Praca doktorska. Piotr Guzdek

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Praca doktorska. Piotr Guzdek"

Transkrypt

1 Akademia Górniczo-Hutnicza im. Stanisªawa Staszica w Krakowie Wydziaª Fizyki i Informatyki Stosowanej Praca doktorska Piotr Guzdek Oddziaªywania nadsubtelne, wªa±ciwo±ci magnetyczne i elektryczne zwi zków mi dzymetalicznych o skªadzie elektronowym 4d-3d Promotor: prof. dr hab. Jarosªaw Pszczoªa Kraków 2008

2 Prac doktorsk wykonano w Katedrze Zastosowa«Fizyki J drowej Wydziaªu Fizyki i Informatyki Stosowanej Akademii Górniczo - Hutniczej im. Stanisªawa Staszica w Krakowie. Pomiary rentgenowskie cz ±ciowo wykonano w Katedrze Fizyki Ciaªa Staªego Wydziaªu Fizyki i Informatyki Stosowanej Akademii Górniczo - Hutniczej im. Stanisªawa Staszica w Krakowie. Pomiary mössbauerowskie wykonano w Zakªadzie Metod J drowych Fizyki Ciaªa Staªego Instytutu Energii Atomowej w wierku. Praca nansowana przez Akademi Górniczo - Hutnicz : projekt nr ( badania wªasne ) i ( badania statutowe ).

3 Podzi kowania Skªadam podzi kowania promotorowi prof. dr hab. Jarosªawowi Pszczole za opiek naukow w trakcie wykonywania pracy. Prof. Janowi Suwalskiemu, prof. Ludwikowi D browskiemu, dr in». Pawªowi Stochowi, dr in». Agacie Stoch oraz mgr in». Tomaszowi Winkowi z Zakªadu Metod J drowych Fizyki Ciaªa Staªego Instytutu Energii Atomowej w wierku pragn podzi kowa za zapoznanie mnie z mössbauerowsk technik pomiarow oraz za wspóªprac w przeprowadzeniu pomiarów. Dr in». Januszowi Chmistowi z Katedry Fizyki Ciaªa Staªego Wydziaªu Fizyki i Informatyki Stosowanej Akademii Górniczo - Hutniczej dzi kuj za wspóªprac przy wykonywaniu pomiarów oporno±ci elektrycznej w niskich temperaturach. Prof. Markowi Lankoszowi, kierownikowi Katedry Zastosowa«Fizyki J drowej Wydziaªu Fizyki i Informatyki Stosowanej Akademii Górniczo - Hutniczej dzi kuj za przychylno± oraz umo»liwienie mi wykonania pracy. Pracownikom Wydziaªu Fizyki i Informatyki Stosowanej Akademii Górniczo - Hutniczej pragn podzi kowa za przychylno± w trakcie realizacji pracy.

4 Alfabetyczny wykaz symboli (nr strony - pierwszy raz u»yty symbol lub denicja symbolu) a parametr komórki elementarnej A i amplituda widma skªadowego ARUP S Angle Resolved Ultraviolet Photoemission Spectroscopy β wska¹nik skupienia C15 struktura krystaliczna typu MgCu χ 2 wspóªczynnik jako±ci dopasowania DDOS(E) dystrybuanta rozkªadu g sto±ci stanów elektronowych D(E F ) g sto±ci stanów elektronowych w pobli»u energii Fermiego Dos(E) rozkªad g sto±ci stanów elektronowych DOS(E) unormowany rozkªad g sto±ci stanów elektronowych DOS (E) unormowany rozkªad g sto±ci stanów podpasma wi kszo±ciowego DOS (E) unormowany rozkªad g sto±ci stanów podpasma mniejszo±ciowego d hkl odlegªo± mi dzy pªaszczyznami o wska¹nikach Millera (hkl) DF T density functional theory E F energia Fermiego E energia rozszczepienia podpasm 3d E F e energia rozszczepienia podpasm 3d atomów»elaza E Co energia rozszczepienia podpasm 3d atomów kobaltu E Ni energia rozszczepienia podpasm 3d atomów niklu EM pomiary efektu Mössbauera E me mediana rozkªadu g sto±ci stanów elektronowych E s ±rednia energia podpasma wi kszo±ciowego E s ±rednia energia podpasma mniejszo±ciowego E sz energia rozszczepienia podpasm wyliczona metod sztywnych pasm E s energia rozszczepienia podpasm wyliczona metod ±rednich energii F d3m symbol grupy przestrzennej F ullprof program dopasowywuj cy G czynnik de Gennesa GGA Generalized Gradient Approximation G(Gd) czynnik de Gennesa dla gadolinu G(R) czynnik de Gennesa pierwiastka R ziemi rzadkiej G(x) ±redni czynnik de Gennesa γ wska¹nik asymetrii Γ szeroko± poªówkowa lini mössbauerowskiej Γ póªszeroko± podpasma wi kszo±ciowego Γ póªszeroko± podpasma mniejszo±ciowego Γ r szeroko± poªówkowa reeksu hkl wska¹niki Millera i nat»enie pr du pªyn cego przez próbk I nat»enie reeksu I calk wyliczone nat»enie reeksu I obs eksperymentalne nat»enie reeksu IS przesuni cie izomeryczne I W caªka wymiany J liczba kwantowa caªkowitego momentu p du k wektor falowy K α1 linia promieniowania rentgenowskiego lampy miedzianej K α2 linia promieniowania rentgenowskiego lampy miedzianej

5 l odlegªo± mi dzy kontaktami LDA local density approximation L(S)DA local (spin) density approximation λ dªugo± fali promieniowania rentgenowskiego m moment magnetyczny m F e moment magnetyczny atomów»elaza m Co moment magnetyczny atomów kobaltu m Ni moment magnetyczny atomów niklu M podsie metalu przej±ciowego MgCu 2 okre±lenie struktury krystalicznej (faza Lavesa) µ l moment statystyczny rz du l µ l moment statystyczny rz du l podpasma wi kszo±ciowego µ l moment statystyczny rz du l podpasma mniejszo±ciowego (0) moment statystyczny zwykªy rz du l podpasma wi kszo±ciowego µ l µ l (0) moment statystyczny zwykªy rz du l podpasma mniejszo±ciowego µ 0 przenikalno± magnetyczna pró»ni µ 2 moment statystyczny centralny rz du 2 podpasma wi kszo±ciowego µ 2 moment statystyczny centralny rz du 2 podpasma mniejszo±ciowego µ 3 moment statystyczny centralny rz du µ 4 moment statystyczny centralny rz du µ 0 H hf nadsubtelne pole magnetyczne n ±rednia liczba elektronów 3d przypadaj ca na atom metalu przej±ciowego n 0 rz d odbicia promieniowania rentgenowskiego n M liczba elektronów 3d pierwiastka metalu przej±ciowego M n L liczba elektronów 3d pierwiastka metalu przej±ciowego L OE pomiary oporno±ci elektrycznej P (n 1, n 2 ) prawdopodobie«stwo Bernoulliego QS parametr oddziaªywania kwadrupolowego R podsie ziemi rzadkiej r opór elektryczny R e oczekiwany czynnik dopasowania prolu r Co promie«atomu kobaltu r F e promie«atomu»elaza r Gd promie«atomu gadolinu r Gd 3+ promie«jonowy gadolinu R M zwi zki mi dzymetaliczne ziemia rzadka - metal przej±ciowy r Mn promie«atomu manganu RMT radius mun tin r Ni promie«atomu niklu r Y promie«atomu itru r Y 3+ promie«jonowy itru R p czynnik dopasowania prolu R wp wa»ony czynnik dopasowania prolu ρ oporno± elektryczna wªa±ciwa ρ 0 oporno± resztkowa ρ f oporno± fononowa ρ m skªadowa magnetyczna oporno±ci elektrycznej ρ m ekstrapolowana magnetyczna skªadowa oporno±ci elektrycznej ρ sf oporno± pochodz ca od uktuacji spinowych ρ sf ekstrapolowana skªadowa oporno±ci pochodz ca od uktuacji spinowych σ odchylenie standardowe wzgl dem energii ±redniej σ odchylenie standardowe wzgl dem energii ±redniej podpasma wi kszo±ciowego σ odchylenie standardowe wzgl dem energii ±redniej podpasma mniejszo±ciowego

6 σ 0 odchylenie standardowe wzgl dem energii Fermiego σ 0 odchylenie standardowe wzgl dem energii Fermiego podpasma wi kszo±ciowego. 131 σ 0 odchylenie standardowe wzgl dem energii Fermiego podpasma mniejszo±ciowego. 131 T temperatura w skali bezwzgl dnej T C temperatura Curie Θ k t odbªysku Θ D temperatura Debye'a U spadek napi cia pomi dzy kontaktami v wska¹nik zmienno±ci V obj to± komórki elementarnej w obj to± przypadaj ca na jeden atom W i waga widma skªadowego W IEN2k pakiet obliczeniowy Y (Co 1 x Ni x ) 2 zwi zek mi dzymetaliczny Y (F e 1 x Co x ) 2 zwi zek mi dzymetaliczny Y/Gd podstawienia typu itr/gadolin (Y 1 x Gd x )(F e 0.7 Co 0.3 ) 2 zwi zek mi dzymetaliczny Y (Mn 1 x F e x ) 2 zwi zek mi dzymetaliczny

7 7

8 Spis tre±ci 1 Wst p 10 2 Struktura krystaliczna zwi zków mi dzymetalicznych Skªadniki zwi zków mi dzymetalicznych Itr oraz gadolin w podsieci ziemi rzadkiej Metale przej±ciowe Faza Lavesa typu MgCu Synteza materiaªów Struktura krystaliczna zwi zków Y (Mn 1 x F e x ) Struktura krystaliczna zwi zków Y (F e 1 x Co x ) Struktura krystaliczna zwi zków Y (Co 1 x Ni x ) Struktura krystaliczna zwi zków (Y 1 x Gd x )(F e 0.7 Co 0.3 ) Parametry komórek elementarnych w zwi zkach (Y/Gd)(M/L) 2, (M, L metale 3d) Zale»no± parametru komórki elementarnej od ±redniej liczby elektronów 3d Parametry komórek elementarnych w zwi zkach R(M 1 x L x ) 2, (R = Y, Dy, Gd; M, L metale 3d) Oporno± elektryczna wªa±ciwa zwi zków mi dzymetalicznych Metoda pomiaru Zastosowanie wzoru Matthiesena Oporno± elektryczna zwi zków Y (Mn 1 x F e x ) Oporno± elektryczna zwi zków Y (F e 1 x Co x ) Oporno± elektryczna zwi zków Y (Co 1 x Ni x ) Oporno± elektryczna zwi zków (Y 1 x Gd x )(F e 0.7 Co 0.3 ) Parametry oporno±ci elektrycznej zwi zków R(M/L) 2 (zale»no±ci od n oraz od a) Temperatury Curie zwi zków mi dzymetalicznych Wyznaczanie temperatur Curie z oporno±ci elektrycznej zwi zków mi dzymetalicznych Temperatury Curie zwi zków Y (Mn 1 x F e x ) Temperatury Curie zwi zków Y (F e 1 x Co x ) Temperatury Curie zwi zków (Y 1 x Gd x )(F e 0.7 Co 0.3 ) Wyznaczanie temperatur Curie przy pomocy efektu Mössbauera Temperatury Curie zwi zków Y (F e 1 x Co x ) 2 wyznaczone metod efektu Mössbauera Temperatury Curie zwi zków (Y 1 x Gd x )(F e 0.7 Co 0.3 ) 2 wyznaczone metod efektu Mössbauera Temperatury Curie w zwi zkach (Y 1 x Gd x )(M/L) Zale»no± temperatur Curie od n ±redniej liczby elektronów 3d Temperatury Curie w zwi zkach R(M/L) 2, (R = Y, Gd, Dy; M, L metale 3d) 75 8

9 5 Oddziaªywania nadsubtelne w podstawianych zwi zkach mi dzymetalicznych Wªa±ciwo±ci probabilistyczne sieci krystalicznej O± ªatwa namagnesowania Metoda pomiaru Metoda dopasowania widm mössbauerowskich Oddziaªywania nadsubtelne w zwi zkach mi dzymetalicznych Y (Mn 1 x F e x ) Oddziaªywania nadsubtelne w zwi zkach mi dzymetalicznych Y (F e 1 x Co x ) Oddziaªywania nadsubtelne w zwi zkach (Y 1 x Gd x )(F e 0.7 Co 0.3 ) Zale»no±ci magnetycznego pola nadsubtelnego, przesuni cia izomerycznego od ±redniej liczby elektronów 3d Nadsubtelne pola magnetyczne w zwi zkach (Y/Gd)(M/L) 2, (M, L metale 3d) Temperatury Curie a magnetyczne pola nadsubtelne Obliczenia struktury elektronowej metod FLAPW Metoda FLAPW Zastosowanie metod rachunku prawdopodobie«stwa do opisu struktury elektronowej zwi zków Y (F e 1 x Co x ) 2 oraz Y (Co 1 x Ni x ) G sto±ci stanów i dystrybuanty Momenty magnetyczne Energia rozszczepienia podpasm Korelacje pomi dzy wielko±ciami zycznymi Korelacje pomi dzy temperaturami Curie a nadsubtelnym polem magnetycznym Korelacja pomi dzy energiami rozszczepienia podpasm 3d Korelacje pomi dzy temperaturami Curie a energi rozszczepienia podpasm 3d Korelacje pomi dzy magnetycznym polem nadsubtelnym a energi rozszczepienia podpasm 3d Korelacja pomi dzy magnetycznym polem nadsubtelnym a momentem magnetycznym Korelacja pomi dzy oporno±ci magnetyczn a momentem magnetycznym Podsumowanie i wnioski ko«cowe 172 Literatura 176 Indeks 183

