodzących się z jednej rodziny. Oczywiście powodowało to rozmaite konsekwencje, niekoniecznie pozytywne z punktu widzenia wiary chrześcijańskiej, np. wikłanie klasztorów w spory polityczne, walki, wojny wewnętrzne, których w Irlandii nigdy nie brakowało. Geograficzne i polityczne (wynikające z opanowania Brytanii przez Anglosasów) oddalenie od Rzymu i pewien dystans wobec papiestwa powodowały, że chrześcijaństwo iryjskie nabierało cech szczególnych. Najważniejszą był wspomniany, nie episkopalny, ale monastyczny model, gdzie indziej niewystępujący. Były też różnice mniej może ważne w naszym odczuciu, ale istotne dla ówczesnych ludzi, jak odmienny sposób obliczania daty Wielkanocy, całego roku kościelnego, a także bardzo zewnętrzny, ale symboliczny inny kształt tonsury kapłańskiej. Na terenie Brytanii model Kościoła iryjskiego, który od północy był transplantowany do Brytanii, zderzył się z Kościołem rzymskim, który Grzegorz Wielki tam zapoczątkował, i to zderzenie przybierało niekiedy drastyczne formy. Doszło do tego, że chrześcijanie rzymscy cieszyli się, kiedy jeden z królów iryjskich, który opowiedział się wcześniej za tą kolumbańską odmianą chrześcijaństwa, poniósł klęskę w bitwie z pogańskim królem anglosaskim. Zresztą obie strony nie przebierały w środkach, żeby tę drugą pognębić. Wydaje mi się, choć nie jest to pogląd powszechnie przyjęty, że Irlandia wczesnośredniowieczna, mimo pozorów chrześcijańskich, w gruncie rzeczy zachowała dużo cech pierwotnych. To społeczeństwo miało charakter przede wszystkim świecki, co wielu głębiej myślących chrześcijan nawet skłaniało do reakcji. Skoro nie znajdowali możliwości rozwoju własnej duchowości na miejscu, to udawali się gdzie indziej szukać ukojenia i spokoju oraz możliwości całkowitego oddania się sprawom duchowym. Zresztą to pozostaje właściwie ciągle do zbadania. W gruncie rzeczy niewiele bowiem wiemy, jaki był stopień chrystianizacji w społeczeństwie Irlandii we wczesnym okresie. P.Z. Czy w obliczu tego stereotypu, który właśnie poddajemy krytyce, tj. Irlandii wyspy świętych, nie byłaby rzeczywiście szokująca surowość reguły Kolumbana. Skąd się brała taka surowość przepisów w dużym stopniu opartych na karach cielesnych? J.S. Mielibyśmy tu chyba dowód na to, że reguły klasztorne stanowią niezupełnie doskonałe odbicie społeczeństwa. Oczywiście nie mogą funkcjonować w próżni, wiele wskazuje na to, że ta surowość była reakcją na niski stopień C-Teo.indd :11:00

21 ROZMOWA O HISTORII MISJI ŚREDNIOWIECZNYCH 21 chrystianizacji społeczeństwa. To było dzikie, surowe społeczeństwo, więc ci adepci, którzy do klasztorów przychodzili, nie zawsze z własnego wyboru, prawdopodobnie musieli być krótko trzymani. Jednak występuje też niewątpliwie dysproporcja pomiędzy surowością reguł, zwłaszcza kolumbańską, ale nie tylko nią, a tym, co skądinąd wiemy o chrześcijaństwie iryjskim. To chrześcijaństwo iryjskie w większym stopniu niż ówcześnie na kontynencie rozwinęło pewne cechy bardzo ujmujące i nietypowe dla epoki. Na przykład był taki święty, który działał na terenie dzisiejszej Szkocji, jeździł po wrzosowiskach, od wsi do wsi, na osiołku, nie na koniu, albo wręcz wędrował pieszo, głosząc wszędzie Ewangelię, nie uciekając się do żadnej pomocy ze strony świeckich. Były to czasy surowe, ale właśnie tylko w Irlandii we wczesnym średniowieczu widzimy specjalnie miły stosunek ludzi do zwierząt. Święty Kolumba Starszy na wyspie Iona, czując zbliżającą się śmierć, starał się obejść założony przez siebie klasztor i zobaczyć, czy wszystko jest w porządku. Jest taka zachowana scena, kiedy czule żegna się ze swoim rumakiem, wiernym koniem, który służył mu przez wiele lat. Gdzie indziej w Europie czegoś takiego nie znajdujemy. W żywotach Kolumbana Młodszego mamy epizody, w których święty nakazuje niedźwiedziowi, żeby nie jadł tego, co nie jest dla niego przeznaczone. Te fragmenty przekazują z naszego punktu widzenia naiwne rysy bliskości człowieka do zwierząt czy też obustronnej sympatii, bo te zwierzęta rzekomo słuchały świętego. Poza tym pouczająca jest lektura najstarszego żywota św. Brygidy. Wiadomo Brygida to obok Patryka główna patronka chrześcijaństwa iryjskiego. Święta jeździ na wozie po południowej Irlandii. Ktoś przyrównał ją do wróżki pogańskiej, jak gdyby kontynuacji działalności wróżek z okresu wcześniejszego. W żywocie Brygidy nie widać jakiejś szczególnej ascezy, święta wydaje się bardzo pogodna No i wreszcie w żywocie św. Patryka pióra Tirechana znajduje się ujmująca scena, w której dwie młode dziewczyny z królewskiego rodu przyszły do św. Patryka, żeby się dowiedzieć, co on głosi. Zacytuję fragment: Powiedziała pierwsza córka: «Kim jest ów bóg, gdzie przebywa i czyim jest bogiem? Gdzie jest jego siedziba? Czy wasz bóg ma synów i córki, złoto i srebro? Czy jest zawsze żywy i piękny i czy jego syn posiada wielu wychowawców, a córki są drogie i piękne dla ludzi w świecie? W niebie przebywa, czy na ziemi, w morzu, w rzekach, w górach czy w dolinach? Opowiedz nam o nim, jak można go zobaczyć, wybrać i odnaleźć. Czy spotyka się go w młodości, czy na starość?» Patryk wyłożył dziewczętom bardzo zwięźle prawdy wiary, po czym one poprosiły: «Poucz nas najpilniej, w jaki sposób możemy uwierzyć Królowi niebieskiemu, abyśmy ujrzały Go twarzą w twarz. Powiedz nam, co mamy czynić, a postąpimy według twoich słów». Zostały ochrzczone, powiedziano im jednak, że nie mogą zobaczyć oblicza Chrystusa, zanim nie zaznacie śmierci i nie przyjmiecie Sakramentu. Przyjęły Eucharystię Bożą i pogrążyły się w śmiertelnym śnie. C-Teo.indd :11:00

