CHARAKTERYSTYKA OŚWIETLENIA STREFY EUFOTYCZNEJ W MORZU

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "CHARAKTERYSTYKA OŚWIETLENIA STREFY EUFOTYCZNEJ W MORZU"

Transkrypt

1 O C E A N O L O G IA N R 1(1971) R O Z P R W Y J E R Z Y D E R A Polska Akadem ia Nauk Zakład Geofizyki, Stacja M orska Sopot CHARAKTERYSTYKA OŚWIETLENIA STREFY EUFOTYCZNEJ W MORZU Treść: W stęp 9; 1. D efinicje operacyjne właściwości optycznych morza 11; 2. Składniki w ody m orskiej m odyfikujące rozkład pola świetlnego w strefie eu fotycznej 18; 2.1. Zawiesiny w wodzie morskiej 18; 2.2. Substancje organiczne w w o - dzie m orskiej 24; 3. Osłabianie światła w morzu 27; 3.1. W yznaczanie funkcji osłabiania 28; 3.2. Transm isja promieni skierowanych 34; 3.3. Transm isja oświetlenia 41; 3.4. W pływ położenia słońca na osłabianie oświetlenia; pole graniczne 50; 4. F lu k tuacje oświetlenia w morzu 54; 4.1. Fluktuacje w yw ołane osłabieniem promieni słonecznych w atmosferze i odbiciem na powierzchni morza 56, 4.2. Fluktuacje w ywołane załamaniem promieni na falującej powierzchni morza 60; 5. W p ływ oświetlenia na fotosyntezę materii organicznej w morzu 69; 6. Uwagi i wnioski końcowe 77; Uzupełnienie krótki opis aparatury skonstruowanej w badaniach autora 80; Sum m ary 85; Literatura 92. i stosowanej Wstęp Podstawą wszelkiego życia w m orzu jest proces fotosyntezy materii organicznej, który zachodzi głównie w kom órkach fitoplanktonu. P roces ten stanowi pierwsze ogniw o naturalnego łańcucha pokarm ow ego organizm ów m orskich i zwany jest pierw otną produkcją biom asy w m o rzu. Przenikające w toń w odną prom ieniow anie słoneczne jest zasadniczym źródłem energii podtrzym ującej tę produkcję w górnej warstwie morza zwanej strefą eufotyczną. W procesie fotosyn tezy w m orzu energia prom ienista w yk orzystyw a na jest zarów no bezpośrednio przez oddziaływ anie kw antów św ietlnych

2 na foloreakcje, jak i pośrednio przez oddziaływ anie prom ieniowania na ruchy mas w odn ych niosących niezbędne dla procesu składniki biogenne. Fotosynteza jest tylko jedną z licznych form wykorzystania energii prom ienistej przez biosferę morską, jest jednak niew ątpliw ie form ą najważniejszą, a ośw ietlenie podw odn e om aw iane w tej pracy jest g łów nym jej param etrem (Steemann Nielsen i Hansen 1959, Raym ont 1S63, Yentsch i Lee 1966). Złożoność ośrodka, jakim jest woda morska, a także splot dynam icznych zjawisk, tow arzyszących zw ykle transmisji światła w głąb morza, w pływ ają silnie na zróżnicowanie w przestrzeni i czasie podw odnego pola świetlnego. Zróżnicow anie to wyraża się złożonym rozkładem wielu param etrów optycznych, takich jak skład w idm ow y prom ieniow ania, rozkład kątowy strumienia energii prom ienistej, stopień uporządkowania kierunku biegu prom ieni, w idm o energii fluktuacji oświetlenia, stopień polaryzacji światła itp. Analiza rozkładów ty ch w ielkości, ich w zajem nego powiązania i uzależnienia od innych w łaściw ości środowiska m orskiego stanowi przedm iot obecnej pracy. Dążeniem m oim jest uw ypuklenie aspektów biologicznych optyki morza. Wynika, stąd pewna selekcja om awianych zjawisk zmierzająca do zwrócenia uwagi na regionalne zróżnicowanie akwenów m orskich pod w zględem optycznym i w pływ tego zróżnicowania na najważniejszy proces biofizyczn y w morzu, jakim jest fotosynteza m aterii organicznej. Zagadnienia m etodyczne i techniczne związane z om aw ianym i pomiarami potraktowałem w tej pracy m arginesowo przez odsyłanie do literatury. Zw róciłem jednak baczną uw agę na niektóre istotne elem enty m etodyki badań, które decydują o popraw ności i w łaściw ej interpretacji w yników. K rótki opis skonstruowanej aparatury pom iarow ej zam ieściłem na końcu pracy w uzupełnieniu. Opracowanie ma w całości charakter m onograficzny, uw zględniający podstawową literaturę z zakresu om awianych zagadnień. Znaczna część zam ieszczonych w yników jest ow ocem m oich kilkuletnich badań połączonych z udziałem w wielu rejsach badaw czych na M orzu Bałtyckim, środkowozachodnim Atlantyku, wodach A rchipelagu Bahama, M orzu Karaibskim oraz w odach przybrzeżnych W ybrzeża Gdańskiego i F lorydy. Obok rezultatów m oich prac rzucających now e światło na częściow o znane ju ż zjawiska elem entem szczególnie oryginalnym, w ypełniającym istotną lukę w zakresie w iedzy o polu świetlnym, są w yniki analizy flu ktu acji podw odnego oświetlenia. W ykonując niniejszą pracę, korzystałem z cennej pom ocy wielu osób, którym pragnę podziękow ać. Panu profesorow i doktorow i Ignacem u Adam czew skiem u, dyrekto

3 row i Instytutu Fizyki Politechniki Gdańskiej, wyrażam serdeczne p o dziękow anie za stałą opiekę nad postępem m oich prac i cenne uwagi w czasie liczn ych dyskusji. Serdecznie dziękuję rów nież Panu profesorow i Stanisław ow i S zym borskiemu, kierow nikow i Stacji M orskiej PAN, za zainteresowanie mnie zagadnieniami oceanologii i stworzenie w Stacji M orskiej warunków do podjęcia i rozw ijania badań w tej dziedzinie. Szczególne podziękowanie chciałbym przekazać Panu profesorow i doktorow i Józefow i M azurow i z Uniwersytetu W rocław skiego za Jego zainteresowanie moimi pracami w ciągu wielu lat i za rzeczow e słowa zachęty, które w znacznym stopniu w płynęły na skierowanie m oich głów nych dążeń naukow ych na dziedzinę fizyk i morza. Podczas stażu naukowego na U niw ersytecie w Miami na Florydzie, fundow anego przez UNESCO i Polską Akadem ię Nauk, miałem m ożność wykonania w ielu pom iarów w ym agających zaangażowania znacznych środków technicznych. W nioski z tych pom iarów są cennym uzupełnieniem obecnego opracowania, toteż chciałbym, serdecznie podziękow ać pracow nikom ośrodka badań morza na Florydzie za szczególną życzliw ość i pom oc. Osobne podziękow anie za pom oc i liczne dyskusje naukowe składam m oim tam tejszym bliskim w spółpracow nikom w osobach: P rofesora doktora A. Ivanoffa dyrektora Instytutu Oceanografii w Paryżu, P rofesora doktora H. R. Gordona kierow nika pracow ni optyki m orza Instytutu Nauk o M orzu w Miami, P rofesora doktora R. L. Syndera kierownika pracow ni dynam iki Instytutu Nauk o M orzu w Miami, D ok tora H. Eadera i M r T. Thom asa z w yżej w ym ienionego Instytutu, a także Profesora doktora C. S. Yentscha i Profesora doktora W. S. Richardsona z Laboratorium Oceanografii Fizycznej Uniwersytetu,,N ova w Ford Lauderdale na Florydzie. G orące podziękow anie za w iele pom ocy wyrażam też w szystkim K o legom ze Stacji M orskiej PA N w Sopocie oraz m ojem u najbliższem u W spółpracow nikow i m agistrow i Jerzem u Olszewskiem u. 1. DEFINICJE OPERACYJN E W ŁAŚCIW O ŚCI O PTYCZN YCH M O R ZA Z łożon y charakter środowiska w ody m orskiej i jeg o silne oddziaływanie ze światłem pow od u ją skom plikow any rozkład przestrzenny i czasow y pod w odn ego pola świetlnego. W ym aga to w prow adzenia do jeg o

4 pełnego opisu kilkudziesięciu fu n k cji optycznych, wśród których można w yróżnić trzy głów ne grupy, tj. 1) stosowane w op ty ce m orza podstaw ow e w ielk ości fotom etryczne, 2) rzeczyw iste w łaściw ości optyczn e m o rza, 3) pozorne w łaściw ości optyczne morza (Preisendorfer 1961, Dera i K alinow ski 1966, T y ler 1968). Z dw óch ostatnich grup, ze w zględu na Ryc Schem at współzależności m iędzy funkcjam i opisującym i właściwości optyczne m orza (Preisendorfer 1961) Fig Diagram showing the classi- szereg istotnych powiązań m iędzy nimi, w yłania się podgrupa tzw. m ieszanych w łaściw o ści optycznych morza. B iologiczny aspekt obecnej pracy w yklucza potrzebę zajm owania się w szystkim i w spom nianym i funkcjam i. Celowe w ydaje się jednak pokazanie schematu współzależności m iędzy głów nym i spośród nich oraz m iędzy w yodrębnionym i ich grupami. Stanowią one b o wiem jednolity, zwarty układ operacyjnych d efin icji w łaściw ości optycznych morza,. z których część będzie w y k orzy stana do opisu zjaw isk m odyfik u jących oświetlenie podwodne. Zw róćm y w tym celu na wstępie uw agę na ryc. 1.1 ilustrującą om awiany schemat za pom ocą sym boli. Podstaw ow ą w ielkością fo - tom etryczną stosowaną w optyce morza jest tzw. funkcja radiacyjna (radiance function) fication of optical properties of the sea (Preisendorfer 1961) lub krótko radiacja (radiance), oznaczana zw ykle sym bolem L. Pod pojęciem radiacji będziem y też w tej pracy rozum ieli wym ienioną i zdefiniow aną dalej funkcję, która wyraża w ielkość określonego w pew ien sposób strumienia energii prom ienistej. W znaczeniu ogólnie p rzy jętym będzie natom iast stosowane p ojęcie prom ieniow ania (radiation). y _y W edług definicji radiacja z kierunku l na głębokości z,l (z,q lub z kierunku i w punkcie ośrodka określonym w ektorem położenia

5 ~rp> L (rv, Ę.) (1) jest to strum ień energii prom ienistej padający z kierunku l w jed n ostk ow y kąt b ryłow y na jednostką pow ierzchni prostopadłej do l y (na głębokości z lub w punkcie r v). R adiację L ze strum ieniem F i natężeniem prom ieniow ania I w iąże zależność ł = d2f_, (1.1) dan dandu gdzie d A n elem ent pow ierzchni prostopadły do kierunku obserw o wanego strumienia, d«> elem ent kąta bryłow ego. W ym iarem radiacji jest W /(cm 2 sr). Scałkow anie radiacji p o sferze jednostkow ej G w okół rozpatryw a- nego punktu na głębokości z, opisanego w ektorem położenia rp, pozwala określić pow ierzchniow ą lub objętościow ą gęstość energii prom ienistej w tym punkcie. Ze w zględu na dwa w yróżnione kierunki w morzu, tj. zenit i nadir, całkow anie prow adzi się p o półsferze górnej G_ lub dolnej G + w okół punktu r p, otrzym ując odpow iednio tzw. ośw ietlen ie odgórne lub ośw ietlenie oddolne. W yróżnia się jako podstaw ow e w ielkości opisujące gęstość prom ieniowania: ośw ietlenie skalarne odgórne lub oddoln e w yrażone całką E0( z, + ) = f L (rpa)da(i) (1-2) i ośw ietlenie w ek torow e odgórn e lub oddoln e w yrażone całką E(z, ± ) = J t n L(Yp)1)d<o(i). J Grp '... '*~w ' gdzie n w ektor jednostkow y prostopadły do płaszczyzny poziom ej, q ~ sfera w ektorów jednostkow ych, a do)( ) infinitezym alny kąt b ryłow y w okół kierunku l. Zamiast sym boli E0(z, ), E0(z, + ), E(z, ), E(z, + ) używ a się także E0a(z), E0u(z), Ea(z), Eu(z), gdzie znaki d i u sym bolizujące kierunek odgórny lub oddolny pochodzą od angielskich skrótów dow nw elling i upw elling. Użyte w wyrażeniach (1.1), (1.2) i (1.3) sym bole zilustrowano na ryc (1) Ponieważ z dobrym przybliżeniem przyjm uje się poziomo uwarstwiony m o del mas wodnych w m orzu, radiacja L nie zależy od współrzędnych x, y (w płaszczyźnie poziom ej), lecz jedynie od głębokości z, wobec czego m ożem y pisać > > > L(z, ) zamiast L{rpi).

6 Rzeczyw iste w łaściw ości optyczne morza, zestawione sym bolicznie z lew ej strony ryc. 1.1, dają się zdefiniow ać i w yznaczyć za pom ocą odpow iednich radiacji. c(z) oznacza całkow ity, o b jętościow y yjspółczynnik osłabiania radiacji lub lepiej osłabiania wiązki prom ieni (beam transmittance) (2). Jeżeli w skrótowej form ie zapiszemy ogólne rów nanie przenoszenia energii promienistej (Chandrasekhar 1960) w stanie quasi-stacjonarnym przy założeniu braku w ew n ę trznych źródeł światła dḻ cl -Ą -L,, (1.4) dr Ryc D wukierunkowa analiza poła świetlnego w morzu (Preisendorfer 1961) to w ynika z niego natychmiast definicja w spółczynnika osła- bienia Fig Diagram of tw o -flow analysis of light field in the sea (Preisendorfer 19S1) c L 1 dl L dr (1.5) gdzie dr elem ent drogi prom ieni w ośrodku, L* tzw. fu n kcja drogow a lub radiacja drogowa, w yrażająca strum ień prom ieniow ania p o- ^ wstały na drodze dr w kierunku w w yniku rozpraszania światła z otaczającej przestrzeni, czyli rozpraszania strumieni biegnących z dow ol- ^ nych kierunków L*(rP)t)=/L(rPX')P(rPJ'I)dtü(1o. (1.6) Funkcja r r V lub ściślej (J(rp, 1), będąca drugą rzeczyw istą w łaściwością optyczną morza na schem acie ryc. 1.1, oznacza objętościow ą fu n k cję rozpraszania, która w oparciu o równanie (1.6) daje się w yrazić w postaci defin icji operacyjnej «U.B = ~ 1 ^ 1 L 0(rp, 0) A{ü0( o) (1.7) (2) Cienka, rów noległa, m onochrom atyczna wiązka promieniowania.