10 Rozdziaª 1 Wst p Zwi zki mi dzymetaliczne ziemia rzadka (R) - metal przej±ciowy (M) i zwi zki pochodne wynikªe z podstawienia jednego metalu przej±ciowego innym s szeroko badane zarówno ze wzgl dów poznawczych, jak i praktycznych [1-28]. Zwi zki mi dzymetaliczne s ferrimagnetykami skªadaj cymi si z podsieci R ci»kiej ziemi rzadkiej i podsieci M metalu przej±ciowego. Materiaªy te s badane ró»norodnymi metodami [1-28]. Materiaªy te znajduj liczne zastosowania w technice oraz stanowi potencjalne ¹ródªo dalszych zastosowa«. Zwykle u»ywa si je w postaci proszkowej lub litej na silne magnesy trwaªe. Ze wzgl du na swe wªa±ciwo±ci magnetostrykcyjne sªu» do budowy elementów mechanicznych sterowników, przeª czników, sensorów, wzbudników, sonarów, gªo±ników, sond ultrad¹wi kowych itp [7, 32]. Zwi zki mi dzymetaliczne jako domieszki zwi kszaj elektroemisyjno± w elektrodach lamp rentgenowskich, monitorowych, radiowych oraz w elektrodach spawalniczych. W postaci proszków magnetycznych sªu» jako skªadniki do otrzymywania silnie przylegaj cych lakierów typu metallic. Sie krystaliczna materiaªów ziemia rzadka-metal przej±ciowy chªonie w du»ych ilo±ciach wodór. Materiaªy te mog by zatem stosowane jako pojemniki na wodór [9], co mo»e mie znaczenie w energetyce przyszªo- ±ci. Materiaªy te s równie» skªadnikami cieczy magnetycznych u»ywanych w najnowszej technice, w tym technice uszczelnie«za pomoc cieczy magnetycznej. Podejmuje si próby syntezy niskowymiarowych zwi zków R-M. Zwi zki ziemia rzadka - metal przej±ciowy s przedmiotem bada«ze wzgl du na zastosowanie jako medium robocze w chªodziarkach, w tym chªodziarkach sªu» cych do osi gania najni»szych temperatur [16, 17, 18, 19]. Prowadzone s badania nad wykorzystaniem zwi zków mi dzymetalicznych jako no- ±ników pami ci magnetycznych. Najnowsze badania zarówno poznawcze jak i aplikacyjne dotycz materiaªów multiferroicznych, kompozytowych a w szczególno±ci materiaªów silnie magnetoelektrycznych, których skªadnikami s zwi zki mi dzymetaliczne [22, 23, 24]. Silny efekt magnetoelektryczny tych zªo»onych materiaªów sªu»y do bezpo±redniej zamiany energii pola magnetycznego w energi pola elektrycznego b d¹ na odwrót. Otwiera si w tym przypadku pole do nowych zastosowa«w wielu dziedzinach techniki. Przytoczono tu przykªadowe zastosowania, b d¹ mo»liwo±ci dalszych aplikacji zwi zków mi dzymetalicznych. Mimo»e badania zwi zków mi dzymetalicznych s prowadzone od lat, wiele ich wªa- ±ciwo±ci zycznych a tak»e ich struktury elektronowe s dotychczas sªabo poznane. Jedn z gªównych metod badawczych wªa±ciwo±ci zycznych i struktury elektronowej materiaªów R M jest efekt Mössbauera. Przykªadowo, w ograniczonym zakresie (temp. 77K) przy u»yciu pomiarów efektu Mössbauera na j drach atomowych 57 F e stwierdzono,»e magnetyczne pole nadsubtelne w serii zwi zków Y (Mn 1 x F e x ) 2 oraz Y (F e 1 x Co x ) 2 traktowane jako funkcja ±redniej liczby elektronów 3d przypadaj cych na atom w podsieci M tworzy krzyw typu Slatera-Paulinga [25, 26]. Pole magnetyczne nadsubtelne zwi ksza si poprzez seri Y (Mn 1 x F e x ) 2 w miar dodawania»elaza, gdy» s stopniowo wypeªniane elektronami podpasma 3d z przewag wypeªnienia podpasma wi kszo±ciowego. Wypeªnianie podpasm 3d post puje w serii Y (F e 1 x Co x ) 2 w miar dodawania Co a magnetyczne 10

11 pole nadsubtelne równie» narasta. Podsie metalu przej±ciowego w tym obszarze podstawie«, a w szczególno±ci wyst puj ce w niej»elazo zachowuje si jak "sªaby ferromagnetyk" [1]. Dla zwi zku o skªadzie Y (F e 0.7 Co 0.3 ) 2 podpasmo wi kszo±ciowe 3d jest ju» zapeªnione caªkowicie, a magnetyczne pole nadsubtelne osi ga warto± maksymaln. Kolejne dodawanie kobaltu powoduje wypeªnianie podpasma mniejszo±ciowego i w rezultacie zmniejszenie si magnetycznego pola nadsubtelnego. W tym obszarze podstawie«podsie metalu przej- ±ciowego, a w szczególno±ci»elazo zachowuje si jak "silny ferromagnetyk" [1]. Gdy obydwa podpasma 3d s zapeªnione cz ±ciowo ferromagnetyk nazywa si umownie sªabym ferromagnetykiem i takiego typu ferromagnetyzm jest obserwowany w magnetycznym»elazie. Gdy podpasmo wi kszo±ciowe jest zapeªnione caªkowicie, a mniejszo±ciowe cz ±ciowo ferromagnetyk taki nazywa si umownie silnym ferromagnetykiem (np. Co, Ni). Przeprowadzono równie» cz ±ciowo badania temperatur Curie zwi zków mi dzymetalicznych serii Y (Mn 1 x F e x ) 2 oraz Y (F e 1 x Co x ) 2 [55, 89, 91]. Opis temperatur Curie materiaªów magnetycznych nale»y do najtrudniejszych zagadnie«teorii magnetyzmu. Otrzymane temperatury przej±cia magnetycznego zwi zków mi dzymetalicznych tworz pewnego rodzaju replik zale»no±ci typu Slatera-Paulinga obserwowanej dla magnetycznych pól nadsubtelnych [129]. Wªa±ciwo±ci zyczne zwi zków R-M zale» zarówno od skªadu podsieci metalu przej- ±ciowego M jak i od zawarto±ci podsieci ziemi rzadkiej R. Powstaj pytania jaki wpªyw na wªa±ciwo±ci zyczne zwi zków R-M maj podstawienia typu Y/Gd w podsieci ziemi rzadkiej oraz podstawienia typu Mn/F e, F e/co oraz Co/Ni w podsieci metalu przej±ciowego? Odpowiedzi na postawione pytania mo»na szuka przeprowadzaj c systematyczne badania zwi zków mi dzymetalicznych podstawianych serii Y (Mn 1 x F e x ) 2, Y (F e 1 x Co x ) 2, Y (Co 1 x Ni x ) 2 oraz (Y 1 x Gd x )(F e 0.7 Co 0.3 ) 2. Wynikªy st d nast puj ce cele szczegóªowe pracy: 1. Opracowanie technologii otrzymywania zwi zków mi dzymetalicznych serii Y (Mn 1 x F e x ) 2, Y (F e 1 x Co x ) 2, Y (Co 1 x Ni x ) 2 oraz (Y 1 x Gd x )(F e 0.7 Co 0.3 ) Przeprowadzenie pomiarów rentgenowskich i wyznaczenie struktury krystalicznej otrzymanych materiaªów. 4. Wykonanie pomiarów oporno±ci elektrycznej wªa±ciwej w szerokim zakresie temperatur, wyznaczenie parametrów charakteryzuj cych oporno± elektryczn, wyznaczenie temperatur Curie badanych materiaªów. 5. Przeprowadzenie pomiarów mössbauerowskich przy temperaturze 4.2K oraz w obszarze temperatury Curie i wyznaczenie parametrów oddziaªywa«nadsubtelnych. 6. Obliczenie struktur elektronowych przykªadowych serii zwi zków. 7. Przeprowadzenie analizy probabilistycznej otrzymanych g sto±ci stanów elektronowych. 8. Oszacowanie momentów magnetycznych oraz energii rozszczepienia podpasm w podsieci metalu przej±ciowego. 9. Ustalenie zale»no±ci pomi dzy temperatur Curie a energi rozszczepienia podpasm 3d. 10. Wyci gni cie wniosków dotycz cych wpªywu podstawie«m n/f e, F e/co oraz Co/N i na wªa±ciwo±ci zwi zków mi dzymetalicznych. 11. Wyci gni cie wniosków dotycz cych zale»no±ci pomi dzy oddziaªywaniami nadsubtelnymi a w szczególno±ci magnetycznymi polami nadsubtelnymi oraz wªa±ciwo±ciami - zycznymi i struktur elektronow w zwi zkach mi dzymetalicznych. 12. Porównanie otrzymanych rezultatów z wynikami bada«innych zwi zków mi dzymetalicznych typu R M. Ze wzgl du na obszerny zakres prowadzonych bada«nale»aªoby przedstawi kilka szczegóªowych tez pracy. W zamian, w ogólniejszym podej±ciu mo»na sformuªowa tez pracy nast puj co: istniej silne zale»no±ci (korelacje) pomi dzy oddziaªywaniami nadsubtelnymi, wªa±ciwo±ciami magnetycznymi, elektrycznymi i struktur elektronow w zwi zkach mi dzymetalicznych o skªadzie elektronowym 4d 3d. 11

12 Rozdziaª 2 Struktura krystaliczna zwi zków mi dzymetalicznych 2.1 Skªadniki zwi zków mi dzymetalicznych Itr oraz gadolin w podsieci ziemi rzadkiej W podsieci R ziemi rzadkiej zwi zku mi dzymetalicznego itr wyst puje w postaci jonów Y 3+ o konguracji elektronowej [Kr]. Elektrony 4d 1 5s 2 pochodz ce z atomu itru znajduj si w pa±mie elektronowym, niemniej jednak elektrony 4d 1 cz ±ciowo rezyduj w miejscach jonów [2, 3]. Równie» gadolin w podsieci R ziemi rzadkiej wyst puje w postaci jonów Gd 3+ o konguracji elektronowej [Xe]4f 7, przy czym silnie zlokalizowane elektrony powªoki 4f wyst puj w stanie podstawowym 8 S 7/2. Elektrony 5d 1 6s 2 pochodz ce z atomu gadolinu znajduj si w pa±mie elektronowym, niemniej jednak elektrony 5d 1 cz ±ciowo rezyduj w miejscach jonów. Powªoka 4f jonu jest ekranowana od reszty sieci krystalicznej przez bardziej zewn trznie zlokalizowane elektrony 5sp [2, 3]. Porównuj c konguracje itru i gadolinu mo»na stwierdzi,»e itr jest odpowiednikiem gadolinu, lecz nie posiada powªoki 4f. Moment magnetyczny jonu Gd 3+ wynosi gjµ B = 7µ B, gdzie g=2 jest czynnikiem Lande a J=3.5 jest liczb kwantow caªkowitego momentu p du powªoki elektronowej 4f. Ponadto liczba orbitalnego momentu p du powªoki 4f wynosi L=0. W metalu wyst puje cz ±ciowe nakªadanie si funkcji falowych d f i s f, gdy» jak wspomniano pasmowe elektrony 5d6s rezyduj z pewnym prawdopodobie«stwem w obszarze jonu. Prowadzi to do oddziaªywa«wymiennych 4f 5d i 4f 6s elektronów powªoki 4f z pasmowymi elektronami 5d6s [3] Metale przej±ciowe W miar jak zwi ksza si liczba atomowa przy przechodzeniu od Mn do F e, Co i Ni pasma 3d wypeªniaj si w ró»nym stopniu i przesuwaj si w dóª wzgl dem poziomu Fermiego [6, 33, 34, 35]. W podsieci M metalu przej±ciowego metalicznych ferromagnetyków pasma 3d rozszczepione s na dwa podpasma tj. podpasmo wi kszo±ciowe 3d i podpasmo mniejszo±ciowe 3d. W wyniku oddziaªywa«wymiennych pomi dzy elektronami pojawia si energia E magnetycznego rozszczepienia podpasm, która powoduje,»e podpasmo mniejszo±ciowe obsadzone jest przez mniej spinów ni» podpasmo wi kszo±ciowe, co prowadzi w efekcie do powstania wypadkowego momentu magnetycznego m [6, 33, 34, 35]. W dwuskªadnikowych stopach metali ferromagnetycznych F e Cr, F e Co, F e Ni ±redni moment magnetyczny m tworzy krzyw Slatera-Paulinga w zale»no±ci od ±redniej liczby n elektronów 3d przypadaj cych na atom metalu przej±ciowego, z maksimum momentu dla stopu o skªadzie F e 0.7 Co 0.3 [6, 36]. W pracach [37, 38] przedstawiono zale»no± magnetycznego pola nadsubtelnego wyznaczonego na j drach atomowych 57 F e w temperaturze 295K dla wymienionych serii dwuskªadnikowych stopów. Pole to podobnie jak ±redni 12