22 22 JERZY STRZELCZYK Występuje dysproporcja pomiędzy praktyką często manifestowaną właśnie w utworach literackich, hagiograficznych a tą rzeczywiście, nawet jak na wczesne średniowiecze, wyjątkowo surową regułą Kolumbana. Reguły iryjskie nie miały szans, żeby być szerzej recypowane, bo raczej przekraczały możliwości grzesznego człowieka. Święty Benedykt wiedział, co robi P.Z. Rzeczywiście, jego reguła zdobyła sobie wyjątkową popularność w Europie. J.S. Dostosowana do natury ludzkiej Jako uzupełnienie należy wspomnieć o niezwykle surowych praktykach ascetycznych wielu świętych iryjskich: tkwienie przez całe dnie i noce w lodowatej wodzie, samobiczowanie. Można powiedzieć, że te praktyki ascetyczne mnichów iryjskich przypominały często praktyki mnichów czy eremitów wschodnich. Ponadto opuszczanie wyspy: czasami udawano się, nie wiedząc, dokąd wiatry zawiodą. W sytuacji, kiedy człowiek stanowił cząstkę społeczności i poza społecznością żyć praktycznie nie mógł, to porzucanie rodzinnej wyspy, rodzinnego rodu i przenoszenie się, Bóg wie dokąd, oznaczało najwyższy możliwy stopień ascezy. Tam nie było wprawdzie pustyni, ale był ocean P.Z. Święty Brendan, klasyczny przypadek Czy można powiedzieć, że chrystianizacja barbarzyńców pociągała za sobą barbaryzację Kościoła? J.S. W jakimś stopniu tak, oczywiście, Kościół musiał przecież dostosować się do umysłów, do sposobów pojmowania Trudno by mi było w tej chwili ten punkt rozwinąć, musiałbym zastanowić się nad tym, ale często, jeżeli chciano osiągnąć jakiś efekt, musiano dokonywać pewnych odstępstw od zasad wiary. Inaczej zapewne sytuacja wyglądała, jeżeli misjonarze sami pochodzili z tego ludu, który chrystianizowano, albo byli mu bliscy, a inaczej gdy przychodzili zupełnie z zewnątrz. Byli tacy, którzy nie mieli żadnego zrozumienia dla potrzeb pogan i działali bardzo bezwzględnie, ale ci zwykle odnosili mizerny skutek. Cała mądrość polegała na tym, żeby nie rezygnując z podstawowych zasad wiary chrześcijańskiej, które były oczywiście nie do przehandlowania, jednocześnie potrafić dostosować się i to jest właśnie interesujące, że co bardziej światli papieże tej doby wiedzieli o tym doskonale. Mamy bardzo dobry przykład pouczenia misjonarzy, którzy działali w Anglii, gdzie wystawca listu, papież Grzegorz Wielki, wyraźnie mówi, żeby nie postępować zbyt gwałtownie, żeby ludzie nie odwracali się, żeby raczej próbować to, co możliwe, adaptować. Świątynie pogańskie niekoniecznie trzeba burzyć, wystarczy jeżeli się zniszczy idole pogańskie i dokona poświęcenia. Ludzie są przyzwyczajeni do zbierania się w tym miejscu, więc chętniej będą się tam C-Teo.indd :11:01

Chrześcijaństwo skupia w sobie wiele odłamów, które powstały przez lata, opierający się jednak na jednej nauce Jezusa Chrystusa.

Chrześcijaństwo skupia w sobie wiele odłamów, które powstały przez lata, opierający się jednak na jednej nauce Jezusa Chrystusa. Chrześcijaństwo Chrześcijaństwo jest jedną z głównych religii monoteistycznych wyznawanych na całym świecie. Jest to największa religia pod względem wyznawców, którzy stanowią 1/3 całej populacji. Najliczniej

Bardziej szczegółowo

Spis treêci. I. Wprowadzenie do historii. II. Początki cywilizacji. Od autorów... 8

Spis treêci. I. Wprowadzenie do historii. II. Początki cywilizacji. Od autorów... 8 Od autorów....................................... 8 I. Wprowadzenie do historii 1. Dzieje historia historiografia...................... 12 Czym jest historia?............................... 12 Przedmiot

Bardziej szczegółowo

1 Rozważania na każdy dzień. Cz. IX Marcin Adam Stradowski J.J. OPs

1 Rozważania na każdy dzień. Cz. IX Marcin Adam Stradowski J.J. OPs 1 2 Spis treści Wszystkich Świętych (1 listopada)......6 Wspomnienie wszystkich wiernych zmarłych (2 listopada)......7 Prawdziwie w Bogu (3 listopada)......8 Przełamać duchową pustkę (4 listopada)......9

Bardziej szczegółowo

KONSPEKT KATECHEZY SZAWLE! SZAWLE! DLACZEGO MNIE PRZEŚLADUJESZ?. O PRZEŚLADOWANIU CHRZEŚCIJAN W EGIPCIE

KONSPEKT KATECHEZY SZAWLE! SZAWLE! DLACZEGO MNIE PRZEŚLADUJESZ?. O PRZEŚLADOWANIU CHRZEŚCIJAN W EGIPCIE KONSPEKT KATECHEZY SZAWLE! SZAWLE! DLACZEGO MNIE PRZEŚLADUJESZ?. O PRZEŚLADOWANIU CHRZEŚCIJAN W EGIPCIE klasy IV-VI szkoły podstawowej Oprac. Ks. Łukasz Skolimowski Warszawa 2012 Przeznaczenie: Szkoła

Bardziej szczegółowo

Ks. Michał Bednarz ZANIM ZACZNIESZ CZYTAĆ PISMO ŚWIĘTE

Ks. Michał Bednarz ZANIM ZACZNIESZ CZYTAĆ PISMO ŚWIĘTE Ks. Michał Bednarz ZANIM ZACZNIESZ CZYTAĆ PISMO ŚWIĘTE 4 by Wydawnictw o BIBLOS, Tarnów 1997 ISBN 83-86889-36-5 SPIS TREŚCI Wstęp.................................. 9 :2 6.,H. 1998 Nihil obs tat Tarnów,

Bardziej szczegółowo

Rok XXIII listopad-grudzień 2013 nr 6(127) cena: 6,00 PLN (w tym 5% VAT) temat na czasie MEDIA KONTRA KOŚCIÓŁ? ISSN 1230-7297 11

Rok XXIII listopad-grudzień 2013 nr 6(127) cena: 6,00 PLN (w tym 5% VAT) temat na czasie MEDIA KONTRA KOŚCIÓŁ? ISSN 1230-7297 11 Rok XXIII listopad-grudzień 2013 nr 6(127) cena: 6,00 PLN (w tym 5% VAT) czasser CA dwumiesięcznik religijno-społeczny dwum iesięcę znik religij ijno no-s -spo łeczny temat na czasie MEDIA KONTRA KOŚCIÓŁ?