7 M ożna ją w ięc w yznaczyć przez pom iar stosunku przyrostu radiacji drogow ej AL* w punkcie rp w kierunku ę, jak o w yniku rozpraszania strumienia prom ieniow ania biegnącego w m ałym kącie b ry łow y m Aco0 w o- kół kierunku? 0, do iloczynu w artości radiacji L 0(rp,S;0) tworzonej przez ten strumień i kąta A 0. P rzy założeniu, że L 0 jest w przestrzeni jedynie > -> funkcją (z 0), m ożna również pisać Sym bol a{z) w yraża całkow ity objętościow y w spółczynnik absorpcji, który daje się w yznaczyć z prostej w spółzależności m iędzy całkow itym objętościow ym w spółczynnikiem rozpraszania b(z) i w spółczynnikiem osłabiania c(z) c(z) a(z) + b(z). (1.8) W spółczynnik rozpraszania b(z) definiuje się natomiast jako całkę fu n k cji P na pełny kąt b ry łow y odpow iadający sferze G utw orzonej ^ przez w ek tory jednostkow e Ęf b(z) = Jp(ż,4',4)dco(&'). (1.9) G P rzy analizie pola świetlnego w m orzu w ygodnie jest czasem posługiwać się w spółczynnikiem rozpraszania do przodu b; lub w stecz bb (f forw ard, b backward). Te dwa w spółczynniki zajm ują również ważne m iejsce w układzie rzeczyw istych w łaściw ości optycznych morza i w yrażają się analogicznie jak w zór (1.9) przy ograniczeniu całkowania na odpow iednie półsfery: bf(z,n) f P(z, ', )d<ą( '), ^ 10) 4. n>0 bb(z,n) = Stąd w ynika też prosta zależność / P(z,T^)d<o(1')- 4 n^o (l.h ) b(z) = bf(z) + b b(z). (1.12) Jak opisane rzeczyw iste w łaściw ości optyczne morza stanowią g łów ne param etry ośrodka w od y m orskiej, tak w łaściw ości pozorne, lub inaczej obserwowane czy pojaw iające się w m orzu na skutek splotu zjawisk optycznych, stanowią raczej param etry panującego pod w odą pola

8 św ietlnego. Są one uw arunkow ane w łaściw ościam i ośrodka w m akroskali i zależą także częściow o od aktualnie panujących zewnętrznych w arunków ośw ietleniow ych. - fi? oznacza fu n k cję odbicia na głębokości z i wyraża stosunek oświetlenia oddolnego pow stałego w w yniku rozpraszania światła d o ośw ietlenia o d górnego (odbicie oddolne) lub odw rotnie (odbicie odgórne). Jest to istotny parametr charakteryzujący w łaściw ości absorbcyjno-rozpraszające środowiska, jakkolw iek nie zawsze łatw y do interpretacji w warunkach naturalnych. Zauważm y, że np. R(z, ) = 0 oznaczałoby w ośrodku nieskończonym całkow ity brak rozpraszania. ^ Funkcja K(z,Ź) jest tzw. fu n kcją d yfu zyjn eg o osłabiania radiacji w p o lu św ietlnym i w m yśl defin icji wyraża się w zorem ir{ 1 dl(2, ) K(z,$) = - - ^ (114) H z ) dz O pisuje ona zmianę z głębokością strumienia prom ieniow ania przych o- V y dzącego z określonego kierunku? i jako funkcja j; w yraża też asymetrię rozkładu prom ieniow ania w przestrzeni. K ierunkow ą strukturę rozkładu prom ieniowania opisuje także tzw. funkcja rozkładu strumienia na głębokości z, zdefiniowana dla oddolnego i odgórnego strumienia energii w postaci <L15) K (z,± ) jest to w spółczynnik d yfu zyjn ego osłabiania ośw ietlenia ze w zględu na kierunek oddolny lub odgórny, zdefiniow any w zorem 4_i _ 1 d E (z,±) Kfe±,-i5sr-» *«P odobnie definiuje się k (z,± ), tj. w spółczynnik d yfu zyjn ego osłabiania ośw ietlenia skalarnego ze w zględu na kierunek odgórn y lub odd oln y E0(z,± ) dz...

9 oraz fc(z), tj. całkow ity w spółczynnik d yfu zyjn ego osłabiania ośw ietlenia skalarnego m = ^ = L M M., (1.18) E0(z) dz przy czym E0{z) = E0( z, + ) E 0(z, ) w yraża całkow ite ośw ietlenie skalarne na głębokości z. Mieszane w łaściw ości optyczne m orza stanowią podgrupę w łaściw ości pozornych. Ich w yróżnienie w ydaje się celow e m iędzy innym i dlatego, że stanowią w ielkości łączące w spółczynniki rzeczyw iste z pozornym i, m iędzy którym i na ogół nie istnieje ścisła korelacja. W łaściw ości m ieszane są także szczególnie przydatne w rozważaniach teoretycznych op i su jących pole św ietlne (Preisendorfer 1961). Z defin icji funkcja c (z,± ) = c(z)d (z,± ) (1.19) oznacza (mieszany) objętościow y w spółczynnik osłabiania ze w zględu na kierunek odd oln y ( + ) lub odgórn y ( ). Podobnie a (z,± ) = a (z)d (z,± ) (1.20) jest objętościow ym w spółczynnikiem absorpcji ze w zględu na kierunek odd oln y i odgórny, a b (z,± ) = b (z)d (z,± ) (1.21) całkow itym objętościow ym w spółczynnikiem rozpraszania ze w zględu na dwa kierunki. Mieszane w spółczynniki rozpraszania do przodu bf(z,± ) i wstecz b b(z, ± ) ze w zględu na kierunek oddolny ( + ) lub odgórny ( ) są od p o w iednikam i w spółczynn ik ów rzeczyw istych i są zdefiniow ane następująco: bf(z,± ) - f f L ( z h? ( z M d <» ( h E{z, ) G± G± da>(ę), (1.22) bb{z,± ) = i f i f L (z,h (z I ;h d o > Ć ) E (z,± ) J J G x G + d<o( ). (1.23) Istnieją też zależności podobne jak dla w spółczynników rzeczyw i stych: b(z> + ) = bf(z, ± ) J- b b(z,± ), (1.24) c(z, ± ) = a (z,± ) + b (z,± ). (1.25) 2 O c e a n o lo g ia

10 2. SK Ł A D N IK I W O D Y M ORSKIEJ M O D YFIK U JĄCE R O ZK Ł A D P O L A ŚW IETLNEGO W STREFIE EUFOTYCZNEJ Spośród olbrzym iej przestrzeni w ód oceanu światowego, sięgającej rzędu 1, km 3, tylko około 2,5% w pobliżu pow ierzchni otrzym uje dostateczną ilość energii prom ienistej dla podtrzym yw ania procesu fo tosyntezy. Tę pow ierzchniow ą w arstw ę toni w odn ej dla użytku biologów nazywa się strefą eu fotyczn ą. G rubość strefy eufotycznej zdefiniowana jest jako odległość od pow ierzchni m orza do głębokości kom pensacyjnej procesu fotosyntezy (Yentsch 1963). Istnieje też ogólne pojęcie strefy świetlnej w m orzu, tj. strefy bliżej nie sprecyzow anej, ośw ietlonej przez naturalne prom ieniow anie słońca. W tej pracy przez grubość strefy świetlnej będziem y rozum ieli odległość od pow ierzchni m orza do głębokości, na którą dociera 1% oświetlenia pow ierzchniow ego w paśmie długości fal o m aksym alnej transmisji. G rubości strefy eufotycznej i strefy św ietlnej w takim rozum ieniu pok ryw ają się w przybliżeniu w słoneczne dni przy w ysok im położeniu słońca na niebie, jednak oba te pojęcia nie są ścisłe i m ają charakter pom ocniczy. Zasadnicze ograniczenie strefy św ietlnej do m aksim um m jest spow odow ane w łaściwościam i optycznym i czystej w ody. W różnych rejonach m órz i oceanów grubości strefy świetlnej różnią się bardzo znacznie, przybierając w artości od ok o ło 10 do 150 m. P o niew aż sól mordka w m inim alnym stopniu oddziałuje ze św iatłem w i dzialnym, zróżnicow anie to jest w ynikiem oddziaływ ania światła ze złożonym zespołem składników zaw ieszonych lu b rozpuszczonych w w o dzie m orskiej, o których obecny stan w iedzy jest jeszcze bardzo niekom pletny. Poniżej zanalizujem y pokrótce głów ne z nich, tj. zawiesiny i substancje organiczne Zawiesiny w wodzie morskiej Skład zawiesin m orskich jest szczególnie złożony, jeśli uwzględnić ich rozm iary, kształty i w łaściw ości fizyczne. W yróżnia się w śród nich dwie podstaw ow e grupy: cząstki organiczne i nieorganiczne. W grupie zawiesin organicznych przeważającą część m asy stanowi detryt i fitoplankton. D o m niejszości można zaliczyć bakterie i grzybki (tab. 2.1, Parsons 1963). Zaw iesiny nieorganiczne to na ogół produ kty erozji skał, m uł rzeczny, a także p y ły atm osferyczne przenoszone z w iatrem z lądu. Skom plikow aną spraw ą jest zdefiniow anie rozm iarów i kształtów

11 zawiesin m orskich ja k o istotnych param etrów dla procesu odd ziaływ a nia ze światłem. W iele prac pośw ięcono temu zagadnieniu, badając je różnym i m etodam i i w różnych aspektach (Parsons 1963, Jerlov 1961, W yrtki 1950). Zasadniczy postęp na tym odcinku obserw uje się d op ie- T a b e la 2.1 W zględny skład zawiesin organicznych w strefie świetlnej w m orzu porównany z masą rozpuszczonych substancji organicznych Relative composition o f the organic suspended m atters in the photic zone of the sea, compared with the dissolved organic substances Rodzaj substancji Type of substance W zględna ilość jednostek masy Relotive amount of m ass units Rozpuszczone substancje organiczne 100 D issolved organie substances Detryt 10 Detrit Fitoplankton 2 Phytoplankton Zooplankton 0,2 Zooplankton Ryby 0,002 Fish ro po zastosowaniu elektronicznego licznika cząstek (x) (Berg 1958, 1965, Sheddon i Parsons 1967, Sheldon i wsp. 1967, M cd onald i wsp. 1968, Hobson 1967, Bader 1968). W edług badań Badera (1968) i C u rrby ego (1968) zarów no w w odzie (Ł) Tak zwany licznik Coultea opracowany przez Coulter Electronics Inc. Z a sada pomiaru polega na przepływie w ody z zawiesinami przez m ały otwór, przez który przepływa rów nież prąd elektryczny w wodzie. W m om encie przepływu cząstki przez otwór raptownie rośnie opór elektryczny dla prądu jonowego. G e nerowany w ten sposób impuls elektryczny ma aplitudę proporcjonalną do objętości cząstki. Analizator im pulsów na wyjściu układu rejestruje objętości cząstek zawieszonych w określonej objętości wody. W zależności od średnicy otworu, która jest rzędu od kilku do kilkuset m ikronów, rejestruje się cząstki o rozm iarach od około 0,3 do około 200 Mm. Metoda wym aga sprecyzowania wielu param etrów w układzie dośw iadczalnym.