13 moment magnetyczny stopów tworzy krzyw Slatera-Paulinga. Zale»no± momentu magnetycznego od ±redniej liczby elektronów 3d stanowiªa podstaw przy formuªowaniu pasmowego modelu ferromagnetyzmu tzw. modelu Stonera b d¹ modelu sztywnych pasm [39, 40, 41]. Stosownie do warunku Stonera ferromagnetyzm wyst puje, gdy speªniona jest nierówno± [6, 33, 39, 40, 41] : D(E F )I W > 1 (2.1) gdzie D(E F ) we wzorze 2.1 jest g sto±ci stanów w pobli»u energii Fermiego E F, a I W jest caªk wymiany pomi dzy elektronami 3d. Moment magnetyczny ferromagnetyka pochodzi gªównie od momentu magnetycznego spinów elektronów. Udziaª orbitalnego momentu magnetycznego elektronów 3d w stopach np. Fe-Co, Co-Ni w caªkowitym momencie magnetycznym przypadaj cym na atom wynosi okoªo 0.1 µ B lub mniej w zale»no±ci od skªadu stopu [42]. Zwi kszenie energii E przesuni cia podpasm prowadzi do wi kszego momentu magnetycznego przypadaj cego na atom. Na przykªad dla F e, E F e = eV, a moment magnetyczny m F e = 2.2µ B, dla Co, E Co = eV, a moment magnetyczny m Co = 1.7µ B i dla Ni, E Ni = eV, a moment magnetyczny m Ni = 0.6µ B [43, 44]. Moment magnetyczny m podsieci metalu przej±ciowego pochodzi gªównie od elektronów 3d (szacuje si,»e okoªo 110%), natomiast sªabo spolaryzowane elektrony sp tworz moment magnetyczny o przeciwnym kierunku i moment ten wynosi okoªo -10% momentu caªkowitego [42]. Wedªug oszacowa«empirycznych, na przykªadzie wielu materiaªów stwierdzono,»e 1µ B momentu magnetycznego jest równowa»ny w przybli»eniu 1 ev energii E rozszczepienia podpasm 3d (1eV = J) [45, 46, 47]. W podsieci M metalu przej±ciowego badanych zwi zków mi dzymetalicznych wyst puj atomy Mn (konguracja [Ar]3d 5 4s 2 ), F e (konguracja [Ar]3d 6 4s 2 ), Co (konguracja [Ar]3d 7 4s 2 )oraz Ni (konguracja [Ar]3d 8 4s 2 ) lub ich mieszanina. Podobnie jak w metalicznych ferromagnetykach elektrony 3d tworz w skie pasmo 3d, a elektrony 4s 2 tworz pasmo przewodnictwa. Podsie M metalu przej±ciowego w zwi zkach mi dzymetalicznych ziemia rzadka - metal przej±ciowy w znacznym stopniu zachowuje si jak metal ferromagnetyczny. W zwi zkach ci»ka ziemia rzadka - metal przej±ciowy momenty magnetyczne elektronów 4f5d 1 s sprz»one antyferromagnetycznie poprzez oddziaªywania wymienne (4f 5d) 3d wzgl dem momentów magnetycznych elektronów 3d [3, 5]. 13

14 2.2 Faza Lavesa typu MgCu 2 Wszystkie badane materiaªy posiadaj struktur fazy Lavesa typu MgCu 2, co uªatwia porównywanie ich wªa±ciwo±ci. Struktura MgCu 2 (C15), przedstawiona na rysunku 2.1 o sieci regularnej ±ciennie centrowanej nale»y do grupy przestrzennej Fd3m. Liczba stechiometrycznych cz steczek przypadaj cych na komórk elementarn wynosi 8 (24 atomy). Rys. 2.1: Komórka elementarna struktury krystalicznej typu MgCu 2 [48]. Zaznaczono parametr a komórki elementarnej. Atomy Mg ( atomy ziemi rzadkiej R ) zajmuj miejsca 8a i maj 12 atomów metalu przej±ciowego Cu(M) w najbli»szym s siedztwie w odlegªo±ci 0.415a, gdzie a jest parametrem komórki elementarnej oraz w odlegªo±ci nieco wi kszej 0.433a czterech dalszych s siadów Mg(R). Atomy metalu przej±ciowego Cu(M) zajmuj pozycj 16d i maj za najbli»szych s siadów sze± atomów Cu(M) w odlegªo±ci 0.354a oraz 6 dalszych s siadów - Mg (atomy ziemi rzadkiej R ) w odlegªo±ci 0.415a. R- oznacza Y lub Gd, za± M - oznacza zale»nie od badanego przypadku Mn, F e, Co lub Ni [48]. 14

15 2.3 Synteza materiaªów Zwi zki mi dzymetaliczne wszystkich badanych serii otrzymano przez stopienie odpowiednich ilo±ci Y ( czysto± 99.9%), Gd ( czysto± 99.95%), Mn, F e, Co oraz Ni ( czysto± %) w ªuku elektrycznym. Piec ªukowy zasilano inwertorowym ¹ródªem pr du z bezkontaktowym zapªonem ªuku. Topienie odbywaªo si w tyglu miedzianym intensywnie chªodzonym wod. Komora pieca byªa trzykrotnie pªukana argonem, za ka»dym razem podczas odpompowywania uzyskiwano pró»ni technologiczn z ci±nieniem resztek gazu wynosz cym okoªo 1 Pa. Proces topienia odbywaª si w atmosferze gazu ochronnego, którym byª argon o wysokiej czysto±ci. Schemat pieca, jego budowa i dziaªanie s dokªadnie opisane w literaturze [49, 50]. Pewn niedogodno±ci tej metody syntezy materiaªów jest cz ±ciowe odparowanie skªadników, gdy» topienie odbywa si w wysokiej temperaturze, znacznie przekraczaj cej temperatury topnienia poszczególnych metali [51]. Z tego wzgl du stosowano nadwa»ki topionych materiaªów ponad warto±ci stechiometryczne dla Y i Gd wynosz ce 3 % i nadwa»ki Mn wynosz ce od 5 do 10 %. Wielko± nadwa»ek ustalono eksperymentalnie. Wszystkie próbki topione byªy dwukrotnie. Otrzymane w ten sposób zwi zki byªy poddawane wygrzewaniu w temperaturze 1100 K, przez kilkana±cie godzin. Celem wygrzewania byªo ujednorodnienie próbki oraz otrzymanie mo»liwie najlepszej struktury krystalicznej badanych zwi zków. Temperatur wygrzewania, jak i czas wygrzewania ustalono na podstawie danych literaturowych i przeprowadzonych bada«do±wiadczalnych. Zwi zki Y (Mn 1 x F e x ) 2 W zwi zkach mi dzymetalicznych serii Y (Mn 1 x F e x ) 2 stosowano nadwa»ki Y (3%) i M n(5 10%) ze wzgl du na silne parowanie tych skªadników. Nat»enie pr du podczas topienia zmieniano skokowo co 20 A od 40 A do 100 A. Przed przyst pieniem do kolejnego topienia próbk odwracano w komorze pieca. Procedur topienia powtarzano dwukrotnie. Otrzymane w ten sposób zwi zki byªy poddawane wygrzewaniu w temperaturze 1100 K, przez 10 godzin. Zwi zki Y (F e 1 x Co x ) 2, Y (Co 1 x Ni x ) 2 oraz Y 1 x Gd x (F e 0.7 Co 0.3 ) 2 W zwi zkach serii Y (F e 1 x Co x ) 2, Y (Co 1 x Ni x ) 2 oraz Y 1 x Gd x (F e 0.7 Co 0.3 ) 2 zastosowano zadwa»ki Y (3%) oraz Gd(3%). W czasie topienia nat»enie pr du zwi kszano skokowo co 50 A w zakresie od 50 do 200 A. Nast pnie próbki byªy odwracane i procedur topienia powtarzano. Otrzymane w ten sposób zwi zki byªy poddawane wygrzewaniu w temperaturze 1100 K, przez 15 godzin. 15

16 2.4 Struktura krystaliczna zwi zków Y (Mn 1 x F e x ) 2 Rentgenogramy zsyntetyzowanych zwi zków wszystkich serii wykonano w temp. 300 K metod proszkow Debye`a - Scherrera - Hulla. Metoda ta polega na rejestracji k tów odbªysku monochromatycznej wi zki promieni rentgenowskich na preparacie proszkowym. Obiektem bada«jest próbka skªadaj ca sie z tysi cy krystalitów, najcz ±ciej o rozmiarach µm, uªo»onych przypadkowo wzgl dem padaj cej wi zki promieni X. Dzi ki temu uªo»eniu promienie X padaj pod ró»nymi k tami Θ na poszczególne krystality. Poniewa» dªugo± fali λ promieniowania X jest w tej metodzie wielko±ci staª, reeks uzyskuje si od tych pªaszczyzn krystalicznych poszczególnych krystalitów, które s ustawione pod k tem speªniaj cym warunek Braggów [52]. n O λ = 2d hkl sinθ (2.2) gdzie n 0 jest rz dem odbicia; d hkl jest odlegªo±ci mi dzypªaszczyznow pomi dzy najbli»szymi pªaszczyznami sieciowymi o wska¹nikach h k l; 2Θ to k t pomi dzy kierunkiem wi zki padaj cej i wi zki odbitej. W praktyce rentgenogracznej rozpatruje si reeksy dla n O = 1. Wiele krystalitów w proszku jest tak zorientowanych,»e dana pªaszczyzna krystaliczna (hkl) speªnia warunek Braggów daj c reeks pod k tem Θ. Reeks ten tworzy k t 2Θ z pierwotn wi zk promieni X [52]. Dla struktury regularnej wyst puje prosta zale»no± pomi dzy odlegªo±ciami mi dzypªaszczyznowymi d hkl, wska¹nikami Millera (hkl) a parametrem komórki elementarnej a [52]: a d hkl = (2.3) h 2 + k 2 + l 2 Pomiary wykonano wykorzystuj c lamp Cu a przy opracowywaniu dyfraktogramów uwzgl dniono zarówno lini K α1, jak i K α2 o dªugo±ciach fal odpowiednio λ 1 = Å, λ 2 = Å. Analiz numeryczn otrzymanych rentgenogramów przeprowadzono za pomoc programu Fullprof. Program ten umo»liwia przeprowadzenie analizy Rietvelda dyfraktogramów neutronowych lub rentgenowskich [53]. Parametry komórki elementarnej sieci krystalicznej uzyskano jako parametry wyj±ciowe z dopasowania zaªo»onych teoretycznych dyfraktogramów do dyfraktogramów do±wiadczalnych. Jako wynik dopasowania otrzymuje si równie» odlegªo±ci mi dzypªaszczyznowe d hkl, k ty odbªysku 2Θ, szeroko±ci poªówkowe reeksów Γ r, udziaª procentowy poszczególnych faz struktury oraz nat»enia reeksów I od poszczególnych pªaszczyzn, w tym nat»enie obserwowane eksperymentalnie I obs oraz nat»enie wyliczone I calc. W wyniku dopasowania otrzymuje si równie» wspóªczynniki Rietvelda [53] ( R p - czynnik dopasowania ksztaªtu ( prolu ), R wp - czynnik wa»ony dopasowania ksztaªtu ( prolu ), R e - czynnik oczekiwany dopasowania ) oraz wspóªczynnik jako±ci dopasowania χ 2. Tabela 2.1 przedstawia parametry dopasowania zaªo»onych teoretycznych dyfraktogramów do dyfraktogramów do- ±wiadczalnych dla przykªadowego zwi zku Y Mn 2. 16

17 Tabela 2.1: Dane strukturalne zwi zku mi dzymetalicznego Y Mn 2 (300K) wygrzewanego w 1100K przez 10 godzin w pró»ni. d hkl [Å] h k l 2Θ( ) Γ r( ) I calc I obs (I obs I calc ) Faza regularna ±ciennie centrowana F d3m typu MgCu 2 R p = 11.1 R wp = 14.1 R e = 6.50 χ 2 = 2.68 a = (7.660 ± ) Å V = ( ± 0.081) Å 3 Udziaª procentowy fazy: 100% 17

18 Rysunek 2.2 przedstawia rentgenogramy zwi zków serii Y (Mn 1 x F e x ) 2. Rysunek podaje zale»no± nat»enia I reeksu od k ta 2Θ odbªysku. Poszczególne linie oznaczono odpowiadaj cymi im wska¹nikami Millera. Dla ka»dego badanego zwi zku podano dyfraktogram ró»nicowy wynikªy z dopasowania. Na rysunku 2.2 nie pokazano rentgenogramu zwi zków Y (Mn 0.9 F e 0.1 ) 2, gdy» mimo du»ej liczby prób nie udaªo si otrzyma materia- ªów o dobrze okre±lonej strukturze krystalogracznej. Pozostaªe zwi zki s czyste fazowo. Ze wzgl dów redakcyjnych pomini to na rysunku 2.2 rentgenogram dla x = 0.3 i x = 1.0. Rys. 2.2: Rentgenogramy zwi zków mi dzymetalicznych Y (Mn 1 x F e x ) 2 (300K). 18

19 Rysunek 2.3 i tabela 2.2 przedstawiaj zale»no± parametru a komórki elementarnej od zawarto±ci x»elaza dla zwi zków Y (Mn 1 x F e x ) 2 [54]. Punkty eksperymentalne i literaturowe dopasowano krzyw o równaniu a(x) = (0.210(37)x (36)x (8))Å. Bª d numeryczny wynikaj cy z dopasowania rentgenogramów programem Fullprof jest mniejszy ni» rozmiary punktów na rys 2.3. Bª d maksymalny obliczony jako ±rednie odchylenie od krzywej dopasowanej wynosi Å. Otrzymane z pomiaru warto±ci parametru a dla zwi zków badanej serii s bliskie parametrom znanym z literatury [2, 5, 55, 56]. Rys. 2.3: Zale»no± parametru a komórki elementarnej od zawarto±ci x»elaza dla zwi zków Y (Mn 1 x F e x ) 2 (kóªka czarne - dane eksperymentalne [54], kóªka i trójk ty otwarte - dane literaturowe [2, 5, 55, 56]). 19

