Jak Budowano LHC. Andrzej SIEMKO CERN, Departament Technologii Akceleratorów

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Jak Budowano LHC. Andrzej SIEMKO CERN, Departament Technologii Akceleratorów"

Transkrypt

1 Jak Budowano LHC Andrzej SIEMKO CERN, Departament Technologii Akceleratorów

2 Plan wykładu Czym jest Wielki Zderzacz Hadronów LHC Wybrane wyzwania LHC Nadprzewodnictwo w LHC i urządzenia nadprzewodnikowe Kriogenika LHC Czy zawsze jest tak jakbyśmy tego chcieli? Podsumowanie

3 Dwa bieguny w badaniu struktury materii Akceleratory Mikroskopy Lunety Optyczne i radioteleskopy Współczesne akceleratory wraz z detektorami cząstek można uznać za bardzo czułe mikroskopy, lub poprawniej atto-skopy! λ = h/p T = 1 TeV λ m

4 Jak poznać lepiej strukturę materii? Dwie drogi do lepszego poznania fundamentalnej struktury materii Wzrost energii Wzrost precyzji Nowe zjawiska (nowa fizyka) są spodziewane gdy użyteczna energia > mc 2 [ 2] Znane zjawiska badane z większa precyzja mogą pokazać niezgodności z istniejącymi teoriami

5 Czym jest Wielki Zderzacz Hadronów LHC? Akcelerator zderzający protony o energii 7 TeV Najważniejsze daty Projektu LHC: 1982 : Pierwsze idee i opracowania 1994 : Zatwierdzenie projektu LHC przez Rade CERN 1996 : Decyzja o rozpoczęciu budowy 2004 : Początek instalacji LHC 2006 : Początek uruchamiania systemów technicznych 2008 : Początek pracy akceleratora z wiązkami protonów 2008 : Niespodziewana awaria : planowana praca i eksperymenty fizyczne Największe i najbardziej złożone urządzenie ( maszyna ) jakie kiedykolwiek zostało zbudowane

6 LHC Wyzwania LHC pierwszy akcelerator z magnesami nadprzewodnikowymi chłodzonymi nadpłynnym helem o temperaturze T=1.9 K: Nowe materiały Nowe technologie produkcji, Nowe systemy detekcji i zabezpieczenia, Niezawodność

7 Główne parametry LHC Energia nominalna Energia początkowa (injection) Obwód pierścienia Średnica pierścienia 7 TeV 450 GeV m ~8.6 km Pierścień podzielony jest na: 8 sektorów składających sie z 8 łuków po ca. 2600m i 8 sekcji prostych po ca. 700m 4 punkty przecięcia wiązek

8 LHC jest podwójnym synchrotronem o ośmiokrotnej symetrii: 8 sektorów IR4: RF + Beam instrumentation IR5:CMS IR6: Beam dumping system Beam dump blocks 8 łuków 8 sekcji prostych (po ca. 700m) IR3: Momentum Cleaning (warm) IR7: Betatron Cleaning (warm) 4 punkty przecięcia wiązek IR2:ALICE IR8: LHC-B IR1: ATLAS Injection Injection

9 Regular arc: Magnesy 1232 główne dipole główne kwadrupole magnesów korekcyjnych 4928 multipolowych magnesów korekcyjnych 9

10 Połączenie poprzez moduł serwisowy Regular arc: Kriogenika Kriogeniczna linia dystrybucyjna (26 km) Statyczny nadciekły hel o temperaturze 1.9 K w izolowanych komorkach R.Schmidt - TU Darmstadt kriogenicznych o długości 214 m Januar

11 Ultra wysoka próżnia wiązki Beam 1 + Beam 2 Regular arc: Próżnia Próżnia izolacyjna w kriogenicznej linii dystrybucyjnej Próżnia izolacyjna w kriostatach magnesów 11

12 Magnesy nadprzewodnikowe LHC

13 Parametry magnesów LHC Liczba głównych dipoli 1232 Pole dipolowe dla 7 TeV 8.33 T Prąd w dipolach dla 7 TeV A Energia zmagazynowana w dipolach 10 GJ Całkowita liczba magnesów ~9600 Liczba obwodów elektrycznych 1766

14 Nadprzewodnictwo Nadprzewodnictwo jest cechą wielu pierwiastków i materiałów polegającą na tym, że w pewnych warunkach maja one zerową rezystancję Poprawne określenie nadprzewodnictwa wymaga spełnienia jednocześnie dwóch warunków: zaniku oporu elektrycznego doskonałego diamagnetyzmu materiałów nadprzewodzących, zwanego efektem Meissnera

15 Odkrycie nadprzewodnictwa 1908 Kamerlingh Onnes skrapla hel 1911 Pomiar zależności R-T dla rtęci Metal TC [K] TC [ C] Nb Pb V La Ta Hg Sn In Pd Cr Tl Al Zn Ti Rh Podstawową właściwością stanu nadprzewodzącego jest to, że prąd elektryczny może płynąć bez występowania różnicy potencjałów

16 Rodzaje nadprzewodnictwa Wyróżnia się dwa podstawowe typy nadprzewodnictwa: Nadprzewodnictwo I-go rodzaju, które występuje głownie w czystych metalach Nadprzewodnictwo II-go rodzaju, charakterystyczne dla stopów metalicznych oraz tzw. nadprzewodnikach wysokotemperaturowych

17 Nadprzewodniki I i II rodzaju B c2 B c2 (T) Stan normalny Stan nadprzewodzący drugiego rodzaju (stan mieszany) ρ = 0 B 0 Indukcja [T] B c1 Stan mieszany B c1 (T) Stan Meissnera Stan nadprzewodzący pierwszego rodzaju (stan Meissnera) ρ = 0 B = 0 0 Temperatura [K] T c

18 Nadprzewodniki II rodzaju Kwantowanie strumienia magnetycznego przechodzącego przez nadprzewodzące pętle prądowe B I

19 Sieć wirów

20 Diagram fazowy - powierzchnia krytyczna J c Gęstość prądu [A/m 2 ] Temperatura krytyczna T c Krytyczna gęstość prądu J c Krytyczne pole magnetyczne B c Indukcja [T] B c Stan nadprzewodzący: T c T < T c, J < J c, B < B c Temperatura [K] LHC wykorzystuje: Klasyczne nadprzewodniki niskotemperaturowe stop Nb-Ti Wysokotemperaturowe nadprzewodniki typu BSCO Bi-2223

21 Nadprzewodniki LHC km kabli Cu/Nb-Ti

22 Produkcja nadprzewodników typu Nb-Ti ~ 1 m Ø~ 20 cm Nb-Ti Folia Nb Cylinder z Cu Uszczelnienie i odpompowanie Ekstruzja i ciągnienie ~ 10 m Ø~ 7cm

23 Produkcja nadprzewodników typu Nb-Ti Dalsze wielokrotne ciągnienie połączone z obróbką cieplną Redukcja średnicy od Ø 7 cm to Ø 1-5 mm Ostateczne ciągnienie połączone z formowaniem kształtu sześciokątnego i ciecie na odcinki ~ 1 m

24 Produkcja nadprzewodników typu Nb-Ti 1 m 20 cm Copper bar ca hexagons Copper tube

25 Produkcja w przemyśle: montaż cewek nadprzewodnikowych

26 Produkcja w przemyśle

27 Montaż finalny magnesów w kriostatach

28 Testy w stacji testów

29

30 Podroż 100m pod ziemie

31 i podroż w tunelu km z prędkością 2 km/h! Waga urządzeń w tunelu: t

32 Instalacja setki tysięcy połączeń

33 Magnesy nadprzewodnikowe w tunelu LHC Magnesy w regularnej części łuku LHC 1232 główne magnesy dipolowe 474 ogniskujące magnesy kwadrupolowe plus około 8000 magnesów korekcyjnych 7 th November last interconnection 30 th of april all interconnections are closed