12 m orskiej, jak i w atm osferze nadm orskiej funkcja rozkładu rozm iarów zawiesin w ogóln ym zarysie ma charakter opisany równaniem N V m = const, (2.1) gdzie N akum ulatywna liczba cząstek, tj. liczba cząstek o objętości w iększej niż V, zaw ieszonych w jednostce objętości w ody. W ykładnik m a b 10 tt 7 S * v 03 średnica cżąstek [ im] 3,2 5^ Si- 86 średnica cząstek [///»] Ryc Rozkład rozm iarów zawiesin morskich Fig Size distribution of suspended particles in sea water a a k u m u la ty w n a lic z b a czą ste k w 1 c m 1 w o d y, tj. lic z b a cz ą s te k o ś r e d n ic y w ię k s z e j od d a n e j n a o s i f r e d n ic ; w o d y z a to k i B is c a y n e (p o m ia r lic z n ik ie m cz ą s te k ty p u C o u ite a w y k o n a ł n a p r o ś b ę a u t o r a d r H. B a d e r, U n iw e r s y t e t w M ia m i, 27 III 1969). b w s p ó łz a le ż n o ś ć m ię d z y ś r e d n ic a m i z a w ie s in a ic h s u ch ą m a są w 1 m s w o d y ; p ó łn o c n o -w s c h o d n i P a c y fik (H o b s o n 1967) o a c c u m u la t iv e n u m b e r o f p a r t ic le s in 1 cm» o f w a te r, i.e. n u m b e r o f p a r t ic le s la rg e r th a n t h e v a lu e s g iv e n o n th e d ia m e te r a x is ; B is c a y n e B a y w a te rs (resu lts o b ta in e d b y r ir. H. B a d e r, U n iv e r s ity o f M ia m i, u s in g a C o u lte r C o u n te r, ). b c o r r e la t io n b e tw e e n t h e d ia m e t e r o f th e s u sp e n sio n s a n d t h e ir d r y m ass in 1 m J o f w a t e r ; n o r th ea st P a c ific (H o b s o n 1967)

13 przyjm uje na ogół w artości od około 0,5 do 2 i często jest bliski jedności. Oznacza to silny wzrost liczby cząstek o m ałych rozm iarach, co tłum a czy się ich powstawaniem w procesie rozpuszczania i dek om pozycji cząstek większych, a także w w yniku produkcji bakteryjnej (Sheldon i wsp. 1967). P rzy dokładnej analizie fu n k cji rozkładu rozm iarów zawiesin m orskich w idoczne są jednak pew ne m odyfikacje krzyw ej odpow iadającej równaniu (2.1), spow odow ane obecnością określonych gatunków planktonu i bakterii, a także selektyw nym działaniem środowiska wtodnego na różne składniki m ineralne. O bserw uje się też szerokie maksima m a sy cząstek w 1 m 3 w o d y jak o fu n k cji ich rozm iarów (ryc. 2.1) w przedziale od kilku do kilkudziesięciu m ikronów (Hobson 1967, Sheldon i Parsons 1967). Dużo m ałych nieorganicznych cząsteczek, szczególnie kw arcu, w y stępuje w rejonach ujść rzecznych. W brzegow ych, lecz skalistych strefach maksimum rozm iarów przesuwa się w stronę cząstek w iększych, a koncentracja m aleje; na pełnym m orzu w idm o rozm iarów jest bardziej płaskie, uzależnione w znacznym stopniu od żyw ych m ikroorganizm ów. Oddzielny problem stanowią tzw. agregaty cząstek (Tsujita 1953, 1955, Riley 1963, R iley i Nizhizawa 1961, R iley i wsp. 1964, Kane 1967). Pow stają one na skutek koagulacji m asy detrytow ej, a szczególnie protoplastów obum arłych kom órek fitoplanktonu. P rzy ich dużej koncentracji tw orzy się galaretowata masa, która chw yta w pułapkę inne organiczne i nieorganiczne cząstki. Pow stające w ten sposób agregaty cząstek m ają duże rozm iary, tj. rzędu kilkudziesięciu do kilkuset m ikronów, i zawierają w sobie zarów no cząstki nieorganiczne, jak i detryt organiczny oraz żyw e kom órki planktonu i bakterie (p. fotografie zaw iesin Dera 1965, Kane 1967). O koncentracji i składzie zawiesin w ok reślonym obszarze w ód decydują przede w szystkim ich źródła charakterystyczne dla tego obszaru. Z takiego punktu widzenia m ożem y w yróżnić przede w szystkim obszary w ysokiej lub niskiej prod u k cji biologicznej, zależnej głów nie od klim a tu, szerokości goeograficznej i sezonu: strefy tropikalne, polarne, obszary m órz szelfow ych, strefy brzegow e z w pływ em rzek, obszary w ielkich prądów m iędzykontynentalnych, jak Prąd Zatokow y itp. Pew ien pogląd na zróżnicow anie geograficzne koncentracji zawiesin daje tab. 2.2 zestawiona przez Parsonsa (1963) i uzupełniona przez autora tej pracy. Na otw artym oceanie na og ół zasadniczym źródłem zawiesin jest produkcja biologiczna w strefie eu fotyczn ej. D om inujące tutaj grupy fito planktonu to zw ykle B acillaricphyceae (okrzemki), D inophyceae (bruzdnice) i C hrysopceae. P rodukow ane cząstki opadają w dół, ulegając je d nocześnie degradacji na skutek procesów obum ierania, utleniania i roz-

14 Ilość organicznych i nieorganicznych zawiesin w w odzie m orskiej T he amount of organie and inorganic particles in sea water Tabela 2.2 Rejon badań Investigation area Całkowita masa zawiesin w m g/l wody Total m ass of particles in m g /l of water /o zawiesin organicznych /o of organie particles Badania przeprowadzili Investigations carried out by Strefa brzegowa Pacyfiku Pacific coastal zone Pacyfik Pacific M orze Północne North Sea M orze W adden (Holandia) W adden Sea Średnio w oceanach Oceans (in average) M orze Beringa Bering Sea Ocean Indyjski Indian Ocean Cieśnina L ong Island Long Island Straits Północno-w schodni Pacyfik w warstw ie powierzchniowej North Eastern Pacific in the surface layer 10,5 62 D. D. L. Fox i wsp L. F ox et all ,8 28 D. L. Fox i wsp D. L. Fox et all ,0 27 H. Postma ,0 14 H. Postma ,8-4- 2, A. P. Lisitzin f-4 A. P. Lisitzin A. P. Lisitzin i G. A. Riley , L. A. Hobson 1967 puszczania. W rezultacie rozm iary cząstek m aleją z głębokością, a w ięk szość z nich w ogóle nie osiąga dna. P ionow y gradient koncentracji cząstek zawieszonych zależy od wielu czynników o skom plikowanej współzależności. W stanie stacjonarnym w m yśl m odelu podanego przez Jerlova (1959) można go opisać rów naniem 8 2C / d A \ 8 C a - 8? - T ~ 1 7 ) - b 7 ^ c + r - = 0 ' (2'2)

15 gdzie C koncentracja cząstek, z głębokość (skierowana dodatnio w dół), Rc lokalne zm iany czasowe w koncentracji cząstek, v prędkość opadania, A w spółczynnik d yfu zji turbulentnej; C, v i A są funkcjam i głębokości i przyjm ują w artości dodatnie. W ielkość R c regulowana jest przez procesy biologiczne i m oże być zarów no dodatnia, jak i ujem na. Na ogół jednak nie jest sprawą prostą dokładne określenie v i R c w fu n kcji głębokości, toteż równanie (2.2) m ożem y stosować jedynie do bardzo uproszczonych przypadków szczególnych. Istotny jest m odelow y opis obserw ow anych m aksim ów koncentracji zawiesin na określonych głębokościach, zw anych w arstw am i rozpraszającym i (optical scattering layer, Jerlov 1959). Dla cząstek fitoplanktonu przy założeniu stałej prędkości opadania v const i A const rów nanie (2.2) m ożna zapisać w postaci 8 2C 8 C, ^ _ n v r yc = 0, 0 z 2 8 z (2.3) gdzie Rc = yc, a y oznacza w spółczynnik szybkości produkcji. Zakłada się także dw uw arstw ow y m odel środowiska, tj. górną w arstw ę eu fotyczną, w której Y = const > 0, i dolną w arstw ę nieproduktyw ną, gdzie Y = const < 0. Rozwiązanie równania przy tych założeniach (R iley i wsp. 1949) w skazuje na obecność maksimum koncentracji w dolnej partii strefy eufotyczn ej. A u torzy postulują też następujące ogólne w arunki dla maksimum koncentracji: 8 -C 8 C 8 z 2 8 z P ow yżej maksimum > 0 > 0 W maksimum < 0 = 0 Poniżej maksimum > 0 < 0 (2.4) którym równanie (2.3) odpowiada, gdy w maksimum Y>0, a poniżej maksimum y < 0. Dyskusję szeregu przypadków określających rozkład koncentracji zawiesin (np. w obecności term okliny) można znaleźć w cytow anych pracach R ileya i w spółautorów oraz Jerlova. Uzasadniają one w sposób ogólny obecność w arstw y rozpraszającej na ok oło połow ie drogi pom iędzy maksimum fu n k cji pionow ej stabilności mas w odn ych a głębokością

16 kom pensacyjną procesu fotosyntezy. W ynika stąd, że najlepiej rozw iniętej w arstw y rozpraszającej należy oczekiw ać w m iejscach, gdzie te dwie głębokości znajdują się w pobliżu siebie. O bserw acje pokryw ają się w wielu w ypadkach z pow yższym i postulatami, jednak ilościow e ujęcie problem u w ym agałoby uwzględnienia wielu dodatkow ych czynników, jak zróżnicow anie prędkości opadania zawiesin, ruch mas w odnych, degradacja cząstek w czasie opadania, źródła cząstek poniżej strefy eufotycznej (Sheldon i wsp. 1967) i inne, które czynią rozkład zawiesin bardziej złożonym w przestrzeni i czasie. W dodatku nawet w całkowicie jednorodnej warstwie w ód w strefie eufotycznej różne gatunki fitoplanktonu w ykazują w yraźne maksimum koncentracji na różnych głębokościach (Ryther i H ulburt 1960). K oncentracja zawiesin nieorganicznych jest na ogół znacznie w ięk sza w strefach brzegow ych i rejonach prądów opływ ających brzegi niż na pełnym m orzu, a ich różnorodność zależy od w arunków lokalnych (A rm strong 1958, Gibbs 1967, Sheldon i Parsons 1967, Bucham i wsp. 1967). Na przykład w e w schodnim A tlantyku zaobserw ow ano k oncentracje zawiesin nieorganicznych rzędu 50-^ m g/m 4, a w ich składzie chem icznym znaleziono około 43% S i0 2, 13% Fe20 3 i 13% A120 3 (A rm strong 1958) Substancje organiczne w wodzie morskiej Rozpuszczone w w odzie substancje organiczne należy zaliczyć, obok zawiesin, do składników w ody m orskiej silnie m odyfikujących pole świetlne w morzu. W śród nich podstaw ow ą grupę stanowią tzw. substancje żółte odkryte i badane w iele lat przez K allego (1937, 1961, 1966). Nazwa wynika z ich w łaściw ości absorpcyjnych. Silne pasm o absorpcji w krótkofalow ej części widma widzialnego i w nadfiolecie nadaje im zabarwienie żółte przy naturalnym oświetleniu dziennym, co w rezultacie silnie m odyfikuje kolor w ody, a przede wszystkim w idm o transmisji prom ieniow ania w głąb morza. Analiza genezy i składu tych substancji nie jest w pełni w yjaśniona i do dziś zwana jest problem em ciał żółtych (Kalle 1966). Jest jednak pew ne, że są to pośrednie lub bezpośrednie produkty m etabolizm u organizm ów m orskich i ich koncentracja zależna jest od produkcji biologicznej w określonym rejon ie wód. W iele badań laboratoryjnych pośw ięcon o analizie substancji organicznych (Arm strong i Boalch 1961, Fogg i Boalch 1958, Guillard i W an- gersky 1958, Duursma 1965). Stw ierdzono np. produkcję tych substancji w w yniku m etabolizm u alg m orskich i wykazano, że jest to mieszanina

17 składników organicznych, w której znaczną część stanowią w ęg low o dany i organiczne związki azotu pow stające szczególnie w tedy, gdy algi znajdują się w warunkach deficytow ych. W edług K allego (1961) do w ażniejszych, powszechnie spotykanych substancji żółtych należą tzw. m elanoidy. Pow stają one łatw o tam, gdzie obecne są w olne w ęg low o dany i w olne aminokwasy. W środowisku morskim, zaw ierającym organizm y w pełni rozw oju obok organizm ów obum arłych, istnieje niezw ykle złożony zespół związków chem icznych, z których np. cukry łub ich produkty przem iany beztlenow ej są istotnym materiałem dla reakcji m elaninowej z białkami lub produktam i ich rozikładu. Ogólnie wiadom o, że reakcja melaninowa polega na przyłączeniu zasadowych substancji azotow ych (amin) do związków karbonylow ych. (aldehydy, ketony), zapoczątkowanym wg schematu H s 0 H ^O H V + :N R C NH R I I ' H H «R 0 H R OH \ # I \ / C + R ---- *- C NH R / I / Zw iązki powstające w pierwszej fazie tej reakcji ulegają następnie dalszym złożonym reakcjom polikondensacji prow adzącym do nie zd efiniow anych substancji w ysokocząsteczkow ych, których charakterystyczne pasma absorpcji w krótkofalow ej części widm a w ynikają z obecności układów wiązań podw ójnych (p. wzór na str. 26). Stąd też związki te charakteryzują się zabarwieniem żółtobrunatnym. D obra ich rozpuszczalność w w odzie wynika z obecności grup hydrofitow ych, jak COOH, OH, NH2 itp. Obok ciał żółtych w yróżniają się bardziej znane substancje hum u sowe nanoszone do morza głów nie przez rzeki. Humus pow staje zw ykle podczas naturalnego rozpadu obum arłych roślin. Podstaw ow ym jego składnikiem są ligniny, które kondensują, dając najpierw rozpuszczalne w w odzie substancje o m ałym ciężarze cząsteczkow ym (Flaig 1960). W dalszym procesie ich kondensacji ciężar cząsteczkow y wzrasta, a rozpuszczalność m aleje i w rezultacie tworzą się typow e cząstki humusu.

18 Substancje hum usow e w ystępują w w odzie zw ykle w stanie koloidalny*** gdy tym czasem ciała żółte tworzą roztw ory. Ó ^ / ^ O l hn^ I I II H \_/ // w M elanina L o o J Przypuszcza się, że zarów no geneza, jak i natura ciał hum usowych lub hum usopodobnych jest inna niż substancji żółtych w m orzu. N iem niej sugeruje się też przyjęcie hipotezy, że część ciał żółtych stanowi jed yn ie rozpuszczalne składniki ciał hum usow ych. Geneza rozpuszczonych w w odzie substancji organicznych wskazuje, że wzrost lub spadek ich koncentracji idzie w parze ze w zrostem lub spadkiem kon centracji zawiesin organicznych i nie jest łatw y do określenia. K oncentracja zawiesin organicznych jest natomiast zależna g łów nie od p rod u k cji biologicznej, z jednej strony uw arunkow anej ośw ietleniem podw odnym, z drugiej zaś m odyfikującej podw odne pole świetlne i ograniczającej grubość strefy eufotycznej. Sw oistą grupę substancji organicznych absorbujących św iatło w i dzialne w m orzu, choć w ystępujących głów nie w kom órkach fitoplanktonu, stanowią pigm enty. P odstaw ow e pigm enty w żyw ych kom órkach planktonu to chlorofil, karoteny, ksantofile i fikobiliny (Kamen 1963). C hlorofil a w ystępuje z reguły w kom órkach w szystkich podstaw ow ych gatunków fitoplanktonu. D ość licznie spotykany jest ch lorofil c; ch lorofil b w ystępuje rzadziej, np. zawarty jest w kom órkach Chlor opyceae (Parsons 1963). Spośród karotenów w kom órkach z zasady obecny jest P-karoten. Spośród ksantofili w kom órkach Bacillariophyceae i C hrysphyceae zw ykle w ystępuje fukoksantyna, w kom órkach D inophyceae berilinina. Inne ksantofile spotyka się w niektórych gatunkach komórek. F ikobiliny w ystępują rzadko, tylko w m niejszości w niektórych grupach planktonu, jak np. M yxop h ycea e lub C ryptoph yceae.