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2009 BS/134/2009 WZORY I AUTORYTETY POLAKÓW

Warszawa, październik 2009 BS/134/2009 WZORY I AUTORYTETY POLAKÓW Warszawa, październik 2009 BS/134/2009 WZORY I AUTORYTETY POLAKÓW We współczesnym społeczeństwie dość często mówi się o upadku autorytetów. Poruszane są kwestie braku wzorów osobowych zarówno w działalności

Bardziej szczegółowo

Szczęść Boże, wujku! odpowiedział weselszy już Marcin, a wujek serdecznie uściskał chłopca.

Szczęść Boże, wujku! odpowiedział weselszy już Marcin, a wujek serdecznie uściskał chłopca. Sposób na wszystkie kłopoty Marcin wracał ze szkoły w bardzo złym humorze. Wprawdzie wyjątkowo skończył dziś lekcje trochę wcześniej niż zwykle, ale klasówka z matematyki nie poszła mu najlepiej, a rano

Bardziej szczegółowo

Boże spojrzenie na człowieka 1

Boże spojrzenie na człowieka 1 Boże spojrzenie na człowieka 1 opracował: Artur Trzęsiok Knurów, 24 marca 2006 1 wersja beta 1 Wprowadzenie dla Animatora Człowiek nie może żyć bez miłości. Człowiek pozostaje dla siebie istotą niezrozumiałą,

Bardziej szczegółowo

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Biblia. Najważniejsze zagadnienia cz II

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Biblia. Najważniejsze zagadnienia cz II Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl Wypracowania Biblia Najważniejsze zagadnienia cz II Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by wiedza24h.pl Wszelkie prawa

Bardziej szczegółowo

NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1)

NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1) NAUKA JAK UCZYĆ SIĘ SKUTECZNIE (A2 / B1) CZYTANIE A. Mówi się, że człowiek uczy się całe życie. I jest to bez wątpienia prawda. Bo przecież wiedzę zdobywamy nie tylko w szkole, ale również w pracy, albo

Bardziej szczegółowo

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem!

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem! Proszę bardzo!...książka z przesłaniem! Przesłanie, które daje odpowiedź na pytanie co ja tu właściwie robię? Przesłanie, które odpowie na wszystkie twoje pytania i wątpliwości. Z tej książki dowiesz się,

Bardziej szczegółowo

PRACA ZBIOROWA ELŻBIETA GIL, NINA MAJ, LECH PROKOP. ILUSTROWANY KATALOG POLSKICH POCZTÓWEK O TEMATYCE JAN PAWEŁ II. PAPIESKIE CYTATY I MODLITWY.

PRACA ZBIOROWA ELŻBIETA GIL, NINA MAJ, LECH PROKOP. ILUSTROWANY KATALOG POLSKICH POCZTÓWEK O TEMATYCE JAN PAWEŁ II. PAPIESKIE CYTATY I MODLITWY. PRACA ZBIOROWA ELŻBIETA GIL, NINA MAJ, LECH PROKOP. ILUSTROWANY KATALOG POLSKICH POCZTÓWEK O TEMATYCE JAN PAWEŁ II. PAPIESKIE CYTATY I MODLITWY. CZĘŚĆ I b OPRACOWAŁ I WYKONAŁ LECH PROKOP, UL. ZAMKOWA 2/1,

Bardziej szczegółowo

Historia. (na podstawie Wikipedii) Strona 1

Historia. (na podstawie Wikipedii) Strona 1 Historia (na podstawie Wikipedii) Strona 1 Spis treści 1 Wstęp...3 2 Periodyzacja...3 3 Nauki pomocnicze historii...3 3.A Archeologia...3 3.B Archiwistyka i archiwoznawstwo...4 3.C Chronologia...4 3.D

Bardziej szczegółowo

Przed podróŝą na Litwę

Przed podróŝą na Litwę Przed podróŝą na Litwę Źródło: http://www.hotels-europe.com/lithuania/images/lithuania-map-large.jpg BirŜai to niewielkie miasto litewskie wyznaczone jako miejsce kolejnego, juŝ piątego spotkania przedstawicieli

Bardziej szczegółowo

1. Roland rycerz średniowieczny

1. Roland rycerz średniowieczny 1. Roland rycerz średniowieczny Uczeń: Uczeń: a. 1. Cele lekcji i. a) Wiadomości zna fragmenty tekstu Pieśni o Rolandzie, zna podstawowe wiadomości o zwyczajach i tradycjach rycerzy średniowiecznych, rozumie

Bardziej szczegółowo

raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu

raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu Odpowiedzialny biznes to przede wszystkim uczciwe postępowanie raport z badania przeprowadzonego na zlecenie firmy Danone i Forum Odpowiedzialnego Biznesu Współcześnie coraz więcej mówi się na świecie

Bardziej szczegółowo

Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI

Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI Polish FF Curriculum Translation in Polish Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI 1. Objawienie: Pismo Św. i Tradycja a. Pismo Święte: Części,

Bardziej szczegółowo

Pytania konkursowe. 3. Kim z zawodu był ojciec Karola Wojtyły i gdzie pracował? 4. Przy jakiej ulicy w Wadowicach mieszkali Państwo Wojtyłowie?

Pytania konkursowe. 3. Kim z zawodu był ojciec Karola Wojtyły i gdzie pracował? 4. Przy jakiej ulicy w Wadowicach mieszkali Państwo Wojtyłowie? Pytania konkursowe 1. Podaj imię i nazwisko Jana Pawła II. 2. Podaj imię brata Karola Wojtyły. 3. Kim z zawodu był ojciec Karola Wojtyły i gdzie pracował? 4. Przy jakiej ulicy w Wadowicach mieszkali Państwo

Bardziej szczegółowo

HISTORIA - GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE

HISTORIA - GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE HISTORIA - GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE KLASA I PRAHISTORIA Czas w historii. Klasyfikacja źródeł historycznych. Pradzieje ludzkości. Ocena dopuszczająca: zna pojęcia źródło historyczne, era ; zlokalizuje

Bardziej szczegółowo

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego Sens życia Gdy na początku dnia czynię z wiarą znak krzyża, wymawiając słowa "W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego", Bóg uświęca cały czas i przestrzeń, która otworzy

Bardziej szczegółowo

Warszawa, kwiecień 2013 BS/45/2013 CZY POLACY SKORZYSTAJĄ Z ODPISU PODATKOWEGO NA KOŚCIÓŁ?

Warszawa, kwiecień 2013 BS/45/2013 CZY POLACY SKORZYSTAJĄ Z ODPISU PODATKOWEGO NA KOŚCIÓŁ? Warszawa, kwiecień 2013 BS/45/2013 CZY POLACY SKORZYSTAJĄ Z ODPISU PODATKOWEGO NA KOŚCIÓŁ? Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2013 roku Fundacja Centrum

Bardziej szczegółowo

Ewangelizacja O co w tym chodzi?

