Jak Budowano LHC. Andrzej SIEMKO CERN, Departament Technologii Akceleratorów

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Jak Budowano LHC. Andrzej SIEMKO CERN, Departament Technologii Akceleratorów"

Transkrypt

1 Jak Budowano LHC Andrzej SIEMKO CERN, Departament Technologii Akceleratorów

2 Plan wykładu Czym jest Wielki Zderzacz Hadronów LHC Wybrane wyzwania LHC Nadprzewodnictwo w LHC i urządzenia nadprzewodnikowe Kriogenika LHC Czy zawsze jest tak jakbyśmy tego chcieli? Podsumowanie

3 Dwa bieguny w badaniu struktury materii Akceleratory Mikroskopy Lunety Optyczne i radioteleskopy Współczesne akceleratory wraz z detektorami cząstek można uznać za bardzo czułe mikroskopy, lub poprawniej atto-skopy! λ = h/p T = 1 TeV λ m

4 Jak poznać lepiej strukturę materii? Dwie drogi do lepszego poznania fundamentalnej struktury materii Wzrost energii Wzrost precyzji Nowe zjawiska (nowa fizyka) są spodziewane gdy użyteczna energia > mc 2 [ 2] Znane zjawiska badane z większa precyzja mogą pokazać niezgodności z istniejącymi teoriami

5 Czym jest Wielki Zderzacz Hadronów LHC? Akcelerator zderzający protony o energii 7 TeV Najważniejsze daty Projektu LHC: 1982 : Pierwsze idee i opracowania 1994 : Zatwierdzenie projektu LHC przez Rade CERN 1996 : Decyzja o rozpoczęciu budowy 2004 : Początek instalacji LHC 2006 : Początek uruchamiania systemów technicznych 2008 : Początek pracy akceleratora z wiązkami protonów 2008 : Niespodziewana awaria : planowana praca i eksperymenty fizyczne Największe i najbardziej złożone urządzenie ( maszyna ) jakie kiedykolwiek zostało zbudowane

6 LHC Wyzwania LHC pierwszy akcelerator z magnesami nadprzewodnikowymi chłodzonymi nadpłynnym helem o temperaturze T=1.9 K: Nowe materiały Nowe technologie produkcji, Nowe systemy detekcji i zabezpieczenia, Niezawodność

7 Główne parametry LHC Energia nominalna Energia początkowa (injection) Obwód pierścienia Średnica pierścienia 7 TeV 450 GeV m ~8.6 km Pierścień podzielony jest na: 8 sektorów składających sie z 8 łuków po ca. 2600m i 8 sekcji prostych po ca. 700m 4 punkty przecięcia wiązek

8 LHC jest podwójnym synchrotronem o ośmiokrotnej symetrii: 8 sektorów IR4: RF + Beam instrumentation IR5:CMS IR6: Beam dumping system Beam dump blocks 8 łuków 8 sekcji prostych (po ca. 700m) IR3: Momentum Cleaning (warm) IR7: Betatron Cleaning (warm) 4 punkty przecięcia wiązek IR2:ALICE IR8: LHC-B IR1: ATLAS Injection Injection

9 Regular arc: Magnesy 1232 główne dipole główne kwadrupole magnesów korekcyjnych 4928 multipolowych magnesów korekcyjnych 9

10 Połączenie poprzez moduł serwisowy Regular arc: Kriogenika Kriogeniczna linia dystrybucyjna (26 km) Statyczny nadciekły hel o temperaturze 1.9 K w izolowanych komorkach R.Schmidt - TU Darmstadt kriogenicznych o długości 214 m Januar

11 Ultra wysoka próżnia wiązki Beam 1 + Beam 2 Regular arc: Próżnia Próżnia izolacyjna w kriogenicznej linii dystrybucyjnej Próżnia izolacyjna w kriostatach magnesów 11

12 Magnesy nadprzewodnikowe LHC

13 Parametry magnesów LHC Liczba głównych dipoli 1232 Pole dipolowe dla 7 TeV 8.33 T Prąd w dipolach dla 7 TeV A Energia zmagazynowana w dipolach 10 GJ Całkowita liczba magnesów ~9600 Liczba obwodów elektrycznych 1766

14 Nadprzewodnictwo Nadprzewodnictwo jest cechą wielu pierwiastków i materiałów polegającą na tym, że w pewnych warunkach maja one zerową rezystancję Poprawne określenie nadprzewodnictwa wymaga spełnienia jednocześnie dwóch warunków: zaniku oporu elektrycznego doskonałego diamagnetyzmu materiałów nadprzewodzących, zwanego efektem Meissnera

15 Odkrycie nadprzewodnictwa 1908 Kamerlingh Onnes skrapla hel 1911 Pomiar zależności R-T dla rtęci Metal TC [K] TC [ C] Nb Pb V La Ta Hg Sn In Pd Cr Tl Al Zn Ti Rh Podstawową właściwością stanu nadprzewodzącego jest to, że prąd elektryczny może płynąć bez występowania różnicy potencjałów

16 Rodzaje nadprzewodnictwa Wyróżnia się dwa podstawowe typy nadprzewodnictwa: Nadprzewodnictwo I-go rodzaju, które występuje głownie w czystych metalach Nadprzewodnictwo II-go rodzaju, charakterystyczne dla stopów metalicznych oraz tzw. nadprzewodnikach wysokotemperaturowych

17 Nadprzewodniki I i II rodzaju B c2 B c2 (T) Stan normalny Stan nadprzewodzący drugiego rodzaju (stan mieszany) ρ = 0 B 0 Indukcja [T] B c1 Stan mieszany B c1 (T) Stan Meissnera Stan nadprzewodzący pierwszego rodzaju (stan Meissnera) ρ = 0 B = 0 0 Temperatura [K] T c

18 Nadprzewodniki II rodzaju Kwantowanie strumienia magnetycznego przechodzącego przez nadprzewodzące pętle prądowe B I

19 Sieć wirów

20 Diagram fazowy - powierzchnia krytyczna J c Gęstość prądu [A/m 2 ] Temperatura krytyczna T c Krytyczna gęstość prądu J c Krytyczne pole magnetyczne B c Indukcja [T] B c Stan nadprzewodzący: T c T < T c, J < J c, B < B c Temperatura [K] LHC wykorzystuje: Klasyczne nadprzewodniki niskotemperaturowe stop Nb-Ti Wysokotemperaturowe nadprzewodniki typu BSCO Bi-2223

21 Nadprzewodniki LHC km kabli Cu/Nb-Ti

22 Produkcja nadprzewodników typu Nb-Ti ~ 1 m Ø~ 20 cm Nb-Ti Folia Nb Cylinder z Cu Uszczelnienie i odpompowanie Ekstruzja i ciągnienie ~ 10 m Ø~ 7cm

23 Produkcja nadprzewodników typu Nb-Ti Dalsze wielokrotne ciągnienie połączone z obróbką cieplną Redukcja średnicy od Ø 7 cm to Ø 1-5 mm Ostateczne ciągnienie połączone z formowaniem kształtu sześciokątnego i ciecie na odcinki ~ 1 m

24 Produkcja nadprzewodników typu Nb-Ti 1 m 20 cm Copper bar ca hexagons Copper tube

25 Produkcja w przemyśle: montaż cewek nadprzewodnikowych

26 Produkcja w przemyśle

27 Montaż finalny magnesów w kriostatach

28 Testy w stacji testów

29

30 Podroż 100m pod ziemie

31 i podroż w tunelu km z prędkością 2 km/h! Waga urządzeń w tunelu: t

32 Instalacja setki tysięcy połączeń

33 Magnesy nadprzewodnikowe w tunelu LHC Magnesy w regularnej części łuku LHC 1232 główne magnesy dipolowe 474 ogniskujące magnesy kwadrupolowe plus około 8000 magnesów korekcyjnych 7 th November last interconnection 30 th of april all interconnections are closed