34 Jak Budowano LHC

35 Jak Budowano LHC

36 Jak Budowano LHC

37 Jak Budowano LHC

38 Jak Budowano LHC

39 Jak Budowano LHC

40 Parametry wiązki protonów LHC Częstotliwość obiegu wiązki khz Liczba paczek w wiązce 2808 Liczba protonów w paczce 1.15 x Średnica paczki w punkcie zderzeń 16µm Długość paczki 7.55 cm Odstęp miedzy paczkami ~7 m Energia wiązki 2 * 360 MJ Prąd wiązki 0.54 A

41

42

43 Energia wiazek LHC Momentum at collision 7 TeV (1 ev = 1, Joule) Number of bunches 2808 Protons per bunch Total number of protons (1 ng of H + ) Energia zmagazynowana w 2 wiązkach: Energia potrzebna do stopienia 1 tony Cu: 724 MJoule 700 MJoule 700 MJ może stopić 1 tonę miedzi 700 MJ zdysypowane w czasie 88 µs / TW Moc wszystkich elektrowni na świecie 3.8 TW 43

44 Absorber beam absorber (graphite) about 8 m concrete shielding 44

45

46 Chłodzenie nadciekłym helem Nadciekły hel - doskonałe chłodzenie!!! Ale także: Brak lepkości: Penetracja szczelin, problemy szczelności spoin!! Silny spadek ciepła właściwego materiałów dla zakresu T < T λ Wrazliwość na quench (przejście rezystywne)

47 Chłodzenie nadpłynym helem Zwykły hel gazowy to atomy izotopu 4 He. Przy normalnym ciśnieniu atmosferycznym 4 He skrapla się w T = 4.22 K. Przy obniżeniu ciśnienia do 50 mbar T < 2.17K (T λ = 2.17 K punkt λ ) zachodzi dramatyczna zmiana jego właściwości K K T He II I He I I He Najbardziej niezwykłą zdolnością nadpłynnego helu jest to, ze ciepło może w nim płynąć bez występowania gradientu temperatury Nadpłynność jest zjawiskiem nadprzewodnictwa ciepła Andrzej Siemko, CERN

48 Nadpłynność efekt kapilarny

49 Nadpłynność efekt fontannowy

50 Kriogenika LHC Point 8 Storage QSCC QSCA QSRA QSCB QSRB QSCC Surface Shaft QURA QUIC Cavern QURC QURC Sector 7-8 Sector 8-1 Tunnel

51 LHC - najzimniejsze części wszechświata

52 Protekcja urządzeń nadprzewodnikowych UJ27 RA27 UJ32 RE28 UJ26 UA27 ALICE TZ32 PZ45 PX46 PM45 Point 5 PM54 TX46 UJ47 UJ53 UX45 UJ46 UP53 RZ54 PM56 Point 6 RA43 UJ44 UJ56 RE48 RE52 UJ43 RR53 UJ57 UL46 UA47 RR57 PX64 UXC55 UD62 UL44 US45 UL56 USC55 UA43 TU56 TD68 PM65 PZ65 UW45 UJ561 RE58 RE62 RE42 UP62 PZ 33 CMS RA63 UJ62 TX64 RZ33 RE38 Point 4 UJ63 UA Elektrycznych obwodów UX65 UJ64 UL64 UJ66 PM32 UJ33 RA67 UL66 UW65 US65 UA67 UJ67 magnesów nadprzewodnikowych Point 3.3 PGC2 UX25 Point 3.2 RA Kanałów zabezpieczających urządzenia nadprzewodnikowe Point 2 PM25 UL24 US25 UW25 PX24 UL26 Point 8 SPS 4000 Monitorów strat wiązki UA23 PM85 UW85 PX84 UA83 UJ24 UJ23 Point 1 PGC8 PZ85 RA23 LSS4 Point 1.8 PM15 UL86 RH23 US85 RE22 PM18 PX16 PX15 TJ 8 PX14 UJ22 P M I 2 UA87 UL84 RA83 RE18 UJ18 US15 UJ87 TI 8 RR17 UL14 UJ13 UJ88 UJ17 UL16 UJ84 TI 2 RE88 UJ14 RR13 RE12 TX84 RT18 UJ86 RA87 UX85 RH87 TI18 UJ12 UJ16 UX15 TI12 LHCb RT12 USA15 ATLAS PX56 Point 7 PM76 RE82 UJ83 RE78 TZ76 RE68 RE72 RR77 UJ76 UJ68 TD68 RR73 UD68 UP68

53 Uruchamianie LHC 10/09/2008

54 10/09/2008

55 Czy zawsze wszystko jest tak jak tego chcielibyśmy? Not really.

56 19/ poważna awaria 56

57 Wystarczyło, ze wśród połączeń 13kA jedno było wadliwe

58 Co potrafi zrobić duże ciśnienie!!! 58

59 Czy zawsze wszystko jest tak jak tego chcielibyśmy? W projekcie takim jak LHC, przy jego bezprecedensowej skali złożoności unikatowości technologicznym nowatorstwie Problemy techniczne musza wystąpić Ważne jest by te problemy zidentyfikować, zrozumieć i rozwiązać Przyczyny ostatniej awarii są już wyjaśnione i zakończył sie proces naprawy, Ponowne uruchomienie LHC potrwa jeszcze kilka miesięcy

60 Podsumowanie Badania naukowe, a w szczególności badania w dziedzinie fizyki eksperymentalnej, są ściśle sprzężone z rozwojem techniki i tzw. wysokich technologii Rozwój wysokich technologii, wymaganych w większości badan fizycznych, umożliwia odkrywanie i zrozumienie nowych zjawisk, co w efekcie prowadzi do dalszego rozwoju, coraz to nowszych technologii Wiele z opracowanych nowych technologii znajdzie późniejsze zastosowania zarówno w przemyśle, jak i w życiu codziennym Należy pamiętać, że badania naukowe w dzisiejszych laboratoriach fizycznych to technika jutra Andrzej Siemko, CERN

61 Dziękuję za uwagę A ja najbardziej lubię akcelerator van de Graaffa Andrzej Siemko, CERN 61

Jak budowano LHC. Andrzej SIEMKO CERN, Departament Technologii Akceleratorów

Jak budowano LHC. Andrzej SIEMKO CERN, Departament Technologii Akceleratorów Jak budowano LHC Andrzej SIEMKO CERN, Departament Technologii Akceleratorów Plan wykładu Wstęp Czym jest Wielki Zderzacz Hadronów LHC Wybrane wyzwania LHC Nadprzewodnictwo w LHC i urządzenia nadprzewodnikowe

Bardziej szczegółowo

POLITECHNIKA POZNAŃSKA Wydział: BMiZ Kierunek: MiBM / KMiU Prowadzący: dr hab. Tomasz Stręk Przygotował: Adrian Norek Plan prezentacji 1. Wprowadzenie 2. Chłodzenie największego na świecie magnesu w CERN

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD 8. Wszechświat cząstek elementarnych dla przyrodników. Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW 25.11.2011

WYKŁAD 8. Wszechświat cząstek elementarnych dla przyrodników. Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW 25.11.2011 Wszechświat cząstek elementarnych dla przyrodników WYKŁAD 8 Maria Krawczyk, Wydział Fizyki UW 25.11.2011 Współczesne eksperymenty Wprowadzenie Akceleratory Zderzacze Detektory LHC Mapa drogowa Współczesne

Bardziej szczegółowo

Udział naukowców z Politechniki Krakowskiej w programie Wielkiego Zderzacza Hadronów (LHC) w CERNie to już 18 lat!

Udział naukowców z Politechniki Krakowskiej w programie Wielkiego Zderzacza Hadronów (LHC) w CERNie to już 18 lat! Udział naukowców z Politechniki Krakowskiej w programie Wielkiego Zderzacza Hadronów (LHC) w CERNie to już 18 lat! Błażej Skoczeń 1 Jednym z najbardziej prestiżowych ośrodków naukowych w Europie i na Świecie

Bardziej szczegółowo

Wybrane zagadnienia fizyki jądrowej i cząstek elementarnych. Seweryn Kowalski

Wybrane zagadnienia fizyki jądrowej i cząstek elementarnych. Seweryn Kowalski Wybrane zagadnienia fizyki jądrowej i cząstek elementarnych Seweryn Kowalski Listopad 2007 Akceleratory Co to jest akcelerator Każde urządzenie zdolne do przyspieszania cząstek, jonów naładowanych do wysokich

Bardziej szczegółowo

EDUKACYJNE ZASOBY CERN

EDUKACYJNE ZASOBY CERN EDUKACYJNE ZASOBY CERN Prezentację przygotowały: Bożena Kania, Gimnazjum nr 9 w Lublinie Ewa Pilorz, Gimnazjum nr 15 w Lublinie Joanna Russa-Resztak, IX Liceum Ogólnokształcące w Lublinie po szkoleniu

Bardziej szczegółowo

Nadprzewodnictwo i efekt Meissnera oraz ich wykorzystanie.

Nadprzewodnictwo i efekt Meissnera oraz ich wykorzystanie. Nadprzewodnictwo i efekt Meissnera oraz ich wykorzystanie. Aleksandra Galikowska IMM, sem.2, st.ii Spis treści 1. Wstęp, historia... 3 2. Nadprzewodnictwo... 4 3. Własności nadprzewodników... 5 3. Teoria

Bardziej szczegółowo

POLITECHNIKA GDAŃSKA NADPRZEWODNICTWO I EFEKT MEISSNERA

POLITECHNIKA GDAŃSKA NADPRZEWODNICTWO I EFEKT MEISSNERA POLITECHNIKA GDAŃSKA WYDZIAŁ MECHANICZNY KATEDRA ENERGETYKI I APARATURY PRZEMYSŁOWEJ NADPRZEWODNICTWO I EFEKT MEISSNERA Katarzyna Mazur Inżynieria Mechaniczno-Medyczna Sem. 9 1. Przypomnienie istotnych

Bardziej szczegółowo

Frialit -Degussit Ceramika tlenkowa Jednostka akceleratora cząstek

Frialit -Degussit Ceramika tlenkowa Jednostka akceleratora cząstek Frialit -Degussit Ceramika tlenkowa Jednostka akceleratora cząstek Zastosowanie: Akceleratory wysokiego napięcia Materiał: Tlenek glinu FRIALIT F99.7 Pierścienie miedziane L = 560 mm D = 350 mm Produkcja

Bardziej szczegółowo

Zjawisko utraty stanu nadprzewodzącego w magnesach LHC i sposoby zapobiegania skutkom jego wystąpienia

Zjawisko utraty stanu nadprzewodzącego w magnesach LHC i sposoby zapobiegania skutkom jego wystąpienia Zjawisko utraty stanu nadprzewodzącego w magnesach LHC i sposoby zapobiegania skutkom jego wystąpienia Andrzej Skoczeń, AGH-WFiIS-KOiDC Nasza grupa Polska grupa z AGH pracująca w AT-MEL-PM: Adam Drózd

Bardziej szczegółowo

Pole magnetyczne. Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Pole magnetyczne. Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Pole magnetyczne Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Pole magnetyczne Pole magnetyczne jest nierozerwalnie związane z polem elektrycznym. W zależności

Bardziej szczegółowo

Jak działają detektory. Julia Hoffman# Southern Methodist University# Instytut Problemów Jądrowych

Jak działają detektory. Julia Hoffman# Southern Methodist University# Instytut Problemów Jądrowych Jak działają detektory Julia Hoffman# Southern Methodist University# Instytut Problemów Jądrowych LHC# Wiązka to pociąg ok. 2800 paczek protonowych Każda paczka składa się. z ok. 100 mln protonów 160km/h

Bardziej szczegółowo

Frialit -Degussit Ceramika tlenkowa Komora próżniowa

Frialit -Degussit Ceramika tlenkowa Komora próżniowa Frialit -Degussit Ceramika tlenkowa Komora próżniowa Zastosowanie: Zaginanie toru cząstki w akceleratorze Materiał: Tlenek glinu FRIALIT F99.7 L = 1350 mm D = 320 mm Produkcja Friatec Na całym świecie

Bardziej szczegółowo

Czym jest prąd elektryczny

Czym jest prąd elektryczny Prąd elektryczny Ruch elektronów w przewodniku Wektor gęstości prądu Przewodność elektryczna Prawo Ohma Klasyczny model przewodnictwa w metalach Zależność przewodności/oporności od temperatury dla metali,

Bardziej szczegółowo

O egzotycznych nuklidach i ich promieniotwórczości

O egzotycznych nuklidach i ich promieniotwórczości O egzotycznych nuklidach i ich promieniotwórczości Marek Pfützner Instytut Fizyki Doświadczalnej Uniwersytet Warszawski Tydzień Kultury w VIII LO im. Władysława IV, 13 XII 2005 Instytut Radowy w Paryżu

Bardziej szczegółowo

Witamy w CERN. 2014-02-24 Marek Kowalski

Witamy w CERN. 2014-02-24 Marek Kowalski Witamy w CERN Co to jest CERN? CERN European Organization for Nuclear Research oryg. fr Conseil Europeén pour la Recherche Nucléaire Słowo nuclear (Jadrowy) czysto historyczne. W czasie, gdy zakładano

Bardziej szczegółowo

FRIALIT -DEGUSSIT ZAAWANSOWANA CERAMIKA IZOLATOR DO ŹRÓDŁA JONÓW

FRIALIT -DEGUSSIT ZAAWANSOWANA CERAMIKA IZOLATOR DO ŹRÓDŁA JONÓW FRIALIT -DEGUSSIT ZAAWANSOWANA CERAMIKA IZOLATOR DO ŹRÓDŁA JONÓW Zastosowanie: Źródło ciężkich jonów Materiał: Tlenek glinu FRIALIT F99,7 Pierścienie metalowe z NiFeCo (Kovar / 1.3981) Elementy wykonane

Bardziej szczegółowo

Konstrukcja urządzeń kriogenicznych

Konstrukcja urządzeń kriogenicznych Konstrukcja urządzeń kriogenicznych Urządzenia kriogeniczne Zbiorniki do przechowywania i transportu cieczy kriogenicznych Urządzenia do uzyskiwania i utrzymywania niskich temperatur Podstawowy problem

Bardziej szczegółowo

Wstęp do Akceleratorów. Mariusz Sapiński CERN BE/BI 24 listopada 2009

Wstęp do Akceleratorów. Mariusz Sapiński CERN BE/BI 24 listopada 2009 Wstęp do Akceleratorów Mariusz Sapiński CERN BE/BI 24 listopada 2009 Definicja Akcelerator cząstek (wg. Encyclopedia Brittanica): każde urządzenie produkujące wiązkę szybkich, naładowanych cząstek (jonów

Bardziej szczegółowo

Compact Muon Solenoid

Compact Muon Solenoid Compact Muon Solenoid (po co i jak) Piotr Traczyk CERN Compact ATLAS CMS 2 Muon Detektor CMS był projektowany pod kątem optymalnej detekcji mionów Miony stanowią stosunkowo czysty sygnał Pojawiają się

Bardziej szczegółowo

Wszystko, co kiedykolwiek chcieliście wiedzieć o CERNie i o fizyce cząstek

Wszystko, co kiedykolwiek chcieliście wiedzieć o CERNie i o fizyce cząstek Wszystko, co kiedykolwiek chcieliście wiedzieć o CERNie i o fizyce cząstek i jeszcze kilka, których nie chcieliście wiedzieć, ale i tak się dowiecie mgr inż. Małgorzata Janik - majanik@cern.ch mgr inż.

Bardziej szczegółowo

CERN - pierwsze globalne laboratorium. Magdalena Kowalska CERN, PH-Dept.

CERN - pierwsze globalne laboratorium. Magdalena Kowalska CERN, PH-Dept. CERN - pierwsze globalne laboratorium Magdalena Kowalska CERN, PH-Dept. Menu Co to jest właściwie CERN? Kilku CERN-owskich Noblistów Co badamy? Obecne przyspieszacze Przykłady eksperymentów: cząstki elementarne

Bardziej szczegółowo

Wybrane zastosowania nadprzewodników wysokotemperaturowych

Wybrane zastosowania nadprzewodników wysokotemperaturowych Wybrane zastosowania nadprzewodników wysokotemperaturowych Ryszard Pałka Department of Electrical Engineering West Pomeranian University of Technology Szczecin KETiI Zakres prezentacji 1. Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Wiązka elektronów: produkcja i transport. Sławomir Wronka

Wiązka elektronów: produkcja i transport. Sławomir Wronka Wiązka elektronów: produkcja i transport Szkoła Fizyki Akceleratorów Medycznych, Świerk 2007 Ruch cząstki w polu elektrycznym 2 Pole elektryczne powoduje zmianę energii kinetycznej mv 2 mv02 = q U 2 2

Bardziej szczegółowo

Pole magnetyczne Wykład LO Zgorzelec 13-01-2016

Pole magnetyczne Wykład LO Zgorzelec 13-01-2016 Pole magnetyczne Igła magnetyczna Pole magnetyczne Magnetyzm ziemski kompas Biegun północny geogr. Oś obrotu deklinacja Pole magnetyczne Ziemi pochodzi od dipola magnetycznego. Kierunek magnetycznego momentu

Bardziej szczegółowo

Jak działają detektory. Julia Hoffman

Jak działają detektory. Julia Hoffman Jak działają detektory Julia Hoffman wielki Hadronowy zderzacz Wiązka to pociąg ok. 2800 wagonów - paczek protonowych Każdy wagon wiezie ok.100 mln protonów Energia chemiczna: 80 kg TNT lub 16 kg czekolady

Bardziej szczegółowo

Polscy nauczyciele fizyki w CERN. Polska w CERN. Jan Paweł Nassalski Instytut Problemów Jądrowych im. A. Sołtana. J.P.Nassalski NTP@CERN, 21.XI.

Polscy nauczyciele fizyki w CERN. Polska w CERN. Jan Paweł Nassalski Instytut Problemów Jądrowych im. A. Sołtana. J.P.Nassalski NTP@CERN, 21.XI. Polscy nauczyciele fizyki w CERN 21 listopada 2008 Polska w CERN Jan Paweł Nassalski Instytut Problemów Jądrowych im. A. Sołtana J.P.Nassalski NTP@CERN, 21.XI.2008 1 Widok z satelity na okolice CERN i

Bardziej szczegółowo

Kurs dla nauczycieli fizyki - Cząstki elementarne w CERN pod Genewą.

Kurs dla nauczycieli fizyki - Cząstki elementarne w CERN pod Genewą. Kurs dla nauczycieli fizyki - Cząstki elementarne w CERN pod Genewą. Europejska Organizacja Badań Jądrowych CERN (European Organization for Nuclear Research) pod Genewą i Centralny Ośrodek Doskonalenia

Bardziej szczegółowo

Źródła cząstek o wysokich energiach. Promieniowanie kosmiczne. Akceleratory. Ograniczenia na energię maksymalną. Parametry wiązek.

Źródła cząstek o wysokich energiach. Promieniowanie kosmiczne. Akceleratory. Ograniczenia na energię maksymalną. Parametry wiązek. Źródła cząstek o wysokich energiach II Promieniowanie kosmiczne. Akceleratory. Ograniczenia na energię maksymalną. Parametry wiązek. Świetlność LHC 1 Źródła cząstek o wysokich energiach I. PROMIENOWANIE

Bardziej szczegółowo

Nauka i technologia dwa spojrzenia na CERN

Nauka i technologia dwa spojrzenia na CERN Nauka i technologia dwa spojrzenia na CERN Politechnika Krakowska, wykład inauguracyjny, 3.10.2014 Agnieszka Zalewska, IFJ PAN Przewodnicząca Rady CERN-u CERN utworzony został w 1954: przez 12 państw europejskich

Bardziej szczegółowo

BUDOWA ATOMU. Pierwiastki chemiczne

BUDOWA ATOMU. Pierwiastki chemiczne BUDOWA ATOMU Pierwiastki chemiczne p.n.e. Sb Sn n Pb Hg S Ag C Au Fe Cu ()* do XVII w. As (5 r.) P (669 r.) () XVIII w. N Cl Cr Co Y Mn Mo () Ni Pt Te O U H W XIX w. (m.in.) Na Ca Al Si F Cs Ba B Bi I

Bardziej szczegółowo

Dział Budowy Aparatury i Infrastruktury Naukowej (DAI)

Dział Budowy Aparatury i Infrastruktury Naukowej (DAI) Dział Budowy Aparatury i Infrastruktury Naukowej () w latach 2011-2013 Dariusz Bocian Przegląd działalności naukowej IFJ PAN 2011-2013 28 styczeń 2014 Zadania i struktura W latach 2011 2013 realizował

Bardziej szczegółowo

CERN. Często zadawane pytania. Przewodnik po LHC LHC SPS CMS. LHCb ALICE ATLAS CNGS BOOSTER ISOLDE. n-tof LEIR. neutrinos. Gran Sasso.

CERN. Często zadawane pytania. Przewodnik po LHC LHC SPS CMS. LHCb ALICE ATLAS CNGS BOOSTER ISOLDE. n-tof LEIR. neutrinos. Gran Sasso. CERN Często zadawane pytania Przewodnik po LHC TI2 ALICE LHC TT10 TT60 CMS ATLAS North Area SPS TT40 TI8 TT41 LHCb CNGS neutrinos Gran Sasso TT2 n-tof neutrons AD p p LINAC 2 LINAC 3 Ions BOOSTER ISOLDE

Bardziej szczegółowo

Szczegóły budowy kolektora próżniowego typu HeatPipe. Część 1.

Szczegóły budowy kolektora próżniowego typu HeatPipe. Część 1. Szczegóły budowy kolektora próżniowego typu HeatPipe. Część 1. Popularność kolektorów próżniowych w Polsce jest na tle Europy zjawiskiem dość wyjątkowym w zasadzie wiele przemawia za wyborem kolektora

Bardziej szczegółowo

Czego oczekujemy od LHC? Piotr Traczyk. IPJ Warszawa

Czego oczekujemy od LHC? Piotr Traczyk. IPJ Warszawa Czego oczekujemy od LHC? Piotr Traczyk IPJ Warszawa Plan 1)Dwa słowa o LHC 2)Eksperymenty i program fizyczny 3)Kilka wybranych tematów - szczegółowo 2 LHC Large Hadron Collider UWAGA! Start jeszcze w tym

Bardziej szczegółowo

Skonstruowanie litowo-deuterowego konwertera neutronów termicznych na neutrony prędkie o energii 14 MeV w reaktorze MARIA (Etap 14, 5.1.

Skonstruowanie litowo-deuterowego konwertera neutronów termicznych na neutrony prędkie o energii 14 MeV w reaktorze MARIA (Etap 14, 5.1. Skonstruowanie litowo-deuterowego konwertera neutronów termicznych na neutrony prędkie o energii 14 MeV w reaktorze MARIA (Etap 14, 5.1.) Krzysztof Pytel, Rafał Prokopowicz Badanie wytrzymałości radiacyjnej

Bardziej szczegółowo

Pierwiastek: Na - Sód Stan skupienia: stały Liczba atomowa: 11

Pierwiastek: Na - Sód Stan skupienia: stały Liczba atomowa: 11 ***Dane Pierwiastków Chemicznych*** - Układ Okresowy Pierwiastków 2.5.1.FREE Pierwiastek: H - Wodór Liczba atomowa: 1 Masa atomowa: 1.00794 Elektroujemność: 2.1 Gęstość: [g/cm sześcienny]: 0.0899 Temperatura

Bardziej szczegółowo

PL 203378 B1 15.10.2007 BUP 21/07. Marek Kopeć,Kraków,PL Jarosław Krzysztofiński,Warszawa,PL Antoni Szkatuła,Rząska,PL Jan Tomaszewski,Warszawa,PL

PL 203378 B1 15.10.2007 BUP 21/07. Marek Kopeć,Kraków,PL Jarosław Krzysztofiński,Warszawa,PL Antoni Szkatuła,Rząska,PL Jan Tomaszewski,Warszawa,PL RZECZPOSPOLITA POLSKA Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 203378 (21) Numer zgłoszenia: 379409 (22) Data zgłoszenia: 07.04.2006 (13) B1 (51) Int.Cl. E21B 43/02 (2006.01)

Bardziej szczegółowo

Leon Murawski, Katedra Fizyki Ciała Stałego Wydział Fizyki Technicznej i Matematyki Stosowanej

Leon Murawski, Katedra Fizyki Ciała Stałego Wydział Fizyki Technicznej i Matematyki Stosowanej Nanomateriałów Leon Murawski, Katedra Fizyki Ciała Stałego Wydział Fizyki Technicznej i Matematyki Stosowanej POLITECHNIKA GDAŃSKA Centrum Zawansowanych Technologii Pomorze ul. Al. Zwycięstwa 27 80-233

Bardziej szczegółowo

Materiały pomocnicze 11 do zajęć wyrównawczych z Fizyki dla Inżynierii i Gospodarki Wodnej

Materiały pomocnicze 11 do zajęć wyrównawczych z Fizyki dla Inżynierii i Gospodarki Wodnej Materiały pomocnicze 11 do zajęć wyrównawczych z Fizyki dla Inżynierii i Gospodarki Wodnej 1. Magnetyzm to zjawisko przyciągania kawałeczków stali przez magnesy. 2. Źródła pola magnetycznego. a. Magnesy

Bardziej szczegółowo

Poszukiwania bozonu Higgsa w rozpadzie na dwa leptony τ w eksperymencie CMS

Poszukiwania bozonu Higgsa w rozpadzie na dwa leptony τ w eksperymencie CMS Poszukiwania bozonu Higgsa w rozpadzie na dwa leptony τ w eksperymencie CMS Artur Kalinowski Wydział Fizyki Uniwersytet Warszawski Warszawa, 7 grudnia 2012 DETEKTOR CMS DETEKTOR CMS Masa całkowita : 14

Bardziej szczegółowo

FIZYKA Podręcznik: Fizyka i astronomia dla każdego pod red. Barbary Sagnowskiej, wyd. ZamKor.

FIZYKA Podręcznik: Fizyka i astronomia dla każdego pod red. Barbary Sagnowskiej, wyd. ZamKor. DKOS-5002-2\04 Anna Basza-Szuland FIZYKA Podręcznik: Fizyka i astronomia dla każdego pod red. Barbary Sagnowskiej, wyd. ZamKor. WYMAGANIA NA OCENĘ DOPUSZCZAJĄCĄ DLA REALIZOWANYCH TREŚCI PROGRAMOWYCH Kinematyka

Bardziej szczegółowo

Warsztaty CERN II Genewa

Warsztaty CERN II Genewa Warsztaty CERN II Genewa W dniach 12 lutego 19 lutego 2011 roku odbyły się Warsztaty CERN w Genewie. Grupa 43 uczestników programu: Odkrywad nieznane-tworzyd nowe, program rozwijania zainteresowao fizyką,

Bardziej szczegółowo

WSTĘP DO FIZYKI JADRA ATOMOWEGOO Wykład 12. IV ROK FIZYKI - semestr zimowy Janusz Braziewicz - Zakład Fizyki Atomowej IF AŚ

WSTĘP DO FIZYKI JADRA ATOMOWEGOO Wykład 12. IV ROK FIZYKI - semestr zimowy Janusz Braziewicz - Zakład Fizyki Atomowej IF AŚ WSTĘP DO FIZYKI JADRA ATOMOWEGOO Wykład 12 IV ROK FIZYKI - semestr zimowy Janusz Braziewicz - Zakład Fizyki Atomowej IF AŚ 1 Metody przyspieszania cząstek - akceleratory cząstek Akcelerator urządzenie

Bardziej szczegółowo

Polska w CERN. Kurs dla polskich nauczycieli w CERN 21-25 maja 2007. Jan Paweł Nassalski Instytut Problemów Jądrowych im.

Polska w CERN. Kurs dla polskich nauczycieli w CERN 21-25 maja 2007. Jan Paweł Nassalski Instytut Problemów Jądrowych im. Polska w CERN Kurs dla polskich nauczycieli w CERN 21-25 maja 2007 Jan Paweł Nassalski Instytut Problemów Jądrowych im. Andrzeja Sołtana CERN, 21.V.2007 J. Nassalski 1 Droga Polski do CERN 1959 r. profesorowie

Bardziej szczegółowo

FRIALIT -DEGUSSIT ZAAWANSOWANA CERAMIKA KOMORA PRÓŻNIOWA DO MAGNESÓW DIPOLOWYCH

FRIALIT -DEGUSSIT ZAAWANSOWANA CERAMIKA KOMORA PRÓŻNIOWA DO MAGNESÓW DIPOLOWYCH FRIALIT -DEGUSSIT ZAAWANSOWANA CERAMIKA KOMORA PRÓŻNIOWA DO MAGNESÓW DIPOLOWYCH Zastosowanie: Ceramiczna komora próżniowa do magnesów dipolowych Materiał: Tlenek glinu FRIALIT F99,7 FRIATEC produkuje izolatory

Bardziej szczegółowo

Spektrometr ICP-AES 2000

Spektrometr ICP-AES 2000 Spektrometr ICP-AES 2000 ICP-2000 to spektrometr optyczny (ICP-OES) ze wzbudzeniem w indukcyjnie sprzężonej plazmie (ICP). Wykorztystuje zjawisko emisji atomowej (ICP-AES). Umożliwia wykrywanie ok. 70

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do CERN-u

Wprowadzenie do CERN-u Wprowadzenie do CERN-u 3 wrzesień 2013 Andrzej Skoczeń AGH WFiIS KOiDC, CERN TE-MPE-EP Przy udziale materiałów przygotowanych przez: Piotr Golonka, CERN EN/ICE-SCD http://cern.ch/piotr.golonka/outreach/

Bardziej szczegółowo

BADANIA ELEKTROMAGNESÓW NADPRZEWODNIKOWYCH W PROCESIE ICH WYTWARZANIA I EKSPLOATACJI

BADANIA ELEKTROMAGNESÓW NADPRZEWODNIKOWYCH W PROCESIE ICH WYTWARZANIA I EKSPLOATACJI INSTYTUT ELEKTROTECHNIKI Janusz KOZAK BADANIA ELEKTROMAGNESÓW NADPRZEWODNIKOWYCH W PROCESIE ICH WYTWARZANIA I EKSPLOATACJI Prace Instytutu Elektrotechniki zeszyt 265, 2014 SPIS TRE CI STRESZCZENIE... 9

Bardziej szczegółowo

ZASTOSOWANIE MONOLITYCZNYCH NADPRZEWODNIKÓW WYSOKOTEMPERATUROWYCH W MASZYNACH ELEKTRYCZNYCH

ZASTOSOWANIE MONOLITYCZNYCH NADPRZEWODNIKÓW WYSOKOTEMPERATUROWYCH W MASZYNACH ELEKTRYCZNYCH Prace Naukowe Instytutu Maszyn, Napędów i Pomiarów Elektrycznych Nr 62 Politechniki Wrocławskiej Nr 62 Studia i Materiały Nr 28 2008 monolityczne nadprzewodniki wysokotemperaturowe magnesy nadprzewodzące

Bardziej szczegółowo

Szczegółowy rozkład materiału z fizyki dla klasy III gimnazjum zgodny z nową podstawą programową.

Szczegółowy rozkład materiału z fizyki dla klasy III gimnazjum zgodny z nową podstawą programową. Szczegółowy rozkład materiału z fizyki dla klasy III gimnazjum zgodny z nową podstawą programową. Lekcja organizacyjna. Omówienie programu nauczania i przypomnienie wymagań przedmiotowych Tytuł rozdziału

Bardziej szczegółowo

Reportaż ze szkolenia w CERN w Genewie, 11 17.04.2010 r.

Reportaż ze szkolenia w CERN w Genewie, 11 17.04.2010 r. Reportaż ze szkolenia w CERN w Genewie, 11 17.04.2010 r. Do CERN wyruszyliśmy z parkingu Instytutu Fizyki Uniwersytetu Śląskiego, który był organizatorem tego bardzo interesującego dla fizyków wyjazdu.

Bardziej szczegółowo

Ciecze kriogeniczne własności, zastosowania i źródła pochodzenia skraplanych gazów.

Ciecze kriogeniczne własności, zastosowania i źródła pochodzenia skraplanych gazów. Ciecze kriogeniczne własności, zastosowania i źródła pochodzenia skraplanych gazów. Michał Bartmański Inżynieria Mechaniczno- Medyczna Rok IV Gdańsk 2013 Spis treści. 1. Wstęp. 2. Ciekły tlen. 3. Ciekły

Bardziej szczegółowo

Wiązki Radioaktywne. wytwarzanie nuklidów dalekich od stabilności. Jan Kurcewicz CERN, PH-SME. 5 września 2013 transparencje: Marek Pfützner

Wiązki Radioaktywne. wytwarzanie nuklidów dalekich od stabilności. Jan Kurcewicz CERN, PH-SME. 5 września 2013 transparencje: Marek Pfützner Wiązki Radioaktywne wytwarzanie nuklidów dalekich od stabilności Jan Kurcewicz CERN, PH-SME 5 września 2013 transparencje: Marek Pfützner Wstęp Nuklidy nietrwałe Przykład: reakcja fuzji Fuzja (synteza,

Bardziej szczegółowo

LHC i po co nam On. Piotr Traczyk CERN

LHC i po co nam On. Piotr Traczyk CERN LHC i po co nam On Piotr Traczyk CERN LHC: po co nam On Piotr Traczyk CERN Detektory przy LHC Planowane są 4(+2) eksperymenty na LHC ATLAS ALICE CMS LHCb 5 Program fizyczny LHC 6 Program fizyczny LHC

Bardziej szczegółowo

Akceleratory do terapii niekonwencjonalnych. Sławomir Wronka

Akceleratory do terapii niekonwencjonalnych. Sławomir Wronka Akceleratory do terapii niekonwencjonalnych Szkoła Fizyki Akceleratorów Medycznych, Świerk 2007 Plan Niekonwencjonalne terapie wiązką e-/x Protony Ciężkie jony Neutrony 2 Tomotherapy 3 CyberKnife 4 Igła

Bardziej szczegółowo

V OGÓLNOPOLSKI KONKURS Z FIZYKI Fizyka się liczy Eliminacje TEST 27 lutego 2013r.

V OGÓLNOPOLSKI KONKURS Z FIZYKI Fizyka się liczy Eliminacje TEST 27 lutego 2013r. V OGÓLNOPOLSKI KONKURS Z FIZYKI Fizyka się liczy Eliminacje TEST 27 lutego 2013r. 1. Po wirującej płycie gramofonowej idzie wzdłuż promienia mrówka ze stałą prędkością względem płyty. Torem ruchu mrówki

Bardziej szczegółowo

KOOF Szczecin: www.of.szc.pl

KOOF Szczecin: www.of.szc.pl Źródło: LI OLIMPIADA FIZYCZNA (1/2). Stopień III, zadanie doświadczalne - D Nazwa zadania: Działy: Słowa kluczowe: Komitet Główny Olimpiady Fizycznej; Andrzej Wysmołek, kierownik ds. zadań dośw. plik;

Bardziej szczegółowo

Urządzenie wielofunkcyjne Stamos Selection S-MULTI 525H S-MULTI 525H

Urządzenie wielofunkcyjne Stamos Selection S-MULTI 525H S-MULTI 525H Urządzenie wielofunkcyjne Stamos Selection S-MULTI 525H S-MULTI525H SPECYFIKACJA TECHNICZNA Model S-MULTI 525H Nr katalogowy 2049 Stan artykułu Znamionowe wejściowe Częstotliwość sieciowa napięcie Znamionowy

Bardziej szczegółowo

Przewodnik po wielkich urządzeniach badawczych

Przewodnik po wielkich urządzeniach badawczych Przewodnik po wielkich urządzeniach badawczych 5.07.2013 Grzegorz Wrochna 1 Wielkie urządzenia badawcze Wielkie urządzenia badawcze są dziś niezbędne do badania materii na wszystkich poziomach: od wnętrza

Bardziej szczegółowo

Klasyczny efekt Halla

Klasyczny efekt Halla Klasyczny efekt Halla Rysunek pochodzi z artykułu pt. W dwuwymiarowym świecie elektronów, autor: Tadeusz Figielski, Wiedza i Życie, nr 4, 1999 r. Pełny tekst artykułu dostępny na stronie http://archiwum.wiz.pl/1999/99044800.asp

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM ANALITYCZNEJ MIKROSKOPII ELEKTRONOWEJ (L - 2)

LABORATORIUM ANALITYCZNEJ MIKROSKOPII ELEKTRONOWEJ (L - 2) LABORATORIUM ANALITYCZNEJ MIKROSKOPII ELEKTRONOWEJ (L - 2) Posiadane uprawnienia: ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO NR AB 120 wydany przez Polskie Centrum Akredytacji Wydanie nr 5 z 18 lipca 2007

Bardziej szczegółowo

Kurs dla polskich nauczycieli w CERN 16-20 kwietnia 2007

Kurs dla polskich nauczycieli w CERN 16-20 kwietnia 2007 Polska w CERN Kurs dla polskich nauczycieli w CERN 16-20 kwietnia 2007 Jan Paweł Nassalski Instytut Problemów Jądrowych im. Andrzeja Sołtana CERN, 16.IV.2007 J. Nassalski 1 Droga Polski do CERN 1959 r.

Bardziej szczegółowo

Sekcja Mechaniki Materiałów. NbTi 316 L LHC/CERN

Sekcja Mechaniki Materiałów. NbTi 316 L LHC/CERN Sekcja Mechaniki Materiałów Komitetu Mechaniki PAN Edycja 2012 NbTi LHC/CERN 316 L Zakres prac SMM Poczynając od eksperymentu, poprzez identyfikację zjawisk zachodzących w materiałach już na poziomie atomowym,

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI ««*» ( # * *»»

SPIS TREŚCI ««*» ( # * *»» ««*» ( # * *»» CZĘŚĆ I. POJĘCIA PODSTAWOWE 1. Co to jest fizyka? 11 2. Wielkości fizyczne 11 3. Prawa fizyki 17 4. Teorie fizyki 19 5. Układ jednostek SI 20 6. Stałe fizyczne 20 CZĘŚĆ II. MECHANIKA 7.

Bardziej szczegółowo

Podstawy fizyki sezon 2 4. Pole magnetyczne 1

Podstawy fizyki sezon 2 4. Pole magnetyczne 1 Podstawy fizyki sezon 2 4. Pole magnetyczne 1 Agnieszka Obłąkowska-Mucha AGH, WFIiS, Katedra Oddziaływań i Detekcji Cząstek, D11, pok. 111 amucha@agh.edu.pl http://home.agh.edu.pl/~amucha Pola magnetycznego

Bardziej szczegółowo

WSTĘPNY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA BUDYNEK TECHNOLOGICZNO-LABORATORYJNY

WSTĘPNY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA BUDYNEK TECHNOLOGICZNO-LABORATORYJNY Załącznik nr 2 WSTĘPNY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA BUDYNEK TECHNOLOGICZNO-LABORATORYJNY Przedmiotem zamówienia publicznego ma być usługa polegająca na zaprojektowaniu i wybudowaniu budynku technologiczno-laboratoryjnego

Bardziej szczegółowo

Wstęp do astrofizyki I

Wstęp do astrofizyki I Wstęp do astrofizyki I Wykład 9 Tomasz Kwiatkowski 1 grudnia 2010 r. Tomasz Kwiatkowski, Wstęp do astrofizyki I, Wykład 9 1/1 Plan wykładu Tomasz Kwiatkowski, Wstęp do astrofizyki I, Wykład 9 2/1 Odkrycie

Bardziej szczegółowo

WIROWYCH. Ćwiczenie: ĆWICZENIE BADANIE PRĄDÓW ZAKŁ AD ELEKTROENERGETYKI. Opracował: mgr inż. Edward SKIEPKO. Warszawa 2000

WIROWYCH. Ćwiczenie: ĆWICZENIE BADANIE PRĄDÓW ZAKŁ AD ELEKTROENERGETYKI. Opracował: mgr inż. Edward SKIEPKO. Warszawa 2000 SZKOŁA GŁÓWNA SŁUŻBY POŻARNICZEJ KATEDRA TECHNIKI POŻARNICZEJ ZAKŁ AD ELEKTROENERGETYKI Ćwiczenie: ĆWICZENIE BADANIE PRĄDÓW WIROWYCH Opracował: mgr inż. Edward SKIEPKO Warszawa 000 Wersja 1.0 www.labenergetyki.prv.pl

Bardziej szczegółowo

Algorytm obliczania charakterystycznych wielkości prądu przy zwarciu trójfazowym (wg PN-EN 60909-0:2002)

Algorytm obliczania charakterystycznych wielkości prądu przy zwarciu trójfazowym (wg PN-EN 60909-0:2002) Andrzej Purczyński Algorytm obliczania charakterystycznych wielkości prądu przy zwarciu trójfazowym (wg PN-EN 60909-0:00) W 10 krokach wyznaczane są: prąd początkowy zwarciowy I k, prąd udarowy (szczytowy)

Bardziej szczegółowo

Po co nam CERN? Po co nam LHC? Piotr Traczyk

Po co nam CERN? Po co nam LHC? Piotr Traczyk Po co nam CERN? Po co nam LHC? Piotr Traczyk Sympozjum IPJ Plan 1)Wstęp Po co nam LHC? 2)Eksperymenty w CERNie w których bierzemy udział COMPASS LHCb ALICE CMS 3)Podsumowanie 2 Po co nam LHC? Po co kopać

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD 2 TERMODYNAMIKA. Termodynamika opiera się na czterech obserwacjach fenomenologicznych zwanych zasadami

WYKŁAD 2 TERMODYNAMIKA. Termodynamika opiera się na czterech obserwacjach fenomenologicznych zwanych zasadami WYKŁAD 2 TERMODYNAMIKA Termodynamika opiera się na czterech obserwacjach fenomenologicznych zwanych zasadami Zasada zerowa Kiedy obiekt gorący znajduje się w kontakcie cieplnym z obiektem zimnym następuje

Bardziej szczegółowo

OPIS ZAMÓWIENIA. Sprzedaż i dostawa ciepłomierzy ultradźwiękowych i mechanicznych z aktywnym modułem radiowym

OPIS ZAMÓWIENIA. Sprzedaż i dostawa ciepłomierzy ultradźwiękowych i mechanicznych z aktywnym modułem radiowym OPIS ZAMÓWIENIA Nazwa zamówienia: Sprzedaż i dostawa ciepłomierzy ultradźwiękowych i mechanicznych z aktywnym modułem radiowym Adres: ul. Grażyńskiego 17 43-190 Mikołów Inwestor: Zakład Inżynierii Miejskiej

Bardziej szczegółowo

niezawodność i elegancja Szybka i łatwa realizacja

niezawodność i elegancja Szybka i łatwa realizacja niezawodność i elegancja Pompy ciepła zdobywają coraz szersze zastosowanie dla potrzeb ogrzewania domów jednorodzinnych i innych budynków małokubaturowych. Dzięki zastosowaniu zaawansowanych technologicznie

Bardziej szczegółowo

CERN: fizyka wysokich energii i edukacja szkolna. Krzysztof Fiałkowski Uniwersytet Jagielloński

CERN: fizyka wysokich energii i edukacja szkolna. Krzysztof Fiałkowski Uniwersytet Jagielloński CERN: fizyka wysokich energii i edukacja szkolna Krzysztof Fiałkowski Uniwersytet Jagielloński Czym jest CERN? CERN to skrót francuskiej nazwy Conseil Européen pour la Recherche Nucléaire, czyli Europejska

Bardziej szczegółowo

Klasa 1. Zadania domowe w ostatniej kolumnie znajdują się na stronie internetowej szkolnej. 1 godzina fizyki w tygodniu. 36 godzin w roku szkolnym.

Klasa 1. Zadania domowe w ostatniej kolumnie znajdują się na stronie internetowej szkolnej. 1 godzina fizyki w tygodniu. 36 godzin w roku szkolnym. Rozkład materiału nauczania z fizyki. Numer programu: Gm Nr 2/07/2009 Gimnazjum klasa 1.! godzina fizyki w tygodniu. 36 godzin w ciągu roku. Klasa 1 Podręcznik: To jest fizyka. Autor: Marcin Braun, Weronika

Bardziej szczegółowo

Rtęć w przemyśle. Technologia usuwania rtęci z węgla przed procesem zgazowania/spalania jako efektywny sposób obniżenia emisji rtęci do atmosfery

Rtęć w przemyśle. Technologia usuwania rtęci z węgla przed procesem zgazowania/spalania jako efektywny sposób obniżenia emisji rtęci do atmosfery Rtęć w przemyśle Konwencja, ograniczanie emisji, technologia 26 listopada 2014, Warszawa Technologia usuwania rtęci z węgla przed procesem zgazowania/spalania jako efektywny sposób obniżenia emisji rtęci

Bardziej szczegółowo

ZESPOŁY SPRĘŻARKOWE DO ZASTOSOWAŃ PRZEMYSŁOWYCH I KOMERCYJNYCH BERLING REFRIGERATION GROUP KZBT-2/10-PL

ZESPOŁY SPRĘŻARKOWE DO ZASTOSOWAŃ PRZEMYSŁOWYCH I KOMERCYJNYCH BERLING REFRIGERATION GROUP KZBT-2/10-PL ZESPOŁY SPRĘŻARKOWE DO ZASTOSOWAŃ PRZEMYSŁOWYCH I KOMERCYJNYCH BERLING REFRIGERATION GROUP KZBT-2/10-PL Spis treści 1. Standardowy zakres dostawy... 2. Opcje... 3. Moduły dodatkowe... 4. Wydajność chłodnicza

Bardziej szczegółowo

Elektroniczna listwa pomiarowa typ 6706-10

Elektroniczna listwa pomiarowa typ 6706-10 Precyzyjny pomiar poziomu towarów płynnych dla strefy 0. Można go stosować w cysternach przewożących produkt lub kilka produktów ze stacji do jednego lub kilku miejsc rozładunku. Można go również używać

Bardziej szczegółowo

CHEMIA WARTA POZNANIA

CHEMIA WARTA POZNANIA Materiały do zajęć dokształcających z chemii nieorganicznej i fizycznej Wydział Chemii UAM Poznań 2011 Część I Atom jest najmniejszą częścią pierwiastka chemicznego, która zachowuje jego właściwości chemiczne

Bardziej szczegółowo

Magnetyzm. Magnetyzm zdolność do przyciągania małych kawałków metalu. Bar Magnet. Magnes. Kompas N N. Iron filings. Biegun południowy.

Magnetyzm. Magnetyzm zdolność do przyciągania małych kawałków metalu. Bar Magnet. Magnes. Kompas N N. Iron filings. Biegun południowy. Magnetyzm Magnetyzm zdolność do przyciągania małych kawałków metalu Magnes Bar Magnet S S N N Iron filings N Kompas S Biegun południowy Biegun północny wp.lps.org/kcovil/files/2014/01/magneticfields.ppt

Bardziej szczegółowo

A. 0,3 N B. 1,5 N C. 15 N D. 30 N. Posługiwać się wzajemnym związkiem między siłą, a zmianą pędu Odpowiedź

A. 0,3 N B. 1,5 N C. 15 N D. 30 N. Posługiwać się wzajemnym związkiem między siłą, a zmianą pędu Odpowiedź Egzamin maturalny z fizyki z astronomią W zadaniach od 1. do 10. należy wybrać jedną poprawną odpowiedź i wpisać właściwą literę: A, B, C lub D do kwadratu obok słowa:. m Przyjmij do obliczeń, że przyśpieszenie

Bardziej szczegółowo

Ogólne cechy ośrodków laserowych

Ogólne cechy ośrodków laserowych Ogólne cechy ośrodków laserowych Gazowe Cieczowe Na ciele stałym Naturalna jednorodność Duże długości rezonatora Małe wzmocnienia na jednostkę długości ośrodka czynnego Pompowanie prądem (wzdłużne i poprzeczne)

Bardziej szczegółowo

WyŜsza Szkoła InŜynierii Dentystycznej im. prof. Meissnera

WyŜsza Szkoła InŜynierii Dentystycznej im. prof. Meissnera WyŜsza Szkoła InŜynierii Dentystycznej im. prof. Meissnera ANALIZA POŁĄCZENIA WARSTW CERAMICZNYCH Z PODBUDOWĄ METALOWĄ Promotor: Prof. zw. dr hab. n. tech. MACIEJ HAJDUGA Tadeusz Zdziech CEL PRACY Celem

Bardziej szczegółowo

Fizyka cząstek elementarnych warsztaty popularnonaukowe

Fizyka cząstek elementarnych warsztaty popularnonaukowe Fizyka cząstek elementarnych warsztaty popularnonaukowe Spotkanie 3 Porównanie modeli rozpraszania do pomiarów na Wielkim Zderzaczu Hadronów LHC i przyszłość fizyki cząstek Rafał Staszewski Maciej Trzebiński

Bardziej szczegółowo

Techniki niskotemperaturowe w Inżynierii Mechaniczno Medycznej

Techniki niskotemperaturowe w Inżynierii Mechaniczno Medycznej Techniki niskotemperaturowe w Inżynierii Mechaniczno Medycznej prowadzący Waldemar Targański Patrycja Misiołek Inżynieria mechaniczno medyczna stopień II, semestr 2 grupa 2 Rok akademicki 2012/2013 Spis

Bardziej szczegółowo

PL 205414 B1 POLITECHNIKA POZNAŃSKA, POZNAŃ, PL 25.06.2007 BUP 13/07 JERZY JANISZEWSKI, POZNAŃ, PL 30.04.2010 WUP 04/10

PL 205414 B1 POLITECHNIKA POZNAŃSKA, POZNAŃ, PL 25.06.2007 BUP 13/07 JERZY JANISZEWSKI, POZNAŃ, PL 30.04.2010 WUP 04/10 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 205414 (13) B1 (21) Numer zgłoszenia: 378506 (51) Int.Cl. H01H 33/664 (2006.01) Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (22) Data zgłoszenia: 21.12.2005

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z FIZYKI KLASA III GIMNAZJUM

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z FIZYKI KLASA III GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE Z FIZYKI KLASA III GIMNAZJUM DZIAŁ I. PRĄD ELEKTRYCZNY - co to jest prąd elektryczny - jakie są jednostki napięcia elektrycznego - jaki jest umowny kierunek płynącego prądu - co to

Bardziej szczegółowo

TRANSFORMATORY. Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

TRANSFORMATORY. Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego TRANSFORMATORY Publikacja współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Maszyny elektryczne Przemiana energii za pośrednictwem pola magnetycznego i prądu elektrycznego

Bardziej szczegółowo

Przepływomierz zębaty VCL 0,1

Przepływomierz zębaty VCL 0,1 Przepływomierz zębaty VCL 0, dla technologii lakierniczych Wymiary Przepływomierz zębaty VCL 0, - dla technologii lakierniczych VCL 0, P RS /25 Spis treści Tytuł Strona Spis treści Opis Charakterystyka

Bardziej szczegółowo

Kompaktowy ciepłomierz ultradźwiękowy

Kompaktowy ciepłomierz ultradźwiękowy Kompaktowy ciepłomierz ultradźwiękowy Zatwierdzenie dla licznika z dynamiką 1:250 (qi:qp) w klasie 2 Zintegrowany moduł radiowy z protokołem Real Data lub Open Metering Standard Szeroki zakres temperatur

Bardziej szczegółowo

PARAMETRY TECHNICZNE I WARUNKI BEZWZGLĘDNIE WYMAGANE

PARAMETRY TECHNICZNE I WARUNKI BEZWZGLĘDNIE WYMAGANE PARAMETRY TECHNICZNE I WARUNKI BEZWZGLĘDNIE WYMAGANE Kwadrupolowy spektrometr mas z plazmą indukcyjnie sprzężoną ICP-MS z wyposażeniem i oprogramowaniem model/typ.... *; producent.....*; rok produkcji

Bardziej szczegółowo

Siatka spiętrzająca opis czujnika do pomiaru natężenia przepływu gazów. 1. Zasada działania. 2. Budowa siatki spiętrzającej.

Siatka spiętrzająca opis czujnika do pomiaru natężenia przepływu gazów. 1. Zasada działania. 2. Budowa siatki spiętrzającej. Siatka spiętrzająca opis czujnika do pomiaru natężenia przepływu gazów. 1. Zasada działania. Zasada działania siatki spiętrzającej oparta jest na teorii Bernoulliego, mówiącej że podczas przepływów płynów

Bardziej szczegółowo

Niewidzialne Siły. Marcin Lorkowski. Karol Karnowski. Prowadzący:

Niewidzialne Siły. Marcin Lorkowski. Karol Karnowski. Prowadzący: Niewidzialne Siły Prowadzący: Marcin Lorkowski Karol Karnowski Prosty silnik elektryczny (część warsztatowa) -baterię paluszek (AA), -miedziany drut, -silny magnes najlepiej neodymowy, -opcjonalnie agrafki

Bardziej szczegółowo

Maszyny elektryczne. Materiały dydaktyczne dla kierunku Technik Optyk (W12) Kwalifikacyjnego kursu zawodowego.

Maszyny elektryczne. Materiały dydaktyczne dla kierunku Technik Optyk (W12) Kwalifikacyjnego kursu zawodowego. Maszyny elektryczne Materiały dydaktyczne dla kierunku Technik Optyk (W12) Kwalifikacyjnego kursu zawodowego. Podział maszyn elektrycznych Transformatory - energia prądu przemiennego jest zamieniana w

Bardziej szczegółowo

WSPÓŁPRACA UKŁADU SKOJARZONEGO Z TURBINĄ GAZOWĄ Z SYSTEMEM ELEKTROENERGETYCZNYM I SYSTEMEM CIEPŁOWNICZYM MIASTA OPOLA

WSPÓŁPRACA UKŁADU SKOJARZONEGO Z TURBINĄ GAZOWĄ Z SYSTEMEM ELEKTROENERGETYCZNYM I SYSTEMEM CIEPŁOWNICZYM MIASTA OPOLA WSPÓŁPRACA UKŁADU SKOJARZONEGO Z TURBINĄ GAZOWĄ Z SYSTEMEM ELEKTROENERGETYCZNYM I SYSTEMEM CIEPŁOWNICZYM MIASTA OPOLA MODERNIZACJE LIKWIDACJA DO 1998 ROKU PONAD 500 KOTŁOWNI LOKALNYCH BUDOWA NOWYCH I WYMIANA

Bardziej szczegółowo

SAMOCHODOWY RADAR POWSZECHNEGO STOSOWANIA

SAMOCHODOWY RADAR POWSZECHNEGO STOSOWANIA Koncern Delphi opracował nowy, wielofunkcyjny, elektronicznie skanujący radar (ESR). Dzięki wykorzystaniu pozbawionej ruchomych części i sprawdzonej technologii monolitycznej, radar ESR zapewnia najlepsze

Bardziej szczegółowo

Kriogenika w zastosowaniach przemysłowych, medycznych i badawczych.

Kriogenika w zastosowaniach przemysłowych, medycznych i badawczych. Kriogenika w zastosowaniach przemysłowych, medycznych i badawczych. W niskich temperaturach ulegają zmianie liczne własności materiałów w tym biologicznych. Obecnie technologie kriogeniczne stają się szeroko

Bardziej szczegółowo