Ewangelizacja O co w tym chodzi? Ewangelizacja O co w tym chodzi? Droga małego ewangelizatora ;) Warsztaty ewangelizacyjne: 11 maja 2013 r. Ks. Tomek Moch, Diecezjalna Diakonia Ewangelizacji Ruchu Światło-Życie Archidiecezja Warszawska

Bardziej szczegółowo

Słownictwo: umiejętność radzenia sobie w codziennych sytuacjach, odpowiedni dobór słownictwa, odpowiedni zakres słownictwa.

Słownictwo: umiejętność radzenia sobie w codziennych sytuacjach, odpowiedni dobór słownictwa, odpowiedni zakres słownictwa. język francuski, klasy: 4 6 Zgodnie z WZO, śródroczne i roczne oceny z języka francuskiego w klasach IV VI wyrażone są stopniem w następującej skali: stopień celujący 6, stopień bardzo dobry 5, stopień

Bardziej szczegółowo

Wizyta w Gazecie Krakowskiej

Wizyta w Gazecie Krakowskiej Wizyta w Gazecie Krakowskiej fotoreportaż 15.04.2013 byliśmy w Gazecie Krakowskiej w Nowym Sączu. Dowiedzieliśmy, się jak ciężka i wymagająca jest praca dziennikarza. Opowiedzieli nam o tym pan Paweł Szeliga

Bardziej szczegółowo

WPROWADZENIE. Tworzyć nowe w sobie i świecie

WPROWADZENIE. Tworzyć nowe w sobie i świecie WPROWADZENIE D zień dobry, Przyjaciele. Pragnę powitać tych wszystkich, któ rzy kroczą drogą dalszego energoinformacyjnego rozwoju oraz tych, którzy stawiają na niej dopiero pierwsze kroki. Czy gotowi

Bardziej szczegółowo

Aby otrzymać ocenę BARDZO DOBRĄ, uczeń:

Aby otrzymać ocenę BARDZO DOBRĄ, uczeń: WYMAGANIA EDUKACYJNE JĘZYK ANGIELSKI W KLASACH IV-VI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 13 W SIEMIANOWICACH ŚLĄSKICH Aby otrzymać ocenę BARDZO DOBRĄ, uczeń: Gramatyka i słownictwo: Potrafi poprawnie operować prostymi

Bardziej szczegółowo

to jest właśnie to, co nazywamy procesem życia, doświadczenie, mądrość, wyciąganie konsekwencji, wyciąganie wniosków.

to jest właśnie to, co nazywamy procesem życia, doświadczenie, mądrość, wyciąganie konsekwencji, wyciąganie wniosków. Cześć, Jak to jest, że rzeczywistość mamy tylko jedną i czy aby na pewno tak jest? I na ile to może przydać się Tobie, na ile to może zmienić Twoją perspektywę i pomóc Tobie w osiąganiu tego do czego dążysz?

Bardziej szczegółowo

Nowe życie w Chrystusie

Nowe życie w Chrystusie Nowe życie w Chrystusie ISSN 0239-801X Imprimatur 883/15/A Kuria Metropolitalna Białostocka Spis 32 Roczników Studiów Teologicznych dostępny pod adresami: 1) www.studiateologiczne.pl; 2) www.archibial.pl

Bardziej szczegółowo

były wolne od lęków wyjaśnia, czym charakteryzuje się postępowanie ludzi, którzy mają nadzieję. z tęsknotami Jezusa

były wolne od lęków wyjaśnia, czym charakteryzuje się postępowanie ludzi, którzy mają nadzieję. z tęsknotami Jezusa I. Świadkowie Chrystusa 2 3 4 5 6 określa sposoby odnoszenia się do Boga na wzór Jezusa wyjaśnia, czym charakteryzuje się postępowanie ludzi, którzy mają nadzieję. określa sposoby odnoszenia się do Boga

Bardziej szczegółowo

Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY

Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY Tomasz Kiesling Oborniki 2013 Być jak Teofil dziś Teofil konkretne imię adresata, chrześcijanina, do którego pisze św. Łukasz Ewangelię. Ewangelista przeprowadził wiele rozmów

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIE O ZBLIŻENIU MIĘDZY ROSJĄ A ZACHODEM I STOSUNKACH POLSKO-ROSYJSKICH BS/38/2002 KOMUNIKAT Z BADAŃ

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIE O ZBLIŻENIU MIĘDZY ROSJĄ A ZACHODEM I STOSUNKACH POLSKO-ROSYJSKICH BS/38/2002 KOMUNIKAT Z BADAŃ CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-58 - 95, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

1 Wokół pisania. Rozmowy z autorami Sylwia Pikula

1 Wokół pisania. Rozmowy z autorami Sylwia Pikula 1 Spis treści 2 Spis treści Nota o Autorze......5 W pisaniu nie wracam do przeszłości Rozmowa z Markiem Czuku......6 Świat bez telewizji jest możliwy Rozmowa z ks. Krzysztofem Łuszczkiem.... 10 Zapowiada

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania z religii

Kryteria oceniania z religii Kryteria oceniania z religii OCENA NIEDOSTATECZNA - wykazuje się brakiem jakiejkolwiek wiedzy w zakresie materiału przewidzianego programem, - ma lekceważący stosunek do przedmiotu, do wartości religijnych

Bardziej szczegółowo

1 Rozważania na każdy dzień. Cz. IV Marcin Adam Stradowski J.J. OPs

1 Rozważania na każdy dzień. Cz. IV Marcin Adam Stradowski J.J. OPs 1 2 Spis treści Triduum Paschalne......5 Wielki Czwartek (5 kwietnia)......5 Droga Krzyżowa (6-7 kwietnia Wielki Piątek, Wielka Sobota)......8 Chrystus zmartwychwstał! (8 kwietnia Niedziela Wielkanocna)....

Bardziej szczegółowo

KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII. Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą.

KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII. Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą. KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą. KLASA I Semestr I Ocena dopuszczająca -Umie wykonać znak krzyża, -Zna niektóre modlitwy i wymaga dużej pomocy

Bardziej szczegółowo

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska Nasza ziemia jest zdegenerowana, dzieci przestały być posłuszne rodzicom Tekst przypisywany egipskiemu kapłanowi

Bardziej szczegółowo

1 Mało znane litanie do Świętych

1 Mało znane litanie do Świętych 1 Spis treści 2 Spis treści Słowo wstępne......5 Litania do Świętej Anny......7 Litania do Świętego Judy Tadeusza......9 Litania o Świętej Marii Magdalenie.... 11 Litania do Świętego Jerzego.... 13 Litania

Bardziej szczegółowo

Jan Paweł II JEGO OBRAZ W MOIM SERCU

Jan Paweł II JEGO OBRAZ W MOIM SERCU Jan Paweł II JEGO OBRAZ W MOIM SERCU Jan Paweł II Jan Paweł II właściwie Karol Józef Wojtyła, urodził się 18 maja 1920 w Wadowicach, zmarł 2 kwietnia 2005 w Watykanie polski biskup rzymskokatolicki, biskup

Bardziej szczegółowo

Rysunek: Dominika Ciborowska kl. III b L I G I A. KLASY III D i III B. KATECHETKA: mgr teologii Beata Polkowska

Rysunek: Dominika Ciborowska kl. III b L I G I A. KLASY III D i III B. KATECHETKA: mgr teologii Beata Polkowska RE Rysunek: Dominika Ciborowska kl. III b L I G I A KLASY III D i III B KATECHETKA: mgr teologii Beata Polkowska Duchu Święty przyjdź ZESŁANIE DUCHA ŚWIĘTEGO DOMINIKA CIBOROWSKA KL III D MODLITWA Przyjdź

Bardziej szczegółowo

Medytacja chrześcijańska

Medytacja chrześcijańska Z TRADYCJI MNISZEJ 5 John Main OSB Medytacja chrześcijańska John Main OSB Medytacja chrześcijańska Konferencje z Gethsemani przekład Teresa Lubowiecka Spis treści Wstęp...7 Pierwsza Konferencja...9 Druga

Bardziej szczegółowo

Chcielibyśmy bardziej służyć. Chcielibyśmy bardziej służyć

Chcielibyśmy bardziej służyć. Chcielibyśmy bardziej służyć Chcielibyśmy bardziej służyć Karol Białkowski: Witam serdecznie Piotra Nazaruka, dyrygenta, kompozytora i chyba można tak powiedzieć twórcę chóru Trzeciej Godziny Dnia? Piotr Nazaruk: Twórca to za dużo

Bardziej szczegółowo

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch

1 Ojcostwo na co dzień. Czyli czego dziecko potrzebuje od ojca Krzysztof Pilch 1 2 Spis treści Wstęp......6 Rozdział I: Co wpływa na to, jakim jesteś ojcem?...... 8 Twoje korzenie......8 Stereotypy.... 10 1. Dziecku do prawidłowego rozwoju wystarczy matka.... 11 2. Wychowanie to

Bardziej szczegółowo

Kręć Wrocław! Jak zrobić to lepiej?

Kręć Wrocław! Jak zrobić to lepiej? Kręć Wrocław! Jak zrobić to lepiej? ZANIM POWSTANIE REKLAMA ZANIM POWSTANIE DOBRA REKLAMA Analiza Synteza Kreacja Realizacja Marka (jaka jest, do czego dąży, ambicje, problemy) Do kogo mówimy (grupa docelowa

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA NA LEKCJACH HISTORII W GIMNAZJUM W KLASACH I-III

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA NA LEKCJACH HISTORII W GIMNAZJUM W KLASACH I-III PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA NA LEKCJACH HISTORII W GIMNAZJUM W KLASACH I-III Ważnym elementem procesu dydaktycznego jest ocena, która pozwala określić zakres wiedzy i umiejętności opanowany przez ucznia.

Bardziej szczegółowo

Andrzej Sarwa. O stygmatach, mumiach i innych niezwykłych zjawiskach. Armoryka

Andrzej Sarwa. O stygmatach, mumiach i innych niezwykłych zjawiskach. Armoryka Andrzej Sarwa O stygmatach, mumiach i innych niezwykłych zjawiskach Armoryka Andrzej Sarwa O STYGMATACH, MUMIACH I INNYCH NIEZWYKŁYCH ZJAWISKACH Andrzej Sarwa O STYGMATACH, MUMIACH I INNYCH NIEZWYKŁYCH

Bardziej szczegółowo

Lectio Divina Rz 6,1-14

Lectio Divina Rz 6,1-14 Lectio Divina Rz 6,1-14 1. Czytanie Prowadzący: wezwijmy Ducha św.: Przybądź Duchu Święty... - weźmy do ręki Pismo św.. - Słuchając jak w Kościele śledźmy tekst, aby usłyszeć, co chce nam dzisiaj Jezus

Bardziej szczegółowo

POLACY O WALENTYNKACH W 2001 ROKU

POLACY O WALENTYNKACH W 2001 ROKU POLACY O WALENTYNKACH W 2001 ROKU Warszawa, luty 2001 roku Niemal wszyscy (94%) badani słyszeli o Święcie Zakochanych. Poziom znajomości Walentynek nie zmienił się od trzech lat. Nieco ponad połowa (52%)

Bardziej szczegółowo

SEMINARIUM ODNOWY W DUCHU ŚWIĘTYM

SEMINARIUM ODNOWY W DUCHU ŚWIĘTYM SEMINARIUM ODNOWY W DUCHU ŚWIĘTYM Tydzień wprowadzający Bóg nas "...wezwał świętym powołaniem nie na podstawie naszych czynów, lecz stosownie do własnego postanowienia i łaski, która nam dana została w

Bardziej szczegółowo

To My! W numerze: Wydanie majowe! Redakcja gazetki: Lektury - czy warto je czytać Wiosna - czas na zabawę Strona patrona Dzień MAMY Święta Krzyżówka

To My! W numerze: Wydanie majowe! Redakcja gazetki: Lektury - czy warto je czytać Wiosna - czas na zabawę Strona patrona Dzień MAMY Święta Krzyżówka To My! Wydanie majowe! W numerze: Lektury - czy warto je czytać Wiosna - czas na zabawę Strona patrona Dzień MAMY Święta Krzyżówka Redakcja gazetki: redaktor naczelny - Julia Duchnowska opiekunowie - pan

Bardziej szczegółowo

Patryk D. Garkowski. Repetytorium z historii ogólnej

Patryk D. Garkowski. Repetytorium z historii ogólnej Patryk D. Garkowski Repetytorium z historii ogólnej R e p e t y t o r i u m z h i s t o r i i o g ó l n e j 3 Copyright by Patryk Daniel Garkowski & e-bookowo 2010 ISBN 978-83-62480-21-0 Wydawca: Wydawnictwo

Bardziej szczegółowo

Bóg Ojciec kocha każdego człowieka

Bóg Ojciec kocha każdego człowieka 1 Bóg Ojciec kocha każdego człowieka Bóg kocha mnie, takiego jakim jestem. Raduje się każdym moim gestem. Alleluja Boża radość mnie rozpiera, uuuu (słowa piosenki religijnej) SŁOWA KLUCZE Bóg Ojciec Bóg

Bardziej szczegółowo

Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum

Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum Kryteria oceniania historia kl. I Ocena dopuszczająca. Poziom wymagań konieczny. - zna pojęcia źródło historyczne, era, zlokalizuje na

Bardziej szczegółowo

CIEMNA NOC CIEMNA NOC DUSZY DUSZY. Depresja a kryzys duchowy oczami psychiatry. Gerald G. May. Przełożyła Katarzyna Gdowska

CIEMNA NOC CIEMNA NOC DUSZY DUSZY. Depresja a kryzys duchowy oczami psychiatry. Gerald G. May. Przełożyła Katarzyna Gdowska Gerald G. May CIEMNA NOC CIEMNA NOC DUSZY DUSZY Depresja a kryzys duchowy oczami psychiatry Przełożyła Katarzyna Gdowska WYDAWNICTWO WAM KSIĘŻA JEZUICI WPROWADZENIE Nasza reakcja współczucia i słusznego

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA PROGRAMOWE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z RELIGII DLA KLASY VI.