34 Jak Budowano LHC

35 Jak Budowano LHC

36 Jak Budowano LHC

37 Jak Budowano LHC

38 Jak Budowano LHC

39 Jak Budowano LHC

40 Parametry wiązki protonów LHC Częstotliwość obiegu wiązki khz Liczba paczek w wiązce 2808 Liczba protonów w paczce 1.15 x Średnica paczki w punkcie zderzeń 16µm Długość paczki 7.55 cm Odstęp miedzy paczkami ~7 m Energia wiązki 2 * 360 MJ Prąd wiązki 0.54 A

41

42

43 Energia wiazek LHC Momentum at collision 7 TeV (1 ev = 1, Joule) Number of bunches 2808 Protons per bunch Total number of protons (1 ng of H + ) Energia zmagazynowana w 2 wiązkach: Energia potrzebna do stopienia 1 tony Cu: 724 MJoule 700 MJoule 700 MJ może stopić 1 tonę miedzi 700 MJ zdysypowane w czasie 88 µs / TW Moc wszystkich elektrowni na świecie 3.8 TW 43

44 Absorber beam absorber (graphite) about 8 m concrete shielding 44

45

46 Chłodzenie nadciekłym helem Nadciekły hel - doskonałe chłodzenie!!! Ale także: Brak lepkości: Penetracja szczelin, problemy szczelności spoin!! Silny spadek ciepła właściwego materiałów dla zakresu T < T λ Wrazliwość na quench (przejście rezystywne)

47 Chłodzenie nadpłynym helem Zwykły hel gazowy to atomy izotopu 4 He. Przy normalnym ciśnieniu atmosferycznym 4 He skrapla się w T = 4.22 K. Przy obniżeniu ciśnienia do 50 mbar T < 2.17K (T λ = 2.17 K punkt λ ) zachodzi dramatyczna zmiana jego właściwości K K T He II I He I I He Najbardziej niezwykłą zdolnością nadpłynnego helu jest to, ze ciepło może w nim płynąć bez występowania gradientu temperatury Nadpłynność jest zjawiskiem nadprzewodnictwa ciepła Andrzej Siemko, CERN

48 Nadpłynność efekt kapilarny

49 Nadpłynność efekt fontannowy

50 Kriogenika LHC Point 8 Storage QSCC QSCA QSRA QSCB QSRB QSCC Surface Shaft QURA QUIC Cavern QURC QURC Sector 7-8 Sector 8-1 Tunnel

51 LHC - najzimniejsze części wszechświata

52 Protekcja urządzeń nadprzewodnikowych UJ27 RA27 UJ32 RE28 UJ26 UA27 ALICE TZ32 PZ45 PX46 PM45 Point 5 PM54 TX46 UJ47 UJ53 UX45 UJ46 UP53 RZ54 PM56 Point 6 RA43 UJ44 UJ56 RE48 RE52 UJ43 RR53 UJ57 UL46 UA47 RR57 PX64 UXC55 UD62 UL44 US45 UL56 USC55 UA43 TU56 TD68 PM65 PZ65 UW45 UJ561 RE58 RE62 RE42 UP62 PZ 33 CMS RA63 UJ62 TX64 RZ33 RE38 Point 4 UJ63 UA Elektrycznych obwodów UX65 UJ64 UL64 UJ66 PM32 UJ33 RA67 UL66 UW65 US65 UA67 UJ67 magnesów nadprzewodnikowych Point 3.3 PGC2 UX25 Point 3.2 RA Kanałów zabezpieczających urządzenia nadprzewodnikowe Point 2 PM25 UL24 US25 UW25 PX24 UL26 Point 8 SPS 4000 Monitorów strat wiązki UA23 PM85 UW85 PX84 UA83 UJ24 UJ23 Point 1 PGC8 PZ85 RA23 LSS4 Point 1.8 PM15 UL86 RH23 US85 RE22 PM18 PX16 PX15 TJ 8 PX14 UJ22 P M I 2 UA87 UL84 RA83 RE18 UJ18 US15 UJ87 TI 8 RR17 UL14 UJ13 UJ88 UJ17 UL16 UJ84 TI 2 RE88 UJ14 RR13 RE12 TX84 RT18 UJ86 RA87 UX85 RH87 TI18 UJ12 UJ16 UX15 TI12 LHCb RT12 USA15 ATLAS PX56 Point 7 PM76 RE82 UJ83 RE78 TZ76 RE68 RE72 RR77 UJ76 UJ68 TD68 RR73 UD68 UP68

53 Uruchamianie LHC 10/09/2008

54 10/09/2008

55 Czy zawsze wszystko jest tak jak tego chcielibyśmy? Not really.

56 19/ poważna awaria 56

57 Wystarczyło, ze wśród połączeń 13kA jedno było wadliwe

58 Co potrafi zrobić duże ciśnienie!!! 58

59 Czy zawsze wszystko jest tak jak tego chcielibyśmy? W projekcie takim jak LHC, przy jego bezprecedensowej skali złożoności unikatowości technologicznym nowatorstwie Problemy techniczne musza wystąpić Ważne jest by te problemy zidentyfikować, zrozumieć i rozwiązać Przyczyny ostatniej awarii są już wyjaśnione i zakończył sie proces naprawy, Ponowne uruchomienie LHC potrwa jeszcze kilka miesięcy

60 Podsumowanie Badania naukowe, a w szczególności badania w dziedzinie fizyki eksperymentalnej, są ściśle sprzężone z rozwojem techniki i tzw. wysokich technologii Rozwój wysokich technologii, wymaganych w większości badan fizycznych, umożliwia odkrywanie i zrozumienie nowych zjawisk, co w efekcie prowadzi do dalszego rozwoju, coraz to nowszych technologii Wiele z opracowanych nowych technologii znajdzie późniejsze zastosowania zarówno w przemyśle, jak i w życiu codziennym Należy pamiętać, że badania naukowe w dzisiejszych laboratoriach fizycznych to technika jutra Andrzej Siemko, CERN

61 Dziękuję za uwagę A ja najbardziej lubię akcelerator van de Graaffa Andrzej Siemko, CERN 61

Jak Budowano LHC. Andrzej SIEMKO CERN, Departament Technologii Akceleratorów

Jak Budowano LHC. Andrzej SIEMKO CERN, Departament Technologii Akceleratorów Jak Budowano LHC Andrzej SIEMKO CERN, Departament Technologii Akceleratorów Plan wykładu Wstęp Czym jest Wielki Zderzacz Hadronów LHC Wybrane wyzwania LHC Nadprzewodnictwo w LHC i urządzenia nadprzewodnikowe

Bardziej szczegółowo

Jak budowano LHC. Andrzej SIEMKO CERN, Departament Technologii Akceleratorów

Jak budowano LHC. Andrzej SIEMKO CERN, Departament Technologii Akceleratorów Jak budowano LHC Andrzej SIEMKO CERN, Departament Technologii Akceleratorów Plan wykładu Wstęp Czym jest Wielki Zderzacz Hadronów LHC Wybrane wyzwania LHC Nadprzewodnictwo w LHC i urządzenia nadprzewodnikowe

Bardziej szczegółowo

POLITECHNIKA POZNAŃSKA Wydział: BMiZ Kierunek: MiBM / KMiU Prowadzący: dr hab. Tomasz Stręk Przygotował: Adrian Norek Plan prezentacji 1. Wprowadzenie 2. Chłodzenie największego na świecie magnesu w CERN

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD 8. Wszechświat cząstek elementarnych dla przyrodników. Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW 25.11.2011

WYKŁAD 8. Wszechświat cząstek elementarnych dla przyrodników. Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW 25.11.2011 Wszechświat cząstek elementarnych dla przyrodników WYKŁAD 8 Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW 25.11.2011 Współczesne eksperymenty Wprowadzenie Akceleratory Zderzacze Detektory LHC Mapa drogowa Współczesne

Bardziej szczegółowo

Udział naukowców z Politechniki Krakowskiej w programie Wielkiego Zderzacza Hadronów (LHC) w CERNie to już 18 lat!