20 Tabela 2.2: Wªa±ciwo±ci komórki elementarnej zwi zków mi dzymetalicznych Y (Mn 1 x F e x ) 2 : parametr komórki a, obj to± komórki V, ±rednia obj to± w przypadaj ca na atom dla fazy typu MgCu 2. x a [Å] V [Å 3 ] w [Å 3 ] [2, 5] [56] [56] [56] [56] [56] [56] [56] [56] [57] [55] Wniosek Podstawienie Mn/F e w zwi zkach Y (Mn 1 x F e x ) 2 silnie redukuje parametr a sieci krystalicznej. Jest to spowodowane tym,»e F e posiada mniejszy promie«atomowy ni» Mn (r F e = 1.72 Å, r Mn = 1.79 Å [51]). a Wniosek Wspóªczynnik redukcji parametru komórki elementarnej a(x=0), gdzie a = a(x = 0) a(x = 1), wynosi 3.9%. Wniosek Zale»no± a(x) jest nieliniowa, wyst puje wkl sªe odst pstwo od reguªy Vegarda. 20

21 2.5 Struktura krystaliczna zwi zków Y (F e 1 x Co x ) 2 Rentgenogramy zwi zków serii Y (F e 1 x Co x ) 2 przedstawiaj rysunki 2.4 i 2.5 natomiast rysunek 2.6 i tabela 2.3 przedstawiaj zale»no± parametru a komórki elementarnej od zawarto±ci x kobaltu dla tych zwi zków [58]. Otrzymano zwi zki mi dzymetaliczne czyste fazowo. Na rysunkach 2.4 i 2.5 pomini to równie» bardzo dobrej jako±ci rentgenogram zwi zku Y (F e 0.4 Co 0.6 ) 2 z powodów redakcyjnych. Rys. 2.4: Rentgenogramy zwi zków mi dzymetalicznych Y (F e 1 x Co x ) 2 (300K). 21

22 Rys. 2.5: Rentgenogramy zwi zków mi dzymetalicznych Y (F e 1 x Co x ) 2 (300K) c.d. 22

23 Punkty eksperymentalne i literaturowe dopasowano krzyw : a(x) = ( 0.106(8)x (8)x+7.361(8))Å. Bª d numeryczny wynikaj cy z dopasowania rentgenogramów programem Fullprof jest mniejszy ni» rozmiary punktów na rys 2.6. Bª d maksymalny obliczony jako ±rednie odchylenie od krzywej dopasowanej wynosi Å. Otrzymane z pomiaru warto±ci parametru a s bliskie parametrom znanym z literatury dla niektórych zwi zków serii Y (F e 1 x Co x ) 2 [5, 55]. Rys. 2.6: Zale»no± parametru a komórki elementarnej od zawarto±ci kobaltu x dla zwi zków Y (F e 1 x Co x ) 2 (kóªka czarne - dane eksperymentalne [58], kóªka i trójk ty otwarte - dane literaturowe [5, 55]). 23

24 Tabela 2.3: Wªa±ciwo±ci komórki elementarnej zwi zków mi dzymetalicznych Y (F e 1 x Co x ) 2 : parametr komórki a, obj to± komórki V, ±rednia obj to± w przypadaj ca na atom dla fazy typu MgCu 2. x a [Å] V [Å 3 ] w [Å 3 ] [55] [55] [55] [55] [55] [55] [55] [55] 7.220[5] Wniosek Podstawienie F e/co w zwi zkach Y (F e 1 x Co x ) 2 redukuje parametr a sieci krystalicznej. Jest to spowodowane tym,»e Co posiada mniejszy promie«atomowy ni» F e (r Co = 1.67 Å, r F e = 1.72 Å[51]). a Wniosek Wspóªczynnik redukcji parametru komórki elementarnej a(x=0), gdzie a = a(x = 0) a(x = 1), wynosi 1.9%. Wniosek Zale»no± a(x) jest nieliniowa, wyst puje wypukªe odst pstwo od reguªy Vegarda. 24

25 2.6 Struktura krystaliczna zwi zków Y (Co 1 x Ni x ) 2 Rentgenogramy zwi zków serii Y (Co 1 x Ni x ) 2 zawiera rysunek 2.7 natomiast rysunek 2.8 i tabela 2.4 przedstawiaj zale»no± parametru a komórki elementarnej od zawarto±ci x niklu dla tych zwi zków [59]. Otrzymano zwi zki mi dzymetaliczne czyste fazowo. Rys. 2.7: Rentgenogramy zwi zków mi dzymetalicznych Y (Co 1 x Ni x ) 2 (300K). 25

26 Punkty eksperymentalne i literaturowe dopasowano prost o równaniu: a(x) = ( 0.039(2)x )Å. Bª d numeryczny wynikaj cy z dopasowania rentgenogramów programem Fullprof jest mniejszy ni» rozmiary punktów na rys 2.8. Bª d maksymalny obliczony jako ±rednie odchylenie od krzywej dopasowanej wynosi Å. Otrzymane z pomiaru warto±ci parametru a dla granicznych zwi zków badanej serii tj. dla Y Co 2 i Y Ni 2 s bliskie parametrom znanym z literatury [55, 5, 60]. Rys. 2.8: Zale»no± parametru a komórki elementarnej od zawarto±ci niklu x dla zwi zków Y (Co 1 x Ni x ) 2 (kóªka czarne - dane eksperymentalne [59], kóªka i trójk ty otwarte - dane literaturowe [55, 60, 61, 62]) 26

27 Tabela 2.4: Wªa±ciwo±ci komórki elementarnej zwi zków mi dzymetalicznych Y (Co 1 x Ni x ) 2 : parametr komórki a, obj to± komórki V, ±rednia obj to± w przypadaj ca na atom dla fazy typu MgCu 2. x a [Å] V [Å 3 ] w [Å 3 ] [55] [60] [61] 7.181[62] Wniosek Podstawienie Co/Ni w zwi zkach Y (Co 1 x Ni x ) 2 redukuje parametr a sieci krystalicznej. Jest to spowodowane tym,»e Ni posiada mniejszy promie«atomowy ni» Co (r Ni = 1.62 Å, r Co = 1.67 Å[51]). a Wniosek Wspóªczynnik redukcji parametru komórki elementarnej a(x=0), gdzie a = a(x = 0) a(x = 1), wynosi 0.6%. Wniosek Zale»no± a(x) jest liniowa co jest zgodne z reguª Vegarda. 27

28 2.7 Struktura krystaliczna zwi zków (Y 1 x Gd x )(F e 0.7 Co 0.3 ) 2 Rentgenogramy zwi zków serii (Y 1 x Gd x )(F e 0.7 Co 0.3 ) 2 zawiera rysunek 2.9 natomiast rysunek 2.10 i tabela 2.5 przedstawiaj zale»no± parametru a komórki elementarnej od zawarto±ci x gadolinu dla tych zwi zków [63]. Otrzymano zwi zki mi dzymetaliczne czyste fazowo. Rys. 2.9: Rentgenogramy zwi zków mi dzymetalicznych (Y 1 x Gd x )(F e 0.7 Co 0.3 ) 2 (300 K). 28

29 Punkty eksperymentalne i literaturowe dopasowano krzyw o równaniu: a(x) = (0.028(6)x (9)x (4)x )Å. Bª d numeryczny wynikaj cy z dopasowania rentgenogramów programem Fullprof jest mniejszy ni» rozmiary punktów na rys Bª d maksymalny obliczony jako ±rednie odchylenie od krzywej dopasowanej wynosi Å. Rys. 2.10: Zale»no± parametru a komórki elementarmej od zawarto±ci gadolinu x dla zwi zków (Y 1 x Gd x )(F e 0.7 Co 0.3 ) 2 b (punkty czarne - dane eksperymentalne [63], punkty otwarte - dane literaturowe [64, 65, 66]). 29

30 Tabela 2.5: Wªa±ciwo±ci komórki elementarnej zwi zków mi dzymetalicznych (Y 1 x Gd x )(F e 0.7 Co 0.3 ) 2 : parametr komórki a, obj to± komórki V, ±rednia obj to± w przypadaj ca na atom dla fazy typu MgCu 2. x a [Å] V [Å 3 ] w [Å 3 ] [64, 65, 66] Wniosek Podstawienie Y/Gd w zwi zkach (Y 1 x Gd x )(F e 0.7 Co 0.3 ) 2 powoduje wzrost parametru a sieci krystalicznej. Jest to spowodowane tym,»e Y posiada mniejszy promie«atomowy ni» Gd (r Y = 2.27 Å, r Gd = 2.54 Å[51]). Wniosek Wspóªczynnik przyrostu parametru komórki elementarnej a a, gdzie a = a(x = 1) a(x = 0), wynosi 0.5%. Wniosek Zale»no± a(x) jest nieliniowa, wyst puje wypukªo - wkl sªe odst pstwo od reguªy Vegarda. Wniosek Mimo i» promienie atomowe Y i Gd ró»ni si znacznie podstawienie Y/Gd wywoªuje tylko nieznaczn zmian parametru komórki elementarnej. Wniosek Mimo i» promienie jonowe Y i Gd s prawie jednakowe (r Y 3+ = 1.62 Å, r Gd 3+ = 1.61 Å[51]) podstawienie Y/Gd powoduje zwi kszenie si parametru komórki elementarnej. 30

31 2.8 Parametry komórek elementarnych w zwi zkach (Y/Gd)(M/L) 2, (M, L metale 3d) Rysunek 2.11 przedstawia zale»no± parametru a komórki elementarnej od podstawie«typu M/L: Mn/F e, F e/co, Co/Ni oraz podstawie«y/gd dla zwi zków mi dzymetalicznych (Y/Gd)(M/L) 2. Oznaczenie M/L = M 1 x L x zastosowano w celu uproszczenia zapisu i okre±la ono podstawienia typu metal przej±ciowy - inny metal przej±ciowy. Krzywa 1 odzwierciedla zale»no± parametru a komórki elementarnej od podstawie«typu Y (Mn/F e) 2, Y (F e/co) 2 oraz Y (Co/Ni) 2 [54, 58, 59]. Krzywa 2 przedstawia analogiczn zale»no± dla podstawie«typu Gd(Mn/F e) 2, Gd(F e/co) 2 [64, 65, 66] oraz Gd(Co/Ni) 2 [16, 67]. Krzywe 3, 4 i 5 odzwierciedlaj zale»no± parametru a komórki elementarnej dla podstawie«typu (Y/Gd)(F e 0.7 Co 0.3 ) 2 (krzywa 3) [63],(Y/Gd)Co 2 (krzywa 4) [68] oraz (Y/Gd)F e 2 (krzywa 5)[69]. Rys. 2.11: Zale»no± parametru a komórki elementarnej od podstawie«typu M/L oraz Y/Gd dla zwi zków mi dzymetalicznych (Y/Gd)(M/L) 2, gdzie M/L = Mn/F e, F e/co, Co/Ni (kóªka czarne - dane eksperymentalne: krzywa 1 - Y (Mn/F e) 2, Y (F e/co) 2, Y (Co/Ni) 2 [54, 58, 59]; krzywa 3 - (Y/Gd)(F e 0.7 Co 0.3 ) 2 [63], kóªka otwarte - dane literaturowe: krzywa 2 - Gd(Mn/F e) 2, Gd(F e/co) 2 [64, 65, 66], Gd(Co/Ni) 2 [16, 67]; krzywa 4 - (Y/Gd)Co 2 [68]; krzywa 5 - (Y/Gd)F e 2 [69]). Wniosek Podstawienie typu metal przej±ciowy - inny metal przej±ciowy silnie redukuje warto± parametru komórki elementarnej w zwi zkach R(M/L) 2, gdzie R = Y, Gd. Wniosek Podstawienie typu Y/Gd nieznacznie zwi ksza warto± parametru komórki elementarnej w zwi zkach (Y/Gd)(M/L) 2. 31

32 2.9 Zale»no± parametru komórki elementarnej od ±redniej liczby elektronów 3d Rysunek 2.12 przedstawia zale»no± parametru a komórki elementarnej od n ±redniej liczby elektronów 3d przypadaj cych na atom metalu przej±ciowego dla zwi zków Y (Mn 1 x F e x ) 2, Y (F e 1 x Co x ) 2 oraz Y (Co 1 x Ni x ) 2 [54, 58, 59]. Na rysunku uwzgl dniono dane literaturowe zawarte w pracach [2, 55, 5, 56, 60, 61, 62]. Krzywa pokazana na rysunku odzwierciedla zale»no± eksperymentaln. redni liczb n elektronów 3d wyznacza si z wzoru: n(x) = n M (1 x) + n L x (2.4) gdzie n M i n L oznaczaj odpowiednio liczby elektronów 3d pierwszego (M) i drugiego (L) atomu metalu przej±ciowego w zwi zkach o wzorze ogólnym Y (M 1 x L x ) 2. Liczby elektronów 3d dla Mn, Co, F e oraz Ni wynosz odpowiednio 5, 6, 7 i 8. Rys. 2.12: Zale»no± parametru a komórki elementarnej od n ±redniej liczby elektronów 3d przypadaj cych na atom metalu przej±ciowego dla zwi zków Y (Mn 1 x F e x ) 2, Y (F e 1 x Co x ) 2, Y (Co 1 x Ni x ) 2 (kóªka czarne - dane eksperymentalne [54, 58, 59], kóªka otwarte - dane literaturowe [2, 55, 5, 56, 60, 61, 62]). Linia przerywana odpowiada regule Vegarda. Wniosek Zale»no± parametru a komórki elementarnej od n ±redniej liczby elektronów 3d dla serii zwi zków Y (Mn 1 x F e x ) 2, Y (F e 1 x Co x ) 2, Y (Co 1 x Ni x ) 2 jest silnie nieliniowa, ogólnie wkl sªa,wykazuje niewielk wypukªo± dla serii Y (F e 1 x Co x ) 2 i wykazuje punkt przegi cia w obszarze n = 6.3 tj. w obszarze skªadu zwi zku Y (F e 0.7 Co 0.3 ) 2. Wniosek Wyst puje silne odst pstwo od liniowej reguªy Vegarda. Wniosek ródªem lokalnej wypukªo±ci dla serii Y (F e 1 x Co x ) 2 mo»e by efekt typu magnetoobj to±ciowego. 32

33 2.10 Parametry komórek elementarnych w zwi zkach R(M 1 x L x ) 2, (R = Y, Dy, Gd; M, L metale 3d) Rysunek 2.13 przedstawia zale»no±ci parametru a komórek elementarnych od n ±redniej liczby elektronów 3d przypadaj cych na atom metalu przej±ciowego dla zwi zków R(Mn 1 x F e x ) 2, R(F e 1 x Co x ) 2, R(Co 1 x Ni x ) 2, gdzie R = Y (krzywa 1)[2, 5, 54, 55, 56, 58, 59, 60, 61, 62], R = Gd (krzywa 2)[16, 64, 65, 66, 67, 70, 71, 72],R = Dy (krzywa 3)[73, 74, 75, 78]. Krzywe 1, 2 i 3 odzwierciedlaj zale»no± eksperymentaln. Rys. 2.13: Zale»no±ci parametru a komórek elementarnych od n ±redniej liczby elektronów 3d przypadaj cych na atom metalu przej±ciowego dla zwi zków R(Mn 1 x F e x ) 2, R(F e 1 x Co x ) 2, R(Co 1 x Ni x ) 2, R = Y (krzywa 1)[2, 5, 54, 55, 56, 58, 59, 60, 61, 62], R = Gd (krzywa 2)[16, 64, 65, 66, 67, 70, 71, 72], R = Dy (krzywa 3)[73, 74, 75, 78] (kóªka czarne - dane eksperymentalne, znaki otwarte - dane literaturowe). Wniosek Zale»no±ci parametru a komórki elementarnej od n ±redniej liczby elektronów 3d dla serii zwi zków R(Mn 1 x F e x ) 2, R(F e 1 x Co x ) 2, R(Co 1 x Ni x ) 2, R = Y, Gd, Dy posiadaj podobny przebieg, przy czym a Gd(M/L)2 a Y (M/L)2 a Dy(M/L)2. Wniosek Zale»no±ci parametru a komórki elementarnej od n ±redniej liczby elektronów 3d dla serii zwi zków R(Mn 1 x F e x ) 2, R(F e 1 x Co x ) 2, R(Co 1 x Ni x ) 2, R = Y, Gd, Dy s silnie nieliniowe, ogólnie wkl sªe,wykazuj niewielk wypukªo± dla serii R(F e 1 x Co x ) 2 i wykazuj punkt przegi cia w obszarze n = 6.3 tj. w obszarze skªadu zwi zku R(F e 0.7 Co 0.3 ) 2, gdzie R = Y, Gd, Dy. Wniosek Wyst puje silne odst pstwo od liniowej reguªy Vegarda. 33

34 Wniosek ródªem lokalnej wypukªo±ci dla serii R(F e 1 x Co x ) 2, gdzie R = Y, Gd, Dy mo»e by efekt typu magnetoobj to±ciowego. Rysunek 2.14 przedstawia korelacj pomi dzy parametrem a komórek elementarnych zwi zków Y (M/L) 2 a parametrem a komórek elementarnych zwi zków Gd(M/L) 2 (krzywa 1) oraz parametrem a komórek elementarnych zwi zków Dy(M/L) 2 (krzywa 2). Zale»no± pomi dzy parametrem a komórek elementarnych zwi zków Y (M/L) 2 a parametrem a komórek elementarnych zwi zków Gd(M/L) 2 dopasowano prost o równaniu: a Gd(M/L)2 (a Y (M/L)2 ) = (1.123(18)a Y (M/L) (132)) Å(prosta 1), gdzie M/L = Mn/F e, F e/co, Co/Ni. Analogiczn zale»no± dla zwi zków Y (M/L) 2 i Dy(M/L) 2 równie» opisano prost o równaniu: a Dy(M/L)2 (a Y (M/L)2 ) = (0.874(17)a Y (M/L) (123)) Å(prosta 2). Rys. 2.14: Korelacja pomi dzy parametrem a komórek elementarnych zwi zków Y (M/L) 2 a parametrem a komórek elementarnych zwi zków Gd(M/L) 2 (krzywa 1) oraz parametrem a komórek elementarnych zwi zków Dy(M/L) 2 (krzywa 2), gdzie M/L = Mn/F e, F e/co i Co/Ni. Wniosek Zale»no±ci pomi dzy parametrem a komórek elementarnych zwi zków Y (M L) 2 a parametrem a komórek elementarnych zwi zków Gd(M L) 2 oraz parametrem a komórek elementarnych zwi zków Dy(M L) 2 s liniowe, co ±wiadczy o tym,»e zale»no±ci a(n) dla zwi zków R(M L) 2 s analogiczne i przypuszczalnie posiadaj t sam przyczyn. Wniosek Nachylenie zale»no±ci pomi dzy parametrem a komórek elementarnych zwi zków Y (M L) 2 a parametrem a komórek elementarnych zwi zków Gd(M L) 2 34

wiczenie nr 3 z przedmiotu Metody prognozowania kwiecie«2015 r. Metodyka bada«do±wiadczalnych dr hab. in». Sebastian Skoczypiec Cel wiczenia Zaªo»enia

wiczenie nr 3 z przedmiotu Metody prognozowania kwiecie«2015 r. Metodyka bada«do±wiadczalnych dr hab. in». Sebastian Skoczypiec Cel wiczenia Zaªo»enia wiczenie nr 3 z przedmiotu Metody prognozowania kwiecie«2015 r. wiczenia 1 2 do wiczenia 3 4 Badanie do±wiadczalne 5 pomiarów 6 7 Cel Celem wiczenia jest zapoznanie studentów z etapami przygotowania i

Bardziej szczegółowo

przewidywania zapotrzebowania na moc elektryczn

przewidywania zapotrzebowania na moc elektryczn do Wykorzystanie do na moc elektryczn Instytut Techniki Cieplnej Politechnika Warszawska Slide 1 of 20 do Coraz bardziej popularne staj si zagadnienia zwi zane z prac ¹ródªa energii elektrycznej (i cieplnej)

Bardziej szczegółowo

Wykªad 7. Ekstrema lokalne funkcji dwóch zmiennych.

Wykªad 7. Ekstrema lokalne funkcji dwóch zmiennych. Wykªad jest prowadzony w oparciu o podr cznik Analiza matematyczna 2. Denicje, twierdzenia, wzory M. Gewerta i Z. Skoczylasa. Wykªad 7. Ekstrema lokalne funkcji dwóch zmiennych. Denicja Mówimy,»e funkcja

Bardziej szczegółowo

PRAWA ZACHOWANIA. Podstawowe terminy. Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc

PRAWA ZACHOWANIA. Podstawowe terminy. Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc PRAWA ZACHOWANIA Podstawowe terminy Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc a) si wewn trznych - si dzia aj cych na dane cia o ze strony innych

Bardziej szczegółowo

CAŠKOWANIE METODAMI MONTE CARLO Janusz Adamowski

CAŠKOWANIE METODAMI MONTE CARLO Janusz Adamowski III. CAŠKOWAIE METODAMI MOTE CARLO Janusz Adamowski 1 1 azwa metody Podstawowym zastosowaniem w zyce metody Monte Carlo (MC) jest opis zªo-»onych ukªadów zycznych o du»ej liczbie stopni swobody. Opis zªo»onych

Bardziej szczegółowo

WFiIS Imi i nazwisko: Rok: Zespóª: Nr wiczenia: Fizyka Dominik Przyborowski IV 5 22 J drowa Katarzyna Wolska

WFiIS Imi i nazwisko: Rok: Zespóª: Nr wiczenia: Fizyka Dominik Przyborowski IV 5 22 J drowa Katarzyna Wolska WFiIS Imi i nazwisko: Rok: Zespóª: Nr wiczenia: Fizyka Dominik Przyborowski IV 5 22 J drowa Katarzyna Wolska Temat wiczenia: Wyznaczanie stosunku przekrojów czynnych na aktywacj neutronami termicznymi

Bardziej szczegółowo

ANALIZA NUMERYCZNA. Grzegorz Szkibiel. Wiosna 2014/15

ANALIZA NUMERYCZNA. Grzegorz Szkibiel. Wiosna 2014/15 ANALIZA NUMERYCZNA Grzegorz Szkibiel Wiosna 2014/15 Spis tre±ci 1 Metoda Eulera 3 1.1 zagadnienia brzegowe....................... 3 1.2 Zastosowanie ró»niczki...................... 4 1.3 Output do pliku

Bardziej szczegółowo

Caªkowanie numeryczne - porównanie skuteczno±ci metody prostokatów, metody trapezów oraz metody Simpsona

Caªkowanie numeryczne - porównanie skuteczno±ci metody prostokatów, metody trapezów oraz metody Simpsona Akademia Górniczo-Hutnicza im. Stanisªawa Staszica w Krakowie Wydziaª Fizyki i Informatyki Stosowanej Krzysztof Grz dziel kierunek studiów: informatyka stosowana Caªkowanie numeryczne - porównanie skuteczno±ci

Bardziej szczegółowo

LXV OLIMPIADA FIZYCZNA ZAWODY III STOPNIA

LXV OLIMPIADA FIZYCZNA ZAWODY III STOPNIA LXV OLIMPIADA FIZYCZNA ZAWODY III STOPNIA CZ DO WIADCZALNA Za zadanie do±wiadczalne mo»na otrzyma maksymalnie 40 punktów. Zadanie D. Rozgrzane wolframowe wªókno»arówki o temperaturze bezwzgl dnej T emituje

Bardziej szczegółowo

Badanie silnika asynchronicznego jednofazowego

Badanie silnika asynchronicznego jednofazowego Badanie silnika asynchronicznego jednofazowego Cel ćwiczenia Celem ćwiczenia jest poznanie budowy i zasady funkcjonowania silnika jednofazowego. W ramach ćwiczenia badane są zmiany wartości prądu rozruchowego

Bardziej szczegółowo

Wykªad 10. Spis tre±ci. 1 Niesko«czona studnia potencjaªu. Fizyka 2 (Informatyka - EEIiA 2006/07) c Mariusz Krasi«ski 2007

Wykªad 10. Spis tre±ci. 1 Niesko«czona studnia potencjaªu. Fizyka 2 (Informatyka - EEIiA 2006/07) c Mariusz Krasi«ski 2007 Wykªad 10 Fizyka 2 (Informatyka - EEIiA 2006/07) 08 05 2007 c Mariusz Krasi«ski 2007 Spis tre±ci 1 Niesko«czona studnia potencjaªu 1 2 Laser 3 2.1 Emisja spontaniczna...........................................

Bardziej szczegółowo

SPEKTROSKOPIA LASEROWA

SPEKTROSKOPIA LASEROWA SPEKTROSKOPIA LASEROWA Spektroskopia laserowa dostarcza wiedzy o naturze zjawisk zachodz cych na poziomie atomów i cz steczek oraz oddzia ywaniu promieniowania z materi i nale y do jednej z najwa niejszych

Bardziej szczegółowo

Metody numeryczne. Wst p do metod numerycznych. Dawid Rasaªa. January 9, 2012. Dawid Rasaªa Metody numeryczne 1 / 9

Metody numeryczne. Wst p do metod numerycznych. Dawid Rasaªa. January 9, 2012. Dawid Rasaªa Metody numeryczne 1 / 9 Metody numeryczne Wst p do metod numerycznych Dawid Rasaªa January 9, 2012 Dawid Rasaªa Metody numeryczne 1 / 9 Metody numeryczne Czym s metody numeryczne? Istota metod numerycznych Metody numeryczne s

Bardziej szczegółowo

Agrofi k zy a Wyk Wy ł k ad V Marek Kasprowicz

Agrofi k zy a Wyk Wy ł k ad V Marek Kasprowicz Agrofizyka Wykład V Marek Kasprowicz Spektroskopia p nauka o powstawaniu i interpretacji widm powstających w wyniku oddziaływań wszelkich rodzajów promieniowania na materię ę rozumianą jako zbiorowisko

Bardziej szczegółowo

2 Model neo-keynsistowski (ze sztywnymi cenami).

2 Model neo-keynsistowski (ze sztywnymi cenami). 1 Dane empiryczne wiczenia 5 i 6 Krzysztof Makarski Szoki popytowe i poda»owe jako ¹ródªa uktuacji. Wspóªczynnik korelacji Odchylenie standardowe (w stosunku do PKB) Cykliczno± Konsumpcja 0,76 75,6% procykliczna

Bardziej szczegółowo

Optyka geometryczna. Soczewki. Marcin S. Ma kowicz. rok szk. 2009/2010. Zespóª Szkóª Ponadgimnazjalnych Nr 2 w Brzesku

Optyka geometryczna. Soczewki. Marcin S. Ma kowicz. rok szk. 2009/2010. Zespóª Szkóª Ponadgimnazjalnych Nr 2 w Brzesku skupiaj ce rozpraszaj ce Optyka geometryczna Zespóª Szkóª Ponadgimnazjalnych Nr 2 w Brzesku rok szk. 2009/2010 skupiaj ce rozpraszaj ce Spis tre±ci 1 Wprowadzenie 2 Ciekawostki 3 skupiaj ce Konstrukcja

Bardziej szczegółowo

Metody numeryczne i statystyka dla in»ynierów

Metody numeryczne i statystyka dla in»ynierów Kierunek: Automatyka i Robotyka, II rok Interpolacja PWSZ Gªogów, 2009 Interpolacja Okre±lenie zale»no±ci pomi dzy interesuj cymi nas wielko±ciami, Umo»liwia uproszczenie skomplikowanych funkcji (np. wykorzystywana

Bardziej szczegółowo

7. REZONANS W OBWODACH ELEKTRYCZNYCH

7. REZONANS W OBWODACH ELEKTRYCZNYCH OBWODY SYGNAŁY 7. EZONANS W OBWODAH EEKTYZNYH 7.. ZJAWSKO EZONANS Obwody elektryczne, w których występuje zjawisko rezonansu nazywane są obwodami rezonansowymi lub drgającymi. ozpatrując bezźródłowy obwód

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia na wej±ciówki z matematyki Technologia Chemiczna

Zagadnienia na wej±ciówki z matematyki Technologia Chemiczna Zagadnienia na wej±ciówki z matematyki Technologia Chemiczna 1. Podaj denicj liczby zespolonej. 2. Jak obliczy sum /iloczyn dwóch liczb zespolonych w postaci algebraicznej? 3. Co to jest liczba urojona?

Bardziej szczegółowo

Wyznaczenie sprawności grzejnika elektrycznego i ciepła właściwego cieczy za pomocą kalorymetru z grzejnikiem elektrycznym

Wyznaczenie sprawności grzejnika elektrycznego i ciepła właściwego cieczy za pomocą kalorymetru z grzejnikiem elektrycznym Nr. Ćwiczenia: 215 Politechnika Łódzka FTIMS Kierunek: Informatyka rok akademicki: 2008/2009 sem. 2. Termin: 20 IV 2009 Temat Ćwiczenia: Wyznaczenie sprawności grzejnika elektrycznego i ciepła właściwego

Bardziej szczegółowo

jednoeksponencjalny (homogeniczny) wieloeksponencjalny (heterogeniczny) Schemat aparatury do zliczania pojedynczych fotonów skorelowanych czasowo.

jednoeksponencjalny (homogeniczny) wieloeksponencjalny (heterogeniczny) Schemat aparatury do zliczania pojedynczych fotonów skorelowanych czasowo. Pomiar krzywych zaniku fluorescencji metod zliczania pojedynczych fotonów skorelowanych czasowo (metoda TCSPC - time correlated single photon counting) Zanik (homogeniczny) jednoeksponencjalny Zanik (heterogeniczny)

Bardziej szczegółowo

Temat: Czy świetlówki energooszczędne są oszczędne i sprzyjają ochronie środowiska? Imię i nazwisko

Temat: Czy świetlówki energooszczędne są oszczędne i sprzyjają ochronie środowiska? Imię i nazwisko Temat: Czy świetlówki energooszczędne są oszczędne i sprzyjają ochronie środowiska? Karta pracy III.. Imię i nazwisko klasa Celem nauki jest stawianie hipotez, a następnie ich weryfikacja, która w efekcie

Bardziej szczegółowo

11.1. Zale no ć pr dko ci propagacji fali ultrad wi kowej od czasu starzenia

11.1. Zale no ć pr dko ci propagacji fali ultrad wi kowej od czasu starzenia 11. Wyniki bada i ich analiza Na podstawie nieniszcz cych bada ultrad wi kowych kompozytu degradowanego cieplnie i zm czeniowo wyznaczono nast puj ce zale no ci: pr dko ci propagacji fali ultrad wi kowej

Bardziej szczegółowo

Metody numeryczne i statystyka dla in»ynierów

Metody numeryczne i statystyka dla in»ynierów Kierunek: Automatyka i Robotyka, II rok Wprowadzenie PWSZ Gªogów, 2009 Plan wykªadów Wprowadzenie, podanie zagadnie«, poj cie metody numerycznej i algorytmu numerycznego, obszar zainteresowa«i stosowalno±ci

Bardziej szczegółowo

ZASTOSOWANIE LASERÓW W METROLOGII. - miernictwo, nauka o pomiarach. Obejmuje wszystkie teoretyczne i praktyczne problemy zwi zane z pomiarami.

ZASTOSOWANIE LASERÓW W METROLOGII. - miernictwo, nauka o pomiarach. Obejmuje wszystkie teoretyczne i praktyczne problemy zwi zane z pomiarami. ZASTOSOWANIE LASERÓW W METROLOGII Metrologia - miernictwo, nauka o pomiarach. Obejmuje wszystkie teoretyczne i praktyczne problemy zwi zane z pomiarami. Cechy wi zki wiat a laserowego wykorzystywane w

Bardziej szczegółowo

spektroskopia UV Vis (cz. 2)

spektroskopia UV Vis (cz. 2) spektroskopia UV Vis (cz. 2) spektroskopia UV-Vis dlaczego? wiele związków organicznych posiada chromofory, które absorbują w zakresie UV duża czułość: zastosowanie w badaniach kinetyki reakcji spektroskop

Bardziej szczegółowo

Temat: Co to jest optymalizacja? Maksymalizacja objętości naczynia prostopadłościennego za pomocą arkusza kalkulacyjngo.

Temat: Co to jest optymalizacja? Maksymalizacja objętości naczynia prostopadłościennego za pomocą arkusza kalkulacyjngo. Konspekt lekcji Przedmiot: Informatyka Typ szkoły: Gimnazjum Klasa: II Nr programu nauczania: DKW-4014-87/99 Czas trwania zajęć: 90min Temat: Co to jest optymalizacja? Maksymalizacja objętości naczynia

Bardziej szczegółowo

Koªo Naukowe Robotyków KoNaR. Plan prezentacji. Wst p Rezystory Potencjomerty Kondensatory Podsumowanie

Koªo Naukowe Robotyków KoNaR. Plan prezentacji. Wst p Rezystory Potencjomerty Kondensatory Podsumowanie Plan prezentacji Wst p Rezystory Potencjomerty Kondensatory Podsumowanie Wst p Motto W teorii nie ma ró»nicy mi dzy praktyk a teori. W praktyce jest. Rezystory Najwa»niejsze parametry rezystorów Rezystancja

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z fizyki do gimnazjum Gimnazjum Sióstr Salezjanek w Ostrowie Wielkopolskim

Wymagania edukacyjne z fizyki do gimnazjum Gimnazjum Sióstr Salezjanek w Ostrowie Wielkopolskim Wymagania edukacyjne z fizyki do gimnazjum Gimnazjum Sióstr Salezjanek w Ostrowie Wielkopolskim Uczeń uzyskuje z poszczególnych działów fizyki oceny cząstkowe jeżeli sprostał wymaganiom ogólnym, doświadczalnym,

Bardziej szczegółowo

Ć W I C Z E N I E N R O-10

Ć W I C Z E N I E N R O-10 INSTYTUT FIZYKI WYDZIAŁ INŻYNIERII PRODUKCJI I TECHNOLOGII MATERIAŁÓW POLITECHNIKA CZĘSTOCHOWSKA PRACOWNIA OPTYKI Ć W I C Z E N I E N R O-10 POMIAR PRĘDKOŚCI ŚWIATŁA I. Zagadnienia do opracowania 1. Metody

Bardziej szczegółowo

Wyznaczanie współczynnika sprężystości sprężyn i ich układów

Wyznaczanie współczynnika sprężystości sprężyn i ich układów Ćwiczenie 63 Wyznaczanie współczynnika sprężystości sprężyn i ich układów 63.1. Zasada ćwiczenia W ćwiczeniu określa się współczynnik sprężystości pojedynczych sprężyn i ich układów, mierząc wydłużenie

Bardziej szczegółowo

Standardowe tolerancje wymiarowe WWW.ALBATROS-ALUMINIUM.COM

Standardowe tolerancje wymiarowe WWW.ALBATROS-ALUMINIUM.COM Standardowe tolerancje wymiarowe WWW.ALBATROSALUMINIUM.COM Tolerancje standardowe gwarantowane przez Albatros Aluminium obowiązują dla wymiarów co do których nie dokonano innych uzgodnień podczas potwierdzania

Bardziej szczegółowo

Koªo Naukowe Robotyków KoNaR. Plan prezentacji. Wst p Tranzystory JFET Tranzystory MOSFET jak to dziaªa? MOSFET jako przeª cznik mocy Podsumowanie

Koªo Naukowe Robotyków KoNaR. Plan prezentacji. Wst p Tranzystory JFET Tranzystory MOSFET jak to dziaªa? MOSFET jako przeª cznik mocy Podsumowanie Plan prezentacji Wst p Tranzystory JFET Tranzystory MOSFET jak to dziaªa? MOSFET jako przeª cznik mocy Podsumowanie Wst p Motto W teorii nie ma ró»nicy mi dzy praktyk a teori. W praktyce jest. Wst p Symbole

Bardziej szczegółowo

Informacje uzyskiwane dzięki spektrometrii mas

Informacje uzyskiwane dzięki spektrometrii mas Slajd 1 Spektrometria mas i sektroskopia w podczerwieni Slajd 2 Informacje uzyskiwane dzięki spektrometrii mas Masa cząsteczkowa Wzór związku Niektóre informacje dotyczące wzoru strukturalnego związku

Bardziej szczegółowo

wiat o mo e by rozumiane jako strumie fotonów albo jako fala elektromagnetyczna. Najprostszym przypadkiem fali elektromagnetycznej jest fala p aska

wiat o mo e by rozumiane jako strumie fotonów albo jako fala elektromagnetyczna. Najprostszym przypadkiem fali elektromagnetycznej jest fala p aska G ÓWNE CECHY WIAT A LASEROWEGO wiat o mo e by rozumiane jako strumie fotonów albo jako fala elektromagnetyczna. Najprostszym przypadkiem fali elektromagnetycznej jest fala p aska - cz sto ko owa, - cz

Bardziej szczegółowo

KLASYCZNE ZDANIA KATEGORYCZNE. ogólne - orzekaj co± o wszystkich desygnatach podmiotu szczegóªowe - orzekaj co± o niektórych desygnatach podmiotu

KLASYCZNE ZDANIA KATEGORYCZNE. ogólne - orzekaj co± o wszystkich desygnatach podmiotu szczegóªowe - orzekaj co± o niektórych desygnatach podmiotu ➏ Filozoa z elementami logiki Na podstawie wykªadów dra Mariusza Urba«skiego Sylogistyka Przypomnij sobie: stosunki mi dzy zakresami nazw KLASYCZNE ZDANIA KATEGORYCZNE Trzy znaczenia sªowa jest trzy rodzaje

Bardziej szczegółowo

ZAPYTANIE OFERTOWE. Tłumaczenie pisemne dokumentacji rejestracyjnej ZAPYTANIE OFERTOWE

ZAPYTANIE OFERTOWE. Tłumaczenie pisemne dokumentacji rejestracyjnej ZAPYTANIE OFERTOWE ZAPYTANIE OFERTOWE Tłumaczenie pisemne dokumentacji rejestracyjnej Biofarm sp. z o.o. ul. Wałbrzyska 13 60-198 Poznań Poznań, 09 grudnia 2015r. ZAPYTANIE OFERTOWE I. Nazwa i adres Zamawiającego: Biofarm

Bardziej szczegółowo

POLITECHNIKA WROCŠAWSKA WYDZIAŠ ELEKTRONIKI PRACA DYPLOMOWA MAGISTERSKA

POLITECHNIKA WROCŠAWSKA WYDZIAŠ ELEKTRONIKI PRACA DYPLOMOWA MAGISTERSKA POLITECHNIKA WROCŠAWSKA WYDZIAŠ ELEKTRONIKI Kierunek: Specjalno± : Automatyka i Robotyka (AIR) Robotyka (ARR) PRACA DYPLOMOWA MAGISTERSKA Podatny manipulator planarny - budowa i sterowanie Vulnerable planar

Bardziej szczegółowo

Od redakcji. Symbolem oznaczono zadania wykraczające poza zakres materiału omówionego w podręczniku Fizyka z plusem cz. 2.

Od redakcji. Symbolem oznaczono zadania wykraczające poza zakres materiału omówionego w podręczniku Fizyka z plusem cz. 2. Od redakcji Niniejszy zbiór zadań powstał z myślą o tych wszystkich, dla których rozwiązanie zadania z fizyki nie polega wyłącznie na mechanicznym przekształceniu wzorów i podstawieniu do nich danych.

Bardziej szczegółowo

P 0max. P max. = P max = 0; 9 20 = 18 W. U 2 0max. U 0max = q P 0max = p 18 2 = 6 V. D = T = U 0 = D E ; = 6

P 0max. P max. = P max = 0; 9 20 = 18 W. U 2 0max. U 0max = q P 0max = p 18 2 = 6 V. D = T = U 0 = D E ; = 6 XL OLIMPIADA WIEDZY TECHNICZNEJ Zawody II stopnia Rozwi zania zada dla grupy elektryczno-elektronicznej Rozwi zanie zadania 1 Sprawno przekszta tnika jest r wna P 0ma a Maksymaln moc odbiornika mo na zatem

Bardziej szczegółowo

Projektowanie bazy danych

Projektowanie bazy danych Projektowanie bazy danych Pierwszą fazą tworzenia projektu bazy danych jest postawienie definicji celu, założeo wstępnych i określenie podstawowych funkcji aplikacji. Każda baza danych jest projektowana

Bardziej szczegółowo

Techniczne nauki М.М.Zheplinska, A.S.Bessarab Narodowy uniwersytet spożywczych technologii, Кijow STOSOWANIE PARY WODNEJ SKRAPLANIA KAWITACJI

Techniczne nauki М.М.Zheplinska, A.S.Bessarab Narodowy uniwersytet spożywczych technologii, Кijow STOSOWANIE PARY WODNEJ SKRAPLANIA KAWITACJI Techniczne nauki М.М.Zheplinska, A.S.Bessarab Narodowy uniwersytet spożywczych technologii, Кijow STOSOWANIE PARY WODNEJ SKRAPLANIA KAWITACJI SKLAROWANEGO SOKU JABŁKOWEGO Skutecznym sposobem leczenia soku

Bardziej szczegółowo

DANE MAKROEKONOMICZNE (TraderTeam.pl: Rafa Jaworski, Marek Matuszek) Lekcja XXIII

DANE MAKROEKONOMICZNE (TraderTeam.pl: Rafa Jaworski, Marek Matuszek) Lekcja XXIII DANE MAKROEKONOMICZNE (TraderTeam.pl: Rafa Jaworski, Marek Matuszek) Lekcja XXIII Systemy transakcyjne cz.1 Wszelkie prawa zastrze one. Kopiowanie i rozpowszechnianie ca ci lub fragmentu niniejszej publikacji

Bardziej szczegółowo

Pomiar prędkości dźwięku w metalach

Pomiar prędkości dźwięku w metalach Pomiar prędkości dźwięku w metalach Ćwiczenie studenckie dla I Pracowni Fizycznej Barbara Pukowska Andrzej Kaczmarski Krzysztof Sokalski Instytut Fizyki UJ Eksperymenty z dziedziny akustyki są ciekawe,

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie: "Ruch harmoniczny i fale"

Ćwiczenie: Ruch harmoniczny i fale Ćwiczenie: "Ruch harmoniczny i fale" Opracowane w ramach projektu: "Wirtualne Laboratoria Fizyczne nowoczesną metodą nauczania realizowanego przez Warszawską Wyższą Szkołę Informatyki. Zakres ćwiczenia:

Bardziej szczegółowo

Ksztaªt orbity planety: I prawo Keplera

Ksztaªt orbity planety: I prawo Keplera V 0 V 0 Ksztaªt orbity planety: I prawo Keplera oka»emy,»e orbit planety poruszaj cej si pod dziaªaniem siªy ci»ko±ci ze strony Sªo«ca jest krzywa sto»kowa, w szczególno±ci elipsa. Wektor pr dko±ci planety

Bardziej szczegółowo

Proste struktury krystaliczne

Proste struktury krystaliczne Budowa ciał stałych Proste struktury krystaliczne sc (simple cubic) bcc (body centered cubic) fcc (face centered cubic) np. Piryt FeSe 2 np. Żelazo, Wolfram np. Miedź, Aluminium Struktury krystaliczne

Bardziej szczegółowo

Laboratorium z Konwersji Energii. Ogniwo fotowoltaiczne

Laboratorium z Konwersji Energii. Ogniwo fotowoltaiczne Laboratorium z Konwersji Energii Ogniwo fotowoltaiczne 1.0 WSTĘP Energia słoneczna jest energią reakcji termojądrowych zachodzących w olbrzymiej odległości od Ziemi. Zachodzące na Słońcu przemiany helu

Bardziej szczegółowo

D- 10.03.01 TYMCZASOWE NAWIERZCHNIE Z ELEMENTÓW PREFABRYKOWANYCH

D- 10.03.01 TYMCZASOWE NAWIERZCHNIE Z ELEMENTÓW PREFABRYKOWANYCH D- 10.03.01 TYMCZASOWE NAWIERZCHNIE Z ELEMENTÓW PREFABRYKOWANYCH SPIS TREŚCI. 1. WSTĘP 2. MATERIAŁY 3. SPRZĘT 4. TRANSPORT 5. WYKONANIE ROBÓT 6. KONTROLA JAKOŚCI ROBÓT 7. OBMIAR ROBÓT 8. ODBIÓR ROBÓT 9.

Bardziej szczegółowo

Badanie dynamiki synchronizacji modów w laserze femtosekundowym Yb:KYW

Badanie dynamiki synchronizacji modów w laserze femtosekundowym Yb:KYW Badanie dynamiki synchronizacji modów w laserze femtosekundowym Yb:KYW III Pracownia z optyki Michaª D browski Streszczenie Dynamika laserów impulsowych z pasywn synchronizacj modów jest zjawiskiem maªo

Bardziej szczegółowo

Fizyka Laserów wykład 10. Czesław Radzewicz

Fizyka Laserów wykład 10. Czesław Radzewicz Fizyka Laserów wykład 10 Czesław Radzewicz Struktura energetyczna półprzewodników Regularna budowa kryształu okresowy potencjał Funkcja falowa elektronu. konsekwencje: E ψ r pasmo przewodnictwa = u r e

Bardziej szczegółowo

Pomiar stopnia polaryzacji luminescencji cz steczek organicznych w zale»no±ci od lepko±ci roztworu

Pomiar stopnia polaryzacji luminescencji cz steczek organicznych w zale»no±ci od lepko±ci roztworu Pomiar stopnia polaryzacji luminescencji cz steczek organicznych w zale»no±ci od lepko±ci roztworu Cel wiczenia: Poznanie zagadnie«zwi zanych z fotoluminescencj roztworów i u»yciem ±wiatªa spolaryzowanego

Bardziej szczegółowo

RZECZPOSPOLITA POLSKA. Prezydent Miasta na Prawach Powiatu Zarząd Powiatu. wszystkie

RZECZPOSPOLITA POLSKA. Prezydent Miasta na Prawach Powiatu Zarząd Powiatu. wszystkie RZECZPOSPOLITA POLSKA Warszawa, dnia 11 lutego 2011 r. MINISTER FINANSÓW ST4-4820/109/2011 Prezydent Miasta na Prawach Powiatu Zarząd Powiatu wszystkie Zgodnie z art. 33 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 13 listopada

Bardziej szczegółowo

Wst p do informatyki. Systemy liczbowe. Piotr Fulma«ski. 21 pa¹dziernika 2010. Wydziaª Matematyki i Informatyki, Uniwersytet Šódzki, Polska

Wst p do informatyki. Systemy liczbowe. Piotr Fulma«ski. 21 pa¹dziernika 2010. Wydziaª Matematyki i Informatyki, Uniwersytet Šódzki, Polska Wst p do informatyki Systemy liczbowe Piotr Fulma«ski Wydziaª Matematyki i Informatyki, Uniwersytet Šódzki, Polska 21 pa¹dziernika 2010 Spis tre±ci 1 Liczby i ich systemy 2 Rodzaje systemów liczbowych

Bardziej szczegółowo

Lekcja 15. Temat: Prąd elektryczny w róŝnych środowiskach.

Lekcja 15. Temat: Prąd elektryczny w róŝnych środowiskach. Lekcja 15 Temat: Prąd elektryczny w róŝnych środowiskach. Pod wpływem pola elektrycznego (przyłoŝonego napięcia) w materiałach, w których istnieją ruchliwe nośniki ładunku dochodzi do zjawiska przewodzenia

Bardziej szczegółowo

4.3. Warunki życia Katarzyna Gorczyca

4.3. Warunki życia Katarzyna Gorczyca 4.3. Warunki życia Katarzyna Gorczyca [w] Małe i średnie w policentrycznym rozwoju Polski, G.Korzeniak (red), Instytut Rozwoju Miast, Kraków 2014, str. 88-96 W publikacji zostały zaprezentowane wyniki

Bardziej szczegółowo

Objaśnienia wartości, przyjętych do Projektu Wieloletniej Prognozy Finansowej Gminy Golina na lata 2012-2015

Objaśnienia wartości, przyjętych do Projektu Wieloletniej Prognozy Finansowej Gminy Golina na lata 2012-2015 Załącznik Nr 2 do Uchwały Nr XIX/75/2011 Rady Miejskiej w Golinie z dnia 29 grudnia 2011 r. Objaśnienia wartości, przyjętych do Projektu Wieloletniej Prognozy Finansowej Gminy Golina na lata 2012-2015

Bardziej szczegółowo

Lekcja 173, 174. Temat: Silniki indukcyjne i pierścieniowe.

Lekcja 173, 174. Temat: Silniki indukcyjne i pierścieniowe. Lekcja 173, 174 Temat: Silniki indukcyjne i pierścieniowe. Silnik elektryczny asynchroniczny jest maszyną elektryczną zmieniającą energię elektryczną w energię mechaniczną, w której wirnik obraca się z

Bardziej szczegółowo

EDUKARIS - O±rodek Ksztaªcenia

EDUKARIS - O±rodek Ksztaªcenia - O±rodek Ksztaªcenia Zabrania si kopiowania i rozpowszechniania niniejszego regulaminu przez inne podmioty oraz wykorzystywania go w dziaªalno±ci innych podmiotów. Autor regulaminu zastrzega do niego

Bardziej szczegółowo

Kalendarz Maturzysty 2010/11 Fizyka

Kalendarz Maturzysty 2010/11 Fizyka Kalendarz Maturzysty 2010/11 Fizyka Kalendarz Maturzysty 2010/11 Fizyka Patryk Kamiński Drogi Maturzysto, Oddajemy Ci do rąk profesjonalny Kalendarz Maturzysty z fizyki stworzony przez naszego eksperta.

Bardziej szczegółowo

Temat: Funkcje. Własności ogólne. A n n a R a j f u r a, M a t e m a t y k a s e m e s t r 1, W S Z i M w S o c h a c z e w i e 1

Temat: Funkcje. Własności ogólne. A n n a R a j f u r a, M a t e m a t y k a s e m e s t r 1, W S Z i M w S o c h a c z e w i e 1 Temat: Funkcje. Własności ogólne A n n a R a j f u r a, M a t e m a t y k a s e m e s t r 1, W S Z i M w S o c h a c z e w i e 1 Kody kolorów: pojęcie zwraca uwagę * materiał nieobowiązkowy A n n a R a

Bardziej szczegółowo

Akademickie Centrum Czystej Energii. Fotoogniwo

Akademickie Centrum Czystej Energii. Fotoogniwo Fotoogniwo 1. Zagadnienia półprzewodniki, pasma energetyczne, energie Fermiego, potencjał dyfuzji, wydajność, akceptor, donor, pasmo walencyjne, pasmo przewodzenia, efekt fotoelektryczny wewnętrzny, pirometr

Bardziej szczegółowo

Problemy w realizacji umów o dofinansowanie SPO WKP 2.3, 2.2.1, Dzia anie 4.4 PO IG

Problemy w realizacji umów o dofinansowanie SPO WKP 2.3, 2.2.1, Dzia anie 4.4 PO IG 2009 Problemy w realizacji umów o dofinansowanie SPO WKP 2.3, 2.2.1, Dzia anie 4.4 PO IG Jakub Moskal Warszawa, 30 czerwca 2009 r. Kontrola realizacji wska ników produktu Wska niki produktu musz zosta

Bardziej szczegółowo

Aneks nr 8 z dnia 24.07.2013 r. do Regulaminu Świadczenia Krajowych Usług Przewozu Drogowego Przesyłek Towarowych przez Raben Polska sp. z o.o.

Aneks nr 8 z dnia 24.07.2013 r. do Regulaminu Świadczenia Krajowych Usług Przewozu Drogowego Przesyłek Towarowych przez Raben Polska sp. z o.o. Aneks nr 8 z dnia 24.07.2013 r. do Regulaminu Świadczenia Krajowych Usług Przewozu Drogowego Przesyłek Towarowych przez Raben Polska sp. z o.o. 1 Z dniem 24 lipca 2013 r. wprowadza się w Regulaminie Świadczenia

Bardziej szczegółowo

Baza danych - Access. 2 Budowa bazy danych

Baza danych - Access. 2 Budowa bazy danych Baza danych - Access 1 Baza danych Jest to zbiór danych zapisanych zgodnie z okre±lonymi reguªami. W w»szym znaczeniu obejmuje dane cyfrowe gromadzone zgodnie z zasadami przyj tymi dla danego programu

Bardziej szczegółowo

Budowa i dziaanie aparatu

Budowa i dziaanie aparatu Budowa i dziaanie aparatu Fizyczne właściwości urządzeo rentgenowskiego radiologicznych stosowanych w danej dziedzinie mgr Adam Łukowiak Charakterystyka urządzeo radiologicznych ze względu na rejestrację

Bardziej szczegółowo

Walne Zgromadzenie Spółki, w oparciu o regulacje art. 431 1 w zw. z 2 pkt 1 KSH postanawia:

Walne Zgromadzenie Spółki, w oparciu o regulacje art. 431 1 w zw. z 2 pkt 1 KSH postanawia: Załącznik nr Raportu bieżącego nr 78/2014 z 10.10.2014 r. UCHWAŁA NR /X/2014 Nadzwyczajnego Walnego Zgromadzenia WIKANA Spółka Akcyjna z siedzibą w Lublinie (dalej: Spółka ) z dnia 31 października 2014

Bardziej szczegółowo

LVI OLIMPIADA FIZYCZNA 2006/2007 Zawody II stopnia

LVI OLIMPIADA FIZYCZNA 2006/2007 Zawody II stopnia LVI OLIMPIADA FIZYCZNA 2006/2007 Zawody II stopnia Zadanie doświadczalne Energia elektronów w półprzewodniku może przybierać wartości należące do dwóch przedziałów: dolnego (tzw. pasmo walencyjne) i górnego

Bardziej szczegółowo

Spis zawartości Lp. Str. Zastosowanie Budowa wzmacniacza RS485 Dane techniczne Schemat elektryczny

Spis zawartości Lp. Str. Zastosowanie Budowa wzmacniacza RS485 Dane techniczne Schemat elektryczny Spis zawartości Lp. Str. 1. Zastosowanie 2 2. Budowa wzmacniacza RS485 3 3. Dane techniczne 4 4. Schemat elektryczny 5 5. Konfiguracja sieci z wykorzystaniem wzmacniacza RS485 6 6. Montaż i demontaż wzmacniacza

Bardziej szczegółowo

Warszawska Giełda Towarowa S.A.