WYMAGANIA PROGRAMOWE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z RELIGII DLA KLASY VI. WYMAGANIA PROGRAMOWE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z RELIGII DLA KLASY VI. Przedmiot oceny 1. Cytaty z Pisma św., modlitwy, pieśni 2. Zeszyt przedmioto wy 3. Prace domowe 4. Testy i sprawdziany OCENA celująca

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: TURYSTYKA HISTORYCZNA

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: TURYSTYKA HISTORYCZNA Załącznik nr 18 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

Projekt okładki: Borys Kotowski OSB. Redakcja: Jakub Biel OSB

Projekt okładki: Borys Kotowski OSB. Redakcja: Jakub Biel OSB Projekt okładki: Borys Kotowski OSB Redakcja: Jakub Biel OSB Imprimi potest: Opactwo Benedyktynów L.dz. 17/2015, Tyniec, dnia 29.01.2015 o. Szymon Hiżycki OSB, opat tyniecki Wydanie pierwsze: Kraków 2015

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Europejski Viadrina Magdalena Pietrzak Historia Dróg Jakubowych w Europie, ich znaczenie i rozwój 26.02.2013 Wronki Podziałprezentacji 1. Św. Jakub Apostoł 2. Dlaczego Santiago de Compostela?

Bardziej szczegółowo

Sprawdzian nr 1. Rozdział I. Początek wieków średnich. 1. Na taśmie chronologicznej zaznacz i zapisz datę, która rozpoczyna średniowiecze.

Sprawdzian nr 1. Rozdział I. Początek wieków średnich. 1. Na taśmie chronologicznej zaznacz i zapisz datę, która rozpoczyna średniowiecze. Rozdział I. Początek wieków średnich GRUPA A 0 1. Na taśmie chronologicznej zaznacz i zapisz datę, która rozpoczyna średniowiecze. 400 500 600 700 800 2. Uzupełnij poniższe zdania. a) Słowianie zasiedlili

Bardziej szczegółowo

Analiza ankiety ewaluacyjnej dla uczniów dotyczącej wyjazdów kulturowo-językowych organizowanych przez SSP 10 i SG 27 STO

Analiza ankiety ewaluacyjnej dla uczniów dotyczącej wyjazdów kulturowo-językowych organizowanych przez SSP 10 i SG 27 STO Analiza ankiety ewaluacyjnej dla uczniów dotyczącej wyjazdów kulturowo-językowych organizowanych przez SSP 10 i SG 27 STO I. Wprowadzenie Ankieta została przeprowadzona w styczniu 2015 r. i obejmowała

Bardziej szczegółowo

Każdy może zostać fundraiserem wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband

Każdy może zostać fundraiserem wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband Centrum KLUCZ w ramach realizacji projektu PWP OWES INSPRO rozwiązania ponadnarodowe prezentuje wywiad z Becky Gilbert z Deutscher Fundraising Verband, przybliżający dobre praktyki z zakresu zachodniego

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej.

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej. Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej. 1. Skala ocen : GRAMATYKA I SŁOWNICTWO 6 Uczeń bardzo swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIA PUBLICZNA NA TEMAT SONDAŻY BS/55/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2004

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIA PUBLICZNA NA TEMAT SONDAŻY BS/55/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2004 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

XXVIII Niedziela Zwykła

XXVIII Niedziela Zwykła XXVIII Niedziela Zwykła Dla wyeksponowania Bożej Mądrości wobec ludzkiego rozumu, Jezus buduje paradoksalną dysproporcję: za przykład stawia wielbłąda, zwierzę juczne, wytrwałe w pracy i wytrzymałe na

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA Załącznik nr 2 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA Tabela odniesień kierunkowych efektów kształcenia

Bardziej szczegółowo

Nabożeństwo powołaniowo-misyjne

Nabożeństwo powołaniowo-misyjne Nabożeństwo powołaniowo-misyjne Nabożeństwo powołaniowo-misyjne (Wystawienie Najświętszego Sakramentu) K: O Boże, Pasterzu i nauczycielu wiernych, któryś dla zachowania i rozszerzenia swojego Kościoła

Bardziej szczegółowo

Jak czytać ze zrozumieniem Pismo Święte (YC 14-19)?

Jak czytać ze zrozumieniem Pismo Święte (YC 14-19)? Jak czytać ze zrozumieniem Pismo Święte (YC 14-19)? Mój pierwszy nauczyciel języka hebrajskiego bił mnie linijką po dłoni, gdy ośmieliłem się dotknąć palcem świętych liter Pięcioksięgu. (R. Brandstaetter,

Bardziej szczegółowo

I. WYSPA Z LOTU PTAKA I. WYSPA Z LOTU PTAKA

I. WYSPA Z LOTU PTAKA I. WYSPA Z LOTU PTAKA I. WYSPA Z LOTU PTAKA I. WYSPA Z LOTU PTAKA 13 WYPRAWA NA WYSPĘ ANGIELSKICH CZASÓW J eżeli wyobrazimy sobie angielską gramatykę jako rozległą wyspę, którą chcemy poznać i poczuć się na niej możliwie swobodnie,

Bardziej szczegółowo

APOSTOŁ PAWEŁ I SYLAS

APOSTOŁ PAWEŁ I SYLAS APOSTOŁ PAWEŁ I SYLAS Tekst biblijny: Dz. Ap. 16, 11 22 Tekst pamięciowy: 2 Kor. 5, 17 Tak więc, jeśli ktoś jest w Chrystusie, nowym jest stworzeniem; stare przeminęło, oto wszystko stało się nowe. Boże

Bardziej szczegółowo

Liczą się proste rozwiązania wizyta w warsztacie

Liczą się proste rozwiązania wizyta w warsztacie Liczą się proste rozwiązania wizyta w warsztacie Szybciej poznaję ceny. To wszystko upraszcza. Mistrz konstrukcji metalowych, Martin Elsässer, w rozmowie o czasie. Liczą się proste rozwiązania wizyta w

Bardziej szczegółowo

Wymagania programowe i kryteria oceniania - religia. Jest wzorem dla innych pod względem: pilności, odpowiedzialności, samodzielności.