Udział naukowców z Politechniki Krakowskiej w programie Wielkiego Zderzacza Hadronów (LHC) w CERNie to już 18 lat! Udział naukowców z Politechniki Krakowskiej w programie Wielkiego Zderzacza Hadronów (LHC) w CERNie to już 18 lat! Błażej Skoczeń 1 Jednym z najbardziej prestiżowych ośrodków naukowych w Europie i na Świecie

Bardziej szczegółowo

Wyzwania Technologiczne Wielkiego Zderzacza Cząstek (LHC( LHC) w CERN w Genewie Jan Kulka

Wyzwania Technologiczne Wielkiego Zderzacza Cząstek (LHC( LHC) w CERN w Genewie Jan Kulka Wyzwania Technologiczne Wielkiego Zderzacza Cząstek (LHC( LHC) w CERN w Genewie Jan Kulka 13-04 04-2010 - Po co nam Wielki Zderzacz Hadronów? - Zespół akceleratorów wokół LHC - Podstawowe systemy LHC -

Bardziej szczegółowo

EDUKACYJNE ZASOBY CERN

EDUKACYJNE ZASOBY CERN EDUKACYJNE ZASOBY CERN Prezentację przygotowały: Bożena Kania, Gimnazjum nr 9 w Lublinie Ewa Pilorz, Gimnazjum nr 15 w Lublinie Joanna Russa-Resztak, IX Liceum Ogólnokształcące w Lublinie po szkoleniu

Bardziej szczegółowo

Wybrane zagadnienia fizyki jądrowej i cząstek elementarnych. Seweryn Kowalski

Wybrane zagadnienia fizyki jądrowej i cząstek elementarnych. Seweryn Kowalski Wybrane zagadnienia fizyki jądrowej i cząstek elementarnych Seweryn Kowalski Listopad 2007 Akceleratory Co to jest akcelerator Każde urządzenie zdolne do przyspieszania cząstek, jonów naładowanych do wysokich

Bardziej szczegółowo

Akceleratory Cząstek

Akceleratory Cząstek M. Trzebiński Akceleratory cząstek 1/30 Akceleratory Cząstek Maciej Trzebiński Instytut Fizyki Jądrowej Polskiej Akademii Nauki Praktyki studenckie na LHC IFJ PAN, 23 sierpnia 2016 Obserwacje w makroświecie

Bardziej szczegółowo

Witamy w CERNie. Bolesław Pietrzyk LAPP Annecy (F) Wykład przygotowany przez polskich fizyków w CERNie.

Witamy w CERNie. Bolesław Pietrzyk LAPP Annecy (F) Wykład przygotowany przez polskich fizyków w CERNie. Witamy w CERNie Bolesław Pietrzyk LAPP Annecy (F) Wykład przygotowany przez polskich fizyków w CERNie bolek.pietrzyk@cern.ch 4 lipca 2012 Joe Incandela (CMS) Fabiola Gianotti (ATLAS) Première rencontre

Bardziej szczegółowo

W jaki sposób dokonujemy odkryć w fizyce cząstek elementarnych? Maciej Trzebiński

W jaki sposób dokonujemy odkryć w fizyce cząstek elementarnych? Maciej Trzebiński W jaki sposób dokonujemy odkryć w fizyce cząstek elementarnych? Maciej Trzebiński Instytut Fizyki Jądrowej im. Henryka Niewodniczańskiego Polskiej Akademii Nauk Gimli Glider Boeing 767-233 lot: Air Canada

Bardziej szczegółowo

Nadprzewodnictwo i efekt Meissnera oraz ich wykorzystanie.

Nadprzewodnictwo i efekt Meissnera oraz ich wykorzystanie. Nadprzewodnictwo i efekt Meissnera oraz ich wykorzystanie. Aleksandra Galikowska IMM, sem.2, st.ii Spis treści 1. Wstęp, historia... 3 2. Nadprzewodnictwo... 4 3. Własności nadprzewodników... 5 3. Teoria

Bardziej szczegółowo

Techniki niskotemperaturowe w medycynie

Techniki niskotemperaturowe w medycynie Politechnika Gdańska Wydział Mechaniczny Katedra Energetyki i Aparatury Przemysłowej Zakład Termodynamiki, Chłodnictwa i Klimatyzacji Przedmiot: Techniki niskotemperaturowe w medycynie Temat: Zmiana własności

Bardziej szczegółowo

KRIOGENIKA HELOWA I NADPRZEWODNICTWO W DUŻYCH URZĄDZENIACH BADAWCZYCH OD NAUKI DO GOSPODARKI

KRIOGENIKA HELOWA I NADPRZEWODNICTWO W DUŻYCH URZĄDZENIACH BADAWCZYCH OD NAUKI DO GOSPODARKI KRIOGENIKA HELOWA I NADPRZEWODNICTWO W DUŻYCH URZĄDZENIACH BADAWCZYCH OD NAUKI DO GOSPODARKI Maciej CHOROWSKI Politechnika Wrocławska Wydział Mechaniczno-Energetyczny 10 lipca 2008 roku minęło 100 lat

Bardziej szczegółowo

POLITECHNIKA GDAŃSKA WYDZIAŁ MECHANICZNY

POLITECHNIKA GDAŃSKA WYDZIAŁ MECHANICZNY POLITECHNIKA GDAŃSKA WYDZIAŁ MECHANICZNY Techniki niskotemperaturowe w Inżynierii Mechaniczno Medycznej Zmiana własności ciał w temperaturach kriogenicznych Prowadzący: dr inż. Waldemar Targański Emilia

Bardziej szczegółowo

POLITECHNIKA GDAŃSKA NADPRZEWODNICTWO I EFEKT MEISSNERA

POLITECHNIKA GDAŃSKA NADPRZEWODNICTWO I EFEKT MEISSNERA POLITECHNIKA GDAŃSKA WYDZIAŁ MECHANICZNY KATEDRA ENERGETYKI I APARATURY PRZEMYSŁOWEJ NADPRZEWODNICTWO I EFEKT MEISSNERA Katarzyna Mazur Inżynieria Mechaniczno-Medyczna Sem. 9 1. Przypomnienie istotnych

Bardziej szczegółowo

Co działo się w LHC podczas LS1? Polish Teachers Programme 22/10/2014. Anna Chrul, IFJ PAN/CERN

Co działo się w LHC podczas LS1? Polish Teachers Programme 22/10/2014. Anna Chrul, IFJ PAN/CERN { Co działo się w LHC podczas LS1? Polish Teachers Programme 22/10/2014 Anna Chrul, IFJ PAN/CERN Plan prezentacji LHC - krótkie wprowadzenie Long Shutdown 1 Projekt SMACC Status LHC LHC Large Hadron Collider

Bardziej szczegółowo

POŻYTKI Z NISKICH TEMPERATUR czyli dlaczego na zimno widzimy więcej

POŻYTKI Z NISKICH TEMPERATUR czyli dlaczego na zimno widzimy więcej POŻYTKI Z NISKICH TEMPERATUR czyli dlaczego na zimno widzimy więcej Maciej CHOROWSKI POLITECHNIKA WROCŁAWSKA Wydział Mechaniczno-Energetyczny Zakład Kriogeniki i Technologii Gazowych O czym rozmawiamy

Bardziej szczegółowo

Wstęp do fizyki akceleratorów

Wstęp do fizyki akceleratorów Wstęp do fizyki akceleratorów Mariusz Sapiński (mariusz.sapinski@cern.ch) CERN, Departament Wiązek 3 września 2013 Definicja Akcelerator cząstek: urządzenie produkujące wiązkę cząstek (jonów lub cząstek

Bardziej szczegółowo

Frialit -Degussit Ceramika tlenkowa Jednostka akceleratora cząstek

Frialit -Degussit Ceramika tlenkowa Jednostka akceleratora cząstek Frialit -Degussit Ceramika tlenkowa Jednostka akceleratora cząstek Zastosowanie: Akceleratory wysokiego napięcia Materiał: Tlenek glinu FRIALIT F99.7 Pierścienie miedziane L = 560 mm D = 350 mm Produkcja

Bardziej szczegółowo

Zjawisko utraty stanu nadprzewodzącego w magnesach LHC i sposoby zapobiegania skutkom jego wystąpienia

Zjawisko utraty stanu nadprzewodzącego w magnesach LHC i sposoby zapobiegania skutkom jego wystąpienia Zjawisko utraty stanu nadprzewodzącego w magnesach LHC i sposoby zapobiegania skutkom jego wystąpienia Andrzej Skoczeń, AGH-WFiIS-KOiDC Nasza grupa Polska grupa z AGH pracująca w AT-MEL-PM: Adam Drózd

Bardziej szczegółowo

Chemia nieorganiczna. Pierwiastki. niemetale Be. 27 Co. 28 Ni. 26 Fe. 29 Cu. 45 Rh. 44 Ru. 47 Ag. 46 Pd. 78 Pt. 76 Os.

Chemia nieorganiczna. Pierwiastki. niemetale Be. 27 Co. 28 Ni. 26 Fe. 29 Cu. 45 Rh. 44 Ru. 47 Ag. 46 Pd. 78 Pt. 76 Os. Chemia nieorganiczna 1. Układ okresowy metale i niemetale 2. Oddziaływania inter- i intramolekularne 3. Ciała stałe rodzaje sieci krystalicznych 4. Przewodnictwo ciał stałych Copyright 2000 by Harcourt,

Bardziej szczegółowo

Pole magnetyczne. Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Pole magnetyczne. Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Pole magnetyczne Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Pole magnetyczne Pole magnetyczne jest nierozerwalnie związane z polem elektrycznym. W zależności

Bardziej szczegółowo

Nadprzewodnictwo i efekt Meissnera oraz ich wykorzystanie. Anna Rutkowska IMM sem. 2 mgr

Nadprzewodnictwo i efekt Meissnera oraz ich wykorzystanie. Anna Rutkowska IMM sem. 2 mgr Nadprzewodnictwo i efekt Meissnera oraz ich wykorzystanie Anna Rutkowska IMM sem. 2 mgr Gdańsk, 2012 Spis treści: 1. Nadprzewodnictwo...3 2. Efekt Meissnera...5 2.1 Lewitacja...5 3. Zastosowanie...6 3.1

Bardziej szczegółowo

Wykład monograficzny 0 1

Wykład monograficzny 0 1 Fizyka zderzeń relatywistycznych ciężkich jonów Wykład 0: LHC okno na Mikroświat Wykład 1: AA: Motywacja, cele fizyczne, akceleratory, eksperymenty Wykład 2: Plazma kwarkowo-gluonowa Wykład 3: Geometria

Bardziej szczegółowo

Jak działają detektory. Julia Hoffman# Southern Methodist University# Instytut Problemów Jądrowych

Jak działają detektory. Julia Hoffman# Southern Methodist University# Instytut Problemów Jądrowych Jak działają detektory Julia Hoffman# Southern Methodist University# Instytut Problemów Jądrowych LHC# Wiązka to pociąg ok. 2800 paczek protonowych Każda paczka składa się. z ok. 100 mln protonów 160km/h

Bardziej szczegółowo

Czym jest prąd elektryczny

Czym jest prąd elektryczny Prąd elektryczny Ruch elektronów w przewodniku Wektor gęstości prądu Przewodność elektryczna Prawo Ohma Klasyczny model przewodnictwa w metalach Zależność przewodności/oporności od temperatury dla metali,

Bardziej szczegółowo

Sławomir Wronka, r

Sławomir Wronka, r Introduction to accelerators Wstęp do fizyki akceleratorów Sławomir Wronka, 01.04.09r Pojęcia podstawowe Prędkość światła Energia Pęd c = 2.99792458 10 E = mc 2 = m γ c p = mv = m0γ β c 0 2 8 msec v 1

Bardziej szczegółowo

O egzotycznych nuklidach i ich promieniotwórczości

O egzotycznych nuklidach i ich promieniotwórczości O egzotycznych nuklidach i ich promieniotwórczości Marek Pfützner Instytut Fizyki Doświadczalnej Uniwersytet Warszawski Tydzień Kultury w VIII LO im. Władysława IV, 13 XII 2005 Instytut Radowy w Paryżu

Bardziej szczegółowo

SPECYFICZNE WŁASNOŚCI HELU W TEMPERATURACH KRIOGENICZNYCH

SPECYFICZNE WŁASNOŚCI HELU W TEMPERATURACH KRIOGENICZNYCH Politechnika Gdańska Wydział Mechaniczny Inżynieria Mechaniczno Medyczna Techniki niskotemperaturowe w medycynie SPECYFICZNE WŁASNOŚCI HELU W TEMPERATURACH KRIOGENICZNYCH Opracowała: Eliza Bisewska Spis

Bardziej szczegółowo

Programowanie dla Wielkiego Zderzacza Hadronów

Programowanie dla Wielkiego Zderzacza Hadronów Programowanie dla Wielkiego Zderzacza Hadronów Wojciech Broniowski Instytut Fizyki Jądrowej PAN Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach Universytet Pedagogiczny, 30.11.01 WB (IFJ PAN & UJK) Programowanie

Bardziej szczegółowo

Podstawy fizyki. 3 / David Halliday, Robert Resnick, Jearl Walker. wyd. 2-1 dodr. Warszawa, Spis treści

Podstawy fizyki. 3 / David Halliday, Robert Resnick, Jearl Walker. wyd. 2-1 dodr. Warszawa, Spis treści Podstawy fizyki. 3 / David Halliday, Robert Resnick, Jearl Walker. wyd. 2-1 dodr. Warszawa, 2016 Spis treści Od Wydawcy do drugiego wydania polskiego Przedmowa Podziękowania XI XIII XXI 21. Prawo Coulomba

Bardziej szczegółowo

Wstęp do Akceleratorów. Mariusz Sapiński CERN BE/BI 24 listopada 2009

Wstęp do Akceleratorów. Mariusz Sapiński CERN BE/BI 24 listopada 2009 Wstęp do Akceleratorów Mariusz Sapiński CERN BE/BI 24 listopada 2009 Definicja Akcelerator cząstek (wg. Encyclopedia Brittanica): każde urządzenie produkujące wiązkę szybkich, naładowanych cząstek (jonów

Bardziej szczegółowo

Konstrukcja urządzeń kriogenicznych

Konstrukcja urządzeń kriogenicznych Konstrukcja urządzeń kriogenicznych Urządzenia kriogeniczne Zbiorniki do przechowywania i transportu cieczy kriogenicznych Urządzenia do uzyskiwania i utrzymywania niskich temperatur Podstawowy problem

Bardziej szczegółowo

Frialit -Degussit Ceramika tlenkowa Komora próżniowa

Frialit -Degussit Ceramika tlenkowa Komora próżniowa Frialit -Degussit Ceramika tlenkowa Komora próżniowa Zastosowanie: Zaginanie toru cząstki w akceleratorze Materiał: Tlenek glinu FRIALIT F99.7 L = 1350 mm D = 320 mm Produkcja Friatec Na całym świecie

Bardziej szczegółowo

Compact Muon Solenoid

Compact Muon Solenoid Compact Muon Solenoid (po co i jak) Piotr Traczyk CERN Compact ATLAS CMS 2 Muon Detektor CMS był projektowany pod kątem optymalnej detekcji mionów Miony stanowią stosunkowo czysty sygnał Pojawiają się

Bardziej szczegółowo

Witamy w CERN. 2014-02-24 Marek Kowalski

Witamy w CERN. 2014-02-24 Marek Kowalski Witamy w CERN Co to jest CERN? CERN European Organization for Nuclear Research oryg. fr Conseil Europeén pour la Recherche Nucléaire Słowo nuclear (Jadrowy) czysto historyczne. W czasie, gdy zakładano

Bardziej szczegółowo

Jan Godlewski CERN PH-DT-DI

Jan Godlewski CERN PH-DT-DI Jan Godlewski CERN PH-DT-DI Wprowadzenie Skąd się tu wziąłem? 1973 praca dyplomowa na Wydziale Mechanicznym, specjalność Chłodnictwo i Klimatyzacja 1973 1988 Centralny Osrodek Chłodnictwa, Zakład Badań

Bardziej szczegółowo

CERN - pierwsze globalne laboratorium. Magdalena Kowalska CERN, PH-Dept.

CERN - pierwsze globalne laboratorium. Magdalena Kowalska CERN, PH-Dept. CERN - pierwsze globalne laboratorium Magdalena Kowalska CERN, PH-Dept. Menu Co to jest właściwie CERN? Kilku CERN-owskich Noblistów Co badamy? Obecne przyspieszacze Przykłady eksperymentów: cząstki elementarne

Bardziej szczegółowo

Wszystko, co kiedykolwiek chcieliście wiedzieć o CERNie i o fizyce cząstek

Wszystko, co kiedykolwiek chcieliście wiedzieć o CERNie i o fizyce cząstek Wszystko, co kiedykolwiek chcieliście wiedzieć o CERNie i o fizyce cząstek i jeszcze kilka, których nie chcieliście wiedzieć, ale i tak się dowiecie mgr inż. Małgorzata Janik - majanik@cern.ch mgr inż.

Bardziej szczegółowo

FRIALIT -DEGUSSIT ZAAWANSOWANA CERAMIKA IZOLATOR DO ŹRÓDŁA JONÓW

FRIALIT -DEGUSSIT ZAAWANSOWANA CERAMIKA IZOLATOR DO ŹRÓDŁA JONÓW FRIALIT -DEGUSSIT ZAAWANSOWANA CERAMIKA IZOLATOR DO ŹRÓDŁA JONÓW Zastosowanie: Źródło ciężkich jonów Materiał: Tlenek glinu FRIALIT F99,7 Pierścienie metalowe z NiFeCo (Kovar / 1.3981) Elementy wykonane

Bardziej szczegółowo

Wybrane zastosowania nadprzewodników wysokotemperaturowych

Wybrane zastosowania nadprzewodników wysokotemperaturowych Wybrane zastosowania nadprzewodników wysokotemperaturowych Ryszard Pałka Department of Electrical Engineering West Pomeranian University of Technology Szczecin KETiI Zakres prezentacji 1. Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

LHC klucz do Mikroświata

LHC klucz do Mikroświata LHC klucz do Mikroświata Barbara Wosiek Dzień Otwarty, IFJ PAN 26.09.2008 1 LHC Large Hadron Collider Wielki Zderzacz Hadronów Gigantyczny akcelerator cząstek w Europejskim Ośrodku Fizyki Cząstek CERN

Bardziej szczegółowo

DLACZEGO BUDUJEMY AKCELERATORY?

DLACZEGO BUDUJEMY AKCELERATORY? FIZYKA WYSOKICH ENERGII W EDUKACJI SZKOLNEJ Puławy, 29.02.2008r. DLACZEGO BUDUJEMY AKCELERATORY? Dominika Domaciuk I. Wprowadzenie Na świecie jest 17390 akceleratorów! (2002r). Różne zastosowania I. Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

JÜLICH ELECTRIC DIPOLE INVESTIGATIONS MEASUREMENT WITH STORAGE RING

JÜLICH ELECTRIC DIPOLE INVESTIGATIONS MEASUREMENT WITH STORAGE RING JÜLICH ELECTRIC DIPOLE INVESTIGATIONS MEASUREMENT WITH STORAGE RING testowe pomiary i demonstracja iż proponowana metoda pracuje są wykonywane na działającym akceleratorze COSY pierwszy pomiar z precyzją

Bardziej szczegółowo

Pole magnetyczne Wykład LO Zgorzelec 13-01-2016

Pole magnetyczne Wykład LO Zgorzelec 13-01-2016 Pole magnetyczne Igła magnetyczna Pole magnetyczne Magnetyzm ziemski kompas Biegun północny geogr. Oś obrotu deklinacja Pole magnetyczne Ziemi pochodzi od dipola magnetycznego. Kierunek magnetycznego momentu

Bardziej szczegółowo

Jak działają detektory. Julia Hoffman

Jak działają detektory. Julia Hoffman Jak działają detektory Julia Hoffman wielki Hadronowy zderzacz Wiązka to pociąg ok. 2800 wagonów - paczek protonowych Każdy wagon wiezie ok.100 mln protonów Energia chemiczna: 80 kg TNT lub 16 kg czekolady

Bardziej szczegółowo

Polscy nauczyciele fizyki w CERN. Polska w CERN. Jan Paweł Nassalski Instytut Problemów Jądrowych im. A. Sołtana. J.P.Nassalski NTP@CERN, 21.XI.

Polscy nauczyciele fizyki w CERN. Polska w CERN. Jan Paweł Nassalski Instytut Problemów Jądrowych im. A. Sołtana. J.P.Nassalski NTP@CERN, 21.XI. Polscy nauczyciele fizyki w CERN 21 listopada 2008 Polska w CERN Jan Paweł Nassalski Instytut Problemów Jądrowych im. A. Sołtana J.P.Nassalski NTP@CERN, 21.XI.2008 1 Widok z satelity na okolice CERN i

Bardziej szczegółowo

Wiązka elektronów: produkcja i transport. Sławomir Wronka

Wiązka elektronów: produkcja i transport. Sławomir Wronka Wiązka elektronów: produkcja i transport Szkoła Fizyki Akceleratorów Medycznych, Świerk 2007 Ruch cząstki w polu elektrycznym 2 Pole elektryczne powoduje zmianę energii kinetycznej mv 2 mv02 = q U 2 2

Bardziej szczegółowo

BUDOWA ATOMU. Pierwiastki chemiczne

BUDOWA ATOMU. Pierwiastki chemiczne BUDOWA ATOMU Pierwiastki chemiczne p.n.e. Sb Sn n Pb Hg S Ag C Au Fe Cu ()* do XVII w. As (5 r.) P (669 r.) () XVIII w. N Cl Cr Co Y Mn Mo () Ni Pt Te O U H W XIX w. (m.in.) Na Ca Al Si F Cs Ba B Bi I

Bardziej szczegółowo

Źródła cząstek o wysokich energiach. Promieniowanie kosmiczne. Akceleratory. Ograniczenia na energię maksymalną. Parametry wiązek.

Źródła cząstek o wysokich energiach. Promieniowanie kosmiczne. Akceleratory. Ograniczenia na energię maksymalną. Parametry wiązek. Źródła cząstek o wysokich energiach II Promieniowanie kosmiczne. Akceleratory. Ograniczenia na energię maksymalną. Parametry wiązek. Świetlność LHC 1 Źródła cząstek o wysokich energiach I. PROMIENOWANIE

Bardziej szczegółowo

CERN. Często zadawane pytania. Przewodnik po LHC LHC SPS CMS. LHCb ALICE ATLAS CNGS BOOSTER ISOLDE. n-tof LEIR. neutrinos. Gran Sasso.

CERN. Często zadawane pytania. Przewodnik po LHC LHC SPS CMS. LHCb ALICE ATLAS CNGS BOOSTER ISOLDE. n-tof LEIR. neutrinos. Gran Sasso. CERN Często zadawane pytania Przewodnik po LHC TI2 ALICE LHC TT10 TT60 CMS ATLAS North Area SPS TT40 TI8 TT41 LHCb CNGS neutrinos Gran Sasso TT2 n-tof neutrons AD p p LINAC 2 LINAC 3 Ions BOOSTER ISOLDE

Bardziej szczegółowo

Wielki Wybuch czyli podróż do początku wszechświata. Czy może się to zdarzyć na Ziemi?

Wielki Wybuch czyli podróż do początku wszechświata. Czy może się to zdarzyć na Ziemi? Wielki Wybuch czyli podróż do początku wszechświata Czy może się to zdarzyć na Ziemi? Świat pod lupą materia: 10-4 m kryształ: 10-9 m ρ=2 3 g/cm 3 atom: 10-10 m jądro: 10-14 m nukleon: 10-15 m (1fm) ρ=10

Bardziej szczegółowo

Sylwa czyli silva rerum na temat fizyki cz astek elementarnych

Sylwa czyli silva rerum na temat fizyki cz astek elementarnych Sylwa czyli silva rerum na temat fizyki cz astek elementarnych Barbara Badełek Uniwersytet Warszawski i Uniwersytet Uppsalski Nauczyciele fizyki w CERN 20 26 maja 2007 B. Badełek (Warsaw and Uppsala) Silva

Bardziej szczegółowo

LEWITACJA MAGNETYCZNA Z WYKORZYSTANIEM ZJAWISKA NADPRZEWODNICTWA

LEWITACJA MAGNETYCZNA Z WYKORZYSTANIEM ZJAWISKA NADPRZEWODNICTWA LEWITACJA MAGNETYCZNA Z WYKORZYSTANIEM ZJAWISKA NADPRZEWODNICTWA Prof. nz. dr hab. inż. Antoni Cieśla, AKADEMIA GÓRNICZO - HUTNICZA Wydział EAIiIB Katedra Elektrotechniki i Elektroenergetyki Agenda wykładu:

Bardziej szczegółowo

Nauka i technologia dwa spojrzenia na CERN

Nauka i technologia dwa spojrzenia na CERN Nauka i technologia dwa spojrzenia na CERN Politechnika Krakowska, wykład inauguracyjny, 3.10.2014 Agnieszka Zalewska, IFJ PAN Przewodnicząca Rady CERN-u CERN utworzony został w 1954: przez 12 państw europejskich

Bardziej szczegółowo

IV.4.4 Ruch w polach elektrycznym i magnetycznym. Siła Lorentza. Spektrometry magnetyczne

IV.4.4 Ruch w polach elektrycznym i magnetycznym. Siła Lorentza. Spektrometry magnetyczne r. akad. 005/ 006 IV.4.4 Ruch w polach elektrycznym i magnetycznym. Siła Lorentza. Spektrometry magnetyczne Jan Królikowski Fizyka IBC 1 r. akad. 005/ 006 Pole elektryczne i magnetyczne Pole elektryczne

Bardziej szczegółowo

Kurs dla nauczycieli fizyki - Cząstki elementarne w CERN pod Genewą.

Kurs dla nauczycieli fizyki - Cząstki elementarne w CERN pod Genewą. Kurs dla nauczycieli fizyki - Cząstki elementarne w CERN pod Genewą. Europejska Organizacja Badań Jądrowych CERN (European Organization for Nuclear Research) pod Genewą i Centralny Ośrodek Doskonalenia

Bardziej szczegółowo

Podstawy fizyki kwantowej i budowy materii

Podstawy fizyki kwantowej i budowy materii Podstawy fizyki kwantowej i budowy materii prof. dr hab. Aleksander Filip Żarnecki Zakład Cząstek i Oddziaływań Fundamentalnych Instytut Fizyki Doświadczalnej Wykład 14 23 stycznia 2017 A.F.Żarnecki Podstawy

Bardziej szczegółowo

Dział Budowy Aparatury i Infrastruktury Naukowej (DAI)

Dział Budowy Aparatury i Infrastruktury Naukowej (DAI) Dział Budowy Aparatury i Infrastruktury Naukowej () w latach 2011-2013 Dariusz Bocian Przegląd działalności naukowej IFJ PAN 2011-2013 28 styczeń 2014 Zadania i struktura W latach 2011 2013 realizował

Bardziej szczegółowo

W poszukiwaniu Boskiej cząstki.

W poszukiwaniu Boskiej cząstki. W poszukiwaniu Boskiej cząstki. W dniach 21 stycznia 28 stycznia 2012 roku odbyły się Warsztaty CERN III w Genewie. Grupa 45 uczestników programu: Odkrywad nieznane-tworzyd nowe, program rozwijania zainteresowao

Bardziej szczegółowo

PL 203378 B1 15.10.2007 BUP 21/07. Marek Kopeć,Kraków,PL Jarosław Krzysztofiński,Warszawa,PL Antoni Szkatuła,Rząska,PL Jan Tomaszewski,Warszawa,PL

PL 203378 B1 15.10.2007 BUP 21/07. Marek Kopeć,Kraków,PL Jarosław Krzysztofiński,Warszawa,PL Antoni Szkatuła,Rząska,PL Jan Tomaszewski,Warszawa,PL RZECZPOSPOLITA POLSKA Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 203378 (21) Numer zgłoszenia: 379409 (22) Data zgłoszenia: 07.04.2006 (13) B1 (51) Int.Cl. E21B 43/02 (2006.01)

Bardziej szczegółowo

Szczegóły budowy kolektora próżniowego typu HeatPipe. Część 1.

Szczegóły budowy kolektora próżniowego typu HeatPipe. Część 1. Szczegóły budowy kolektora próżniowego typu HeatPipe. Część 1. Popularność kolektorów próżniowych w Polsce jest na tle Europy zjawiskiem dość wyjątkowym w zasadzie wiele przemawia za wyborem kolektora

Bardziej szczegółowo

Czego oczekujemy od LHC? Piotr Traczyk. IPJ Warszawa

Czego oczekujemy od LHC? Piotr Traczyk. IPJ Warszawa Czego oczekujemy od LHC? Piotr Traczyk IPJ Warszawa Plan 1)Dwa słowa o LHC 2)Eksperymenty i program fizyczny 3)Kilka wybranych tematów - szczegółowo 2 LHC Large Hadron Collider UWAGA! Start jeszcze w tym

Bardziej szczegółowo

Podstawy fizyki. Wykład 10. Dr Piotr Sitarek. Instytut Fizyki, Politechnika Wrocławska

Podstawy fizyki. Wykład 10. Dr Piotr Sitarek. Instytut Fizyki, Politechnika Wrocławska Podstawy fizyki Wykład 10 Dr Piotr Sitarek Instytut Fizyki, Politechnika Wrocławska Magnetyzm Pole magnetyczne Siła Lorentza Efekt Halla Akceleratory Siła magnetyczna Indukcja elektromagnetyczna Prawo

Bardziej szczegółowo

Pierwiastek: Na - Sód Stan skupienia: stały Liczba atomowa: 11

Pierwiastek: Na - Sód Stan skupienia: stały Liczba atomowa: 11 ***Dane Pierwiastków Chemicznych*** - Układ Okresowy Pierwiastków 2.5.1.FREE Pierwiastek: H - Wodór Liczba atomowa: 1 Masa atomowa: 1.00794 Elektroujemność: 2.1 Gęstość: [g/cm sześcienny]: 0.0899 Temperatura

Bardziej szczegółowo

Materiały pomocnicze 11 do zajęć wyrównawczych z Fizyki dla Inżynierii i Gospodarki Wodnej

Materiały pomocnicze 11 do zajęć wyrównawczych z Fizyki dla Inżynierii i Gospodarki Wodnej Materiały pomocnicze 11 do zajęć wyrównawczych z Fizyki dla Inżynierii i Gospodarki Wodnej 1. Magnetyzm to zjawisko przyciągania kawałeczków stali przez magnesy. 2. Źródła pola magnetycznego. a. Magnesy

Bardziej szczegółowo

Leon Murawski, Katedra Fizyki Ciała Stałego Wydział Fizyki Technicznej i Matematyki Stosowanej

Leon Murawski, Katedra Fizyki Ciała Stałego Wydział Fizyki Technicznej i Matematyki Stosowanej Nanomateriałów Leon Murawski, Katedra Fizyki Ciała Stałego Wydział Fizyki Technicznej i Matematyki Stosowanej POLITECHNIKA GDAŃSKA Centrum Zawansowanych Technologii Pomorze ul. Al. Zwycięstwa 27 80-233

Bardziej szczegółowo

WSTĘP DO FIZYKI JADRA ATOMOWEGOO Wykład 12. IV ROK FIZYKI - semestr zimowy Janusz Braziewicz - Zakład Fizyki Atomowej IF AŚ

WSTĘP DO FIZYKI JADRA ATOMOWEGOO Wykład 12. IV ROK FIZYKI - semestr zimowy Janusz Braziewicz - Zakład Fizyki Atomowej IF AŚ WSTĘP DO FIZYKI JADRA ATOMOWEGOO Wykład 12 IV ROK FIZYKI - semestr zimowy Janusz Braziewicz - Zakład Fizyki Atomowej IF AŚ 1 Metody przyspieszania cząstek - akceleratory cząstek Akcelerator urządzenie

Bardziej szczegółowo

Nadprzewodniki wysokotemperaturowe. Zastosowania nadprzewodników starych i nowych. Koniec odkryć?

Nadprzewodniki wysokotemperaturowe. Zastosowania nadprzewodników starych i nowych. Koniec odkryć? Nadprzewodniki wysokotemperaturowe. Zastosowania nadprzewodników starych i nowych. Koniec odkryć? 1 Główne nadprzewodniki Compound wysokotemperaturowe:t c T b liquid nitrogen Hg-1223 Tl-2223 Tl-1223 Bi-2223

Bardziej szczegółowo

Polska w CERN. Kurs dla polskich nauczycieli w CERN 21-25 maja 2007. Jan Paweł Nassalski Instytut Problemów Jądrowych im.

Polska w CERN. Kurs dla polskich nauczycieli w CERN 21-25 maja 2007. Jan Paweł Nassalski Instytut Problemów Jądrowych im. Polska w CERN Kurs dla polskich nauczycieli w CERN 21-25 maja 2007 Jan Paweł Nassalski Instytut Problemów Jądrowych im. Andrzeja Sołtana CERN, 21.V.2007 J. Nassalski 1 Droga Polski do CERN 1959 r. profesorowie

Bardziej szczegółowo

Poszukiwania bozonu Higgsa w rozpadzie na dwa leptony τ w eksperymencie CMS

Poszukiwania bozonu Higgsa w rozpadzie na dwa leptony τ w eksperymencie CMS Poszukiwania bozonu Higgsa w rozpadzie na dwa leptony τ w eksperymencie CMS Artur Kalinowski Wydział Fizyki Uniwersytet Warszawski Warszawa, 7 grudnia 2012 DETEKTOR CMS DETEKTOR CMS Masa całkowita : 14

Bardziej szczegółowo

FIZYKA Podręcznik: Fizyka i astronomia dla każdego pod red. Barbary Sagnowskiej, wyd. ZamKor.

FIZYKA Podręcznik: Fizyka i astronomia dla każdego pod red. Barbary Sagnowskiej, wyd. ZamKor. DKOS-5002-2\04 Anna Basza-Szuland FIZYKA Podręcznik: Fizyka i astronomia dla każdego pod red. Barbary Sagnowskiej, wyd. ZamKor. WYMAGANIA NA OCENĘ DOPUSZCZAJĄCĄ DLA REALIZOWANYCH TREŚCI PROGRAMOWYCH Kinematyka

Bardziej szczegółowo

Chemia. Wykłady z podstaw chemii. Dr hab. Joanna Łojewska Zakład Chemii Nieorganicznej r Odkrycie fosforu przez Henninga Branda

Chemia. Wykłady z podstaw chemii. Dr hab. Joanna Łojewska Zakład Chemii Nieorganicznej r Odkrycie fosforu przez Henninga Branda Chemia Dr hab. Joanna Łojewska Zakład Chemii Nieorganicznej 1669 r Odkrycie fosforu przez Henninga Branda Wykłady z podstaw chemii Lista wykładów STECHIOMETRIA GAZY TERMOCHEMIA TERMODYNAMIKA RÓWNOWAGA

Bardziej szczegółowo

LHC: program fizyczny

LHC: program fizyczny LHC: program fizyczny Piotr Traczyk CERN Detektory przy LHC Planowane są 4(+2) eksperymenty na LHC ATLAS ALICE CMS LHCb 2 Program fizyczny LHC Model Standardowy i Cząstka Higgsa Poza Model Standardowy:

Bardziej szczegółowo

NADPRZEWODNIKI WYSOKOTEMPERATUROWE (NWT) W roku 1986 Alex Muller i Georg Bednorz odkryli. miedziowo-lantanowym, w którym niektóre atomy lantanu były

NADPRZEWODNIKI WYSOKOTEMPERATUROWE (NWT) W roku 1986 Alex Muller i Georg Bednorz odkryli. miedziowo-lantanowym, w którym niektóre atomy lantanu były FIZYKA I TECHNIKA NISKICH TEMPERATUR NADPRZEWODNICTWO NADPRZEWODNIKI WYSOKOTEMPERATUROWE (NWT) W roku 1986 Alex Muller i Georg Bednorz odkryli nadprzewodnictwo w złożonym tlenku La 2 CuO 4 (tlenku miedziowo-lantanowym,

Bardziej szczegółowo

Dr Andrzej Bąk Wykład KRIOGENIKA

Dr Andrzej Bąk Wykład KRIOGENIKA Dr Andrzej Bąk Wykład KRIOGENIKA KRIOGENIKA ZASTOSOWANIA TECHNICZNE 1. Droga do zera bezwzględnego rys historyczny 2. Termometria niskich temperatur termometry gazowe, ciśnieniowe, oporowe, magnetyczne,

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do CERN-u

Wprowadzenie do CERN-u Wprowadzenie do CERN-u 3 wrzesień 2013 Andrzej Skoczeń AGH WFiIS KOiDC, CERN TE-MPE-EP Przy udziale materiałów przygotowanych przez: Piotr Golonka, CERN EN/ICE-SCD http://cern.ch/piotr.golonka/outreach/

Bardziej szczegółowo

Skonstruowanie litowo-deuterowego konwertera neutronów termicznych na neutrony prędkie o energii 14 MeV w reaktorze MARIA (Etap 14, 5.1.

Skonstruowanie litowo-deuterowego konwertera neutronów termicznych na neutrony prędkie o energii 14 MeV w reaktorze MARIA (Etap 14, 5.1. Skonstruowanie litowo-deuterowego konwertera neutronów termicznych na neutrony prędkie o energii 14 MeV w reaktorze MARIA (Etap 14, 5.1.) Krzysztof Pytel, Rafał Prokopowicz Badanie wytrzymałości radiacyjnej

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA DOBORU POMP DLA PRZEMYSŁU CUKROWNICZEGO

PROCEDURA DOBORU POMP DLA PRZEMYSŁU CUKROWNICZEGO PROCEDURA DOBORU POMP DLA PRZEMYSŁU CUKROWNICZEGO Wskazujemy podstawowe wymagania jakie muszą być spełnione dla prawidłowego doboru pompy, w tym: dobór układu konstrukcyjnego pompy, parametry pompowanego

Bardziej szczegółowo

Warsztaty CERN II Genewa

Warsztaty CERN II Genewa Warsztaty CERN II Genewa W dniach 12 lutego 19 lutego 2011 roku odbyły się Warsztaty CERN w Genewie. Grupa 43 uczestników programu: Odkrywad nieznane-tworzyd nowe, program rozwijania zainteresowao fizyką,

Bardziej szczegółowo

BADANIA ELEKTROMAGNESÓW NADPRZEWODNIKOWYCH W PROCESIE ICH WYTWARZANIA I EKSPLOATACJI

BADANIA ELEKTROMAGNESÓW NADPRZEWODNIKOWYCH W PROCESIE ICH WYTWARZANIA I EKSPLOATACJI INSTYTUT ELEKTROTECHNIKI Janusz KOZAK BADANIA ELEKTROMAGNESÓW NADPRZEWODNIKOWYCH W PROCESIE ICH WYTWARZANIA I EKSPLOATACJI Prace Instytutu Elektrotechniki zeszyt 265, 2014 SPIS TRE CI STRESZCZENIE... 9

Bardziej szczegółowo

ZASTOSOWANIE MONOLITYCZNYCH NADPRZEWODNIKÓW WYSOKOTEMPERATUROWYCH W MASZYNACH ELEKTRYCZNYCH

ZASTOSOWANIE MONOLITYCZNYCH NADPRZEWODNIKÓW WYSOKOTEMPERATUROWYCH W MASZYNACH ELEKTRYCZNYCH Prace Naukowe Instytutu Maszyn, Napędów i Pomiarów Elektrycznych Nr 62 Politechniki Wrocławskiej Nr 62 Studia i Materiały Nr 28 2008 monolityczne nadprzewodniki wysokotemperaturowe magnesy nadprzewodzące

Bardziej szczegółowo

Co to są jądra superciężkie?

Co to są jądra superciężkie? Jądra superciężkie 1. Co to są jądra superciężkie? 2. Metody syntezy jąder superciężkich 3. Odkryte jądra superciężkie 4. Współczesne eksperymenty syntezy j.s. 5. Metody identyfikacji j.s. 6. Przewidywania

Bardziej szczegółowo

PL B1. Akademia Górniczo-Hutnicza im. St. Staszica,Kraków,PL BUP 08/04. Zbigniew Szydło,Kraków,PL Bogdan Sapiński,Kraków,PL

PL B1. Akademia Górniczo-Hutnicza im. St. Staszica,Kraków,PL BUP 08/04. Zbigniew Szydło,Kraków,PL Bogdan Sapiński,Kraków,PL RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 197112 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 356512 (51) Int.Cl. F16F 15/03 (2006.01) F16F 9/53 (2006.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (22)

Bardziej szczegółowo

Aparatura niskich, średnich i wysokich napięć

Aparatura niskich, średnich i wysokich napięć Tematyka badawcza: Aparatura niskich, średnich i wysokich napięć W tematyce "Aparatury niskich, średnich i wysokich napięć" Instytut Elektrotechniki proponuje następującą współpracę: L.p. Nazwa Laboratorium,

Bardziej szczegółowo

Wykład FIZYKA II. 4. Indukcja elektromagnetyczna. Dr hab. inż. Władysław Artur Woźniak

Wykład FIZYKA II. 4. Indukcja elektromagnetyczna.  Dr hab. inż. Władysław Artur Woźniak Wykład FIZYKA II 4. Indukcja elektromagnetyczna Dr hab. inż. Władysław Artur Woźniak Instytut Fizyki Politechniki Wrocławskiej http://www.if.pwr.wroc.pl/~wozniak/ PRAWO INDUKCJI FARADAYA SYMETRIA W FIZYCE

Bardziej szczegółowo

Szczegółowy rozkład materiału z fizyki dla klasy III gimnazjum zgodny z nową podstawą programową.

Szczegółowy rozkład materiału z fizyki dla klasy III gimnazjum zgodny z nową podstawą programową. Szczegółowy rozkład materiału z fizyki dla klasy III gimnazjum zgodny z nową podstawą programową. Lekcja organizacyjna. Omówienie programu nauczania i przypomnienie wymagań przedmiotowych Tytuł rozdziału

Bardziej szczegółowo

CERN - pierwsze globalne laboratorium. Magdalena Kowalska CERN, PH-Dept.

CERN - pierwsze globalne laboratorium. Magdalena Kowalska CERN, PH-Dept. CERN - pierwsze globalne laboratorium Magdalena Kowalska CERN, PH-Dept. Menu Co to jest właściwie CERN? Trochę historii Kilku CERN-owskich Noblistów Co badamy? Obecne przyspieszacze Przykłady eksperymentów:

Bardziej szczegółowo

Reportaż ze szkolenia w CERN w Genewie, 11 17.04.2010 r.

Reportaż ze szkolenia w CERN w Genewie, 11 17.04.2010 r. Reportaż ze szkolenia w CERN w Genewie, 11 17.04.2010 r. Do CERN wyruszyliśmy z parkingu Instytutu Fizyki Uniwersytetu Śląskiego, który był organizatorem tego bardzo interesującego dla fizyków wyjazdu.

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM SPEKTRALNEJ ANALIZY CHEMICZNEJ (L-6)

LABORATORIUM SPEKTRALNEJ ANALIZY CHEMICZNEJ (L-6) LABORATORIUM SPEKTRALNEJ ANALIZY CHEMICZNEJ (L-6) Posiadane uprawnienia: ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO NR AB 120 wydany przez Polskie Centrum Akredytacji Wydanie nr 5 z 18 lipca 2007 r. Kierownik

Bardziej szczegółowo

MAGNETYZM. PRĄD PRZEMIENNY

MAGNETYZM. PRĄD PRZEMIENNY Włodzimierz Wolczyński 47 POWTÓRKA 9 MAGNETYZM. PRĄD PRZEMIENNY Zadanie 1 W dwóch przewodnikach prostoliniowych nieskończenie długich umieszczonych w próżni, oddalonych od siebie o r = cm, płynie prąd.

Bardziej szczegółowo

Wykład 9 Wprowadzenie do krystalochemii

Wykład 9 Wprowadzenie do krystalochemii Wykład 9 Wprowadzenie do krystalochemii 1. Krystalografia a krystalochemia. 2. Prawa krystalochemii 3. Sieć krystaliczna i pozycje atomów 4. Bliskie i dalekie uporządkowanie. 5. Kryształ a cząsteczka.

Bardziej szczegółowo

Ciecze kriogeniczne własności, zastosowania i źródła pochodzenia skraplanych gazów.

Ciecze kriogeniczne własności, zastosowania i źródła pochodzenia skraplanych gazów. Ciecze kriogeniczne własności, zastosowania i źródła pochodzenia skraplanych gazów. Michał Bartmański Inżynieria Mechaniczno- Medyczna Rok IV Gdańsk 2013 Spis treści. 1. Wstęp. 2. Ciekły tlen. 3. Ciekły

Bardziej szczegółowo

Spektrometr ICP-AES 2000

Spektrometr ICP-AES 2000 Spektrometr ICP-AES 2000 ICP-2000 to spektrometr optyczny (ICP-OES) ze wzbudzeniem w indukcyjnie sprzężonej plazmie (ICP). Wykorztystuje zjawisko emisji atomowej (ICP-AES). Umożliwia wykrywanie ok. 70

Bardziej szczegółowo

Źródła cząstek o wysokich energiach

Źródła cząstek o wysokich energiach http://radiationprotection5.blogspot.com/2012/09/radiation-sources.html Źródła cząstek o wysokich energiach II Promieniowanie kosmiczne. Akceleratory. Ograniczenia na energię maksymalną. Parametry wiązek.

Bardziej szczegółowo

Akceleratory do terapii niekonwencjonalnych. Sławomir Wronka

Akceleratory do terapii niekonwencjonalnych. Sławomir Wronka Akceleratory do terapii niekonwencjonalnych Szkoła Fizyki Akceleratorów Medycznych, Świerk 2007 Plan Niekonwencjonalne terapie wiązką e-/x Protony Ciężkie jony Neutrony 2 Tomotherapy 3 CyberKnife 4 Igła

Bardziej szczegółowo

Wykłady z podstaw chemii

Wykłady z podstaw chemii Chemia dr hab. Joanna Łojewska Zakład Chemii Nieorganicznej 1669 r Odkrycie fosforu przez Henninga Branda Wykłady z podstaw chemii Lista wykładów STECHIOMETRIA GAZY TERMOCHEMIA TERMODYNAMIKA RÓWNOWAGA

Bardziej szczegółowo

Marcin Słodkowski Pracownia Reakcji Ciężkich Jonów Zakład Fizyki Jądrowej Wydział Fizyki Politechniki Warszawskiej

Marcin Słodkowski Pracownia Reakcji Ciężkich Jonów Zakład Fizyki Jądrowej Wydział Fizyki Politechniki Warszawskiej Konferencja ICPAQGP2010 pt. Physics and Astrophysics of Quark Gluon Plasma, Goa, Indie 6-10 grudzień 2010 Marcin Słodkowski Pracownia Reakcji Ciężkich Jonów Zakład Fizyki Jądrowej Wydział Fizyki Politechniki

Bardziej szczegółowo

V OGÓLNOPOLSKI KONKURS Z FIZYKI Fizyka się liczy Eliminacje TEST 27 lutego 2013r.

V OGÓLNOPOLSKI KONKURS Z FIZYKI Fizyka się liczy Eliminacje TEST 27 lutego 2013r. V OGÓLNOPOLSKI KONKURS Z FIZYKI Fizyka się liczy Eliminacje TEST 27 lutego 2013r. 1. Po wirującej płycie gramofonowej idzie wzdłuż promienia mrówka ze stałą prędkością względem płyty. Torem ruchu mrówki

Bardziej szczegółowo