19 C hlorofil a, jako dom inujący pigment, służy też na ogół za wskaźnik koncentracji pigm entów w m orzu (UNESCO 1966). W ystępu je on w oceanie w ilościach od ułamka miligrama do kilku m iligram ów (w strefie eu fotyczn ej) na ni3 w ody. Zm iany koncentracji ch lorofilu w czasie i przestrzeni są przy tym bardzo znaczne (Ketchum i wsp. 1958, Holmes 1958). Zasadniczy w pływ na koncentrację i skład pigm entów w kom órkach ma oświetlenie panujące w danym środowisku (Yentsch i Scagel 1958, Steele i Yentsch 1960, Yentsch 1965, Burkholder 1967). Z tego też w zględu pionow y rozkład chlorofilu w oceanie jest nie m niej zróżnicow any niż pionow y rozkład koncentracji planktonu i ma maksimum w dolnej części strefy eufotycznej. W ygodne jest w tej sytuacji zdefiniow anie ilości ch lorofilu w słupie w od y pod 1 m2 pow ierzch ni morza, która np. w Oceanie Indyjskim jest rzędu 25 -f- 150 m g/m 2 (Yentsch 1965), g dy tym czasem całkowita ilość pigm entów w chloroplastach w ynosi ok oło 50 do 230 mg/m*. 3. O SŁABIANIE ŚW IA T Ł A W M ORZU W obec ok oło 35 gram ów soli m orskiej w litrze przeciętnej w ody oceanicznej m iligram ow e ilości zawiesin i substancji organicznych stanow ią jed yn ie drobne dom ieszki. Śladow e ilości tych substancji spełniają jednak poważną rolę w cyklu biologicznym m orza i w yróżniają się spośród pozostałych składników silnym oddziaływ aniem na pole świetlne w morzu. Istotnym dla biosfery podw odn ej w ypadkow ym efektem oddziaływania zawiesin i substancji organicznych ze światłem jest osłabianie skierow anych prom ieni słonecznych w górnej w arstw ie morza i d y fu zyjne osłabianie ośw ietlenia przenikającego w głąb toni w odnej. O b y dwa te zjawiska są w ynikiem elem entarnych procesów absorpcji i rozpraszania światła, jednak ich w pływ na podw odne pola świetlne jest różny. Osłabianie oświetlenia, opisane funkcją K (z,± ) w równaniu (1.16), w yraża zasadniczo redukcję energii prom ienistej przenikającej w głąb morza; osłabianie prom ieni skierow anych, opisane funkcją c(z) w rów naniu (1.4), charakteryzuje natomiast rzeczywiste, spektralne w łaściw ości absorpcyjno-rozpraszające ośrodka, decydu jące o strukturze geom etrycznej i składzie w idm ow ym światła w wodzie.

20 3.1. Wyznaczenie funkcji osłabiania Sposób wyznaczania fu n k cji K(z,±) i c(z) wym aga na wstępie komentarza w obec istniejących w literaturze rozbieżności w yników, które są spow odow ane błędam i m etod pom iarów w ośrodkach rozpraszających (Rozenberg 1967). Zauw ażm y w tym celu, że w spółczynnik c(z) zdefiniow any jest zasadniczo rów naniem przenoszenia energii prom ienistej, które w stanie stacjonarnym dla ośrodka na głębokości z o stałym w spółczynniku załamania n i pozbaw ionym w ew nętrznych źródeł światła na drodze r można zapisać w postaci dl(z,q,<&) c(z)l(z,0,4>) + L, (z,,«>), (3.1) gdzie 0, i> kąty kierunkow e, L radiacja (jak o fu n k cja A) transm i towana w kierunku (z,0,$), L* fun k cja drogow a opisana w zorem r. 2 r. L,(z,0,$ ) = f f L(z,Q',(I>')ß(z,6',<I>',Q,(I>) smq'dq'd<p', (3.2) 0 0 gdzie P(z,0,<I>,0,$) w zorem (1.7). objętościow a funkcja rozpraszania zdefiniowana W dotychczasow ej praktyce w celu wyznaczenia c ( z, A ) (Kalinowski i Dera 1968) prow adzi się zw ykle pom iar transm isji cylindrycznie ograniczonej w iązki światła i w yk orzystu je znane rów nanie w ykładnicze analogiczne do praw a absorpcji Lam berta. Z obaczm y jednak, że aby p o stępowanie takie było praw idłow e dla ośrodka rozpraszającego, układ pom iarow y musi spełniać dwa zasadnicze warunki: 1) L* = 0(!), 2) L musi być m ierzone ściśle i w yłącznie z kierunku (z,0,^). W arunki te oznaczają innym i słow y całkow ity brak światła w przestrzeni otaczającej mierzoną cienką i rów noległą wiązkę prom ieni, brak rozpraszania drugiego i w yższych rzędów i przede w szystkim odbieranie przez m iernik radiacji jedynie tej części w ysyłanych prom ieni, które nie uległy nawet najm niejszej zmianie kierunku na skutek rozpraszania w ośrodku. P rzy takich założeniach rów nanie (3.1) daje się zredukow ać, przekształcić i w skrócie zapisać w postaci 1 dl ~ ~L dr W

21 a po scałkowaniu w zdłuż drogi r przyjm u je pow szechnie znaną postać operacyjną M H - (3.4) Stosunek radiacji L r/l 0 w yraża transm isję wiązki promieni, a wartość tej transm isji dla drogi 1 m zwana jest przezroczystością. W ym ienione założenia w praktyce są jednak spełniane tylko z pew nym przybliżeniem, a szczególnie duże błędy m oże w prow adzać zjaw i sko rozpraszania prom ieni w m ałe kąty do przodu. Zauważm y bowiem, że w m yśl definicji c(z) prom ień, który w w yniku rozpraszania choćby minimalnie zmieni kierunek, powinien być liczony na straty i obniżać odpow iednio wartość transmisji. Takie zdefiniowanie transmisji wiązki charakteryzującej ośrodek jest uzasadnione jej jednoznacznością i p rzy datnością do przew idyw ania przebiegu innych istotnych zjaw isk optycznych, jak np. przenoszenie obrazu pod w odą (Dera i Olszewski 1969) czy zasięg flu k tu acji podw odnego pola świetlnego, w yw ołan ych załamaniem prom ieni na sfalow anej pow ierzchni m orza (Dera i G ordon 1968). Jeżeli w w yniku w adliw ej geom etrii układu optyczn ego spektrofotom etru lub jeg o nieprzystosow ania do pom iarów c w środow isku rozpraszającym (jak w iele spektrofotom etrów analitycznych) część światła rozproszonego do przodu w kąt bryłow y Aco odbierana jest również przez m iernik radiacji, to zamiast L r m ierzym y L r * L r (3.5) W takim w ypadku w spółczynnik osłabiania obliczan y z w zoru (3.4) będzie następujący: L r * ^ c* = ln 1 < c. r L 0 W obec rów nań (1.8) i (1.9) m ierzoną wartość c (3.6) m ożem y zapisać inaczej 0 ' 2* c# = a + b J j*ß(z,&',$',&,$) sinq'dq'dq', 0 0 (3.7) gdzie ' kąt rozpraszania do przodu odpow iadający kątowi b ry łow e mu Aro. A b y oszacować błędy spow odow ane tym zjawiskiem, zw rócim y uw a gę na kształt fu n k cji rozpraszania dla w od y m orskiej, która jest silnie

22 Ryc Schemat zasady pomiaru funkcji osłabiania w iązki prom ieni i oświetlenia a - zasa d a p o m ia r u t ra n s m is ji w ią z k i; L Q - r a d ia c ja w c h o d z ą c a w b a d a n y o ś r o d e k n a k ie r u n k u p o m ia r u t ra n s m is ji, h T r a d ia c ja m ie r z o n a p o w y jś c i u z o ś r o d k a, W b a d a n a w o d a ^ - ź r o d io ś w ia tła, b s ch e m a t a p a r a tu r y p o m ia r o w e j; S - s o c z e w k i s k u p ia ją c e p p J p r z e s ło n y c y lin d r y c z n e o 0 m m, P ;, P 4 s z c z e lin y c y lin d r y c z n e o 0 1 m m! F * filt r o d c in a ją c y p o d c z e r w ie ń i m o d y f ik u ją c y w id m o ź r ó d ła, M m o n o c h r o m a t o r D d e te k to r (fo t o p o w ie la c z ) (D era ), c - zasa d a p o m ia r u w s p ó łc z y n n ik a o s ła b ia n ia c in s itu m e to d ą cza r n e j «L i D f.ra 1 I v a n o if 1969); L * - f u n k c ja d r o g o w a, d - s ch e m a t o ś w ie tle n io m ie r z a z k o le k t o r e m L a m b e r ta (K t); o o k ie n k o o p t y c z n e w o d o s z c z e ln ie z a m y k a ją c e w n ę tr z e m ie r n ik a, D d e t e k t o r (fo t o - o g n iw o s e le n o w e ) Fig Schematic representation of how to determine the beam attenuation coefficient and the irradiance a p r in c ip le o f th e b e a m tr a n s m itta n c e m e a s u r e m e n t; L 0 r a d ia n c e e n te r in g th e tested m e d iu m in th e d ir e c t io n o f th e m e a s u r e d tr a n s m itta n c e, L r r a d ia n c e m e a s u r e d a fte r le a v in g th e m e d iu m, W w a te r s a m p le, Z lig h t s o u r c e, b s c h e m e o f th e m e a s u r in g s y s te m ; S c o n d e n s in g le n s, P 2, P 3 c y lin d r ic a l a p e r tu r e 3-f-4 m m d ia m e te r, p p c y lin d r ic a l a p e r tu r e 1 m m d ia m e te r, F filt e r c u tt in g o f th e in fr a -r e d r a d ia t io n a n d m o d ify in g th e s p e c tru m o f th e in g o in g b e a m, M m o n o c h r o m a t o r, D d e t e c t o r (p h o t o m u ltip lie r ) (D era), c illu s tr a tio n o f th e b la c k s c r e e n m e th o d f o r th e in s itu b e a m a tte n u a tio n c o e f f i c i e n t m e a s u r e m e n t (G o r d o n, D e r a a n d I v a n o ff 1969); L * - p a th fu n c t io n, d - d ia g ra m o f th e ir r a d ia n c e m e te r w ith th e c o s in e c o lle c t o r (Kt); O o p t ic a l w a t e r t ig h t w in d o w, D d e t e c t o r

23 w ydłużona do przodu (Masaaki Fukuda 1964, K ullenberg 1968, Jerlov 1968). Z kształtu tej fu n k cji w ynika, że w kąt 0 ' = 5 do przodu rozpraszane jest około 2 5 % całości rozproszonego światła, a w kąt 0 ' = 20 aż jeg o 75% (Spilhaus i wsp. 1966). Zjaw isko opisane równaniem (3.7) daje się nawet w ykorzystać do pom iarów absorp cji w środow isku rozpraszającym, jeśli pow ierzchnia zbierająca detektora zostanie tak p o większona, że doprowadzi to praktycznie do redukcji dw óch ostatnich składników równania (3.7), co pozw oli przyjąć c* «=«a. W świetle pow yższych uwag widać, że najodpow iedniejsze do p o m iarów transmisji wiązki prom ieni z punktu widzenia kolim acji układu pom iarow ego jest laserow e źródło światła. Z w ielu jednak innych praktycznych w zględów stosuje się prostsze rozwiązania opisane częściow o w pracach K alinow skiego i D ery (1968) oraz Jerlova (1968). Jedno z rozwiązań stosow anych przez autora do precyzyjn ych pom iarów laboratoryjnych pokazano na ryc. 3.Ib; istotny elem ent stanowi w nim stosunek średnicy przesłony P 4 do odległości ogniskow ej soczew ki S3, który powinien być jak najm niejszy «0 ' rzędu 0,5 ; p. Gum precht i Sliepcevich 1953). W ubiegłym roku, p o raz pierwszy w oparciu o koncepcję Le Granda (1939), została opracowana z udziałem autora i w ykorzystana do pom iarów w spółczynnika c in situ m etoda bezwzględna, zwana m etodą cza r n ej tarczy (G ordon i wsp. 1969). W yk orzystu je się w niej naturalne p o le świetlne w m orzu zamiast sztucznego źródła światła. Metoda oparta jest na pom iarze dw óch wartości radiacji in situ w kierunku poziom ym na głębokości z; jedn ej L n przy m ierniku radiacji w ycelow anym poziom o na czarną tarczę um ieszczoną w odległości r, drugiej L t2 przy m ierniku radiacji w ycelow an ym poziom o w przestrzeń (ryc. 3.1c). Jeśli radiację rzeczywistą na pow ierzchni tarczy oznaczym y przez L 0, to jej wartość transmitowana na odległość r będzie następująca: L = TrL 0, (3.8) gdzie T r transmisja radiacji na drodze r. M iernik transmisji w p od w odnym polu świetlnym z odległości r od tarczy odbiera tzw. radiację pozorną (Preisendorfer 1964, Dera i Olszewski 1969) transmitowana na drodze r radiacja drogow a w yrażona w zo gdzie Lr rem L r = L r + L*> (3.9) r L*r = J t r.r- L* dr', (3.10) 0 gdzie r zmienna odległość od tarczy na drodze r. W w ypadku obser

24 w acji w kierunku poziom ym, kiedy można przyjąć c = const i L, = const, wyrażenie na radiację pozorną Lr daje się sprowadzić do postaci Lr = L0e-cr 4 (1 e'cr). (3.11) c Przy pom iarach m etodą czarnej tarczy spełnione są w arunki: w pierwszym pom iarze L r, warunek L 0 = 0 (doskonale czarna tarcza), w drugim pom iarze L r- warunek r =. W takim w ypadku na podstaw ie rów nania (3.11) otrzym am y L r = (1 e~ct), (3.12) c Lr = (3.13) c skąd wynika równanie pozw alające łatwo w yznaczyć w spółczynnik c Lr, - = 1 e'cr. (3.14) Lr, Czarną tarczę stanow i otw ór w odpow iednio ukształtowanym p ojem n i ku, w chodzący podczas pom iaru Lr} w pole widzenia miernika radiacji. Jako fotodetektora przy pom iarach c(z,x) celow e jest, ze w zględu na precyzję pomiaru, stosowanie przede wszystkim fotopow ielacza z m onochrom atorem lub filtram i interferencyjnym i. Opis w ielu różnych rozwiązań konstrukcyjnych, klasycznych m ierników funkcji c(z,a), można znaleźć m iędzy innym i w pracy K alinow skiego i D ery (1968). Z kolei pośw ięcim y nieco uwagi wyznaczaniu fu n kcji dyfuzyjnego osłabiania oświetlenia K (z,± ), w yrażającej w pew ien sposób warunki dyfuzji energii prom ienistej w głąb morza. Funkcja K(z, ± ) jest ściśle związana z transmisją oświetlenia w zorem w ynikającym bezpośrednio ze scałkowania równania (1.16): E(z + A z,± )/E (z,± ) = e-k(z,±).lz' Skąd widać, że zagadnienie sprowadza się tu do pom iarów oświetlenia na różnych głębokościach, a od m etody pom iaru jest w ym agane spełnienie równania (1.16). Oświetlenie w m orzu daje się w yznaczyć zasadniczo dwom a sposobami, tj. przez pomiar przestrzennego rozkładu radiacji i jej scałkowanie num eryczne w m yśl w zoru (1.2) lub (1.3) bądź też

25 przez pom iar bezpośredni za pom ocą tzw. cosinusow ego lub sferyczn e go kolektora całkującego. M etody te opisali w zarysie K alinowski i Dera (1968), a szczegóły całkowania num erycznego radiacji om ów ili też T yler i współautorzy (1959). Na ogół przyjęła się druga z w ym ienionych m etod pomiaru E (z,± ), tj. za pom ocą fotodetektora z cosinusow ym kolektorem całkującym, zwanym też kolektorem Lamberta. Nazwa pochodzi od cosinusowego prawa Lamberta, jakie kolektor taki powinien spełniać. Metoda ta jest znacznie prostsza od pierwszej, wym aga jednak uważnego sprawdzenia układu pom iarowego z kolektorem. K olektor Lam berta stanowi płytka płasko- rów noległa o grubości rzędu 1 cm i średnicy kilku centym etrów, zrobiona z materiału silnie i nieselektywnie rozpraszającego światło. Ze względu na podobieństwo w spółczynników załamania w ody i niektórych tw orzyw sztucznych wskazane jest stosowanie kolektora wykonanego z tw orzyw a i umieszczanie go w polu widzenia fotodetektora w wodzie, kilka centym etrów nad okienkiem podw odnego miernika światła (ryc. 3.Id). Sprawdzianem, w jakim stopniu kolektor spełnia prawo Lamberta, jest pomiar stopnia niezależności jasności jeg o pow ierzchni po stronie fotodetektora o d kierunku padania na kolektor w w odzie próbnej, cienkiej w iązki prom ieni. K olektor musi oczyw iście m ieć półpełny kąt w i dzenia (górna lub dolna półsfera). Dla m ałych kątów padania promieni prawo Lam berta spełniane jest oczyw iście gorzej. Nie pow odu je to je d nak dużych błędów w badaniach ośw ietlenia odgórn ego w strefie eufotycznej, ponieważ odgórny strumień energii ma tam silne maksimum z kierunku m ałych kątów padania (p. rozkład radiacji na ryc. 3.10); błędy m ogą być znaczne przy niskim położeniu słońca, przy pom iarach strumienia oddolnego i w niektórych innych przypadkach szczególnych (Poole 1945). W dążeniu do zwiększenia precyzji pom iarów, a także przystosow a nia podw odnych fotom etrów do pomiaru kilku fu n kcji stosuje się jako detektory ośw ietlenia w yposażone w kolektor Lam berta w iele skom plikowanych układów elektroniczno-optycznych (Kalinowski i Dera 1968). Do pom iarów w strefie eufotycznej najczęściej jednak w ystarczające i ce low e jest odpow iednie zastosowanie układu z fotoogniw em selenowym. W celu zachowania proporcjonalności m iędzy m ierzonym fotoprądem i ośw ietleniem należy tu jednak pamiętać, by opór w zew nętrznym obwodzie fotoogniw a selenow ego był m ały (rzędu 100 Q), a strum ień światła padający na fotoogniw o zredukowany około 100 razy w stosunku do pełnego ośw ietlenia słonecznego pow ierzchni m orza przy w ysokim p o łożeniu słońca na niebie. W pływ różnic tem peratur spotykanych w m o rzu na pracę fotoogniw a w takim układzie można pom inąć. Oddzielne zagadnienie stanowi m onochrom atyzacja układu pom iaro- 3 O cean ologia

OPORNIKI DEKADOWE Typ DR-16

OPORNIKI DEKADOWE Typ DR-16 N r karły katalogowej 28 224 i i t g j i i i i!! ;;vv:. :> ' /A- n m : Z! SWW-0941-623 ~ KTM 0941 623 wg tabeli «H i OPORNIKI DEKADOWE Typ DR-16 % % ZASTOSOWANIE O porniki dekadowe DB - 16 przeznaczone

Bardziej szczegółowo

2 7k 0 5k 2 0 1 5 S 1 0 0 P a s t w a c z ł o n k o w s k i e - Z a m ó w i e n i e p u b l i c z n e n a u s ł u g- i O g ł o s z e n i e o z a m ó w i e n i u - P r o c e d u r a o t w a r t a P o l

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM FIZYKI PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOŁY ZAWODOWEJ W NYSIE. Ćwiczenie nr 3 Temat: Wyznaczenie ogniskowej soczewek za pomocą ławy optycznej.

LABORATORIUM FIZYKI PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOŁY ZAWODOWEJ W NYSIE. Ćwiczenie nr 3 Temat: Wyznaczenie ogniskowej soczewek za pomocą ławy optycznej. LABORATORIUM FIZYKI PAŃSTWOWEJ WYŻSZEJ SZKOŁY ZAWODOWEJ W NYSIE Ćwiczenie nr 3 Temat: Wyznaczenie ogniskowej soczewek za pomocą ławy optycznej.. Wprowadzenie Soczewką nazywamy ciało przezroczyste ograniczone

Bardziej szczegółowo

1 0 2 / m S t a n d a r d w y m a g a ñ - e g z a m i n m i s t r z o w s k i dla zawodu R A D I E S T E T A Kod z klasyfikacji zawodów i sp e cjaln o ci dla p ot r ze b r yn ku p r acy Kod z klasyfikacji

Bardziej szczegółowo

WNIOSEK O PONOWNE USTALENIE PRAWA DO RENTY Z TYTUŁU NIEZDOLNOŚCI DO PRACY

WNIOSEK O PONOWNE USTALENIE PRAWA DO RENTY Z TYTUŁU NIEZDOLNOŚCI DO PRACY ZAKŁAD UBEZPIECZEŃ SPOŁECZNYCH ZUS Rp-1a WNIOSEK O PONOWNE USTALENIE PRAWA DO RENTY Z TYTUŁU NIEZDOLNOŚCI DO PRACY MIEJSCE ZŁOŻENIA PISMA 01. ZAKŁAD UBEZPIECZEŃ SPOŁECZNYC H - ODDZIAŁ / INSPEKTORAT w:

Bardziej szczegółowo

Adam Chrupczalski PODSTAW Y MATEMATYKI DLA KANDYDATÓW ZE W SCH ODU NA STU DIA PEDAGOGICZNE

Adam Chrupczalski PODSTAW Y MATEMATYKI DLA KANDYDATÓW ZE W SCH ODU NA STU DIA PEDAGOGICZNE Adam Chrupczalski PODSTAW Y MATEMATYKI DLA KANDYDATÓW ZE W SCH ODU NA STU DIA PEDAGOGICZNE C o raz liczniejsza grupa Polaków ze W schodu kształcona na rocznych kursach w C entrum Języka i K ultury Polskiej

Bardziej szczegółowo

p. a y o o L f,.! r \ ' V. ' ' l s>, ; :... BIULETYN

p. a y o o L f,.! r \ ' V. ' ' l s>, ; :... BIULETYN p. a y o o L f,.! r \ ' V. '. ' ' l s>, ; :... BIULETYN KOLEGIUM REDAKCYJNE Redaktor Naczelny: Sekretarz Redakcji: Redaktorzy działowi: Członkowie: mgr Roman Sprawski mgr Zofia Bieguszewska-Kochan mgr

Bardziej szczegółowo

9 6 6 0, 4 m 2 ), S t r o n a 1 z 1 1

9 6 6 0, 4 m 2 ), S t r o n a 1 z 1 1 O p i s p r z e d m i o t u z a m ó w i e n i a - z a k r e s c z y n n o c i f U s ł u g i s p r z» t a n i a o b i e k t ó w G d y s k i e g o O r o d k a S p o r t u i R e ks r e a c j i I S t a d i

Bardziej szczegółowo

UMOWA ZLECENIA. M inisterstw em Pracy i Polityki Społecznej w W arszaw ie przy ul. Now ogrodzkiej 1/3/5

UMOWA ZLECENIA. M inisterstw em Pracy i Polityki Społecznej w W arszaw ie przy ul. Now ogrodzkiej 1/3/5 UMOWA ZLECENIA Zawarta w dniu... w W arszawie pom iędzy: M inisterstw em Pracy i Polityki Społecznej w W arszaw ie przy ul. Now ogrodzkiej 1/3/5 reprezentow anym przez Panią Iwonę Zam ojską - D yrektora

Bardziej szczegółowo

Sz. W. Ślaga "Metodołogiczeskije problemy jestestwiennonaucznogo eksperimenta", P.E. Siwokon, "Izdatelstwo Moskowskogo Uniwersiteta" 1968 : [recenzja]

Sz. W. Ślaga Metodołogiczeskije problemy jestestwiennonaucznogo eksperimenta, P.E. Siwokon, Izdatelstwo Moskowskogo Uniwersiteta 1968 : [recenzja] Sz. W. Ślaga "Metodołogiczeskije problemy jestestwiennonaucznogo eksperimenta", P.E. Siwokon, "Izdatelstwo Moskowskogo Uniwersiteta" 1968 : [recenzja] Studia Philosophiae Christianae 5/2, 231-235 1969

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN ORGANIZACJI, TRYB PRACY I ZAKRES OBOWIĄZKÓW CZŁONKÓW KOMISJI PRZETARGOWEJ PROWADZĄCEJ POSTĘPOWANIE O UDZIELENIE ZAMÓWIENIA PUBLICZNEGO.

REGULAMIN ORGANIZACJI, TRYB PRACY I ZAKRES OBOWIĄZKÓW CZŁONKÓW KOMISJI PRZETARGOWEJ PROWADZĄCEJ POSTĘPOWANIE O UDZIELENIE ZAMÓWIENIA PUBLICZNEGO. Załącznik Nr 2 do Zarządzenia Dyrektora OPS Nr 13/2014 z dnia 02 czerwca 2014 r. REGULAMIN ORGANIZACJI, TRYB PRACY I ZAKRES OBOWIĄZKÓW CZŁONKÓW KOMISJI PRZETARGOWEJ PROWADZĄCEJ POSTĘPOWANIE O UDZIELENIE

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1. Nazwa i adres Zamawiającego Gdyński Ośrodek Sportu i Rekreacji jednostka budżetowa Rozdział 2.

Rozdział 1. Nazwa i adres Zamawiającego Gdyński Ośrodek Sportu i Rekreacji jednostka budżetowa Rozdział 2. Z n a k s p r a w y G O S I R D Z P I 2 7 1 03 3 2 0 1 4 S P E C Y F I K A C J A I S T O T N Y C H W A R U N K Ó W Z A M Ó W I E N I A f U d o s t p n i e n i e t e l e b i m ó w i n a g ł o n i e n i

Bardziej szczegółowo

PL 165949 B1 (13) B1 G02B 23/26. (54) Endoskop światłowodowy 05.04.1993 BUP 07/93 31.03.1995 WUP 03/95

PL 165949 B1 (13) B1 G02B 23/26. (54) Endoskop światłowodowy 05.04.1993 BUP 07/93 31.03.1995 WUP 03/95 R Z E C Z P O SP O L IT A PO L SK A (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 165949 (13) B1 (21) Num er zgłoszenia: 2 9 1 8 2 7 Urząd Patentowy (22) Data zgłoszenia: 2 4.0 9.1 9 9 1 R zeczypospolitej Polskiej

Bardziej szczegółowo

STATUT. Wojskowej Specjalistycznej Przychodni Lekarskiej w Rzeszowie. Samodzielnego Publicznego Z akładu O pieki Zdrowotnej

STATUT. Wojskowej Specjalistycznej Przychodni Lekarskiej w Rzeszowie. Samodzielnego Publicznego Z akładu O pieki Zdrowotnej STATUT Wojskowej Specjalistycznej Przychodni Lekarskiej w Rzeszowie Samodzielnego Publicznego Z akładu O pieki Zdrowotnej ROZDZIAL I Postanow ienia ogólne 1 1. W ojskow a Specjalistyczna Przychodnia L

Bardziej szczegółowo

SPECYFIKACJA ISTOTNYCH WARUNKÓW ZAMÓWIENIA

SPECYFIKACJA ISTOTNYCH WARUNKÓW ZAMÓWIENIA Z a m a w i a j» c y G D Y S K I O R O D E K S P O R T U I R E K R E A C J I J E D N O S T K A B U D E T O W A 8 1 5 3 8 G d y n i a, u l O l i m p i j s k a 5k 9 Z n a k s p r a w y G O S I R D Z P I

Bardziej szczegółowo

Technologia i Zastosowania Satelitarnych Systemów Lokalizacyjnych GPS, GLONASS, GALILEO Szkolenie połączone z praktycznymi demonstracjami i zajęciami na terenie polig onu g eodezyjneg o przeznaczone dla

Bardziej szczegółowo

RZECZNIK PRAW OBYWATELSKICH. W niosek. R zecznika Praw O byw atelskich

RZECZNIK PRAW OBYWATELSKICH. W niosek. R zecznika Praw O byw atelskich RZECZNIK PRAW OBYWATELSKICH Irena Lipowicz ^ Warszawa. 4 2 J ( * 2 0 4 H 1V.5150.4.2014.ST Trybunał Konstytucyjny Warszawa W niosek R zecznika Praw O byw atelskich Na podstaw ie art. 191 ust. 1 pkt 1 Konstytucji

Bardziej szczegółowo

7 4 / m S t a n d a r d w y m a g a ± û e g z a m i n m i s t r z o w s k i dla zawodu K U C H A R Z * * (dla absolwent¾w szk¾ ponadzasadniczych) K o d z k l a s y f i k a c j i z a w o d ¾ w i s p e c

Bardziej szczegółowo

Model fizykochemiczny i biologiczny

Model fizykochemiczny i biologiczny Model fizykochemiczny i biologiczny dr Czesław Kliś Instytut Ekologii Terenów Uprzemysłowionych Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM METROLOGII

LABORATORIUM METROLOGII LABORATORIUM METROLOGII POMIARY TEMPERATURY NAGRZEWANEGO WSADU Cel ćwiczenia: zapoznanie z metodyką pomiarów temperatury nagrzewanego wsadu stalowego 1 POJĘCIE TEMPERATURY Z definicji, która jest oparta

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1. Nazwa i adres Zamawiającego Gdyńskie Centrum Sportu jednostka budżetowa w Gdyni Rozdział 2. Informacja o trybie i stosowaniu przepisów

Rozdział 1. Nazwa i adres Zamawiającego Gdyńskie Centrum Sportu jednostka budżetowa w Gdyni Rozdział 2. Informacja o trybie i stosowaniu przepisów Z n a k s p r a w y G C S D Z P I 2 7 1 0 2 8 2 0 1 5 S P E C Y F I K A C J A I S T O T N Y C H W A R U N K Ó W Z A M Ó W I E N I A f W y k o n a n i e ro b ó t b u d o w l a n y c h w b u d y n k u H

Bardziej szczegółowo

Satelitarna kontrola środowiska Morza Bałtyckiego (SatBałtyk) (2010-2014)

Satelitarna kontrola środowiska Morza Bałtyckiego (SatBałtyk) (2010-2014) Projekt POIG.01010222011/0900 Satelitarna kontrola środowiska Morza Bałtyckiego (SatBałtyk) (2010-2014) Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Priorytet 1 Badania i rozwój nowoczesnych technologii Działanie

Bardziej szczegółowo

1 8 / m S t a n d a r d w y m a g a ń e g z a m i n m i s t r z o w s k i dla zawodu M E C H A N I K - O P E R A T O R P O J A Z D Ó W I M A S Z Y N R O L N I C Z Y C H K o d z k l a s y f i k a c j i

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA WIĄZKI GENEROWANEJ PRZEZ LASER

CHARAKTERYSTYKA WIĄZKI GENEROWANEJ PRZEZ LASER CHARATERYSTYA WIĄZI GENEROWANEJ PRZEZ LASER ształt wiązki lasera i jej widmo są rezultatem interferencji promieniowania we wnęce rezonansowej. W wyniku tego procesu powstają charakterystyczne rozkłady

Bardziej szczegółowo

S.A RAPORT ROCZNY Za 2013 rok

S.A RAPORT ROCZNY Za 2013 rok O P E R A T O R T E L E K O M U N I K A C Y J N Y R A P O R T R O C Z N Y Z A 2 0 1 3 R O K Y u r e c o S. A. z s i e d z i b t w O l e ~ n i c y O l e ~ n i c a, 6 m a j a 2 0 14 r. S p i s t r e ~ c

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1. Nazwa i adres Zamawiającego Gdyński Ośrodek Sportu i Rekreacji jednostka budżetowa Rozdział 2.

Rozdział 1. Nazwa i adres Zamawiającego Gdyński Ośrodek Sportu i Rekreacji jednostka budżetowa Rozdział 2. Z n a k s p r a w y G O S I R D Z P I 2 7 1 0 3 12 0 1 4 S P E C Y F I K A C J A I S T O T N Y C H W A R U N K Ó W Z A M Ó W I E N I A f O b s ł u g a o p e r a t o r s k aw r a z z d o s t a w» s p r

Bardziej szczegółowo

Promieniowanie cieplne ciał.

Promieniowanie cieplne ciał. Wypromieniowanie fal elektromagnetycznych przez ciała Promieniowanie cieplne (termiczne) Luminescencja Chemiluminescencja Elektroluminescencja Katodoluminescencja Fotoluminescencja Emitowanie fal elektromagnetycznych

Bardziej szczegółowo

1 0 2 / c S t a n d a r d w y m a g a ń e g z a m i n c z e l a d n i c z y dla zawodu R A D I E S T E T A Kod z klasyfikacji zawodów i sp e cjaln oś ci dla p ot r ze b r yn ku p r acy Kod z klasyfikacji

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM OPTYKI GEOMETRYCZNEJ

LABORATORIUM OPTYKI GEOMETRYCZNEJ LABORATORIUM OPTYKI GEOMETRYCZNEJ POMIAR OGNISKOWYCH SOCZEWEK CIENKICH 1. Cel dwiczenia Zapoznanie z niektórymi metodami badania ogniskowych soczewek cienkich. 2. Zakres wymaganych zagadnieo: Prawa odbicia

Bardziej szczegółowo

Szczegółowy rozkład materiału z fizyki dla klasy III gimnazjum zgodny z nową podstawą programową.

Szczegółowy rozkład materiału z fizyki dla klasy III gimnazjum zgodny z nową podstawą programową. Szczegółowy rozkład materiału z fizyki dla klasy III gimnazjum zgodny z nową podstawą programową. Lekcja organizacyjna. Omówienie programu nauczania i przypomnienie wymagań przedmiotowych Tytuł rozdziału

Bardziej szczegółowo

Dziennik Urzędowy. Województwa B iałostockiego. Uchwały rad. Porozumienia. Uchwała N r I I /10/94 Rady Gminy w Gródku. z dnia 8 lipca 1994 r.

Dziennik Urzędowy. Województwa B iałostockiego. Uchwały rad. Porozumienia. Uchwała N r I I /10/94 Rady Gminy w Gródku. z dnia 8 lipca 1994 r. Dziennik Urzędowy Województwa B iałostockiego Biały stok, dnia 25 sierpnia 1994 r. Nr 15 TREŚĆ; Poz. Uchwały rad 76 Nr 11/10/94 Rady Gminy w Gródku z dnia 8 lipca 1994 r. w sprawie zmian w miejscowym planie

Bardziej szczegółowo

T.S. Gałkowski Sympozjum na temat zaburzeń mowy i słuchu zorganizowane przez Wydział Filozofii Chrześcijańskiej A.T.K. w dniu 21 lutego 1969 r.

T.S. Gałkowski Sympozjum na temat zaburzeń mowy i słuchu zorganizowane przez Wydział Filozofii Chrześcijańskiej A.T.K. w dniu 21 lutego 1969 r. T.S. Gałkowski Sympozjum na temat zaburzeń mowy i słuchu zorganizowane przez Wydział Filozofii Chrześcijańskiej A.T.K. w dniu 21 lutego 1969 r. Studia Philosophiae Christianae 6/2, 290-293 1970 290 M A

Bardziej szczegółowo

1 Wynagrodzenie Wykonawcy zostanie podzielone na równe raty płatne cykliczne za okresy 2 tygodniowe w. okresie obowiązywania umowy.

1 Wynagrodzenie Wykonawcy zostanie podzielone na równe raty płatne cykliczne za okresy 2 tygodniowe w. okresie obowiązywania umowy. W Z Ó R U M O W Y N r :: k J Bk 2 0 1 5 Z a ł» c z n i k n r 4 A z a w a r t a w G d y n i d n i a :::::: 2 0 1 5 r o k u p o m i d z y G d y s k i m C e n t r u m S p o r t u j e d n o s t k» b u d e

Bardziej szczegółowo

ECTS w praktyce zasady punktacji

ECTS w praktyce zasady punktacji ECTS w praktyce zasady punktacji Wyższa Szkoła Menedżerska Warszawa 12 Kwietnia 2010 r. Maria Ziółek - Ekspertka Bolońska 1 Europejski System Transferu i Akumulacji Punktów ECTS Przewodnik dla użytkowników;

Bardziej szczegółowo

Opis matematyczny odbicia światła od zwierciadła kulistego i przejścia światła przez soczewki.

Opis matematyczny odbicia światła od zwierciadła kulistego i przejścia światła przez soczewki. Opis matematyczny odbicia światła od zwierciadła kulistego i przejścia światła przez soczewki. 1. Równanie soczewki i zwierciadła kulistego. Z podobieństwa trójkątów ABF i LFD (patrz rysunek powyżej) wynika,

Bardziej szczegółowo

Katedra Teorii Literatury Uniwersytetu Warszawskiego. Biuletyn Polonistyczny 8/22-23, 132-135

Katedra Teorii Literatury Uniwersytetu Warszawskiego. Biuletyn Polonistyczny 8/22-23, 132-135 Katedra Teorii Literatury Uniwersytetu Warszawskiego. Biuletyn Polonistyczny 8/22-23, 132-135 1965 - 132-12. KATEDRA TEORII LITERATURY UNIWERSYTETU WARSZAWSKIEGO (zob. BP, z e sz. 19 s. 86-89) A. Skład

Bardziej szczegółowo

IR II. 12. Oznaczanie chloroformu w tetrachloroetylenie metodą spektrofotometrii w podczerwieni

IR II. 12. Oznaczanie chloroformu w tetrachloroetylenie metodą spektrofotometrii w podczerwieni IR II 12. Oznaczanie chloroformu w tetrachloroetylenie metodą spektrofotometrii w podczerwieni Promieniowanie podczerwone ma naturę elektromagnetyczną i jego absorpcja przez materię podlega tym samym prawom,

Bardziej szczegółowo

Lokalne surowce a rozwój przemysłu w województwie olsztyńskim : (sprawozdanie z obrony pracy doktorskiej Józefa Plebana)

Lokalne surowce a rozwój przemysłu w województwie olsztyńskim : (sprawozdanie z obrony pracy doktorskiej Józefa Plebana) Lokalne surowce a rozwój przemysłu w województwie olsztyńskim : (sprawozdanie z obrony pracy doktorskiej Józefa Plebana) Komunikaty Mazursko-Warmińskie nr 4, 673-678 1969 LOKALNE SUROWCE A ROZW ÓJ PRZEM

Bardziej szczegółowo

XL OLIMPIADA FIZYCZNA ETAP I Zadanie doświadczalne

XL OLIMPIADA FIZYCZNA ETAP I Zadanie doświadczalne XL OLIMPIADA FIZYCZNA ETAP I Zadanie doświadczalne ZADANIE D2 Nazwa zadania: Światełko na tafli wody Mając do dyspozycji fotodiodę, źródło prądu stałego (4,5V bateryjkę), przewody, mikroamperomierz oraz

Bardziej szczegółowo

z d n i a 2 3. 0 4.2 0 1 5 r.

z d n i a 2 3. 0 4.2 0 1 5 r. C h o r ą g i e w D o l n o l ą s k a Z H P I. P o s t a n o w i e n i a p o c z ą t k o w e U c h w a ł a n r 1 5 / I X / 2 0 1 5 K o m e n d y C h o r ą g w i D o l n o l ą s k i e j Z H P z d n i a

Bardziej szczegółowo

OZNACZANIE ŻELAZA METODĄ SPEKTROFOTOMETRII UV/VIS

OZNACZANIE ŻELAZA METODĄ SPEKTROFOTOMETRII UV/VIS OZNACZANIE ŻELAZA METODĄ SPEKTROFOTOMETRII UV/VIS Zagadnienia teoretyczne. Spektrofotometria jest techniką instrumentalną, w której do celów analitycznych wykorzystuje się przejścia energetyczne zachodzące

Bardziej szczegółowo

Marcin Daczkowski Bartosz M iłosierny

Marcin Daczkowski Bartosz M iłosierny Marcin Daczkowski Bartosz M iłosierny Idea i zastosowanie ProtokółBO O TP ProtokółD H CP M ożliw ościd H CP Konfiguracja serwera DHCP A takiz w ykorzystaniem protokołu D H CP DHCP a IPv6 Sieci, w których

Bardziej szczegółowo

FIZYKA I CHEMIA GLEB. Literatura przedmiotu: Zawadzki S. red. Gleboznastwo, PWRiL 1999 Kowalik P. Ochrona środowiska glebowego, PWN, Warszawa 2001

FIZYKA I CHEMIA GLEB. Literatura przedmiotu: Zawadzki S. red. Gleboznastwo, PWRiL 1999 Kowalik P. Ochrona środowiska glebowego, PWN, Warszawa 2001 FIZYKA I CHEMIA GLEB Literatura przedmiotu: Zawadzki S. red. Gleboznastwo, PWRiL 1999 Kowalik P. Ochrona środowiska glebowego, PWN, Warszawa 2001 Tematyka wykładów Bilans wodny i cieplny gleb, właściwości

Bardziej szczegółowo

PRAWO OHMA DLA PRĄDU PRZEMIENNEGO

PRAWO OHMA DLA PRĄDU PRZEMIENNEGO ĆWICZENIE 53 PRAWO OHMA DLA PRĄDU PRZEMIENNEGO Cel ćwiczenia: wyznaczenie wartości indukcyjności cewek i pojemności kondensatorów przy wykorzystaniu prawa Ohma dla prądu przemiennego; sprawdzenie prawa

Bardziej szczegółowo

u Spis treści: Nr 80 6 p a ź d z i e rn i k 2 0 0 6 I n f o r m a c j e p o d a t k o w e 2 P o s e l s k i p r o j e k t n o w e l i z a c j i 3 k o d e k s u p r a c y K o n s u l t a c j e s p o ł e

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1. Nazwa i adres Zamawiającego Gdyński Ośrodek Sportu i Rekreacji jednostka budżetowa Rozdział 2.

Rozdział 1. Nazwa i adres Zamawiającego Gdyński Ośrodek Sportu i Rekreacji jednostka budżetowa Rozdział 2. Z n a k s p r a w y G O S I R D Z P I 2 7 1 0 2 32 0 1 4 S P E C Y F I K A C J A I S T O T N Y C H W A R U N K Ó W Z A M Ó W I E N I A f O b s ł u g a o p e r a t o r s k a u r a w i s a m o j e z d n

Bardziej szczegółowo

6 0 / m S t a n d a r d w y m a g a ń - e g z a m i n m i s t r z o w s k i dla zawodu K R A W I E C Kod z klasyfikacji zawodów i sp e cjaln oś ci dla p ot r ze b r yn ku p r acy Kod z klasyfikacji zawodów

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie z fizyki Doświadczalne wyznaczanie ogniskowej soczewki oraz współczynnika załamania światła

Ćwiczenie z fizyki Doświadczalne wyznaczanie ogniskowej soczewki oraz współczynnika załamania światła Ćwiczenie z fizyki Doświadczalne wyznaczanie ogniskowej soczewki oraz współczynnika załamania światła Michał Łasica klasa IIId nr 13 22 grudnia 2006 1 1 Doświadczalne wyznaczanie ogniskowej soczewki 1.1

Bardziej szczegółowo

13. Podatek dochodowy

13. Podatek dochodowy Grupa LOTOS S.A. - Zintegrowany Raport Roczny 2011 LOTOS Raport Roczny 2011 / Dane finansowe / Skonsolidowane sprawozdanie finansowe / Dodatkowe informacje i objaśnienia / 13. Podatek dochodowy 13. Podatek

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI Próbna Matura z OPERONEM Fizyka Poziom rozszerzony. Listopad 2015

KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI Próbna Matura z OPERONEM Fizyka Poziom rozszerzony. Listopad 2015 kod wewnątrz Zadanie 1. (0 1) KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI Próbna Matura z OPERONEM Fizyka Poziom rozszerzony Listopad 2015 Vademecum Fizyka fizyka ZAKRES ROZSZERZONY VADEMECUM MATURA 2016 Zacznij przygotowania

Bardziej szczegółowo

Wyznaczanie stałej słonecznej i mocy promieniowania Słońca

Wyznaczanie stałej słonecznej i mocy promieniowania Słońca Wyznaczanie stałej słonecznej i mocy promieniowania Słońca Jak poznać Wszechświat, jeśli nie mamy bezpośredniego dostępu do każdej jego części? Ta trudność jest codziennością dla astronomii. Obiekty astronomiczne

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIA na egzamin klasyfikacyjny z fizyki klasa III (IIIA) rok szkolny 2013/2014 semestr II

ZAGADNIENIA na egzamin klasyfikacyjny z fizyki klasa III (IIIA) rok szkolny 2013/2014 semestr II ZAGADNIENIA na egzamin klasyfikacyjny z fizyki klasa III (IIIA) rok szkolny 2013/2014 semestr II Piotr Ludwikowski XI. POLE MAGNETYCZNE Lp. Temat lekcji Wymagania konieczne i podstawowe. Uczeń: 43 Oddziaływanie

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE. z d n ia... 2014 r. w sprawie organizowania prac interwencyjnych i robót publicznych oraz jednorazowej

ROZPORZĄDZENIE. z d n ia... 2014 r. w sprawie organizowania prac interwencyjnych i robót publicznych oraz jednorazowej PROJEKT z dnia 9.04.2014r. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ" z d n ia... 2014 r. w sprawie organizowania prac interwencyjnych i robót publicznych oraz jednorazowej refundacji kosztów

Bardziej szczegółowo

Potencjał pola elektrycznego

Potencjał pola elektrycznego Potencjał pola elektrycznego Pole elektryczne jest polem zachowawczym, czyli praca wykonana przy przesunięciu ładunku pomiędzy dwoma punktami nie zależy od tego po jakiej drodze przesuwamy ładunek. Spróbujemy

Bardziej szczegółowo

P o l s k a j a k o k r a j a t a k ż e m y P o l a c y s t o i m y p r d s n s ą j a k i e j n i g d y n i e m i e l i ś m y i p e w n i e n i g d y m i e ć n i e b ę d e m y J a k o n o w i c o n k o

Bardziej szczegółowo

Q t lub precyzyjniej w postaci różniczkowej. dq dt Jednostką natężenia prądu jest amper oznaczany przez A.

Q t lub precyzyjniej w postaci różniczkowej. dq dt Jednostką natężenia prądu jest amper oznaczany przez A. Prąd elektryczny Dotychczas zajmowaliśmy się zjawiskami związanymi z ładunkami spoczywającymi. Obecnie zajmiemy się zjawiskami zachodzącymi podczas uporządkowanego ruchu ładunków, który często nazywamy

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1. Nazwa i adres Zamawiającego Gdyński Ośrodek Sportu i Rekreacji jednostka budżetowa Rozdział 2.

Rozdział 1. Nazwa i adres Zamawiającego Gdyński Ośrodek Sportu i Rekreacji jednostka budżetowa Rozdział 2. Z n a k s p r a w y G O S I R D Z P I 2 70 1 3 7 2 0 1 4 S P E C Y F I K A C J A I S T O T N Y C H W A R U N K Ó W Z A M Ó W I E N I A f U d o s t p n i e n i e w r a z z r o z s t a w i e n i e m o g

Bardziej szczegółowo

MAGNETYZM, INDUKCJA ELEKTROMAGNETYCZNA. Zadania MODUŁ 11 FIZYKA ZAKRES ROZSZERZONY

MAGNETYZM, INDUKCJA ELEKTROMAGNETYCZNA. Zadania MODUŁ 11 FIZYKA ZAKRES ROZSZERZONY MODUŁ MAGNETYZM, INDUKCJA ELEKTROMAGNETYCZNA OPRACOWANE W RAMACH PROJEKTU: FIZYKA ZAKRES ROZSZERZONY WIRTUALNE LABORATORIA FIZYCZNE NOWOCZESNĄ METODĄ NAUCZANIA. PROGRAM NAUCZANIA FIZYKI Z ELEMENTAMI TECHNOLOGII

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenie 42 WYZNACZANIE OGNISKOWEJ SOCZEWKI CIENKIEJ. Wprowadzenie teoretyczne.

Ćwiczenie 42 WYZNACZANIE OGNISKOWEJ SOCZEWKI CIENKIEJ. Wprowadzenie teoretyczne. Ćwiczenie 4 WYZNACZANIE OGNISKOWEJ SOCZEWKI CIENKIEJ Wprowadzenie teoretyczne. Soczewka jest obiektem izycznym wykonanym z materiału przezroczystego o zadanym kształcie i symetrii obrotowej. Interesować

Bardziej szczegółowo

Grażyna Kryszczuk Problemy tłumaczenia maszynowego. Teksty : teoria literatury, krytyka, interpretacja nr 6 (24), 151-154

Grażyna Kryszczuk Problemy tłumaczenia maszynowego. Teksty : teoria literatury, krytyka, interpretacja nr 6 (24), 151-154 Grażyna Kryszczuk Problemy tłumaczenia maszynowego Teksty : teoria literatury, krytyka, interpretacja nr 6 (24), 151-154 1975 R O Z T R Z Ą SA N IA I ROZBIORY domego operow ania nim. W prawdzie tłum aczenie

Bardziej szczegółowo

Antonina Gabryszewska, Tom asz Sztechm an

Antonina Gabryszewska, Tom asz Sztechm an Antonina Gabryszewska, Tom asz Sztechm an O N A U C ZA N IU M A TE M A T Y K I W S T U D IU M JĘ Z Y K A P O L S K IE G O D LA C U D Z O Z IE M C Ó W W K IE LC A C H Studium Języka Polskiego dla C udzoziemców

Bardziej szczegółowo

Wyznaczanie momentu magnetycznego obwodu w polu magnetycznym

Wyznaczanie momentu magnetycznego obwodu w polu magnetycznym Ćwiczenie E6 Wyznaczanie momentu magnetycznego obwodu w polu magnetycznym E6.1. Cel ćwiczenia Na zamkniętą pętlę przewodnika z prądem, umieszczoną w jednorodnym polu magnetycznym, działa skręcający moment

Bardziej szczegółowo

1. Podstawy matematyki

1. Podstawy matematyki 1. Podstawy matematyki 1.1. Pola Pole wiąże wielkość fizyczną z położeniem punktu w przestrzeni W przypadku, gdy pole jest zależne od czasu, możemy je zapisać jako. Najprostszym przykładem pola jest pole

Bardziej szczegółowo

MIEJSKIE KONKURSY PRZEDMIOTOWE PRZYRODA ROK SZKOLNY 2008/2009 EDYCJA IV. Woda w przyrodzie

MIEJSKIE KONKURSY PRZEDMIOTOWE PRZYRODA ROK SZKOLNY 2008/2009 EDYCJA IV. Woda w przyrodzie MIEJKIE KOKURY PRZEDMIOTOWE PRZYROD ROK ZKOLY 28/29 EDYCJ IV Woda w przyrodzie. Uważnie przeczytaj pytania i zastanów się nad odpowiedzią 2. taraj się pisać czytelnie 3. Masz 6 minut na odpowiedzi, wykorzystaj

Bardziej szczegółowo

Prawa optyki geometrycznej

Prawa optyki geometrycznej Optyka Podstawowe pojęcia Światłem nazywamy fale elektromagnetyczne, o długościach, na które reaguje oko ludzkie, tzn. 380-780 nm. O falowych własnościach światła świadczą takie zjawiska, jak ugięcie (dyfrakcja)

Bardziej szczegółowo

LASERY I ICH ZASTOSOWANIE

LASERY I ICH ZASTOSOWANIE LASERY I ICH ZASTOSOWANIE Laboratorium Instrukcja do ćwiczenia nr 13 Temat: Biostymulacja laserowa Istotą biostymulacji laserowej jest napromieniowanie punktów akupunkturowych ciągłym, monochromatycznym

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA N R... RADY GMINY MIELEC. dnia...2015 r.

UCHWAŁA N R... RADY GMINY MIELEC. dnia...2015 r. UCHWAŁA N R... RADY GMINY MIELEC - PROJEKTz dnia...2015 r. w sprawie trybu udzielania i rozliczania oraz trybu i zakresu kontroli prawidłowości pobrania i wykorzystania dotacji z budżetu Gminy Mielec dla

Bardziej szczegółowo

0 ( 1 ) Q = Q T W + Q W + Q P C + Q P R + Q K T + Q G K + Q D M =

0 ( 1 ) Q = Q T W + Q W + Q P C + Q P R + Q K T + Q G K + Q D M = M O D E L O W A N I E I N Y N I E R S K I E n r 4 7, I S S N 1 8 9 6-7 7 1 X O P T Y M A L I Z A C J A K O N S T R U K C J I F O R M Y W T R Y S K O W E J P O D K Ą T E M E F E K T Y W N O C I C H O D

Bardziej szczegółowo

Spektroskopia ramanowska w badaniach powierzchni

Spektroskopia ramanowska w badaniach powierzchni Spektroskopia ramanowska w badaniach powierzchni z Efekt Ramana (1922, CV Raman) I, ν próbka y Chandra Shekhara Venketa Raman x I 0, ν 0 Monochromatyczne promieniowanie o częstości ν 0 ulega rozproszeniu

Bardziej szczegółowo

1 9 / c S t a n d a r d w y m a g a ń - e g z a m i n c z e l a d n i c z y dla zawodu M E C H A N I K P O J A Z D Ó W S A M O C H O D O W Y C H Kod z klasyfikacji zawodów i sp e cjaln oś ci dla p ot r

Bardziej szczegółowo

Pomiar drogi koherencji wybranych źródeł światła

Pomiar drogi koherencji wybranych źródeł światła Politechnika Gdańska WYDZIAŁ ELEKTRONIKI TELEKOMUNIKACJI I INFORMATYKI Katedra Optoelektroniki i Systemów Elektronicznych Pomiar drogi koherencji wybranych źródeł światła Instrukcja do ćwiczenia laboratoryjnego

Bardziej szczegółowo

Obieg węgla w Morzu Bałtyckim

Obieg węgla w Morzu Bałtyckim Obieg węgla w Morzu Bałtyckim Karol Kuliński Zakład Chemii i Biochemii Morza Promotor: Prof. dr hab. inż. Janusz Pempkowiak Finansowanie: Działalność statutowa IOPAN, Temat II.2 Grant promotorski MNiSW

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM PODSTAW BUDOWY URZĄDZEŃ DLA PROCESÓW MECHANICZNYCH

LABORATORIUM PODSTAW BUDOWY URZĄDZEŃ DLA PROCESÓW MECHANICZNYCH LABORATORIUM PODSTAW BUDOWY URZĄDZEŃ DLA PROCESÓW MECHANICZNYCH Temat: Badanie cyklonu ZAKŁAD APARATURY PRZEMYSŁOWEJ POLITECHNIKA WARSZAWSKA WYDZIAŁ BMiP 1. Cel ćwiczenia Celem ćwiczenia jest zapoznanie

Bardziej szczegółowo

8 6 / m S t a n d a r d w y m a g a ń e g z a m i n m i s t r z o w s k i dla zawodu E L E K T R Y K K o d z k l a s y f i k a c j i z a w o d ó w i s p e c j a l n o ś c i d l a p o t r z e b r y n k

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1. Nazwa i adres Zamawiającego Gdyńskie Centrum Sportu jednostka budżetowa Rozdział 2. Informacja o trybie i stosowaniu przepisów

Rozdział 1. Nazwa i adres Zamawiającego Gdyńskie Centrum Sportu jednostka budżetowa Rozdział 2. Informacja o trybie i stosowaniu przepisów Z n a k s p r a w y G C S D Z P I 2 7 1 07 2 0 1 5 S P E C Y F I K A C J A I S T O T N Y C H W A R U N K Ó W Z A M Ó W I E N I A f U s ł u g i s p r z» t a n i a o b i e k t Gó w d y s k i e g o C e n

Bardziej szczegółowo

Badania fluktuacji oświetlenia podwodnego od teorii do praktyki. Mirosław Darecki Zakład Fizyki Morza IO PAN

Badania fluktuacji oświetlenia podwodnego od teorii do praktyki. Mirosław Darecki Zakład Fizyki Morza IO PAN Badania fluktuacji oświetlenia podwodnego od teorii do praktyki Mirosław Darecki Zakład Fizyki Morza IO PAN Historia problemu - Schenck, H. 1957. On the focusing of sunlight by ocean waves. Journal of

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1. Nazwa i adres Zamawiającego Gdyńskie Centrum Sportu jednostka budżetowa w Gdyni Rozdział 2. Informacja o trybie i stosowaniu przepisów

Rozdział 1. Nazwa i adres Zamawiającego Gdyńskie Centrum Sportu jednostka budżetowa w Gdyni Rozdział 2. Informacja o trybie i stosowaniu przepisów Z n a k s p r a w y G C S D Z P I 2 7 1 03 7 2 0 1 5 S P E C Y F I K A C J A I S T O T N Y C H W A R U N K Ó W Z A M Ó W I E N I A W y k o n a n i e r e m o n t u n a o b i e k c i e s p o r t o w y mp

Bardziej szczegółowo

2 ), S t r o n a 1 z 1 1

2 ), S t r o n a 1 z 1 1 Z a k r e s c z y n n o c i s p r z» t a n i a Z a ł» c z n i k n r 1 d o w z o r u u m o w y s t a n o w i» c e g o z a ł» c z n i k n r 5 d o S p e c y f i k a c j i I s t o t n y c h W a r u n k ó w

Bardziej szczegółowo

Tranzystorowe wzmacniacze OE OB OC. na tranzystorach bipolarnych

Tranzystorowe wzmacniacze OE OB OC. na tranzystorach bipolarnych Tranzystorowe wzmacniacze OE OB OC na tranzystorach bipolarnych Wzmacniacz jest to urządzenie elektroniczne, którego zadaniem jest : proporcjonalne zwiększenie amplitudy wszystkich składowych widma sygnału

Bardziej szczegółowo

Moskitiery. Moskitiery plisowane z aluminium

Moskitiery. Moskitiery plisowane z aluminium Moskitiery Moskitiery plisowane z aluminium Opis produktu w staw iane jednostronnie do 1800 mm oraz podw ójnie aż do 3600 mm bezpieczny sy stem z obsługą ręczną cicha funkcja indy w idualne dopasow anie

Bardziej szczegółowo

Rys.2. Schemat działania fotoogniwa.

Rys.2. Schemat działania fotoogniwa. Ćwiczenie E16 BADANIE NATĘŻENIA PRĄDU FOTOELEKTRYCZNEGO W ZALEŻNOŚCI OD ODLEGŁOŚCI ŹRÓDŁA ŚWIATŁA Cel: Celem ćwiczenia jest zbadanie zależności natężenia prądu generowanego światłem w fotoogniwie od odległości

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Tytuł projektu: Światło w życiu. Przedmi ot Treści nauczania z podstawy programowej Treści wykraczające poza

Bardziej szczegółowo

(12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 155520

(12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 155520 RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 155520 (13) B1 U rz ą d P a te n to w y R zeczyposp o litej P o lsk iej (21)Numer zgłoszenia: 272665 (22) Data zgłoszenia: 24.05.1988 (51) IntCl5:

Bardziej szczegółowo

f = -50 cm ma zdolność skupiającą

f = -50 cm ma zdolność skupiającą 19. KIAKOPIA 1. Wstęp W oku miarowym wymiary struktur oka, ich wzajemne odległości, promienie krzywizn powierzchni załamujących światło oraz wartości współczynników załamania ośrodków, przez które światło

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia: równanie soczewki, ogniskowa soczewki, powiększenie, geometryczna konstrukcja obrazu, działanie prostych przyrządów optycznych.

Zagadnienia: równanie soczewki, ogniskowa soczewki, powiększenie, geometryczna konstrukcja obrazu, działanie prostych przyrządów optycznych. msg O 7 - - Temat: Badanie soczewek, wyznaczanie odległości ogniskowej. Zagadnienia: równanie soczewki, ogniskowa soczewki, powiększenie, geometryczna konstrukcja obrazu, działanie prostych przyrządów

Bardziej szczegółowo

B iuro. Al. S o lid arn o ści 77. 00-090 W arszaw a. W odpow iedzi na pism o K M P.5 7 1.3.2015.W S z dnia 04.05,2015 r., za którym przesłano

B iuro. Al. S o lid arn o ści 77. 00-090 W arszaw a. W odpow iedzi na pism o K M P.5 7 1.3.2015.W S z dnia 04.05,2015 r., za którym przesłano OKRĘGOWY INSPEKTORAT SŁUŻBY WIĘZIENNEJ UL. WAŁY JAGIELLOŃSKIE 4 85-128 BYDGOSZCZ OI/KI- 072/4/15/2270 Bydgoszcz dnia. 14.05.2015 r. RPW/31314/2015 P Data:20l5-05-18 - i, /,.' v.. L v' 1 u v.v o i v a rr*

Bardziej szczegółowo

PODSTAWY FIZYKI LASERÓW Wstęp

PODSTAWY FIZYKI LASERÓW Wstęp PODSTAWY FIZYKI LASERÓW Wstęp LASER Light Amplification by Stimulation Emission of Radiation Składa się z: 1. ośrodka czynnego. układu pompującego 3.Rezonator optyczny - wnęka rezonansowa Generatory: liniowe

Bardziej szczegółowo

Wpływ zawilgocenia ściany zewnętrznej budynku mieszkalnego na rozkład temperatur wewnętrznych

Wpływ zawilgocenia ściany zewnętrznej budynku mieszkalnego na rozkład temperatur wewnętrznych Wpływ zawilgocenia ściany zewnętrznej budynku mieszkalnego na rozkład temperatur wewnętrznych W wyniku programu badań transportu wilgoci i soli rozpuszczalnych w ścianach obiektów historycznych, przeprowadzono

Bardziej szczegółowo

Najprostszą soczewkę stanowi powierzchnia sferyczna stanowiąca granicę dwóch ośr.: powietrza, o wsp. załamania n 1. sin θ 1. sin θ 2.

Najprostszą soczewkę stanowi powierzchnia sferyczna stanowiąca granicę dwóch ośr.: powietrza, o wsp. załamania n 1. sin θ 1. sin θ 2. Ia. OPTYKA GEOMETRYCZNA wprowadzenie Niemal każdy system optoelektroniczny zawiera oprócz źródła światła i detektora - co najmniej jeden element optyczny, najczęściej soczewkę gdy system służy do analizy

Bardziej szczegółowo

Falowanie czyli pionowy ruch cząsteczek wody, wywołany rytmicznymi uderzeniami wiatru o powierzchnię wody. Fale wiatrowe dochodzą średnio do 2-6 m

Falowanie czyli pionowy ruch cząsteczek wody, wywołany rytmicznymi uderzeniami wiatru o powierzchnię wody. Fale wiatrowe dochodzą średnio do 2-6 m Ruchy wód morskich Falowanie Falowanie czyli pionowy ruch cząsteczek wody, wywołany rytmicznymi uderzeniami wiatru o powierzchnię wody. Fale wiatrowe dochodzą średnio do 2-6 m wysokości i 50-100 m długości.

Bardziej szczegółowo

Metody chemiczne w analizie biogeochemicznej środowiska. (Materiał pomocniczy do zajęć laboratoryjnych)

Metody chemiczne w analizie biogeochemicznej środowiska. (Materiał pomocniczy do zajęć laboratoryjnych) Metody chemiczne w analizie biogeochemicznej środowiska. (Materiał pomocniczy do zajęć laboratoryjnych) Metody instrumentalne podział ze względu na uzyskane informację. 1. Analiza struktury; XRD (dyfrakcja

Bardziej szczegółowo

WIROWYCH. Ćwiczenie: ĆWICZENIE BADANIE PRĄDÓW ZAKŁ AD ELEKTROENERGETYKI. Opracował: mgr inż. Edward SKIEPKO. Warszawa 2000

WIROWYCH. Ćwiczenie: ĆWICZENIE BADANIE PRĄDÓW ZAKŁ AD ELEKTROENERGETYKI. Opracował: mgr inż. Edward SKIEPKO. Warszawa 2000 SZKOŁA GŁÓWNA SŁUŻBY POŻARNICZEJ KATEDRA TECHNIKI POŻARNICZEJ ZAKŁ AD ELEKTROENERGETYKI Ćwiczenie: ĆWICZENIE BADANIE PRĄDÓW WIROWYCH Opracował: mgr inż. Edward SKIEPKO Warszawa 000 Wersja 1.0 www.labenergetyki.prv.pl

Bardziej szczegółowo

Ładunki elektryczne i siły ich wzajemnego oddziaływania. Pole elektryczne. Copyright by pleciuga@ o2.pl

Ładunki elektryczne i siły ich wzajemnego oddziaływania. Pole elektryczne. Copyright by pleciuga@ o2.pl Ładunki elektryczne i siły ich wzajemnego oddziaływania Pole elektryczne Copyright by pleciuga@ o2.pl Ładunek punktowy Ładunek punktowy (q) jest to wyidealizowany model, który zastępuje rzeczywiste naelektryzowane

Bardziej szczegółowo

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych

Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych Podstawowe pojęcia i prawa chemiczne, Obliczenia na podstawie wzorów chemicznych 1. Wielkości i jednostki stosowane do wyrażania ilości materii 1.1 Masa atomowa, cząsteczkowa, mol Masa atomowa Atomy mają

Bardziej szczegółowo

RZECZPOSPOLITAPOLSKA(12) OPIS PATENTOWY 19) PL (11) 161095

RZECZPOSPOLITAPOLSKA(12) OPIS PATENTOWY 19) PL (11) 161095 RZECZPOSPOLITAPOLSKA(12) OPIS PATENTOWY 19) PL (11) 161095 (13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (21) Numer zgłoszenia: 283059 (22) Data zgłoszenia: 29.12.1989 (51)IntCl5: G01N 21/31 G01J3/42

Bardziej szczegółowo

Pytania z Wysokosprawnej chromatografii cieczowej

Pytania z Wysokosprawnej chromatografii cieczowej Pytania z Wysokosprawnej chromatografii cieczowej 1. Jak wpłynie 50% dodatek MeOH do wody na retencję kwasu propionowego w układzie faz odwróconych? 2. Jaka jest kolejność retencji kwasów mrówkowego, octowego

Bardziej szczegółowo

Zanim zapytasz prawnika

Zanim zapytasz prawnika 2 Zanim zapytasz prawnika 1 Zanim zapytasz prawnika Poradnik dla Klientów Biur Porad Prawnych i Informacji Obywatelskiej Pod redakcją Grzegorza Ilnickiego Fundacja Familijny Poznań Poznań 2012 3 N i n

Bardziej szczegółowo

T E C H N O L O G IE U Z D A T N IA N IA W O D Y. O d tle n ia n ie w o d y m e to d. ą k a ta lity c z n ą

T E C H N O L O G IE U Z D A T N IA N IA W O D Y. O d tle n ia n ie w o d y m e to d. ą k a ta lity c z n ą O d tle n ia n ie w o d y m e to d ą k a ta lity c z n ą P r z e d m io t p r e z e n ta c ji: O d tle n ia n ie k a ta lity c z n e w o d y n a b a z ie d o św ia d c z e ń fir m y L A N X E S S (d.b

Bardziej szczegółowo

Projekt Inżynier mechanik zawód z przyszłością współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt Inżynier mechanik zawód z przyszłością współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Zajęcia wyrównawcze z fizyki -Zestaw 4 -eoria ermodynamika Równanie stanu gazu doskonałego Izoprzemiany gazowe Energia wewnętrzna gazu doskonałego Praca i ciepło w przemianach gazowych Silniki cieplne

Bardziej szczegółowo

r = ψ x ( 5 ) = x ψ ( 6 ) dn = q(x)dx ( 7 ) dt = μdn = μq(x)dx ( 8 ) M = M ( 1 )

r = ψ x ( 5 ) = x ψ ( 6 ) dn = q(x)dx ( 7 ) dt = μdn = μq(x)dx ( 8 ) M = M ( 1 ) M O D E L O W A N I E I N Y N I E R S K I E n r 4 7, I S S N 1 8 9 6-7 7 1 X O K R E L E N I E O S I O B R O T U M A Y C H R O B O T W G Ą S I E N I C O W Y C H D L A P O T R Z E B O P I S U M O D E L

Bardziej szczegółowo