Wymagania programowe i kryteria oceniania - religia. Jest wzorem dla innych pod względem: pilności, odpowiedzialności, samodzielności. Wymagania programowe i kryteria oceniania - religia I. Podstawowe: Na ocenę celującą uczeń: Prowadzi zeszyt i odrabia zadania domowe. Jest wzorem dla innych pod względem: pilności, odpowiedzialności, samodzielności.

Bardziej szczegółowo

Zestaw pytań o Janie Pawle II

Zestaw pytań o Janie Pawle II Zestaw pytań o Janie Pawle II 1. Jakie wydarzenie miało miejsce 18.02.1941r? 2. Dokąd Karol Wojtyła przeprowadził się wraz z ojcem w sierpniu 1938 r? 3. Jak miała na imię matka Ojca Św.? 4. Kiedy został

Bardziej szczegółowo

PERIODYK KOŁA NAUKOWEGO TEOLOGÓW

PERIODYK KOŁA NAUKOWEGO TEOLOGÓW Initium Nr 41-42 (2010/2011) CZASOPISMO TEOLOGICZNYCH POSZUKIWAŃ PERIODYK KOŁA NAUKOWEGO TEOLOGÓW WYDZIAŁ TEOLOGICZNY UNIWERSYTETU ŚLĄSKIEGO W KATOWICACH KATOWICE 2011 Spis treści Spis treści Redakcja

Bardziej szczegółowo

Warszawa, styczeń 2012 BS/8/2012 ROLA DZIADKÓW W NASZYM ŻYCIU

Warszawa, styczeń 2012 BS/8/2012 ROLA DZIADKÓW W NASZYM ŻYCIU Warszawa, styczeń 2012 BS/8/2012 ROLA DZIADKÓW W NASZYM ŻYCIU Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 13 stycznia 2011 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej ul. Żurawia

Bardziej szczegółowo

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Poziom Rozumienie ze słuchu Rozumienie tekstu pisanego Wypowiedź pisemna Wypowiedź ustna A1 Rozumiem proste słowa i potoczne

Bardziej szczegółowo

Odpowiedzialne rodzicielstwo. Strumienie, 20 XI 2010 r.

Odpowiedzialne rodzicielstwo. Strumienie, 20 XI 2010 r. Odpowiedzialne rodzicielstwo Strumienie, 20 XI 2010 r. Płodność miłości małżeńskiej (1) Bóg im błogosławił, mówiąc do nich: «Bądźcie płodni i rozmnażajcie się, abyście zaludnili ziemię» (Rdz 1, 26-18)

Bardziej szczegółowo

ROZKŁAD MATERIAŁU NAUCZANIA RELIGII W KLASACH I LICEUM. TEMAT Godz. TREŚCI NAUCZANIA WYNIKAJĄCE Z PODSTAWY PROGRAMOWEJ KATECHEZY Czas realizacji

ROZKŁAD MATERIAŁU NAUCZANIA RELIGII W KLASACH I LICEUM. TEMAT Godz. TREŚCI NAUCZANIA WYNIKAJĄCE Z PODSTAWY PROGRAMOWEJ KATECHEZY Czas realizacji ROZKŁAD MATERIAŁU NAUCZANIA RELIGII W KLASACH I LICEUM Numer programu : AZ-4-01/10 Tytuł programu: Świadek Chrystusa Numer podręcznika AZ-41-01/10-Wa-1/12 Tytuł podręcznika: Być świadkiem Zmartwychwstałego

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania z religii dla klasy IV technikum

Kryteria oceniania z religii dla klasy IV technikum Kryteria oceniania z religii dla klasy IV technikum ROZDZIAŁ CELUJĄCY BARDZO DOBRY DOBRY DOSTATECZNY DOPUSZCZAJĄCY NIEDOSTATECZNY I. Będziesz miłował Pana Boga swego Miejcie odwagę żyć dla Miłości, Bóg

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania z religii dla klasy pierwszej liceum

Kryteria oceniania z religii dla klasy pierwszej liceum Kryteria oceniania z religii dla klasy pierwszej liceum ROZDZIAŁ CELUJĄCY BARDZO DOBRY DOBRY DOSTATECZNY DOPUSZCZAJĄCY NIEDOSTATECZNY I. Kim jestem? 2. Uzupełnia zdobytą na 3. Aktywnie uczestniczy w lekcji

Bardziej szczegółowo

Nieznane oblicze pontyfikatu

Nieznane oblicze pontyfikatu Nieznane oblicze pontyfikatu Jana Pawła II Grzegorz Polak Nieznane oblicze pontyfikatu Jana Pawła II Okruchy z papieskiego stołu Kraków 2011 Współpraca: Aleksandra Bajka Opracowanie graficzne: Dariusz

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: STUDIA HISTORYCZNO-SPOŁECZNE Załącznik nr 16 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci

Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci Anna Kalbarczyk Najważniejsze lata czyli jak rozumieć rysunki małych dzieci Rozwój osobowości dziecka w wieku od 2 do 6 lat na podstawie jego

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI Warszawa, październik 00 BS/0/00 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI CBOS, wspólnie z ośrodkami badania opinii społecznej z innych państw, uczestniczy w programie World Public Opinion. Jest to program

Bardziej szczegółowo

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec Wstęp Historia Fizyki dr Ewa Pawelec 1 Co to jest historia, a co fizyka? Po czym odróżnić fizykę od reszty nauk przyrodniczych, nauki przyrodnicze od humanistycznych a to wszystko od magii? Szkolne przedstawienie

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI

KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI KRYTERIA OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO W KLASACH IV - VI Ocena celująca: uczeń swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi w rozkładzie materiału z łatwością buduje spójne zdania proste i

Bardziej szczegółowo

Praktyczny Kurs Modlitwy

Praktyczny Kurs Modlitwy ks. Zbigniew Paweł Maciejewski Praktyczny Kurs Modlitwy Czy chcesz wreszcie poznać prosty sposób modlitwy, który zmieni Twoje życie? Wydawnictwo NATAN Copyright by Wydawnictwo NATAN Copyright by ks. Zbigniew

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Ian Wood - Królestwa Merowingów 450-751. Spis treści

Księgarnia PWN: Ian Wood - Królestwa Merowingów 450-751. Spis treści Księgarnia PWN: Ian Wood - Królestwa Merowingów 450-751 Przedmowa.................................. 11 Wstęp. Konstruowanie historii Merowingów.............. 13 Rozdział I. Barbarzyńcy w Galii......................