Warszawska Giełda Towarowa S.A. KONTRAKT FUTURES Poprzez kontrakt futures rozumiemy umowę zawartą pomiędzy dwoma stronami transakcji. Jedna z nich zobowiązuje się do kupna, a przeciwna do sprzedaży, w ściśle określonym terminie w przyszłości

Bardziej szczegółowo

40. Międzynarodowa Olimpiada Fizyczna Meksyk, 12-19 lipca 2009 r. ZADANIE TEORETYCZNE 2 CHŁODZENIE LASEROWE I MELASA OPTYCZNA

40. Międzynarodowa Olimpiada Fizyczna Meksyk, 12-19 lipca 2009 r. ZADANIE TEORETYCZNE 2 CHŁODZENIE LASEROWE I MELASA OPTYCZNA ZADANIE TEORETYCZNE 2 CHŁODZENIE LASEROWE I MELASA OPTYCZNA Celem tego zadania jest podanie prostej teorii, która tłumaczy tak zwane chłodzenie laserowe i zjawisko melasy optycznej. Chodzi tu o chłodzenia

Bardziej szczegółowo

Analiza wydajno±ci serwera openldap

Analiza wydajno±ci serwera openldap Analiza wydajno±ci serwera openldap Autor: Tomasz Kowal 13 listopada 2003 Wst p Jako narz dzie testowe do pomiarów wydajno±ci i oceny konguracji serwera openldap wykorzystano pakiet DirectoryMark w wersji

Bardziej szczegółowo

4.3. Struktura bazy noclegowej oraz jej wykorzystanie w Bieszczadach

4.3. Struktura bazy noclegowej oraz jej wykorzystanie w Bieszczadach 4.3. Struktura bazy noclegowej oraz jej wykorzystanie w Bieszczadach Baza noclegowa stanowi podstawową bazę turystyczną, warunkującą w zasadzie ruch turystyczny. Dlatego projektując nowy szlak należy ją

Bardziej szczegółowo

Politechnika Lubelska Wydział Elektrotechniki i Informatyki Katedra Urządzeń Elektrycznych i Techniki Wysokich Napięć. Dr hab.

Politechnika Lubelska Wydział Elektrotechniki i Informatyki Katedra Urządzeń Elektrycznych i Techniki Wysokich Napięć. Dr hab. Politechnika Lubelska Wydział Elektrotechniki i Informatyki Katedra Urządzeń Elektrycznych i Techniki Wysokich Napięć Dr hab. Paweł Żukowski Materiały magnetyczne Właściwości podstawowych materiałów magnetycznych

Bardziej szczegółowo

Plan działania na rok 2014-2015

Plan działania na rok 2014-2015 Plan działania na rok 2014-2015 PROGRAM OPERACYJNY KAPITAŁ LUDZKI Numer i nazwa Priorytetu INFORMACJE O INSTYTUCJI POŚREDNICZĄCEJ VII Promocja integracji społecznej Województwo Kujawsko-Pomorskie Instytucja

Bardziej szczegółowo

Podstawy statystycznego modelowania danych Analiza prze»ycia

Podstawy statystycznego modelowania danych Analiza prze»ycia Podstawy statystycznego modelowania danych Analiza prze»ycia Tomasz Suchocki Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocªawiu Katedra Genetyki i Ogólnej Hodowli Zwierz t Plan wykªadu 1. Wprowadzenie 2. Hazard rate

Bardziej szczegółowo

Lekcja 9 - LICZBY LOSOWE, ZMIENNE

Lekcja 9 - LICZBY LOSOWE, ZMIENNE Lekcja 9 - LICZBY LOSOWE, ZMIENNE I STAŠE 1 Liczby losowe Czasami spotkamy si z tak sytuacj,»e b dziemy potrzebowa by program za nas wylosowaª jak ± liczb. U»yjemy do tego polecenia: - liczba losowa Sprawd¹my

Bardziej szczegółowo

Badania skuteczności działania filtrów piaskowych o przepływie pionowym z dodatkiem węgla aktywowanego w przydomowych oczyszczalniach ścieków

Badania skuteczności działania filtrów piaskowych o przepływie pionowym z dodatkiem węgla aktywowanego w przydomowych oczyszczalniach ścieków Uniwersytet Rolniczy im. Hugona Kołł łłątaja w Krakowie, Wydział Inżynierii Środowiska i Geodezji Katedra Inżynierii Sanitarnej i Gospodarki Wodnej K r z y s z t o f C h m i e l o w s k i Badania skuteczności

Bardziej szczegółowo

WYJASNIENIA I MODYFIKACJA SPECYFIKACJI ISTOTNYCH WARUNKÓW ZAMÓWIENIA

WYJASNIENIA I MODYFIKACJA SPECYFIKACJI ISTOTNYCH WARUNKÓW ZAMÓWIENIA Szczecin dnia 28.07.2015r. Akademia Sztuki w Szczecinie Pl. Orła Białego 2 70-562 Szczecin Dotyczy: Przetarg nieograniczony na dostawę urządzeń i sprzętu stanowiącego wyposażenie studia nagrań na potrzeby

Bardziej szczegółowo

OZNACZANIE WAPNIA I MAGNEZU W PRÓBCE WINA METODĄ ATOMOWEJ SPEKTROMETRII ABSORPCYJNEJ Z ATOMIZACJA W PŁOMIENIU

OZNACZANIE WAPNIA I MAGNEZU W PRÓBCE WINA METODĄ ATOMOWEJ SPEKTROMETRII ABSORPCYJNEJ Z ATOMIZACJA W PŁOMIENIU OZNACZANIE WAPNIA I MAGNEZU W PRÓBCE WINA METODĄ ATOMOWEJ SPEKTROMETRII ABSORPCYJNEJ Z ATOMIZACJA W PŁOMIENIU Celem ćwiczenia jest zapoznanie z techniką atomowej spektrometrii absorpcyjnej z atomizacją

Bardziej szczegółowo

Raport z przeprowadzenia ankiety dotyczącej oceny pracy dziekanatu POLITECHNIKA CZĘSTOCHOWSKA. WYDZIAŁ INŻYNIERII MECHANICZNEJ i INFORMATYKI

Raport z przeprowadzenia ankiety dotyczącej oceny pracy dziekanatu POLITECHNIKA CZĘSTOCHOWSKA. WYDZIAŁ INŻYNIERII MECHANICZNEJ i INFORMATYKI POLITECHNIKA CZĘSTOCHOWSKA WYDZIAŁ INŻYNIERII MECHANICZNEJ i INFORMATYKI WEWNĘTRZNY SYSTEM ZAPEWNIENIA JAKOŚCI KSZTAŁCENIA Raport z przeprowadzenia ankiety dotyczącej oceny pracy dziekanatu CZĘSTOCHOWA

Bardziej szczegółowo

Podstawa magnetyczna do eksperymentów

Podstawa magnetyczna do eksperymentów IMPORTER: educarium spółka z o.o. ul. Grunwaldzka 207, 85-451 Bydgoszcz tel. (52) 320-06-40, 322-48-13 fax (52) 321-02-51 e-mail: info@educarium.pl portal edukacyjny: www.educarium.pl sklep internetowy:

Bardziej szczegółowo

Zastosowania matematyki

Zastosowania matematyki Zastosowania matematyki Monika Bartkiewicz 1 / 126 ...czy«cie dobrze i po»yczajcie niczego si nie spodziewaj c(šk. 6,34-35) Zagadnienie pobierania procentu jest tak stare jak gospodarka pieni»na. Procent

Bardziej szczegółowo

Wst p i organizacja zaj

Wst p i organizacja zaj Wst p i organizacja zaj Katedra Ekonometrii Uniwersytet Šódzki sem. letni 2014/2015 Literatura Ocena osi gni Program zaj Prowadz cy Podstawowa i uzupeªniaj ca Podstawowa: 1 Gruszczy«ski M. (2012 / 2010),,

Bardziej szczegółowo

Udoskonalona wentylacja komory suszenia

Udoskonalona wentylacja komory suszenia Udoskonalona wentylacja komory suszenia Komora suszenia Kratka wentylacyjna Zalety: Szybkie usuwanie wilgoci z przestrzeni nad próbką Ograniczenie emisji ciepła z komory suszenia do modułu wagowego W znacznym

Bardziej szczegółowo

SILNIKI ASYNCHRONICZNE INDUKCYJNE

SILNIKI ASYNCHRONICZNE INDUKCYJNE Temat: SILNIKI ASYNCHRONICZNE INDUKCYJNE Zagadnienia: budowa i zasada działania, charakterystyka mechaniczna, rozruch i regulacja prędkości obrotowej. PODZIAŁ MASZYN ELEKTRYCZNYCH Podział maszyn ze względu

Bardziej szczegółowo

OGÓLNODOSTĘPNE IFORMACJE O WYNIKACH EGZAMINÓW I EFEKTYWNOŚCI NAUCZANIA W GIMNAZJACH przykłady ich wykorzystania i interpretowania

OGÓLNODOSTĘPNE IFORMACJE O WYNIKACH EGZAMINÓW I EFEKTYWNOŚCI NAUCZANIA W GIMNAZJACH przykłady ich wykorzystania i interpretowania Teresa Kutajczyk, WBiA OKE w Gdańsku Okręgowa Komisja Egzaminacyjna w Gdańsku OGÓLNODOSTĘPNE IFORMACJE O WYNIKACH EGZAMINÓW I EFEKTYWNOŚCI NAUCZANIA W GIMNAZJACH przykłady ich wykorzystania i interpretowania

Bardziej szczegółowo

OZNACZANIE CZASU POŁOWICZNEGO ROZPADU DLA NATURALNEGO NUKLIDU 40 K

OZNACZANIE CZASU POŁOWICZNEGO ROZPADU DLA NATURALNEGO NUKLIDU 40 K OZNACZANIE CZASU POŁOWICZNEGO ROZPADU DLA NATURALNEGO NUKLIDU 40 K Instrukcję przygotował: dr, inż. Zbigniew Górski Poznań, grudzień, 2004. s.1/6 WSTĘP Naturalny potas stanowi mieszaninę trzech nuklidów:

Bardziej szczegółowo

Nowy Serwis Pstr gowy. Analiza Rynku Producentów Ryb ososiowatych

Nowy Serwis Pstr gowy. Analiza Rynku Producentów Ryb ososiowatych Nowy Serwis Pstr gowy Analiza Rynku Producentów Ryb ososiowatych Spis Tre ci Za enia Nowego Serwisu Historia Serwisu Pstr gowego Problemy Nowego Serwisu Pstr gowego Pozyskiwanie Danych ci galno danych

Bardziej szczegółowo

1. Wprowadzenie do C/C++

1. Wprowadzenie do C/C++ Podstawy Programowania :: Roman Grundkiewicz :: 014 Zaj cia 1 1 rodowisko Dev-C++ 1. Wprowadzenie do C/C++ Uruchomienie ±rodowiska: Start Programs Developments Dev-C++. Nowy projekt: File New Project lub

Bardziej szczegółowo

2.Prawo zachowania masy

2.Prawo zachowania masy 2.Prawo zachowania masy Zdefiniujmy najpierw pewne podstawowe pojęcia: Układ - obszar przestrzeni o określonych granicach Ośrodek ciągły - obszar przestrzeni którego rozmiary charakterystyczne są wystarczająco

Bardziej szczegółowo

Fizyka dla Informatyków Wykªad 10 Elektrodynamika

Fizyka dla Informatyków Wykªad 10 Elektrodynamika Fizyka dla Informatyków Wykªad 10 Elektrodynamika Katedra Informatyki Stosowanej PJWSTK 2009 Dzisiaj b dziemy opowiada o elektryczno±ci. I o tym, i co z tego wynika! Rys. 1: Model atomu wodoru Spis tre±ci

Bardziej szczegółowo

Urządzenia do bezprzerwowego zasilania UPS CES GX RACK. 10 kva. Wersja U/CES_GXR_10.0/J/v01. Praca równoległa

Urządzenia do bezprzerwowego zasilania UPS CES GX RACK. 10 kva. Wersja U/CES_GXR_10.0/J/v01. Praca równoległa Urządzenia do bezprzerwowego zasilania UPS CES GX RACK 10 kva Centrum Elektroniki Stosowanej CES sp. z o. o. 30-732 Kraków, ul. Biskupińska 14 tel.: (012) 269-00-11 fax: (012) 267-37-28 e-mail: ces@ces.com.pl,

Bardziej szczegółowo

Wynagrodzenia i świadczenia pozapłacowe specjalistów

Wynagrodzenia i świadczenia pozapłacowe specjalistów Wynagrodzenia i świadczenia pozapłacowe specjalistów Wynagrodzenia i podwyżki w poszczególnych województwach Średnie podwyżki dla specjalistów zrealizowane w 2010 roku ukształtowały się na poziomie 4,63%.

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie projektami. wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska

Zarządzanie projektami. wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska Zarządzanie projektami wykład 1 dr inż. Agata Klaus-Rosińska 1 DEFINICJA PROJEKTU Zbiór działań podejmowanych dla zrealizowania określonego celu i uzyskania konkretnego, wymiernego rezultatu produkt projektu

Bardziej szczegółowo

Metrologia cieplna i przepływowa

Metrologia cieplna i przepływowa Metrologia cieplna i przepływowa Systemy, Maszyny i Urządzenia Energetyczne, I rok mgr Pomiar małych ciśnień Instrukcja do ćwiczenia Katedra Systemów Energetycznych i Urządzeń Ochrony Środowiska AGH Kraków

Bardziej szczegółowo

Chemia i technologia materiałów barwnych BADANIE WŁAŚCIWOŚCI ZWIĄZKÓW BARWNYCH WYKORZYSTANIEM SPEKTROFOTOMETRII UV-VIS.

Chemia i technologia materiałów barwnych BADANIE WŁAŚCIWOŚCI ZWIĄZKÓW BARWNYCH WYKORZYSTANIEM SPEKTROFOTOMETRII UV-VIS. Chemia i technologia materiałów barwnych Ćwiczenia laboratoryjne BADANIE WŁAŚCIWOŚCI ZWIĄZKÓW BARWNYCH WYKORZYSTANIEM SPEKTROFOTOMETRII UV-VIS. Z Opracowanie: dr inŝ. Ewa Wagner-Wysiecka Politechnika Gdańska

Bardziej szczegółowo