Bardziej szczegółowo

Usługi finansowe. Raport z badania ilościowego przeprowadzonego w Internecie. 7-25 października 2004

Usługi finansowe. Raport z badania ilościowego przeprowadzonego w Internecie. 7-25 października 2004 Usługi finansowe Raport z badania ilościowego przeprowadzonego w Internecie 7-25 października 2004 Spis treści Podsumowanie... 3 O badaniu... 6 Znajomość dostępnych w Internecie usług finansowych. Źródła

Bardziej szczegółowo

Modlitwa ciągła nieustająca dopomaga do działania we wszystkim w imieniu Pana Jezusa, a wtenczas wszystkie zwroty na siebie ustają.

Modlitwa ciągła nieustająca dopomaga do działania we wszystkim w imieniu Pana Jezusa, a wtenczas wszystkie zwroty na siebie ustają. Modlitwa ciągła nieustająca dopomaga do działania we wszystkim w imieniu Pana Jezusa, a wtenczas wszystkie zwroty na siebie ustają. /Matka Celina Zapiski -17.VI.1883r./...dziecko drogie, chcę ci objaśnić...ogólną

Bardziej szczegółowo

Fundacja Pro Memoria Problemy współczesności

Fundacja Pro Memoria Problemy współczesności Problemy współczesności Obecnie przeżywamy okres, w którym ludzkość znalazła się w stadium dotychczas nieznanych, wielkich problemów cywilizacyjnych. Jesteśmy świadkami nagromadzenia się przeróżnych trudności,

Bardziej szczegółowo

Edukacja na rzecz Pokoju. Nauczanie rozwiązywania konfliktów wsród Dzieci ze szkoły podstawowej Tanya Ryskind tanyaryskind@gmail.

Edukacja na rzecz Pokoju. Nauczanie rozwiązywania konfliktów wsród Dzieci ze szkoły podstawowej Tanya Ryskind tanyaryskind@gmail. Edukacja na rzecz Pokoju Nauczanie rozwiązywania konfliktów wsród Dzieci ze szkoły podstawowej Tanya Ryskind tanyaryskind@gmail.com Zaproszenie do Pokojowej Edukacji Dr Maria Montessori (1870 1952) Znana

Bardziej szczegółowo

W MOJEJ RODZINIE WYWIAD Z OPĄ!!!

W MOJEJ RODZINIE WYWIAD Z OPĄ!!! W MOJEJ RODZINIE WYWIAD Z OPĄ!!! W dniu 30-04-2010 roku przeprowadziłem wywiad z moim opą -tak nazywam swojego holenderskiego dziadka, na bardzo polski temat-solidarność. Ten dzień jest może najlepszy

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA JĘZYK ANGIELSKI klasy IV - VI Opracowanie: Katarzyna Drożdżal Przedmiotowe zasady oceniania z języka angielskiego opracowano na podstawie: Statutu Szkoły Podstawowej im. Karola

Bardziej szczegółowo

MIKOŁAJ HERBST, ANETA SOBOTKA AWANS PRZEZ WYKSZTAŁCENIE? WYBORY I ŚCIEŻKI EDUKACYJNE ASPIRUJĄCYCH DO WYŻSZEGO STATUSU SPOŁECZNEGO

MIKOŁAJ HERBST, ANETA SOBOTKA AWANS PRZEZ WYKSZTAŁCENIE? WYBORY I ŚCIEŻKI EDUKACYJNE ASPIRUJĄCYCH DO WYŻSZEGO STATUSU SPOŁECZNEGO MIKOŁAJ HERBST, ANETA SOBOTKA AWANS PRZEZ WYKSZTAŁCENIE? WYBORY I ŚCIEŻKI EDUKACYJNE ASPIRUJĄCYCH DO WYŻSZEGO STATUSU SPOŁECZNEGO Szkolnictwo wyższe - przemiany lat 90-tych Spektakularny boom edukacyjny

Bardziej szczegółowo

Młodzi internauci - od paradygmatu ryzyka do paradygmatu szans. prof. UAM dr hab. Jacek Pyżalski Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu

Młodzi internauci - od paradygmatu ryzyka do paradygmatu szans. prof. UAM dr hab. Jacek Pyżalski Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu Młodzi internauci - od paradygmatu ryzyka do paradygmatu szans prof. UAM dr hab. Jacek Pyżalski Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu Paradygmat ryzyka Właściwie od początku badań internetu (por. Kraut)

Bardziej szczegółowo

PODSTAWA PROGRAMOWA NAUCZANIA RELIGII PRAWOSŁANEJ POLSKIEGO AUTOKEFALICZNEGO KOŚCIOŁA PRAWOSŁAWNEGO SZKOŁA PODSTAWOWA

PODSTAWA PROGRAMOWA NAUCZANIA RELIGII PRAWOSŁANEJ POLSKIEGO AUTOKEFALICZNEGO KOŚCIOŁA PRAWOSŁAWNEGO SZKOŁA PODSTAWOWA PODSTAWA PROGRAMOWA NAUCZANIA RELIGII PRAWOSŁANEJ POLSKIEGO AUTOKEFALICZNEGO KOŚCIOŁA PRAWOSŁAWNEGO SZKOŁA PODSTAWOWA Szkoła podstawowa Etap I Klasy I- III Cele katechetyczne: 1. Zachęcanie do aktywnego

Bardziej szczegółowo

11. Licheń. Bazylika górna. Modlitwa o powstanie Katolickiego Królestwa Narodu Polskiego

11. Licheń. Bazylika górna. Modlitwa o powstanie Katolickiego Królestwa Narodu Polskiego 11. Licheń. Bazylika górna. Modlitwa o powstanie Katolickiego Królestwa Narodu Polskiego MARIA REGINA POLONIAE NR 6 / 18 / 2015 Na naszą modlitwę w Bazylice górnej musieliśmy poczekać z powodu koncertu,

Bardziej szczegółowo

Biblia dla Dzieci. przedstawia. Kobieta Przy Studni

Biblia dla Dzieci. przedstawia. Kobieta Przy Studni Biblia dla Dzieci przedstawia Kobieta Przy Studni Autor: Edward Hughes Ilustracje: Lazarus Redakcja: Ruth Klassen Tłumaczenie: Joanna Kowalska Druk i oprawa: Bible for Children www.m1914.org 2014 Bible

Bardziej szczegółowo

DOMOWY KOŚCIÓŁ OD KUCHNI część I przebieg spotkania kręgu rejonowego

DOMOWY KOŚCIÓŁ OD KUCHNI część I przebieg spotkania kręgu rejonowego DOMOWY KOŚCIÓŁ OD KUCHNI część I przebieg spotkania kręgu rejonowego Ktoś kiedyś powiedział, że ruch dzieli się na tych, którzy pełnią jakieś posługi i tych, którzy będą je pełnili. To bardzo ogólne, pozornie

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo