Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach. Wydział Matematyczno-Przyrodniczy. Instytut Chemii. Zakład Geochemii i Ochrony Środowiska

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach. Wydział Matematyczno-Przyrodniczy. Instytut Chemii. Zakład Geochemii i Ochrony Środowiska"

Transkrypt

1 1 Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach Wydział Matematyczno-Przyrodniczy Instytut Chemii Zakład Geochemii i Ochrony Środowiska Ocena stopnia zanieczyszczenia kompleksów leśnych w granicach administracyjnych miasta Kielce na podstawie oznaczeń zawartości pierwiastków śladowych w gatunku mchu Pleurozium schreberi Zleceniodawca: Wydział Ochrony Środowiska Urzędu Miasta Kielce Kierownik tematu: Prof. zw. dr hab. Zdzisław M. Migaszewski Wykonawcy: Dr Sabina Dołęgowska Prof. UJK dr hab. Agnieszka Gałuszka Dr Artur Michalik Mgr Anna Radzimowska Kielce, październik 2011

2 2 Spis treści Wstęp 3 1. Charakterystyka przyrodnicza obszaru badań Lokalizacja Budowa geologiczna i rzeźba terenu Zagospodarowanie terenu Lasy Gleby Infrastruktura gospodarcza Ochrona przyrody i dziedzictwa geologicznego Metodyka badań Badania terenowe Przygotowanie próbek Analizy chemiczne Wyniki Dyskusja Asocjacje geochemiczne pierwiastków śladowych Rozmieszczenie przestrzenne pierwiastków śladowych Potencjalne źródła zanieczyszczeń Wnioski 43 Bibliografia 44

3 3 Wstęp Temat badawczy: Ocena stopnia zanieczyszczenia kompleksów leśnych w granicach administracyjnych miasta Kielce na podstawie oznaczeń zawartości pierwiastków śladowych w gatunku mchu Pleurozium schreberi zrealizowano na podstawie zlecenia Wydziału Ochrony Środowiska Urzędu Miasta Kielce (nr W/WU/37/OŚ/11/UM/784 z dnia r.). Głównym celem badań była ocena bioindykacyjna stanu środowiska w dwóch kompleksach leśnych: (1) zachodniej części Pasma Kadzielniańsko-Białogońskiego (w dalszej części opracowania określanego jako Pasmo Białogońskie) i (2) Gór Posłowickich, ograniczających odpowiednio od strony północnej i południowej Dolinę Białogońską. Wymienione elementy geomorfologiczne są położone w zachodniej i południowozachodniej części Kielc. Niniejszą ocenę wykonano w oparciu o wyniki oznaczeń wybranych pierwiastków śladowych (As, Ba, Cd, Co, Cr, Cu, Fe, Mn, Mo, Ni, Pb, Sr, V, Zn, Ce, La) w plechach mchu Pleurozium schreberi oraz w glebach podpoziomu detrytyczno-epihumusowego (Ofh) lub w przypadku jego nieobecności podpoziomu ściółki (Ol) i leżącego poniżej poziomu przejściowego próchniczno-eluwialnego (AE) lub próchniczno-eluwialno-iluwialnego (AEB). Obszar badań jest poddany wyjątkowo silnej antropopresji ze strony rozwiniętej zabudowy komunalnej, stanowiącej źródło niekontrolowanej niskiej emisji pochodzącej głównie z palenisk domowych, jak również z transportu kołowego (drogi krajowe Kielce- Kraków i Kielce-Częstochowa) i kolejowego oraz z kilku zakładów przemysłowych i usługowych. Należy też podkreślić, że kompleksy leśne w granicach administracyjnych Kielc są dewastowane przez zbyt intensywną wycinkę drzew oraz częste przejazdy motocyklistów uprawiających motocross. Sytuację tą pogarsza również fakt, że Dolina Białogońska charakteryzuje się specyficznymi warunkami topograficznymi i klimatycznymi. Na obszarze tym występują częste inwersje temperatur, polegające na gromadzeniu się cięższych i zimnych mas powietrza w strefie przygruntowej, co wraz z zanikiem prądów konwekcyjnych przy bezwietrznej pogodzie, sprzyja wzrostowi stężenia zanieczyszczeń, szczególnie w sezonie zimowym. Należy podkreślić, że wymienione kompleksy leśne pełnią też ważną rolę rekreacyjno-turystyczną dla mieszkańców miasta Kielce i z tego też względu nie bez znaczenia jest znajomość stopnia zanieczyszczenia ich środowiska przyrodniczego.

4 4 Badania bioindykacyjne przy użyciu mchów zostały zapoczątkowane pod koniec lat 60. XX wieku przez Rühlinga i Tylera (1968, 1970, 1973). Ta klasa mszaków uważana jest obecnie za jeden z najlepszych biowskaźników zanieczyszczeń powietrza metalami śladowymi (ciężkimi) i wielopierścieniowymi węglowodorami aromatycznymi (m.in. Grodzińska, 1978; Knulst i in., 1995; Äyräs M. i in., 1997; Onianwa, 2001; Reimann i in., 2006; Migaszewski i in., 2009). Dotychczasowe badania bioindykacyjne prowadzone przez autorów na obszarze Gór Świętokrzyskich wykazały, że dwa najbardziej rozpowszechnione gatunki mchów Pleurozium schreberi i Hylocomium splendens nie różnią się znacznie właściwościami bioakumulacyjnymi, z tym, że pierwszy z wymienionych gatunków wykazuje większy zasięg (Gałuszka, 2007; Migaszewski i in., 2009). Badania gleb ujawniły z kolei, że podpoziom Ofh, z uwagi na naturalną zdolność akumulacji wielu pierwiastków (w tym metali ciężkich), może być też wykorzystany do geoindykacyjnej oceny stanu środowiska przyrodniczego (Migaszewski, Gałuszka, 2008; Dołęgowska, Migaszewski, 2010). Połączenie oznaczeń pierwiastków śladowych w mchach i glebach daje możliwość zbadania interakcji geochemicznych zachodzących między tymi dwoma elementami środowiska. Badania geochemiczne zostały wykonane w Zakładzie Geochemii i Ochrony Środowiska, Instytutu Chemii, Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. Wykonane oznaczenia zawartości pierwiastków śladowych w plechach mchu P. schreberi i górnych poziomów gleb będą stanowić poziom odniesienia dla dalszych badań w ramach wieloletniego monitoringu zanieczyszczeń metalami śladowymi (ciężkimi) na terenie kompleksów leśnych miasta Kielce.

5 5 1. Charakterystyka przyrodnicza obszaru badań 1.1. Lokalizacja Obszar badań obejmował dwa izolowane kompleksy leśne położone w granicach administracyjnych miasta Kielce, w jego części zachodniej i południowo-zachodniej. Występują one w obrębie dwóch równoleżnikowo rozciągających się ciągów wzniesień: Pasma Kadzielniańsko-Białogońskiego i położonych na południe Gór Posłowickich, przedzielonych Doliną Białogońską (ryc. 1). Przez jej centralną część przepływa ze wschodu na zachód Silnica, stanowiąc wraz z Sufragańcem lewobrzeżny dopływ Bobrzy. Pod względem fizyczno-geograficznym obszar badań jest położony w obrębie dwóch mikroregionów: zachodniej części zróżnicowanego morfologicznie Padołu Kielecko- Łagowskiego (Pasmo Kadzielniańsko-Białogońskie) i zachodniej części Pasma Dymińskiego (Góry Posłowickie) (Kondracki, 2002). Ryc. 1. Lokalizacja kompleksów leśnych w Paśmie Białogońskim (p. 1-5) i w Górach Posłowickich (p. 6-20). Punkt kontrolny (0) jest położony w Rezerwacie przyrody Sufraganiec 1.2. Budowa geologiczna i rzeźba terenu Rzeźba terenu jest ściśle związana z budową geologiczną obszaru badań (ryc. 2). Pod względem geologicznym wchodzi on w skład synklinorium kielecko-łagowskiego o

6 plejstocen 6 rozciągłości WNW-ESE, złożonego z szeregu synklin i antyklin. Jądra synklin są wypełnione wapieniami, dolomitami, marglami i łupkami marglistymi dewonu środkowego i górnego oraz łupkami ilastymi i krzemionkowymi z wkładkami mułowców i piaskowców karbonu dolnego. Z kolei w jądrach antyklin występują piaskowce kwarcytyczne (kwarcytowe) i kwarcyty z wkładkami mułowców i łupków ilastych dewonu dolnego. N KOSTOMŁOTY WIŚNIÓWKA HERBY PIASKI KIELCE KARCZÓWKA DOMASZOWICE BARWINEK BARANÓWEK WIETRZNIA 1 km kambr - łupki, kwarcyty, piaskowce i mułowce ordowik - łu pki i piaskowce sylur - łupki dewon - pi askowce, kwarcyty, łupki, margle, wapien ie, dol omity, margle, wapienie, łupki pe rm - zlepieńce, margle, wapienie trias - piaskowce, iłowce, mułowce piaski, żwiry gl ina zwałowa gliny piaszczysto-ilaste gliny ilaste z piaskowcami lessy i lessy piaszczyste pi aski i mułki iły i muły piaski rzeczne holocen - piaski, muły rzeczne Ryc. 2. Budowa geologiczna obszaru badań (Mapa geologiczna 1:50 000, 1973) Wapienie rafowe i skaliste (pelitowe) franu (dolnego piętra dewonu górnego) i żywetu (górnego piętra dewonu środkowego) oraz piaskowce kwarcytyczne dewonu

7 7 dolnego są bardziej odporne na wietrzenie i tworzą kilka równoleżnikowych wzgórz przecinających miasto, w tym w jego centralnej części wapienne Pasmo Kadzielniańsko- Białogońskie, obejmujące szereg wzniesień (od wschodu): Wietrznia, Psie Górki, Kadzielnia, Karczówka (335 m n.p.m.), Dalnia (310 m n.p.m.), Grabina (308 m n.p.m.), Brusznia (310 m n.p.m.), Marmurek, Stokowa (295 m n.p.m.). W rejonie Karczówki występują miejscami wychodnie zlepieńców węglanowych permu górnego (cechsztynu). Obniżenia między wymienionymi pasmami są wypełnione miękkimi osadami marglistołupkowymi famenu (górnego piętra dewonu górnego) w części południowej Kielc lub osadami ilastymi i ilasto-krzemionkowymi karbonu dolnego w północnej części miasta. Odmienną budowę geologiczną wykazują Góry Posłowickie, które wraz z najwyższą górą Biesak (381 m n.p.m.) wchodzą w skład antyklinorium chęcińsko-klimontowskiego. Wymieniona jednostka geologiczna jest zbudowana z silnie zaburzonych łupków ilastych z przewarstwieniami piaskowców i mułowców, miejscami z wkładkami tufitów kambru dolnego, ordowiku i syluru. W rezerwacie przyrody Biesak-Białogon obserwuje się nasunięcie warstw kambru dolnego na warstwy ordowiku dolnego (ryc. 3). A B Kambr Ordowik Ryc. 3. Rezerwat Biesak-Białogon: A) Odsłonięcie piaskowców ordowiku dolnego; (B) nasunięcie dolnokambryjskich mułowców, piaskowców i łupków ilastych na piaskowce dolnoordowickie Wymienione skały paleozoiczne są na znacznym obszarze pokryte osadami plejstoceńskimi i holoceńskimi, obejmującymi zwydmione piaski fluwioglacjalne i polodowcowe gliny zwałowe. W korycie Silnicy występują mady rzeczne.

8 Zagospodarowanie terenu Lasy Najbardziej zwarty kompleks leśny, obejmujący powierzchnię kilku kilometrów kwadratowych występuje w Górach Posłowickich. W partiach szczytowych dominuje las bukowo-jodłowy (ryc. 4A) a u podnóża wzniesień na wydmach bór sosnowy (ryc. 4B). Mniejsze kompleksy leśne z przewagą buka i sosny występują również w zachodniej części Pasma Kadzielniańsko-Białogońskiego (od Góry Karczówki do Stokowej) (ryc. 5). Obszary bezleśne obejmują polany i nieużytki, miejscami pola uprawne, parki i ogródki działkowe. Mchy dwóch pospolitych gatunków P. schreberi i H. splendens dominują w siedliskach borów sosnowych (ryc. 6), gdzie tworzą najbardziej zwarte pokrywy Gleby W partiach szczytowych Pasma Dymińskiego przeważają gleby inicjalne i brunatne rozwinięte na zwietrzelinie piaskowców, mułowców i łupków ilastych, natomiast w Paśmie Karczówkowsko-Kadzielniańskim odpowiednio rędziny brunatne związane genetycznie z wapieniami. W partiach brzeżnych dominują gleby rdzawe i bielicowordzawe utworzone na zwydmionych piaskach fluwioglacjalnych, miejscami gleby brunatne występujące na izolowanych płatach glin polodowcowych. A B Ryc. 4. Góry Posłowickie: (A) Bór bukowo-jodłowy i (B) Bór sosnowy porastający wydmy

9 9 A B Ryc. 5. Pasmo Kadzielniańsko-Białogńskie: (A) Las bukowy na Karczówce z pozostałościami wyrobisk po eksploatacji galeny i (B) Bór sosnowy na Bruszni Hp Ps Ryc. 6. Dwa pospolite gatunki mchów: Hylocomium splendens (Hp) i Pleurozium schreberi (Ps)

10 Infrastruktura gospodarcza W Dolinie Białogońskiej jest zlokalizowane ujęcie komunalne wód pitnych dla południowej i centralnej części Kielc. Woda jest wydobywana z głównego dewońskiego poziomu wodonośnego, którego zwierciadło występuje na głębokości około m poniżej poziomu terenu. Obszar Doliny Białogońskiej jest poddany wyjątkowo silnej antropopresji ze strony rozwiniętej zabudowy mieszkaniowej, transportu samochodowego (drogi krajowe Kielce-Kraków 762 i Kielce-Częstochowa 761) i kolejowego, kilku zakładów przemysłowych (w tym Kieleckiej Fabryki Pomp Białogon S.A.) i usługowych oraz magazynów paliw płynnych. Wzdłuż linii kolejowej Kielce-Kraków przebiega też główny system kanalizacyjno-ściekowy miasta. Dodatkowe źródło zanieczyszczeń w sąsiadujących kompleksach leśnych, w których zlokalizowano większość stanowisk badawczych, stanowi zbyt intensywny wyrąb drzew (ryc. 7) i nielegalne przejazdy motocyklistów. Należy też podkreślić, że Dolina Białogońska charakteryzuje się specyficznymi warunkami topograficznymi (otoczona wzgórzami wchodzącymi w skład Pasma Dymińskiego i Pasma Kadzielniańsko-Białogońskiego) i klimatycznymi z częstymi inwersjami temperatur, szczególnie w okresie zimowym, co przy bezwietrznej pogodzie sprzyja akumulacji zanieczyszczeń w strefie przygruntowej. Ryc. 7. Polana po wyrębie drzew w centralnej części Gór Posłowickich

11 Ochrona przyrody i dziedzictwa geologicznego Na obszarze badań znajduje się rezerwat przyrody Biesak-Białogon, wchodzący w skład Chęcińsko-Kieleckiego Parku Krajobrazowego. Został on utworzony w miejscu dawnej eksploatacji złoża piaskowców dolnoordowickich. W nieczynnym kamieniołomie znajduje się zbiornik wodny oraz wychodnie piaskowców, mułowców i łupków ilastych kambru dolnego nasunięte na piaskowce ordowiku dolnego w czasie fałdowań kaledońskich (ryc. 3). W XV i XVI wieku Karczówka stanowiła centrum wydobycia rud ołowiu w Dolinie Białogońskiej i przyległej zachodniej części Pasma Kadzielniańsko-Białogońskiego (Dalni i Grabiny). Eksploatacja galeny prowadzona była do poziomu zwierciadła wód podziemnych. W rejonie tym zachowały się liczne wyrobiska po starych robotach górniczych w postaci rowów, szybików i sztolni, zlokalizowanych wzdłuż uskoków tektonicznych, przecinających formacje skalne o kierunku zbliżonym do północ-południe (ryc. 5). O skali wydobycia galeny świadczy też liczba samych sztolni ( szpar ) w Dolinie Białogońskiej, którą szacuje się na około 4000 (Kotański, 1968). W pobliżu północnych granic administracyjnych Kielc występuje rezerwat przyrody Sufraganiec, wchodzący w skład Podkieleckiego Obszaru Chronionego Krajobrazu. Jest to rezerwat ścisły, obejmujący las mieszany z jodłą oraz roślinami charakterystycznymi dla Gór Świętokrzyskich. Znajduje się w nim źródło, w sąsiedztwie którego zlokalizowano punkt kontrolny 0.

12 12 2. Metodyka badań 2.1. Badania terenowe Badania terenowe prowadzono w dniach maja 2011 roku przy słonecznej pogodzie i temperaturze około C. Ich zakres obejmował: 1.1. Wyznaczenie i opis 21 stanowisk badawczych wraz z ich lokalizacją GPS i dokumentacją fotograficzną (ryc. 1; zał. I, II, III): Rejon źródła w rezerwacie Sufraganiec 1 (stanowisko kontrolne 0); Pasmo Białogońskie 5 (stanowiska 1 5); Góry Posłowickie 15 (stanowiska 6 20) Pobranie 21 próbek mchów gatunku P. schreberi z 21 stanowisk badawczych Pobranie 42 próbek gleb z 21 stanowisk w tym: z podpoziomu ściółki (Ol) 2 próbki (stanowiska 5, 16); z podpoziomu detrytyczno-epihumusowego (Ofh) 19 próbek (stanowiska 0, 1 4, 6 15, 17 20); z poziomu przejściowego próchniczno-eluwialnego (AE) 19 próbek (stanowiska 0, 1, 6 20); z poziomu przejściowego próchniczno-eluwialno-iluwialnego (AEB) 4 próbki (stanowiska 2 5). Wybór stanowisk badawczych podyktowany był obecnością mchów P. schreberi. Ponieważ w badaniach biomonitoringowych pobiera się zawsze ten sam gatunek, dlatego też brak wystąpień P. schreberi w bezpośrednim sąsiedztwie źródła u podnóża Góry Kolejowej spowodowało przesunięcie stanowiska 18 (vide ryc. 2 w zał. I). Współrzędne geograficzne odpowiednich stanowisk badawczych zostały wyznaczone w oparciu o Global Position System (GPS) z dokładnością od ±4 do ±13 m przy użyciu przyrządu pomiarowego GPS 12XL GARMIN Olathe, KS, USA (zał. II). Współrzędne te były podstawą do naniesienia stanowisk badawczych na mapy Google (ryc. 1 i 2 w zał. I). Gleby i mchy pobierano zgodnie z wymogami norm PN-EN ISO/IEC i z wytycznymi OSWER Directive A, EPA 540/R-97/028, PB , biological (1997) i OSWER Directive , EPA 540/R-95/141, PB , soil (1995) w taki sposób, aby każda próbka była reprezentatywna dla badanego elementu środowiska przyrodniczego (mchu i gleby), homogeniczna, rzeczywista i wolna od zanieczyszczeń (Migaszewski, Gałuszka, 2007).

13 13 Próbki mchów (o średniej masie około 25 g każda) pobrano z powierzchni około kilku metrów kwadratowych w odległości 2-3 m od drzew celem uniknięcia wpływu zanieczyszczeń pochodzących ze spływów deszczu z korony i kory drzew. Pobierano tylko apikalne zielone części tkanek mchów (bez sporofitów i części martwych). Obce domieszki organiczne (korę, liście, gałązki, pajęczynę itp.) usuwano w trakcie prowadzenia prac terenowych. Próbki gleb (o masie około 1 kg każda) pobrano z wkopów zlokalizowanych w obrębie stanowisk mchów. Każda próbka gleby składała się z 5 podpróbek (próbek cząstkowych) pobranych w kwadracie o boku 1 m (Ramsey, 2002). Próbki gleb pobierano przy użyciu łopaty do gleb. Z pobranych próbek gleb usunięto wstępnie nadziarna, czyli okruchy skał o średnicy >2 mm, a w przypadku próbek z poziomów przejściowych AE i AEB dodatkowo obcy materiał organiczny (liście, korę, gałązki itp.). Z podpoziomów Ofh i Ol nie usuwano materiału organicznego. Próbki umieszczono w torebkach papierowych (mchy) i woreczkach polietylenowych (gleby), a następnie wysuszono w temperaturze pokojowej (około 18 C) w celu uniknięcia rozwoju pleśni. Pobrane próbki zostały przewiezione do Laboratorium Zakładu Geochemii i Ochrony Środowiska Instytutu Chemii Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach celem realizacji dalszych etapów badań Przygotowanie próbek Przygotowanie 63 próbek roślin i gleb do analiz chemicznych obejmowało następujące etapy: (1) Dokładne usunięcie zanieczyszczeń zewnętrznych, a w przypadku próbek mchów krótkie płukanie w wodzie zdejonizowanej celem usunięcia pyłów mineralnych i roślinnych. (2) Suszenie w temperaturze ok. 25 C. (3) Rozdrobnienie przy użyciu młynka agatowego Pulverisette 2 Fritsch (gleby) i odpowiednio młynka mechanicznego do roślin MF10 basic IKA WERKE (mchy). (4) Przesianie na wytrząsarce laboratoryjnej Analysette 3 Spartan do frakcji analitycznej <63 µm. (5) Roztwarzanie próbek (0,5 g) w 8 ml HNO 3 1:1 (mchy i gleby z podpoziomu Ofh (Ol)) z dodatkiem kilku kropel H 2 O 2 oraz w 8 ml wody królewskiej HCl-HNO 3 3:1 (gleby z poziomu AE (AEB)) w zamkniętym systemie mikrofalowym (MDS 81, CEM Co.), zgodnie z procedurą USEPA method 3050b.

14 Analizy chemiczne Oznaczenia zawartości 16 pierwiastków śladowych (As, Ba, Cd, Ce, Co, Cr, Cu, Fe, La, Mn, Mo, Ni, Pb, Sr, V, Zn) wykonano metodą spektrometrii mas z plazmą wzbudzoną indukcyjnie (LA-ICP-MS ELAN DRC II, Perkin Elmer). Celem zapewnienia kontroli jakości użyto dwóch certyfikowanych materiałów odniesienia: NIST 1575a Pine needle (dla mchów) i NIST 2710a Montana I Soil (dla gleb). Średni odzysk (average recovery) dla oznaczanych pierwiastków wyniósł około 80% dla roślin i 70% dla gleb a niepewność metody wyniosła ±20% i była typowa dla roślin i gleb. Statystykę sumaryczną wykonano przy użyciu Microsoft Office Excel 2007 a analizę korelacyjną i wiązkową przy użyciu programu STATISTICA Base software (StatSoft Inc).

15 15 3. Wyniki Wyniki analiz chemicznych mchów i gleb z poszczególnych stanowisk badawczych przedstawiono w załączniku IV. W tabelach 1-3 zestawiono podstawowe parametry statystyki sumarycznej (średnią geometryczną, odchylenie standardowe, medianę oraz zakres obserwowany) zawartości As, Ba, Cd, Ce, Co, Cr, Cu, Fe, La, Mn, Mo, Ni, Pb, Sr, V, Zn w mchach i glebach z kompleksów leśnych Pasma Białogońskiego i Gór Posłowickich (stanowiska 1-20). Z wyjątkiem molibdenu, pozostałe pierwiastki śladowe wykazują wyraźne wahania zawartości w zależności od lokalizacji stanowiska badawczego. Interesująco przedstawia się porównanie stopnia zróżnicowania koncentracji tych pierwiastków (wyrażonego wartością odchylenia standardowego) w mchach i glebach z wymienionych kompleksów leśnych (tab. 4 i 5). Najniższe zróżnicowanie ich zawartości wykazują mchy z Pasma Białogońskiego. W przypadku gleb relacje te są często odwrotne, np. w paśmie tym w porównaniu z Górami Posłowickimi wyższe zróżnicowanie ujawniają: (1) As, Co, Cr, Fe, Mo, Ni, Pb, V, Ce i La z podpoziomu Ofh (Ol) i (2) As, Cd, Co, Cr, Fe, Pb, Sr, V, Zn, Ce i La z poziomu AE (AEB). Większość pierwiastków wykazuje również wzrost zawartości i odchylenia standardowego ze wzrostem głębokości od mchów poprzez podpoziom Ofh (Ol) do poziomu AE (AEB). Podpoziom Ofh (Ol) charakteryzuje się wyraźnym wzbogaceniem w Fe i Zn i nieznacznym w Cd, Mo i Sr (tab. 1-3). Mchy z Gór Posłowickich są na ogół wzbogacone w pierwiastki śladowe w porównaniu z mchami z Pasma Białogońskiego. Z kolei gleby tego pasma ujawniają wyższe zawartości większości pierwiastków (tab. 4 i 5).

16 16 Tab. 1. Wyniki statystyki sumarycznej zawartości pierwiastków śladowych w mchach (P. schreberi) z obszaru badań (stan. 1 20) As Ba Cd Co Cr Cu Fe Mn Mo Ni Pb Sr V Zn Ce La Parametr ppm (mg/kg) ppb (µg/kg) Średnia geometryczna 0,35 10,86 0,97 0,11 8,69 6,73 367,50 134,72 0,01 2,41 8,05 14,84 4,57 25, Odchylenie standardowe 0,46 7,79 0,58 0,08 1,61 1,89 181,02 122,33 0,005 0,54 3,07 4,61 4,90 5, Mediana 0,29 9,76 1,07 0,10 9,42 6,24 336,42 142,62 0,01 2,65 7,30 13,49 3,87 24, Zawartość minimalna 0,20 6,86 0,36 0,06 2,67 3,86 243,2 56,73 0,01 0,96 5,77 10,59 2,47 17, Zawartość maksymalna 2,18 41,66 2,37 0,34 10,65 10, ,14 484,93 0,03 2,98 19,04 28,90 22,80 39, Tab. 2. Wyniki statystyki sumarycznej zawartości pierwiastków śladowych w podpoziomie glebowym Ofh (Ol) z obszaru badań (stan. 1 20) As Ba Cd Co Cr Cu Fe Mn Mo Ni Pb Sr V Zn Ce La Parametr ppm (mg/kg) ppb (µg/kg) Średnia geometryczna 2,44 71,17 1,98 0,41 13,55 8, ,19 389,13 0,10 15,88 7,12 33,85 25,74 315, Odchylenie standardowe 1,34 31,05 1,42 0,22 27,49 1, ,02 520,07 0,23 16,81 4,95 6,20 12,88 142, Mediana 2,28 70,14 1,97 0,39 10,88 9, ,29 296,85 0,07 11,98 6,91 34,60 23,96 296, Zawartość minimalna 1,27 32,41 0,40 0,21 5,44 4, ,23 131,96 0,04 7,88 3,44 22,99 14,76 168, Zawartość maksymalna 6,52 163,12 7,62 0,96 129,42 13, , ,90 0,98 67,15 20,10 45,35 64,31 774, Tab. 3. Wyniki statystyki sumarycznej zawartości pierwiastków śladowych w poziomie glebowym AE (AEB) z obszaru badań (stan. 1 20) As Ba Cd Co Cr Cu Fe Mn Mo Ni Pb Sr V Zn Ce La Parametr ppm (mg/kg) ppb (µg/kg) Średnia geometryczna 25,31 167,54 1,32 4,33 36,05 14, ,21 422,10 0,04 17,21 162,95 32,25 31,90 114, Odchylenie standardowe 5,01 379,62 0,76 3,22 10,74 5,64 370,02 642,30 0,01 14,83 104,57 6,10 6,50 66, Mediana 24,60 172,26 1,59 4,1 40,19 15, ,72 374,04 0,04 16,10 189,28 34,28 31,65 140, Zawartość minimalna 15,2 16,39 0,33 1,44 7,87 7,61 706,68 100,68 0,02 7,27 56,85 20,45 25,43 33, Zawartość maksymalna 33,6 1835,51 2,85 13,35 52,56 25, , ,78 0,07 75,88 502,63 43,19 61,82 262,

17 17 Tab. 4. Wyniki statystyki sumarycznej zawartości pierwiastków śladowych w mchach i glebach z Pasma Białogońskiego (stan. 1 5) Mchy (P. schreberi) As Ba Cd Co Cr Cu Fe Mn Mo Ni Pb Sr V Zn Ce La Parametr ppm (mg/kg) ppb (µg/kg) Średnia geometryczna 0,26 9,27 0,56 0,08 8,86 5,30 333,32 111,80 0,01 2,58 7,53 12,43 3,37 22, Odchylenie standardowe 0,09 2,88 0,32 0,02 0,76 1,28 111,42 42,53 0,01 0,28 2,26 2,28 1,50 4, Mediana 0,24 8,68 0,45 0,07 9,02 5,00 334,88 141,94 0,01 2,59 6,72 12,19 2,94 23, Zawartość minimalna 0,20 6,86 0,36 0,06 8,03 3,86 243,20 65,29 0,01 2,23 5,77 10,59 2,47 17, Zawartość maksymalna 0,42 13,44 1,10 0,12 9,61 7,23 501,20 159,91 0,01 2,88 11,03 16,23 6,19 27, Podpoziom glebowy Ofh (Ol) As Ba Cd Co Cr Cu Fe Mn Mo Ni Pb Sr V Zn Ce La Parametr ppm (mg/kg) ppb (µg/kg) Średnia geometryczna 2,94 69,51 1,38 0,59 31,31 9, ,45 377,96 0,24 32,42 8,50 30,85 33,17 287, Odchylenie standardowe 1,42 25,18 0,76 0,27 48,38 1, ,44 297,07 0,40 21,66 6,86 4,14 17,80 108, Mediana 3,38 76,79 1,64 0,55 21,40 10, ,91 298,60 0,14 28,67 7,17 29,87 34,21 348, Zawartość minimalna 1,27 36,85 0,40 0,31 13,40 8, ,74 163,81 0,08 16,91 3,96 25,79 15,30 168, Zawartość maksymalna 5,23 103,04 2,31 0,96 129,42 11, ,34 901,43 0,98 67,15 20,10 36,54 64,31 427, Poziom glebowy AEB/AE As Ba Cd Co Cr Cu Fe Mn Mo Ni Pb Sr V Zn Ce La Parametr ppm (mg/kg) ppb (µg/kg) Średnia geometryczna 25,96 115,14 1,42 7,65 31,73 22, ,61 691,16 0,04 24,36 221,18 29,21 45,28 130, Odchylenie standardowe 5,21 111,70 0,86 4,19 17,67 2,73 388,54 634,42 0,01 7,87 164,02 7,07 10,22 96, Mediana 24,64 188,54 1,75 8,45 42,73 23, ,64 748,18 0,04 27,18 269,51 30,36 44,03 156, Zawartość minimalna 20,38 16,39 0,45 4,30 7,87 19, ,13 274,25 0,04 15,51 56,85 20,45 33,56 33, Zawartość maksymalna 33,15 281,89 2,79 13,35 52,56 25, , ,73 0,07 34,05 502,63 39,02 61,82 250,

18 18 Tab. 5. Wyniki statystyki sumarycznej zawartości pierwiastków śladowych w mchach i glebach z Gór Posłowickich (stan. 6 20) Mchy (P. schreberi) As Ba Cd Co Cr Cu Fe Mn Mo Ni Pb Sr V Zn Ce La Parametr ppm (mg/kg) ppb (µg/kg) Średnia geometryczna 0,39 11,45 1,16 0,12 8,63 7,28 379,66 143,36 0,01 2,36 8,23 15,74 5,06 26, Odchylenie standardowe 0,52 8,77 0,56 0,08 1,84 1,81 199,99 137,04 0,01 0,60 3,34 4,87 5,48 5, Mediana 0,30 10,08 1,10 0,10 9,52 6,59 337,96 143,11 0,01 2,70 7,56 13,74 3,97 24, Zawartość minimalna 0,24 7,00 0,58 0,08 2,67 5,66 298, ,01 0,96 6,16 12,07 3,48 17, Zawartość maksymalna 2,18 41,66 2,37 0,34 10,65 10, ,14 484,93 0,03 2,98 19,04 28,90 22,80 39, Podpoziom glebowy Ofh (Ol) As Ba Cd Co Cr Cu Fe Mn Mo Ni Pb Sr V Zn Ce La Parametr ppm (mg/kg) ppb (µg/kg) Średnia geometryczna 2,30 71,72 2,23 0,37 10,25 8, ,03 392,93 0,07 12,51 6,71 34,92 23,65 326, Odchylenie standardowe 1,32 33,50 1,54 0,17 7,44 2,08 941,42 581,04 0,04 10,50 4,23 6,48 9,91 153, Mediana 2,01 63,50 1,99 0,32 9,70 8, ,44 290,40 0,07 10,57 6,65 35,46 22,03 289, Zawartość minimalna 1,28 32,41 1,32 0,21 5,44 4, ,23 131,96 0,04 7,88 3,44 22,99 14,76 190, Zawartość maksymalna 6,52 163,12 7,62 0,89 35,00 13, , ,90 0,21 48,74 19,11 45,35 55,01 774, Poziom glebowy AE As Ba Cd Co Cr Cu Fe Mn Mo Ni Pb Sr V Zn Ce La Parametr ppm (mg/kg) ppb (µg/kg) Średnia geometryczna 25,10 189,86 1,29 3,58 37,62 12, ,62 358,12 0,04 15,32 147,17 33,33 31,90 109, Odchylenie standardowe 5,12 434,12 0,76 1,87 8,19 4,15 253,22 650,28 0,01 16,36 59,82 5,67 6,50 55, Mediana 24,57 172,25 1,51 3,93 39,73 13, ,43 300,26 0,04 15,54 146,51 35,11 31,65 128, Zawartość minimalna 15,20 81,35 0,33 1,44 23,39 7,61 706,68 100,68 0,02 7,27 79,18 24,49 25,43 37, Zawartość maksymalna 33, ,51 2,85 8,21 50,89 21, , ,78 0,07 75,88 244,93 43,19 45,93 186,

19 19 4. Dyskusja 4.1. Asocjacje geochemiczne pierwiastków śladowych Celem stwierdzenia istnienia asocjacji geochemicznych pierwiastków śladowych wykonano analizę korelacyjną i wiązkową. W tabelach 6-8 przedstawiono współczynniki korelacji liniowej Pearsona (R 2 ) między poszczególnymi pierwiastkami śladowymi w mchach i glebach na poziomie ufności p <0,05. W kolorze czerwonym zaznaczono wartości współczynnika R 2 0,85, wykazującego najsilniejszą korelację. Powyższe zależności korelacyjne przedstawiono również w formie graficznej na rycinach W przypadku mchów najwyższą korelację stwierdzono między następującymi grupami pierwiastków śladowych (tab. 6): (1) As Co V Ce; (2) Ba Fe Pb; (3) Co V Ce; (4) V Ce. W badanych mchach najsilniejszą korelację (R 2 = 0,98) stwierdzono między dwoma pierwiastkami: As i V. Tab. 6. Współczynniki korelacji liniowej Pearsona (R 2 ) między pierwiastkami śladowymi w mchach (P. schreberi) (p 0,05) As Ba Cd Co Cr Cu Fe Mn Mo Ni Pb Sr V Zn Ce La As - 0,11 0,20 0,88 0,12 0,35 0,12 0,35 0,00 0,00 0,11 0,79 0,98 0,03 0,90 0,20 Ba - 0,53 0,35 0,56 0,42 0,92 0,49 0,04 0,00 0,92 0,27 0,17 0,55 0,36 0,09 Cd - 0,42 0,08 0,56 0,48 0,50 0,14 0,05 0,55 0,48 0,26 0,53 0,34 0,04 Co - 0,25 0,50 0,37 0,49 0,07 0,02 0,31 0,83 0,92 0,15 0,96 0,19 Cr - 0,17 0,58 0,36 0,02 0,00 0,46 0,09 0,17 0,19 0,32 0,05 Cu - 0,30 0,59 0,00 0,02 0,37 0,64 0,40 0,34 0,45 0,00 Fe - 0,35 0,11 0,01 0,85 0,22 0,19 0,58 0,38 0,12 Mn - 0,01 0,00 0,48 0,50 0,38 0,23 0,49 0,06 Mo - 0,69 0,01 0,00 0,00 0,10 0,01 0,00 Ni - 0,02 0,00 0,00 0,01 0,00 0,01 Pb - 0,27 0,16 0,53 0,35 0,23 Sr - 0,81 0,14 0,79 0,16 V - 0,05 0,94 0,20 Zn - 0,12 0,01 Ce - 0,26 La -

20 20 Ryc. 8. Graficzna prezentacja korelacji między pierwiastkami śladowymi w mchach (P. schreberi) W podpoziomie glebowym Ofh (Ol) najsilniejszą korelację wykazują trzy pary pierwiastków: As V, Cr Mo i Fe - Pb (tab. 7, ryc. 9). Tab. 7. Współczynniki korelacji liniowej Pearsona (R 2 ) między pierwiastkami śladowymi w podpoziomie glebowym Ofh (Ol) (p 0,05) As Ba Cd Co Cr Cu Fe Mn Mo Ni Pb Sr V Zn Ce La As - 0,46 0,38 0,64 0,19 0,48 0,56 0,19 0,05 0,03 0,44 0,17 0,88 0,35 0,09 0,18 Ba - 0,69 0,50 0,02 0,29 0,45 0,61 0,00 0,02 0,42 0,61 0,40 0,46 0,26 0,19 Cd - 0,24 0,01 0,31 0,32 0,56 0,08 0,01 0,36 0,41 0,21 0,66 0,04 0,04 Co - 0,23 0,38 0,59 0,28 0,10 0,10 0,55 0,08 0,77 0,21 0,44 0,28 Cr - 0,03 0,00 0,00 0,88 0,53 0,01 0,04 0,42 0,05 0,01 0,00 Cu - 0,45 0,09 0,00 0,02 0,59 0,17 0,38 0,56 0,04 0,00 Fe - 0,25 0,04 0,00 0,85 0,23 0,44 0,48 0,31 0,36 Mn - 0,02 0,04 0,17 0,17 0,14 0,27 0,25 0,14 Mo - 0,69 0,06 0,11 0,19 0,12 0,00 0,03 Ni - 0,01 0,04 0,10 0,04 0,00 0,01 Pb - 0,25 0,32 0,52 0,26 0,24 Sr - 0,08 0,49 0,04 0,07 V - 0,18 0,16 0,15 Zn - 0,01 0,00 Ce - 0,48 La -

21 21 Ryc. 9. Graficzna prezentacja korelacji między pierwiastkami śladowymi w podpoziomie Ofh (Ol) W poziomie glebowym AE (AEB) stwierdzono najsilniejszą korelację tylko dla dwóch par pierwiastków: Fe V i Ce La (tab. 8, ryc. 10). Tab. 8. Współczynniki korelacji liniowej Pearsona (R 2 ) między pierwiastkami śladowymi w poziomie glebowym AE (AEB) (p 0,05) As Ba Cd Co Cr Cu Fe Mn Mo Ni Pb Sr V Zn Ce La As - 0,01 0,07 0,03 0,00 0,08 0,18 0,00 0,42 0,03 0,07 0,23 0,34 0,03 0,04 0,06 Ba - 0,02 0,00 0,00 0,00 0,02 0,02 0,00 0,01 0,04 0,09 0,00 0,02 0,02 0,01 Cd - 0,10 0,10 0,17 0,06 0,14 0,11 0,01 0,25 0,30 0,05 0,52 0,18 0,18 Co - 0,00 0,34 0,66 0,46 0,00 0,03 0,09 0,01 0,67 0,14 0,04 0,06 Cr - 0,02 0,00 0,01 0,00 0,01 0,32 0,11 0,02 0,49 0,01 0,00 Cu - 0,41 0,01 0,08 0,00 0,46 0,01 0,27 0,22 0,00 0,01 Fe - 0,12 0,01 0,03 0,07 0,01 0,85 0,12 0,07 0,10 Mn - 0,00 0,00 0,05 0,00 0,18 0,20 0,06 0,04 Mo - 0,04 0,12 0,18 0,07 0,10 0,02 0,02 Ni - 0,00 0,01 0,00 0,00 0,00 0,00 Pb - 0,11 0,03 0,44 0,00 0,00 Sr - 0,00 0,14 0,18 0,17 V - 0,08 0,02 0,04 Zn - 0,01 0,00 Ce - 0,98 La -

22 22 Ryc. 10. Graficzna prezentacja korelacji między pierwiastkami śladowymi w poziomie AE (AEB) Z powyższej analizy korelacyjnej wynika, że liczba pierwiastków śladowych wykazujących najsilniejsze korelacje maleje w głąb profilu od mchów poprzez podpoziom Ofh (Ol) do poziomu AE (AEB). Dodatkowo, w poziomie AE (AEB) stwierdzono korelację między dwoma typowymi pierwiastkami geogenicznymi: Ce and La (R 2 = 0,98). Wyniki te wskazują na decydujący wpływ zanieczyszczeń atmosferycznych na chemizm mchów. Inną metodą wyznaczania korelacji między pierwiastkami jest analiza wiązkowa (cluster analysis), która jest jedną z technik graficznej prezentacji wyników analizy odległości obiektów w wielowymiarowej przestrzeni zmiennych objaśniających. Jest ona również metodą kontrolną dla analizy korelacyjnej. Wyniki analizy wiązkowej potwierdziły rozkład współczynników korelacji w mchach i glebach. W mchach występują dwie wyraźne wiązki pierwiastków dla odległości między obiektami (D link /D max 100) <20: (1) As, V, Co, Ce oraz (2) Ba, Pb, Fe. Mniej wyraźną wiązkę obejmującą As, V, Co, Ce, Sr, Cu, Mn, Cd, Ba, Pb, Fe, Zn stwierdzono dla odległości (D link /D max 100) <50 (ryc. 11). W glebach podpoziomu Ofh (Ol) występują trzy wiązki pierwiastków dla odległości (D link /D max 100) <50: (1) As, V, (2) Fe, Pb i (3) Cr, Mo (ryc. 12). Z kolei w glebach poziomu AE (AEB) pojawiają się dwie wiązki pierwiastków dla odległości (D link /D max 100) <50: (1) Co, Fe, V i (2) Ce, La (ryc. 13).

23 23 Ryc. 11. Analiza wiązkowa dla pierwiastków śladowych w mchach (P. schreberi) Ryc. 12. Analiza wiązkowa dla pierwiastków śladowych w podpoziomie Ofh (Ol)

24 24 Ryc. 13. Analiza wiązkowa dla pierwiastków śladowych w poziomie AE (AEB) 4.2. Rozmieszczenie przestrzenne pierwiastków śladowych Wyniki analiz chemicznych wskazują na nierównomierne rozmieszczone pierwiastków śladowych w obrębie dwóch badanych kompleksów leśnych. Analiza wiązkowa wykazała związek statystyczny 15 stanowisk badawczych dla odległości między obiektami (D link /D max 100) <32 oraz dla 17 stanowisk badawczych dla odległości (D link /D max 100) <42 (ryc. 14). Tak dość równomierny rozkład świadczy o wpływie zanieczyszczeń atmosferycznych na środowisko przyrodnicze badanego obszaru. Brak lub niewielki związek statystyczny w przypadku stanowisk 3, 14, 20 może wskazywać na interakcje geochemiczne zachodzące między zanieczyszczeniami, rzeźbą terenu i stopniem zagęszczenia drzewostanu. W przypadku podpoziomu glebowego Ofh (Ol) stwierdzono wiązkę 16 stanowisk (z wyjątkiem 2, 5, 11, 16) dla odległości między obiektami (D link /D max 100) <52, natomiast dla poziomu AE (AEB) zarejestrowano wiązkę 17 stanowisk (z wyjątkiem 5, 9, 13) dla odległości (D link /D max 100) <42 (ryc. 15, 16). Z porównania wiązek stanowisk dla Ofh (Ol) i AE (AEB) wynika, że w tym ostatnim poziomie zaznacza się nieco większy wpływ podłoża skalnego na rozkład przestrzenny pierwiastków śladowych. Zagadnienie to wymaga jednak dalszych szczegółowych badań.

25 Rozkład przestrzenny pierwiastków śladowych w dwóch kompleksach leśnych ilustrują też ryciny Ryc. 14. Analiza wiązkowa dla stanowisk badawczych w mchach Ryc. 15. Analiza wiązkowa dla stanowisk badawczych w podpoziomie Ofh (Ol)

26 26 Ryc. 16. Analiza wiązkowa dla stanowisk badawczych w poziomie AE (AEB) W Paśmie Białogońskim stwierdzono zróżnicowane zawartości pierwiastków w następujących elementach środowiska przyrodniczego (ryc ): Mchy: wzrost zawartości As, Cd, Ba, Pb, Fe, Zn, Ce, La na stanowiskach w południowej części pasma (3-5), w tym najwyższe zawartości na stanowisku 5. Podpoziom glebowy Ofh (Ol): wzrost zawartości Ni na stanowiskach 2 i 5, Fe i Zn na stanowiskach 1, 3 i 4, Mn, Ce i La na stanowisku 3. Poziom glebowy AEB (AE): podwyższone zawartości Pb na stanowisku 3, Ni, Fe i Mn na stanowiskach 3-5, Ce i La na stanowiskach 3 i 6; najwyższe zawartości zarejestrowano na stanowisku 3. W Górach Posłowickich zanotowano wyraźnie wyższe i zróżnicowane zawartości pierwiastków w następujących elementach środowiska przyrodniczego (ryc ): Mchy: As na stanowiskach 14 i 20, Cd na stanowiskach 14-16, Ba, Pb, Fe i Mn na stanowisku 14, Zn na stanowiskach 8, 9, 14-16, Ce i La na stanowisku 14; Podpoziom glebowy Ofh (Ol): Ni na stanowisku 16, Mn i Zn na stanowisku 14, Ce na stanowisku 15 a La na stanowisku 11. Poziom glebowy AE: Ni na stanowisku 9, Ba na stanowisku 13, Mn na stanowiskach 14 i 16; Ce i La wykazują dość równomierny rozkład przestrzenny.

27 27 Ryc. 17. Rozkład przestrzenny As, Cd, Co i Ni w mchach (P. schreberi) z Pasma Białogońskiego Ryc. 18. Rozkład przestrzenny Ba, Cu, Pb i Zn w mchach (P. schreberi) z Pasma Białogońskiego

28 28 Ryc. 19. Rozkład przestrzenny Fe i Mn w mchach (P. schreberi) z Pasma Białogońskiego Ryc. 20. Rozkład przestrzenny Ce i La w mchach (P. schreberi) z Pasma Białogońskiego

29 29 Ryc. 21. Rozkład przestrzenny As, Cd, Co i Ni w podpoziomie glebowym Ofh (Ol) z Pasma Białogońskiego Ryc. 22. Rozkład przestrzenny Ba, Cu, Pb i Zn w podpoziomie glebowym Ofh (Ol) z Pasma Białogońskiego

30 30 Ryc. 23. Rozkład przestrzenny Fe i Mn w podpoziomie glebowym Ofh (Ol) z Pasma Białogońskiego Ryc. 24. Rozkład przestrzenny Ce i La w podpoziomie glebowym Ofh (Ol) z Pasma Białogońskiego

31 31 Ryc. 25. Rozkład przestrzenny As, Cd, Co i Ni w poziomie glebowym AEB (AE) z Pasma Białogońskiego Ryc. 26. Rozkład przestrzenny Ba, Cu, Pb i Zn w poziomie glebowym AEB (AE) z Pasma Białogońskiego

32 32 Ryc. 27. Rozkład przestrzenny Fe i Mn w poziomie glebowym AEB (AE) z Pasma Białogońskiego Ryc. 28. Rozkład przestrzenny Ce i La w poziomie glebowym AEB (AE) z Pasma Białogońskiego

33 33 Ryc. 29. Rozkład przestrzenny As, Cd, Co i Ni w mchach (P. schreberi) z Gór Posłowickich Ryc. 30. Rozkład przestrzenny Ba, Cu, Pb i Zn w mchach (P. schreberi) z Gór Posłowickich

34 34 Ryc. 31. Rozkład przestrzenny Fe i Mn w mchach (P. schreberi) z Gór Posłowickich Ryc. 32. Rozkład przestrzenny Ce i La w mchach (P. schreberi) z Gór Posłowickich

35 35 Ryc. 33. Rozkład przestrzenny As, Cd, Co i Ni w podpoziomie glebowym Ofh (Ol) z Gór Posłowickich Ryc. 34. Rozkład przestrzenny Ba, Cu, Pb i Zn w podpoziomie glebowym Ofh (Ol) z Gór Posłowickich

36 36 Ryc. 35. Rozkład przestrzenny Fe i Mn w podpoziomie glebowym Ofh (Ol) z Gór Posłowickich Ryc. 36. Rozkład przestrzenny Ce i La w podpoziomie glebowym Ofh (Ol) z Gór Posłowickich

37 37 Ryc. 37. Rozkład przestrzenny As, Cd, Co i Ni w poziomie glebowym AE z Gór Posłowickich Ryc. 38. Rozkład przestrzenny Ba, Cu, Pb i Zn w poziomie glebowym AE z Gór Posłowickich

38 38 Ryc. 39. Rozkład przestrzenny Fe i Mn w poziomie glebowym AE z Gór Posłowickich Ryc. 40. Rozkład przestrzenny Ce i La w poziomie glebowym AE z Gór Posłowickich

39 Potencjalne źródła zanieczyszczeń Głównym źródłem zanieczyszczeń atmosferycznych jest spalanie węgla w kotłach i piecach przemysłowych oraz paleniskach domowych. Węgle są źródłem takich pierwiastków śladowych, jak np. As, Ag, B, Ba, Be, Cd, Cl, Co, Cr, Cu, F, Ga, Ge, Hf, Hg, Li, Mn, Mo, Ni, Pb, Ra, Rb, Sb, Sn, Sr, Se, V i Zn w zakresie zawartosci od 0,01 do 0,001% (Zajusz-Zubek, Konieczyński, 2003). W tabeli 9 przedstawiono zakresy zawartości pierwiastków śladowych w węglach z 20 kopalń Górnośląskiego Zagłębia Węglowego. Tab. 9. Zakresy zawartości pierwiastków śladowych w węglach GZW (Zajusz-Zubek, Konieczyński, 2003) Pierwiastek Zawartości w ppm (mg/kg) Ag 0 2 As 0 82 Ba ,5 Be 7 26 Cd 0 18 Co Cr ,5 Cu ,5 Mn 311,5 1186,5 Mo 0 7 Ni 82,5 359 Pb V Zn Hg* 0,1 0,23 *w węglu Innym ważnym źródłem zanieczyszczeń atmosferycznych jest też transport samochodowy. Jest on źródłem emisji pyłów i aerozoli, pochodzących ze ścierania i korozji części metalowych pojazdów, ścierania opon i nawierzchni asfaltowych, korozji akumulatorów samochodowych, odprysków lakierów i farb oraz niecałkowitego spalania benzyny i oleju napędowego. Wymienione formy chemiczne są nośnikami wielu pierwiastków sladowych, jak np. Cr, Cu, Fe, Mo, Ni, Pb, Pt, Rd, V, W i Zn (Suchara i in., 2007). W Paśmie Białogońskim podwyższone zawartości większości pierwiastków śladowych w mchach notuje się w jego południowej i południowo-wschodniej części

40 40 (stanowiska 3-5), przylegającej bezpośrednio do Doliny Białogońskiej. Najniższe zawartości pierwiastków śladowych stwierdzono natomiast w części północnej i północnozachodniej pasma (stanowiska 1 i 2). Taki rozkład przestrzenny wyklucza większy wpływ zanieczyszczeń transgranicznych pochodzących z sektora zachodniego i południowozachodniego Polski oraz z Elektrociepłowni Kielce S.A. oraz wskazuje na decydujący wpływ tzw. niskiej emisji zanieczyszczeń pochodzących głównie z domów jednorodzinnych i częściowo z dróg krajowych: Kielce-Kraków 762 i i Kielce- Częstochowa 761, zlokalizowanych w Dolinie Białogońskiej. Przebieg równoleżnikowy grzbietu Pasma Białogońskiego powoduje, że zanieczyszczenia z tych źródeł nie docierają do stanowisk 1 i 2, znajdujących się po stronie zawietrznej. Na obecnym etapie badań trudno jest jednak określić wpływ zanieczyszczeń pochodzących z Kieleckiej Fabryki Pomp Białogon S.A., choć wydaje się on być znikomy z uwagi na spalanie w procesach technologicznych koksu, który w porównaniu z węglem kamiennym, zawiera znacznie mniej pierwiastków śladowych. W bardziej rozległym kompleksie leśnym Gór Posłowickich rozkład przestrzenny pierwiastków śladowych jest bardziej złożony z uwagi na nakładanie się zanieczyszczeń pochodzących z różnych źródeł: z Doliny Białogońskiej od strony północnej, ze zwartej zabudowy dzielnicy Barwinek od strony wschodniej oraz z uprzemysłowionego sektora południowego Cementowni Nowiny Sp. z o.o. i Zakładu Przemysłu Wapienniczego Trzuskawica S.A. Te dwa ostatnie obiekty przemysłowe są prawdopodobnie źródłem Ba, Cd, Fe, Mn, Pb i Zn oraz Ce i La, których podwyższone zawartości notuje się w mchach z południowej części Gór Posłowickich. Dodatkowym trudnym do uchwycenia mobilnym źródłem zanieczyszczeń i stresu środowiska przyrodniczego w omawianych kompleksie leśnym są częste przejazdy motocyklistów uprawiających treningi motocrossowe. Niewyjaśniona pozostaje też wysoka zawartość Ce i La w mchach ze stanowiska 20. Nie stwierdzono znaczących korelacji (R 2 0,85) dla zawartości Ce, La, Fe i Mn czyli pierwiastków uważanych powszechnie za geogeniczne, między P. schreberi a poziomem glebowym AE (AEB). Współczynniki R 2 wynoszą odpowiednio: dla Fe i La = 0,01, Ce = 0,06 a dla Mn = 0,40, co świadczy głównie o antropogenicznym pochodzeniu pierwiastków śladowych w mchach. Przy interpretacji rozkładu przestrzennego pierwiastków śladowych w mchach, należy też uwzględnić fakt, że Góry Posłowickie charakteryzują się bardziej złożoną rzeźbą terenu w porównaniu z Pasmem Białogońskim. W ich skład wchodzą dwa równoległe grzbiety z licznymi bocznymi rozgałęzieniami. Dodatkowo, obszar ten

41 41 wyróżnia się zmiennym zagęszczeniem drzewostanu i obecnością licznych przesiek i polan, których ilość wzrasta w wyniku intensywnej wycinki w ostatnich kilkunastu latach. Wymienione czynniki topograficzne wraz ze zmiennym zagęszczeniem koron drzew oraz róża wiatrów mają decydujący wpływ na przestrzenny rozkład zanieczyszczeń na badanym obszarze. Zawartości oznaczonych pierwiastków śladowych w mchu gatunku P. schreberi z Pasma Białogońskiego i Gór Posłowickich oraz stanowiska kontrolnego w Rezerwacie przyrody Sufraganiec nie odbiegają w zasadzie od zawartości tych pierwiastków w różnych gatunkach mchów z innych obszarów Europy i Polski (tab. 10). W mchu P. schreberi z obszaru Kielc zanotowano jedynie podwyższoną zawartość Cd, Cr i V. Zagadnienie to wymaga jednak dalszych szczegółowych badań.

42 42 Tab. 10. Porównanie zawartości pierwiastków śladowych w mchach (Pleurozium schreberi) na podstawie badań z Polski i ze świata Pierwiastek As Ba Cd Co Cr Cu Fe Mn Mo Ni Pb Sr V Zn Ce La Obszar badań (autor) ppm (mg/kg) Finlandia (Poikolainen i in., 2004) 0,19 0,12 1,25 4, ,83 3,4 1,4 28,8 Francja (Galsomiès i in., 1999) 0,4 3, ,7 34 Norwegia (Berg, Steinnes, 1997) 0,28 24,40 0,21 0,92 1,16 16, ,110 21,90 8,1 9,1 2,3 40,0 0,60 0,29 Obszar Morza Barentsa (Halleraker i in., 1998) 0,12 18,50 0,07 0,40 0,59 4, ,051 2,81 2,6 10,9 1,2 23,6 <0,70 Obszar Morza Barentsa (Reimann i in., 2001) 0,19 21,00 0,13 0,28 0,99 4, ,079 2,16 4,11 11,0 2,3 34,4 Obszar Morza Barentsa (Caritat de i in., 2001) 21, ,6 0,66 Republika Czech (Sucharová, Suchara, 2004) 0,32 21,40 0,28 0,38 2,11 6, ,162 2,09 6,7 9,7 1,7 39,0 0,78 0,40 Rosja (Ermakova i in., 2004) 0,18 22,00 0,26 0,33 1,1 4, ,200 1,5 5,8 10 3,2 30 1,00 0,50 Szwajcaria (Thöni i in., 1996) 0,65 0,34 0,16 1,60 87,0 0,050 1,60 25,0 4,2 34,0 0,93 Szwecja (Rühling, Tyler, 2004) 0,12 15,20 0,18 0,12 0,79 4, ,110 0,65 4,2 9,9 1,2 32,3 0,36 0,19 Polska (Grodzińska i in., 1999) 0,54 1,80 10, ,72 17,3 48,0 Polska (Grodzińska, Szarek-Łukaszewska, 0,44 1,50 7, ,14 13,6 43,0 2001) Polska, Niepołomice (Szarek-Łukaszewska i in., 2002) 0,71 2,40 8, ,7 61,0 Polska, Stalowa Wola 3,20-0,7-2,1 2,70-31,00 21,0-29, (Samecka-Cymerman i in., 2006) 9,60 7, ,0-194,0 Polska Wigierski PN (Gałuszka, 2006) 21, ,0 46,0 Polska, Góry Świętokrzyskie (Gałuszka, 2005) 1,10 2,00 33,00 10, ,00 22,0 89,0 Polska, Góry Świętokrzyskie (Gałuszka, 2007) 0,29 11,01 0,60 0,22 1,43 8, ,9 0,139 1,54 12,7 4,5 1,8 54,1 Raport (Kielce) stanowiska ,39 11,45 1,16 0,12 8,63 7, ,01 2,36 8,23 15,7 5,1 26,0 1,66 0,86 Raport (Kielce) stan. kontrolne 0 0,34 16,33 0,76 0,09 8,97 8, ,01 2,92 9,04 14,5 3,7 37,2 1,41 0,71

43 43 5. Wnioski Wstępne oznaczenia pierwiastków śladowych w mchach i glebach z kompleksów leśnych miasta Kielce pozwalają na wyciągnięcie następujących wniosków: 1. Wyniki analizy korelacyjnej i wiązkowej wskazują na dominujący wpływ antropogenicznych źródeł zanieczyszczeń na badanym obszarze. Pierwiastki śladowe występujące w mchach pochodzą głównie ze spalania węgli w paleniskach domowych oraz w kotłach i piecach zakładów przemysłowych zlokalizowanych w Kielcach i na obszarach przyległych (szczególne z rejonu Nowin, Sitkówki i Trzuskawicy). Na obecnym etapie badań trudno jest ustalić udział zanieczyszczeń pochodzących z transportu samochodowego i motocyklowego. 2. Emisje zanieczyszczeń ze źródeł lokalnych dominują nad emisjami transgranicznymi, pochodzącymi z kierunku południowo-zachodniego i zachodniego (obszaru Moraw, Śląsko-Krakowskiego i Bełchatowa-Konina). 3. Zróżnicowanie rozkładu przestrzennego zawartości oznaczonych pierwiastków w mchach z Pasma Białogońskiego a w szczególności z Gór Posłowickich jest wynikiem złożonych interakcji zanieczyszczeń atmosferycznych (których zasięg zależy od róży wiatrów) z topografią terenu i zmiennym zagęszczeniem koron drzew. 4. Średnie geometryczne zawartości As, Ba, Ce, Co, Cu, Fe, La, Mn, Mo, Ni, Pb, Sr, Zn w mchu gatunku P. schreberi są zbliżone do zawartości tych pierwiastków śladowych w różnych gatunkach mchów z obszaru Polski, centralnej Europy i Rosji. Wyjątek stanowią podwyższone zawartości Cd, Cr i V. 5. Porównanie zawartości pierwiastków w mchach i glebach wskazuje na większy wpływ podłoża skalnego w poziomie AE (AEB). Wyznaczenie przestrzennego i czasowego trendu zmian zawartości oznaczanych pierwiastków śladowych w mchach i ich macierzystych glebach wymaga kontynuowania badań w ramach wieloletniego monitoringu. Dotyczy to szczególnie zawartości pierwiastków potencjalnie toksycznych dla środowiska kadmu i ołowiu. Ważnym w tym aspekcie zagadnieniem jest również określenie stopnia przemieszczania się pierwiastków śladowych pochodzących z emisji atmosferycznych do górnych poziomów glebowych.

44 44 Bibliografia Äyräs M., Niskavaara H., Bogatyrev I., Chekushin V., Pavlov V., Caritat de P., Halleraker J.H., Finne T.E., Kashulina G., Reimann C Regional patterns of heavy metals (Co, Cr, Cu, Fe, Ni, Pb, V and Zn) and sulphur in terrestrial moss samples as indication of airborne pollution in a 188,000 km 2 area in northern Finland, Norway and Russia. Journal of Geochemical Exploration 58, Berg T., Steinnes E Use of mosses (Hylocomium splendens and Pleurozium schreberi) as biomonitors of heavy metal deposition: from relative to absolute deposition values. Environmental Pollution 98, Caritat de P., Reimann C., Bogatyrev I., Chekushin V., Finne T.E., Halleraker J.H., Kashulina G., Niskavaara H., Pavlov V., Äyräs M Regional distribution of Al, B, Ba, Ca, K, La, Mg, Mn, Na, P, Rb, Si, Sr, Th, U and Y in terrestrial moss within a 188,000 km 2 area of the central Barents region: influence of geoecology, seaspray and human activity. Applied Geochemistry 16, Dołęgowska S., Migaszewski Z.M The use of the soil subhorizon-ofh for assessing environment quality in the Kielce area, south-central Poland. Mineralogia Special Papers 36, Ermakova E.V., Frontasyeva M.V., Pavlov S.S., Povtoreiko E.A., Steinnes E., Cheremisina Ye N Air pollution studies in central Russia (Tver abd Yaroslav Regions) using the moss biomonitoring and neutron activation analysis. Journal of Atmospheric Chemistry 49, Galsomiès L., Letrouit M.A., Deschamps C., Savanne D., Avnaim M Atmospheric metal deposition in France: initial results on moss calibration from the 1996 biomonitoring. The Science of the Total Environment 232, Gałuszka A The chemistry of soils, rocks and plant bioindicators in three ecosystems of the Holy Cross Mountains, Poland. Environmental Monitoring and Assessment 110, Gałuszka A Geochemical background of selected trace elements in mosses Pleurozium schreberi (Brid.) Mitt. and Hylocomium splendens (Hedw.) B.S.G. from Wigierski National Park. Polish Journal of Environmental Studies 15, Gałuszka A Distribution patterns of PAHs and trace elements in mosses Hylocomium splendens (Hedw.) B.S.G. and Pleurozium schreberi (Brid.) Mitt. from

45 45 different forest communities: a case study, south-central Poland. Chemosphere 67, Grodzińska K Mosses as biomonitors of heavy metal pollution in Polish National Parks. Water, Air, and Soil Pollution 9, Grodzińska K., Szarek-Łukaszewska G Response of mosses to the heavy metal deposition in Poland an overview. Environmental Pollution 114, Grodzińska K., Szarek-Łukaszewska G., Godzik B Survey of heavy metal deposition in Poland using mosses as indicators. The Science of the Total Environment 229, Halleraker J.H., Reimann C., De Caritat P., Finne T.E., Kashulina G., Niskaavaara, H., et al., Reliability of moss Hylocomium splendens and Pleurozium schreberi as a bioindicator of atmospheric chemistry in the Barents region: interspecies and field duplicate variability. The Science of the Total Environment 218, Knulst J.C., Westling H.Q., Brorström-Lundén E Airborne organic micropollutant concentrations in mosses and humus as indicators for local versus long-range sources. Environmental Monitoring and Assessment 36, Kondracki J Geografia regionalna Polski. Wydawnictwo Naukowe PWN. Warszawa. Kotański Z Przewodnik geologiczny dla turystów. Z plecakiem i młotkiem w Góry Świętokrzyskie. Wydawnictwa Geologiczne. Warszawa. Migaszewski Z.M., Gałuszka A Podstawy geochemii środowiska. Wydawnictwa Naukowo-Techniczne. Warszawa. Migaszewski Z.M., Gałuszka A The soil subhorizon-ofh a potential geoindicator of environmental pollution. Polish Journal of Environmental Studies 17(3), Migaszewski Z.M., Gałuszka A., Crock J.G., Lamothe P.J., Dołęgowska S Interspecies and interregional comparison of the chemistry of PAHs and trace elements in mosses Hylocomium splendens (Hedw.) B.S.G. and Pleurozium schreberi (Brid.) Mitt. from Poland and Alaska. Atmospheric Environment 43, Onianwa P.C Monitoring atmospheric metal pollution: a review of the use of mosses as indicators. Environmental Monitoring and Assessment 71, OSWER Directive A, EPA 540/R-97/028, PB : Superfund Program Representative Sampling Guidance, vol. 3: Biological. Environmental Response Team U.S. EPA. Washington, D.C

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 274

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 274 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 274 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 12 Data wydania: 10 grudnia 2015 r. Nazwa i adres INSTYTUT

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 950

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 950 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 950 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 3, Data wydania: 5 maja 2011 r. Nazwa i adres INSTYTUT PODSTAW

Bardziej szczegółowo

Stacja Kompleksowego Monitoringu Środowiska Puszcza Borecka

Stacja Kompleksowego Monitoringu Środowiska Puszcza Borecka Stacja Kompleksowego Monitoringu Środowiska Puszcza Borecka IOŚ PIB Raport U Thanta potoczna nazwa dokumentu Rady Ekonomiczno-Społecznej Organizacji Narodów Zjednoczonych pt. The problems of human environment

Bardziej szczegółowo

Materiały miejscowe i technologie proekologiczne w budowie dróg

Materiały miejscowe i technologie proekologiczne w budowie dróg Naukowo techniczna konferencja szkoleniowa Materiały miejscowe i technologie proekologiczne w budowie dróg Łukta, 17 19 września 2008 Zasoby materiałów w miejscowych do budowy dróg na terenie Warmii i

Bardziej szczegółowo

1. WSTĘP... 3 2. METODYKA BADAŃ... 3. 2.1. Miejsca i sposób pobierania próbek wody z akwenów portowych... 3. 2.2. Metody analityczne...

1. WSTĘP... 3 2. METODYKA BADAŃ... 3. 2.1. Miejsca i sposób pobierania próbek wody z akwenów portowych... 3. 2.2. Metody analityczne... SPIS TREŚCI 1. WSTĘP... 3 2. METODYKA BADAŃ... 3 2.1. Miejsca i sposób pobierania próbek wody z akwenów portowych... 3 2.2. Metody analityczne... 6 3. WYNIKI BADAŃ... 6 4. WNIOSKI... 12 SPIS TABEL 1. Współrzędne

Bardziej szczegółowo

Międzynarodowa Konferencja Doświadczenia w transgranicznym postępowaniu ze starymi zanieczyszczeniami, Drezno, 23.09.2013 r.

Międzynarodowa Konferencja Doświadczenia w transgranicznym postępowaniu ze starymi zanieczyszczeniami, Drezno, 23.09.2013 r. Doświadczenia w transgranicznym postępowaniu ze starymi zanieczyszczeniami, dr inż. Agnieszka Kolanek mgr inż. Barbara Marchlewska-Knych dr inż. Mariusz Adynkiewicz-Piragas Założenia projektu w zakresie

Bardziej szczegółowo

Wizytacja stacji hydrogeologicznych sieci obserwacyjno-badawczej wód podziemnych 22-24 kwietnia 2015 r.

Wizytacja stacji hydrogeologicznych sieci obserwacyjno-badawczej wód podziemnych 22-24 kwietnia 2015 r. Program Infrastruktura Monitoringu Wód Podziemnych ul. Rakowiecka 4, 00-975 Warszawa tel. 22 45 92 441, fax. 22 45 92 441 Sieć obserwacyjno-badawcza wód podziemnych na obszarze działania Oddziału Świętokrzyskiego

Bardziej szczegółowo

GEOTEKO Serwis Sp. z o.o. OPINIA GEOTECHNICZNA DLA PROJEKTU PŁYTY MROŻENIOWEJ LODOWISKA ODKRYTEGO ZLOKALIZOWANEGO PRZY UL. POTOCKIEJ 1 W WARSZAWIE

GEOTEKO Serwis Sp. z o.o. OPINIA GEOTECHNICZNA DLA PROJEKTU PŁYTY MROŻENIOWEJ LODOWISKA ODKRYTEGO ZLOKALIZOWANEGO PRZY UL. POTOCKIEJ 1 W WARSZAWIE GEOTEKO Serwis Sp. z o.o. OPINIA GEOTECHNICZNA DLA PROJEKTU PŁYTY MROŻENIOWEJ LODOWISKA ODKRYTEGO ZLOKALIZOWANEGO PRZY UL. POTOCKIEJ 1 W WARSZAWIE Zleceniodawca: PAWEŁ TIEPŁOW Pracownia Projektowa ul.

Bardziej szczegółowo

3. Warunki hydrometeorologiczne

3. Warunki hydrometeorologiczne 3. WARUNKI HYDROMETEOROLOGICZNE Monitoring zjawisk meteorologicznych i hydrologicznych jest jednym z najważniejszych zadań realizowanych w ramach ZMŚP. Właściwe rozpoznanie warunków hydrometeorologicznych

Bardziej szczegółowo

Babiogórski Park Narodowy.

Babiogórski Park Narodowy. Babiogórski Park Narodowy. Lokalizacja punktów pomiarowych i wyniki badań. Na terenie Babiogórskiego Parku Narodowego zlokalizowano 3 punkty pomiarowe. Pomiary prowadzono od stycznia do grudnia 2005 roku.

Bardziej szczegółowo

METODY CHEMOMETRYCZNE W IDENTYFIKACJI ŹRÓDEŁ POCHODZENIA

METODY CHEMOMETRYCZNE W IDENTYFIKACJI ŹRÓDEŁ POCHODZENIA METODY CHEMOMETRYCZNE W IDENTYFIKACJI ŹRÓDEŁ POCHODZENIA AMFETAMINY Waldemar S. Krawczyk Centralne Laboratorium Kryminalistyczne Komendy Głównej Policji, Warszawa (praca obroniona na Wydziale Chemii Uniwersytetu

Bardziej szczegółowo

Obieg materii w skali zlewni rzecznej

Obieg materii w skali zlewni rzecznej WODY PODZIEMNE Wody podziemne stanowią nie tylko formę retencji wody w zlewni, ale równocześnie uczestniczą w procesach przemieszczania rozpuszczonej materii w zlewni. W ramach ZMŚP na Stacjach Bazowych

Bardziej szczegółowo

DOBOWE AMPLITUDY TEMPERATURY POWIETRZA W POLSCE I ICH ZALEŻNOŚĆ OD TYPÓW CYRKULACJI ATMOSFERYCZNEJ (1971-1995)

DOBOWE AMPLITUDY TEMPERATURY POWIETRZA W POLSCE I ICH ZALEŻNOŚĆ OD TYPÓW CYRKULACJI ATMOSFERYCZNEJ (1971-1995) Słupskie Prace Geograficzne 2 2005 Dariusz Baranowski Instytut Geografii Pomorska Akademia Pedagogiczna Słupsk DOBOWE AMPLITUDY TEMPERATURY POWIETRZA W POLSCE I ICH ZALEŻNOŚĆ OD TYPÓW CYRKULACJI ATMOSFERYCZNEJ

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9

SPIS TREŚCI GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9 GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9 I PLANETA ZIEMIA. ZIEMIA JAKO CZĘŚĆ WSZECHŚWIATA 1. Pierwotne wyobrażenia o kształcie Ziemi i ich ewolucja 11 2. Wszechświat. Układ Słoneczny 12 3. Ruch obrotowy Ziemi i jego konsekwencje

Bardziej szczegółowo

DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA. Temat: Kanalizacja sanitarna we wsiach Godzikowice, Ścinawa Polska, Ścinawa (gm. Oława)

DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA. Temat: Kanalizacja sanitarna we wsiach Godzikowice, Ścinawa Polska, Ścinawa (gm. Oława) G E O L badania geologiczne ul. Świeża 7a; 54-060 Wrocław NIP 894-172-74-83 tel./fax. (071) 351 38 83; tel. kom. (0601) 55 68 90 DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA PODŁOŻA GRUNTOWEGO Temat: Kanalizacja sanitarna

Bardziej szczegółowo

POIS.05.03.00-00-284/10

POIS.05.03.00-00-284/10 Walory krajobrazowe Małgorzata Strzyż Anna Świercz Piotr Czernecki Rafał Kozieł POIS.05.03.00-00-284/10 Plan ochrony Świętokrzyskiego Parku Narodowego i obszaru Natura 2000 Łysogóry na lata 2013-2033,

Bardziej szczegółowo

D O K U M E N T A C J A G E O T E C H N I C Z N A ( O P I N I A G E O T E C H N I C Z N A )

D O K U M E N T A C J A G E O T E C H N I C Z N A ( O P I N I A G E O T E C H N I C Z N A ) www.geodesign.pl geodesign@geodesign.pl 87-100 Toruń, ul. Rolnicza 8/13 GSM: 515170150 NIP: 764 208 46 11 REGON: 572 080 763 D O K U M E N T A C J A G E O T E C H N I C Z N A ( O P I N I A G E O T E C

Bardziej szczegółowo

WSTĘPNE ROZPOZNANIE WARUKÓW GRUNTOWO-WODNYCH DLA POTRZEB PLANOWANEGO CMENTARZA W MIEJSCOWOŚCI STAWIN (działka nr 22/1 )

WSTĘPNE ROZPOZNANIE WARUKÓW GRUNTOWO-WODNYCH DLA POTRZEB PLANOWANEGO CMENTARZA W MIEJSCOWOŚCI STAWIN (działka nr 22/1 ) WSTĘPNE ROZPOZNANIE WARUKÓW GRUNTOWO-WODNYCH DLA POTRZEB PLANOWANEGO CMENTARZA W MIEJSCOWOŚCI STAWIN (działka nr 22/1 ) Gmina: Powiat: Województwo: CHOSZCZNO CHOSZCZEŃSKI ZACHODNIOPOMORSKIE ZLECENIODAWCA:

Bardziej szczegółowo

Magdalena Jabłońska-Czapla Eligiusz Kowalski Jerzy Mazierski

Magdalena Jabłońska-Czapla Eligiusz Kowalski Jerzy Mazierski ROLA ZANIECZYSZCZEŃ PUNKTOWYCH W DYSTRYBUCJI WYBRANYCH METALI W ZBIORNIKU WODOCIĄGOWYM GOCZAŁKOWICE. Magdalena Jabłońska-Czapla Eligiusz Kowalski Jerzy Mazierski Instytut Podstaw Inżynierii Środowiska

Bardziej szczegółowo

Mapa obszarów zdegradowanych i podwyższonego zagrożenia naturalnego

Mapa obszarów zdegradowanych i podwyższonego zagrożenia naturalnego V Ogólnopolska konferencja samorządowa SAMORZĄD I GEOLOGIA WARSZAWA 26 LUTY 2008 Mapa obszarów zdegradowanych i podwyższonego zagrożenia naturalnego w skali 1:10 000 Państwowy Instytut Geologiczny Mapa

Bardziej szczegółowo

OPINIA GEOTECHNICZNA

OPINIA GEOTECHNICZNA PRZEDSIĘBIORSTWO USŁUG GEOLOGICZNYCH KIELKART 25-113 Kielce, ul. Starowapiennikowa 6 OPINIA GEOTECHNICZNA dla potrzeb budowy boiska o sztucznej nawierzchni w miejscowości Miedzierza, gmina Smyków Zleceniodawca:

Bardziej szczegółowo

Rodzaje i wielkości zanieczyszczeń lotniska powojskowego w miejscowości Krzywa. Prowadzona w południowej części lotniska gospodarka paliwami płynnymi

Rodzaje i wielkości zanieczyszczeń lotniska powojskowego w miejscowości Krzywa. Prowadzona w południowej części lotniska gospodarka paliwami płynnymi Rodzaje i wielkości zanieczyszczeń lotniska powojskowego w miejscowości Krzywa. Prowadzona w południowej części lotniska gospodarka paliwami płynnymi spowodowała znaczne skażenie gleb i wód podziemnych,

Bardziej szczegółowo

KRUSZYWA WAPIENNE ZASTOSOWANIE W PRODUKCJI BETONU TOWAROWEGO I ELEMENTÓW PREFABRYKOWANYCH

KRUSZYWA WAPIENNE ZASTOSOWANIE W PRODUKCJI BETONU TOWAROWEGO I ELEMENTÓW PREFABRYKOWANYCH KRUSZYWA WAPIENNE ZASTOSOWANIE W PRODUKCJI BETONU TOWAROWEGO I ELEMENTÓW PREFABRYKOWANYCH Marek Krajewski Instytut Badawczy Materiałów Budowlanych Sp. z o.o. 13 KRUSZYWA WAPIENNE I ICH JAKOŚĆ Kruszywo

Bardziej szczegółowo

Prof. zw. dr hab. Zdzisław M. Migaszewski

Prof. zw. dr hab. Zdzisław M. Migaszewski Kierownik Zakładu i Laboratorium Prof. zw. dr hab. Zdzisław M. Migaszewski Zespół: Dr hab. Agnieszka Gałuszka, Prof. UJK (z-ca kierownika) Dr Artur Michalik (adiunkt) Dr Sabina Dołęgowska (adiunkt) Mgr

Bardziej szczegółowo

WYKAZ METOD BADAWCZYCH w WBJ-2 (Pobieranie próbek) Metoda badawcza

WYKAZ METOD BADAWCZYCH w WBJ-2 (Pobieranie próbek) Metoda badawcza WYKAZ METOD BADAWCZYCH w WBJ-2 () L.p. Badany obiekt 1 Gazy odlotowe E) 2 Gazy odlotowe E) 3 Gazy odlotowe E) 4 Gazy odlotowe E) 5 Gazy odlotowe E) 6 Gazy odlotowe E) Oznaczany składnik lub parametr pyłu

Bardziej szczegółowo

POLITECHNIKA WROCŁAWSKA

POLITECHNIKA WROCŁAWSKA POLITECHNIKA WROCŁAWSKA Prace wykonane w ramach projektu: Opracowanie i atestacja nowych typów materiałów odniesienia niezbędnych do uzyskania akredytacji europejskiej przez polskie laboratoria zajmujące

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 432

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 432 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 432 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 13 Data wydania: 15 maja 2015 r. Nazwa i adres: AB 432 PRZEDSIĘBIORSTWO

Bardziej szczegółowo

Katarzyna Sawicka-Kapusta, Marta Zakrzewska

Katarzyna Sawicka-Kapusta, Marta Zakrzewska 6. SIARKA I METALE CIĘŻKIE W POROSTACH (D1) Podtytuł: "Ocena zanieczyszczeń powietrza na podstawie zawartości siarki i metali ciężkich w porostach w roku 2009 - okazy naturalne" Katarzyna Sawicka-Kapusta,

Bardziej szczegółowo

Ocena metodyki pobierania i preparatyki próbek do badań

Ocena metodyki pobierania i preparatyki próbek do badań Ocena metodyki pobierania i preparatyki próbek do badań Projekt nr CZ.3.22/1.2.00/12.03398 Ocena stężeń PAH i metali ciężkich na powierzchni hałdi obiektów przemysłowych Hodnocení koncentrací PAU a těžkých

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 950

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 950 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 950 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 5, Data wydania: 21 września 2012 r. Nazwa i adres INSTYTUT

Bardziej szczegółowo

Wiarygodna ocena zanieczyszczeń środowiska w akredytowanym laboratorium. zgodnie z systemem QSHE. (Quality, Safety, Health, Environment)

Wiarygodna ocena zanieczyszczeń środowiska w akredytowanym laboratorium. zgodnie z systemem QSHE. (Quality, Safety, Health, Environment) Wiarygodna ocena zanieczyszczeń środowiska w akredytowanym laboratorium zgodnie z systemem QSHE (Quality, Safety, Health, Environment QSHE System QSHE (Quality, Safety, Health, Environment to zintegrowane

Bardziej szczegółowo

D O K U M E N T A C J A G E O T E C H N I C Z N A ( O P I N I A G E O T E C H N I C Z N A )

D O K U M E N T A C J A G E O T E C H N I C Z N A ( O P I N I A G E O T E C H N I C Z N A ) www.geodesign.pl geodesign@geodesign.pl 87-100 Toruń, ul. Rolnicza 8/13 GSM: 515170150 NIP: 764 208 46 11 REGON: 572 080 763 D O K U M E N T A C J A G E O T E C H N I C Z N A ( O P I N I A G E O T E C

Bardziej szczegółowo

Zapis zmian hydrologicznych i klimatycznych w obszarach krasowych polski południowej na podstawie badań izotopowych

Zapis zmian hydrologicznych i klimatycznych w obszarach krasowych polski południowej na podstawie badań izotopowych Zapis zmian hydrologicznych i klimatycznych w obszarach krasowych polski południowej na podstawie badań izotopowych Piotr Bałdys Fizyka techniczna sem. IX Plan seminarium Wstęp Skład izotopowy węgla w

Bardziej szczegółowo

Operat zagospodarowania przestrzennego STREFA EKOTONOWA (wersja projektowa) V spotkanie konsultacyjne Bodzentyn, 02 czerwca 2014 r.

Operat zagospodarowania przestrzennego STREFA EKOTONOWA (wersja projektowa) V spotkanie konsultacyjne Bodzentyn, 02 czerwca 2014 r. Operat zagospodarowania przestrzennego STREFA EKOTONOWA (wersja projektowa) V spotkanie konsultacyjne Bodzentyn, 02 czerwca 2014 r. POIS.05.03.00-00-284/10 Plan ochrony Świętokrzyskiego Parku Narodowego

Bardziej szczegółowo

Kontrolowane spalanie odpadów komunalnych

Kontrolowane spalanie odpadów komunalnych Kontrolowane spalanie odpadów komunalnych Jerzy Oszczudłowski Instytut Chemii UJK Kielce e-mail: josz@ujk.edu.pl Alternatywne metody unieszkodliwiania odpadów komunalnych Chrzanów, 07-10-2010 r. 1 Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Geotermia w Gminie Olsztyn

Geotermia w Gminie Olsztyn Geotermia w Gminie Olsztyn Tomasz Kucharski Wójt Gminy Olsztyn Europejski Kongres Gospodarczy Katowice, 18 maja 2011 r. Gmina Olsztyn Gmina Olsztyn położona jest niespełna 10 km od Częstochowy. Zajmuje

Bardziej szczegółowo

Anna Michno. Góry Świętokrzyskie wędrówki geologiczne po najstarszych górach w Polsce

Anna Michno. Góry Świętokrzyskie wędrówki geologiczne po najstarszych górach w Polsce Anna Michno a.michno@geo.uj.edu.pl Góry Świętokrzyskie wędrówki geologiczne po najstarszych górach w Polsce Góry Świętokrzyskie położone są w centralnej części pasa Wyżyn Środkowopolskich. Według podziału

Bardziej szczegółowo

ROZKŁAD MATERIAŁU Z GEOGRAFII W KLASACH II i III LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO POZIOM ROZSZERZONY (2014-2016)

ROZKŁAD MATERIAŁU Z GEOGRAFII W KLASACH II i III LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO POZIOM ROZSZERZONY (2014-2016) ROZKŁAD MATERIAŁU Z GEOGRAFII W KLASACH II i III LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO POZIOM ROZSZERZONY (2014-2016) Malarz R., Więckowski M., Oblicza geografii, Wydawnictwo Nowa Era, Warszawa 2012 (numer dopuszczenia

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 799

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 799 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 799 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 8 Data wydania: 12 lipca 2012 r. Nazwa i adres AB 799 INSTYTUT

Bardziej szczegółowo

KRUSZYWO WAPIENNE DLA DROGOWNICTWA. Konrad Jabłoński. Seminarium SPW K. Jabłoński - Kielce, 12 maja 2005 r. 1

KRUSZYWO WAPIENNE DLA DROGOWNICTWA. Konrad Jabłoński. Seminarium SPW K. Jabłoński - Kielce, 12 maja 2005 r. 1 KRUSZYWO WAPIENNE DLA DROGOWNICTWA Konrad Jabłoński Seminarium SPW K. Jabłoński - Kielce, 12 maja 2005 r. 1 1. Stereotypy: Funkcjonujące stereotypy w odniesieniu do kruszyw wapiennych, to najczęściej:

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2011 GEOGRAFIA

EGZAMIN MATURALNY 2011 GEOGRAFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2011 GEOGRAFIA POZIOM PODSTAWOWY MAJ 2011 2 Egzamin maturalny z geografii poziom podstawowy Zadanie 1. (0 1) Obszar standardów Opis wymagań

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 13 lipca 2010 r. w sprawie komunalnych osadów ściekowych. (Dz. U. z dnia 29 lipca 2010 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 13 lipca 2010 r. w sprawie komunalnych osadów ściekowych. (Dz. U. z dnia 29 lipca 2010 r. Dz.U.10.137.924 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 13 lipca 2010 r. 2), 3) w sprawie komunalnych osadów ściekowych (Dz. U. z dnia 29 lipca 2010 r.) Na podstawie art. 43 ust. 7 ustawy z dnia 27

Bardziej szczegółowo

STAN WŁAŚCIWOŚCI AGROCHEMICZNYCH GLEB I ZANIECZYSZCZEŃ METALAMI CIĘŻKIMI GRUNTÓW NA UŻYTKACH ROLNYCH STAROSTWA POWIATOWEGO RACIBÓRZ W GMINIE NĘDZA

STAN WŁAŚCIWOŚCI AGROCHEMICZNYCH GLEB I ZANIECZYSZCZEŃ METALAMI CIĘŻKIMI GRUNTÓW NA UŻYTKACH ROLNYCH STAROSTWA POWIATOWEGO RACIBÓRZ W GMINIE NĘDZA STAN WŁAŚCIWOŚCI AGROCHEMICZNYCH GLEB I ZANIECZYSZCZEŃ METALAMI CIĘŻKIMI GRUNTÓW NA UŻYTKACH ROLNYCH STAROSTWA POWIATOWEGO RACIBÓRZ W GMINIE NĘDZA Opracowanie wyników i sprawozdania z wykonanych badań

Bardziej szczegółowo

Tworzymy innowacje Wykorzystanie ICT w badaniach i usługach

Tworzymy innowacje Wykorzystanie ICT w badaniach i usługach Tworzymy innowacje Wykorzystanie ICT w badaniach i usługach Katowice, 24 czerwca 2015 Rozbudowa infrastruktury informatycznej gromadzenia, przetwarzania i analizy danych środowiskowych Projekt współfinansowany

Bardziej szczegółowo

4. Depozycja atmosferyczna

4. Depozycja atmosferyczna 4. DEPOZYCJA ATMOSFERYCZNA Jednym z podstawowych czynników, które mają wpływ na obieg materii w geoekosystemie jest depozycja atmosferyczna. Powietrze ulega silnemu zanieczyszczeniu. Związki powodujące

Bardziej szczegółowo

ANEKS 2 Zalecane metody analiz chemicznych wody, pobieranie, przechowywanie i utrwalanie próbek

ANEKS 2 Zalecane metody analiz chemicznych wody, pobieranie, przechowywanie i utrwalanie próbek ANEKS 2 Zalecane metody analiz chemicznych wody, pobieranie, przechowywanie i utrwalanie próbek Tabela 1. Zalecane metody analiz chemicznych wody parametr metoda podstawowa metoda alternatywna ph metoda

Bardziej szczegółowo

CENNIK USŁUG ANALITYCZNYCH

CENNIK USŁUG ANALITYCZNYCH CENNIK USŁUG ANALITYCZNYCH I DZIAŁ KONTROLI JAKOŚCI WYKAZ CZYNNOŚCI Cena netto (PLN) Analiza kwasu siarkowego Przygotowanie próby, rejestracja, uśrednianie, wyrównanie temperatury 9,00 Oznaczenie zawartości

Bardziej szczegółowo

Nowe możliwości zastosowania kruszyw węglanowych w drogowych nawierzchniach z betonu cementowego oraz w betonach konstrukcyjnych

Nowe możliwości zastosowania kruszyw węglanowych w drogowych nawierzchniach z betonu cementowego oraz w betonach konstrukcyjnych Nowe możliwości zastosowania kruszyw węglanowych w drogowych nawierzchniach z betonu cementowego oraz w betonach konstrukcyjnych Danuta Bebłacz Instytut Badawczy Dróg i Mostów Piotr Różycki Stowarzyszenie

Bardziej szczegółowo

GEOWIERT. geotechniczna

GEOWIERT. geotechniczna Głuchołazy,pl.Zgody 1 budynek mieszkalny wielorodzinny GEOWIERT Usługi Geologiczne Rok założenia 1987r Adres: 45-521 Opole-Grudzice,ul.Borowskiego 7 Tel./fax (077) 454-83-42 Telefon komórkowy 0602 643071

Bardziej szczegółowo

Wykonanie: Koplin Małgorzata i Szmyt Konstancja Kl. 3 IM

Wykonanie: Koplin Małgorzata i Szmyt Konstancja Kl. 3 IM Wykonanie: Koplin Małgorzata i Szmyt Konstancja Kl. 3 IM Jest to obszar chroniony ze względu na swoje walory, głównie przyrodnicze. W Polsce obejmuje obszar wyróżniający się szczególnymi wartościami przyrodniczymi,

Bardziej szczegółowo

Rozdział 03. Ogólny opis gminy

Rozdział 03. Ogólny opis gminy ZZAAŁŁO ŻŻEENNIIAA DDO PPLLAANNUU ZZAAO PPAATTRRZZEENNIIAA W CCIIEEPPŁŁO,,, EENNEERRGIIĘĘ EELLEEKTTRRYYCCZZNNĄĄ II PPAALLIIWAA GAAZZOWEE MIIAASSTTAA DDĘĘBBIICCAA Rozdział 03 Ogólny opis gminy X-2796.03

Bardziej szczegółowo

Stan odżywienia drzewostanów na obszarze Sudetów i Beskidu Zachodniego

Stan odżywienia drzewostanów na obszarze Sudetów i Beskidu Zachodniego Stan odżywienia drzewostanów na obszarze Sudetów i Beskidu Zachodniego Józef Wójcik Samodzielna Pracownia Chemii Środowiska Leśnego Instytut Badawczy Leśnictwa Seminarium, Ustroń Jaszowiec, 27-28 lutego

Bardziej szczegółowo

Gmina Korfantów 48-317 Korfantów ul. Rynek 4. 1/Korfantów /12

Gmina Korfantów 48-317 Korfantów ul. Rynek 4. 1/Korfantów /12 Gmina Korfantów 48-317 Korfantów ul. Rynek 4 Dokumentacja geotechniczna z badań podłoża gruntowego 1/Korfantów /12 dla zaprojektowania boiska i obiektu kubaturowego na terenie działki 414 i 411/10 obręb

Bardziej szczegółowo

WYNIKI POMIARÓW JAKOŚCI WÓD PODZIEMNYCH W WOJEWÓDZTWIE ŚWIĘTOKRZYSKIM W ROKU 2007

WYNIKI POMIARÓW JAKOŚCI WÓD PODZIEMNYCH W WOJEWÓDZTWIE ŚWIĘTOKRZYSKIM W ROKU 2007 WYNIKI POMIARÓW JAKOŚCI WÓD PODZIEMNYCH W WOJEWÓDZTWIE ŚWIĘTOKRZYSKIM W ROKU 2007 Spis treści: 1. Wstęp 2. Sieć punktów monitoringu 3. Zakres badań 4. Klasyfikacja wyników badań 5. Podsumowanie Spis tabel:

Bardziej szczegółowo

Wójt Gminy Kwilcz ZMIANA STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY KWILCZ

Wójt Gminy Kwilcz ZMIANA STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY KWILCZ Załącznik nr 1 Wójt Gminy Kwilcz ZMIANA STUDIUM UWARUNKOWAŃ I KIERUNKÓW ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO GMINY KWILCZ DLA CZĘŚCI TERENU W MIEJSCOWOŚCI CHUDOBCZYCE (tekst i rysunek zmiany studium) Kwilcz,

Bardziej szczegółowo

Sterowanie jakości. cią w laboratorium problem widziany okiem audytora technicznego

Sterowanie jakości. cią w laboratorium problem widziany okiem audytora technicznego Sterowanie jakości cią w laboratorium problem widziany okiem audytora technicznego Ewa Bulska Piotr Pasławski W treści normy PN-EN ISO/IEC 17025:2005 zawarto następujące zalecenia dotyczące sterowania

Bardziej szczegółowo

DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA

DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA GEOTEST Andrzej Swat ul. Noakowskiego 6e 87-800 Włocławek telefon +48 54 234 91 17 faks +48 54 232 04 08 email info@geotest.com.pl www geotest.com.pl NIP 888-172-88-80 REGON 910330345 DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA

Bardziej szczegółowo

OPINIA GEOTECHNICZNA pod kanalizację w ul. Żurawiej w SULECHOWIE

OPINIA GEOTECHNICZNA pod kanalizację w ul. Żurawiej w SULECHOWIE Pracownia Projektowa GEOEKO dr Andrzej Kraiński Na rynku od 1986 P Dane firmy: Dane kontaktowe: adres: Drzonków, ul. Rotowa 18, adres: Zielona Góra, 66-004 Racula ul. Morelowa 29/5 NIP: 929-101-99-76 tel.:

Bardziej szczegółowo

Towaroznawstwo artykułów przemysłowych

Towaroznawstwo artykułów przemysłowych Towaroznawstwo artykułów przemysłowych Towaroznawstwo Tomasz Poskrobko Przemysł produkcja materialna, polegająca na wytwarzaniu wyrobów w sposób masowy, przy użyciu urządzeń mechanicznych, Towary przemysłowe

Bardziej szczegółowo

AKTUALIZACJA PROJEKTU ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE DLA MIASTA KATOWICE. Charakterystyka miasta

AKTUALIZACJA PROJEKTU ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE DLA MIASTA KATOWICE. Charakterystyka miasta AKTUALIZACJA PROJEKTU ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE DLA MIASTA KATOWICE Część 03 Charakterystyka miasta Katowice W-880.03 2/9 SPIS TREŚCI 3.1 Źródła informacji

Bardziej szczegółowo

Kielce, sierpień 2007 r.

Kielce, sierpień 2007 r. Określenie warunków gruntowo wodnych podłoŝa projektowanego wodociągu Nida 2000 Etap II dla wsi Boronice, Chruszczyna Wielka, Chruszczyna Mała, Dalechowice, Donatkowice, Góry Sieradzkie, Krzyszkowice,

Bardziej szczegółowo

6. OCHRONA POWIERZCHNI ZIEMI

6. OCHRONA POWIERZCHNI ZIEMI 6. OCHRONA POWIERZCHNI ZIEMI Główne czynniki mające wpływ na powierzchnię ziemi to m.in. mechaniczne niszczenie pokrywy glebowej wskutek procesów urbanizacji, działalności górniczej i niewłaściwie prowadzonych

Bardziej szczegółowo

DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA

DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA w związku z remontem drogi leśnej w leśnictwach Śliwnik oraz Leszno Górne Opracowanie: dr Agnieszka Gontaszewska upr. geol. V-1532, VII-1451 Świdnica, maj 2012 Dokumentacja geotechniczna...

Bardziej szczegółowo

Niepubliczne Liceum Ogólnokształcące nr 81 SGH TEST EGZAMINACYJNY 2014 r. Zadania egzaminacyjne GEOGRAFIA wersja B kod ucznia...

Niepubliczne Liceum Ogólnokształcące nr 81 SGH TEST EGZAMINACYJNY 2014 r. Zadania egzaminacyjne GEOGRAFIA wersja B kod ucznia... Niepubliczne Liceum Ogólnokształcące nr 81 SGH TEST EGZAMINACYJNY 2014 r. Zadania egzaminacyjne GEOGRAFIA wersja B kod ucznia... Zadanie 1 (1 pkt) Podkreśl nazwę miejscowości, w której najwcześniej jest

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie materiałów odniesienia

Zastosowanie materiałów odniesienia STOSOWANIE MATERIAŁÓW ODNIESIENIA W PRAKTYCE LABORATORYJNEJ 1 Piotr KONIECZKA Katedra Chemii Analitycznej Wydział Chemiczny Politechnika Gdańska ul. G. Narutowicza 11/1 80-33 GDAŃSK e-mail:piotr.konieczka@pg.gda.pl

Bardziej szczegółowo

Metoda pracy: Praca z mapą, praca z tekstem (analiza opisu wybranych parków narodowych), rozmowa dydaktyczna.

Metoda pracy: Praca z mapą, praca z tekstem (analiza opisu wybranych parków narodowych), rozmowa dydaktyczna. Scenariusz lekcji I. Cele lekcji 1) Wiadomości Uczeń: a) wymienia nazwy polskich parków narodowych; definiuje pojęcia: park narodowy, park krajobrazowy, rezerwat; b) zna symbole poszczególnych parków narodowych;

Bardziej szczegółowo

Udział Polski w atmosferycznym transporcie zanieczyszczeń powietrza na obszarze Europy

Udział Polski w atmosferycznym transporcie zanieczyszczeń powietrza na obszarze Europy Udział Polski w atmosferycznym transporcie zanieczyszczeń powietrza na obszarze Europy Anna Degórska Instytut Ochrony Środowiska Państwowy Instytut Badawczy Przykład wykorzystania narzędzi opracowanych

Bardziej szczegółowo

KARTA DOKUMENTACYJNA GEOSTANOWISKA

KARTA DOKUMENTACYJNA GEOSTANOWISKA Informacje ogólne Numer KDG: 2316 1. Nazwa obiektu: Wąwóz lessowy Jedliczny Dół w Turzyńcu 2. Typ obiektu geostanowiska: elementy rzeźby - formy denudacyjne 3. Współrzędne (WGS84): Długość: 50 38' 09,180

Bardziej szczegółowo

KONKURS GEOGRAFICZNY ZAWODY SZKOLNE Listopad 2009

KONKURS GEOGRAFICZNY ZAWODY SZKOLNE Listopad 2009 Na rozwiązanie zadań masz 60 minut. Czytaj uważnie polecenia, pisz czytelnie. Powodzenia! KONKURS GEOGRAFICZNY ZAWODY SZKOLNE Listopad 2009 Zadanie 1. (0-2) Dopisz nazwę nauki geograficznej do opisu, wybierając

Bardziej szczegółowo

Badania biegłości w zakresie oznaczania składników mineralnych w paszach metodą AAS przykłady wykorzystania wyników

Badania biegłości w zakresie oznaczania składników mineralnych w paszach metodą AAS przykłady wykorzystania wyników Waldemar Korol, Grażyna Bielecka, Jolanta Rubaj, Sławomir Walczyński Instytut Zootechniki PIB, Krajowe Laboratorium Pasz w Lublinie Badania biegłości w zakresie oznaczania składników mineralnych w paszach

Bardziej szczegółowo

Identyfikacja źródeł emisji pyłu przy pomocy radioaktywnego izotopu ołowiu 210 Pb

Identyfikacja źródeł emisji pyłu przy pomocy radioaktywnego izotopu ołowiu 210 Pb Identyfikacja źródeł emisji pyłu przy pomocy radioaktywnego izotopu ołowiu 210 Pb Grant KBN nr 3 T09D 025 29 Metoda oceny udziału dużych źródeł energetycznych w poziomie stężeń pyłu z wykorzystaniem naturalnych

Bardziej szczegółowo

Emisja i wskaźniki emisji zanieczyszczeń powietrza dla celów monitoringu stanu jakości powietrza oraz POP (wybrane zagadnienia)

Emisja i wskaźniki emisji zanieczyszczeń powietrza dla celów monitoringu stanu jakości powietrza oraz POP (wybrane zagadnienia) Emisja i wskaźniki emisji zanieczyszczeń powietrza dla celów monitoringu stanu jakości powietrza oraz POP (wybrane zagadnienia) Aleksander Warchałowski Katarzyna Bebkiewicz Warszawa, wrzesień 2011 WPROWADZENIE

Bardziej szczegółowo

Opinia określająca warunki geotechniczne. pod budowę nowej nawierzchni drogi. w miejscowości Leboszowice, w woj. śląskim

Opinia określająca warunki geotechniczne. pod budowę nowej nawierzchni drogi. w miejscowości Leboszowice, w woj. śląskim GGS-PROJEKT Pracowania geologii i ochrony środowiska ul. Narutowicza 3, 41-503 Chorzów www.ggsprojekt.pl ggsprojekt@ggsprojekt.pl NIP: 498 022 62 63 tel.: 794 966 609 698 957 789 Opinia określająca warunki

Bardziej szczegółowo

Tematy prac magisterskich zgłoszonych do realizacji w roku akademickim 2015/2016 przez Katedrę Ochrony Środowiska

Tematy prac magisterskich zgłoszonych do realizacji w roku akademickim 2015/2016 przez Katedrę Ochrony Środowiska Tematy prac magisterskich zgłoszonych do realizacji w roku akademickim 2015/2016 przez Katedrę Ochrony Lp. Kierunek studiów stacjonarnych II stopnia 1. Ochrona 2. Ochrona 3. Ochrona 4. Ochrona 5. Ochrona

Bardziej szczegółowo

Warszawa- środowisko przyrodnicze Jak środowisko przyrodnicze determinowało rozwój miasta? Agnieszka Chrząstowska-Wachtel

Warszawa- środowisko przyrodnicze Jak środowisko przyrodnicze determinowało rozwój miasta? Agnieszka Chrząstowska-Wachtel Warszawa- środowisko przyrodnicze Jak środowisko przyrodnicze determinowało rozwój miasta? Agnieszka Chrząstowska-Wachtel http://www.varsovia.pl/varsovia/ - Co już wiemy? Gdzie leży Warszawa? http://www.batorz.gmina.pl/img/zdjecia/_big/eu_location_pol.png&imgrefurl

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 325

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 325 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 325 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 14, Data wydania: 24 kwietnia 2015 r. Nazwa i adres: AB 325

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 25 lutego 2015 r. Poz. 257 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 6 lutego 2015 r. w sprawie komunalnych osadów ściekowych

Warszawa, dnia 25 lutego 2015 r. Poz. 257 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 6 lutego 2015 r. w sprawie komunalnych osadów ściekowych DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 25 lutego 2015 r. Poz. 257 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ŚRODOWISKA 1) z dnia 6 lutego 2015 r. 2), 3) w sprawie komunalnych osadów ściekowych Na podstawie

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XLVI/313/2014 RADY MIEJSKIEJ W GRODZISKU WIELKOPOLSKIM. z dnia 28 sierpnia 2014 r.

UCHWAŁA NR XLVI/313/2014 RADY MIEJSKIEJ W GRODZISKU WIELKOPOLSKIM. z dnia 28 sierpnia 2014 r. UCHWAŁA NR XLVI/313/2014 RADY MIEJSKIEJ W GRODZISKU WIELKOPOLSKIM z dnia 28 sierpnia 2014 r. w sprawie zmiany studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego Gminy Grodzisk Wielkopolski

Bardziej szczegółowo

KONKURS GEOGRAFICZNY ZAWODY SZKOLNE Listopad 2010

KONKURS GEOGRAFICZNY ZAWODY SZKOLNE Listopad 2010 Na rozwiązanie zadań przeznacza się 90 minut. Uważnie czytaj polecenia, pisz czytelnie. Powodzenia! KONKURS GEOGRAFICZNY ZAWODY SZKOLNE Listopad 2010 Zadanie 1. (0 1) Podane skale uporządkuj od największej

Bardziej szczegółowo

ZAWARTOŚĆ Cd, Pb, Zn i Cu W GLEBACH WYBRANYCH PARKÓW MIEJSKICH KRAKOWA. CONTENTS OF Cd, Pb, Zn AND Cu IN SOIL OF SELECTED PARKS OF CITY OF KRAKóW

ZAWARTOŚĆ Cd, Pb, Zn i Cu W GLEBACH WYBRANYCH PARKÓW MIEJSKICH KRAKOWA. CONTENTS OF Cd, Pb, Zn AND Cu IN SOIL OF SELECTED PARKS OF CITY OF KRAKóW Ochrona Środowiska i Zasobów Naturalnych nr 53, 2012 r. Artur Szwalec*, Paweł Mundała* ZAWARTOŚĆ Cd, Pb, Zn i Cu W GLEBACH WYBRANYCH PARKÓW MIEJSKICH KRAKOWA CONTENTS OF Cd, Pb, Zn AND Cu IN SOIL OF SELECTED

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z geografii dla uczniów klasy III I semestr podręcznik Planeta Nowa 3

Wymagania edukacyjne z geografii dla uczniów klasy III I semestr podręcznik Planeta Nowa 3 Wymagania edukacyjne z geografii dla uczniów klasy III I semestr podręcznik Planeta Nowa 3 Na ocenę dostateczną uczeń powinien opanować następujące zagadnienia z działów: 1. Środowisko przyrodnicze Polski

Bardziej szczegółowo

Cyfrowe dane geologiczne PIG-PIB

Cyfrowe dane geologiczne PIG-PIB Cyfrowe dane geologiczne PIG-PIB Wojciech Paciura, Olimpia Kozłowska Państwowa Służba Hydrologiczna Państwowa Służba Geologiczna PSG+PSH+PIB=Instytut 1919 2014 Geologia nie jedną ma twarz Geologia podstawowa,

Bardziej szczegółowo

1. WSTĘP... 3 2. ZAKRES WYKONANYCH PRAC... 3

1. WSTĘP... 3 2. ZAKRES WYKONANYCH PRAC... 3 2 SPIS TREŚCI 1. WSTĘP... 3 2. ZAKRES WYKONANYCH PRAC... 3 2.1 Prace terenowe...3 2.2 Prace laboratoryjne...4 2.3 Prace kameralne...4 3. BUDOWA GEOLOGICZNA I WARUNKI WODNE... 4 4. CHARAKTERYSTYKA GEOTECHNICZNA

Bardziej szczegółowo

Pochodzenie wód podziemnych

Pochodzenie wód podziemnych Wody podziemne Woda podziemna - to woda zmagazynowana w wolnych przestrzeniach skał zalegających poniżej powierzchni Ziemi. Stanowią jeden z bardzo istotnych elementów obiegu wody w przyrodzie. Pochodzenie

Bardziej szczegółowo

Karta zgłoszenia tematu pracy dyplomowej

Karta zgłoszenia tematu pracy dyplomowej Dzienne magisterskie Dzienne inżynierskie dr hab. inż. Andrzej Bluszcz, prof. Pol. Śl. opiekun pracy: dr inż. Jarosław Sikorski Określenie szybkości sedymentacji osadów metodą ołowiu 210 Pb z wykorzystaniem

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1539

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1539 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1539 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 1 Data wydania: 10 października 2014 r. Nazwa i adres ARQUES

Bardziej szczegółowo

Badanie stanu fizycznego zanieczyszczenia wód w gminie Raba Wyżna.

Badanie stanu fizycznego zanieczyszczenia wód w gminie Raba Wyżna. Badanie stanu fizycznego zanieczyszczenia wód w gminie Raba Wyżna. Zanieczyszczenie wód - niekorzystne zmiany właściwości fizycznych, chemicznych i bakteriologicznych wody spowodowane wprowadzaniem w nadmiarze

Bardziej szczegółowo

Opole, dnia 16 maja 2013 r. Poz. 1156 ROZPORZĄDZENIE NR 3/2013 DYREKTORA REGIONALNEGO ZARZĄDU GOSPODARKI WODNEJ WE WROCŁAWIU. z dnia 9 maja 2013 r.

Opole, dnia 16 maja 2013 r. Poz. 1156 ROZPORZĄDZENIE NR 3/2013 DYREKTORA REGIONALNEGO ZARZĄDU GOSPODARKI WODNEJ WE WROCŁAWIU. z dnia 9 maja 2013 r. DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA OPOLSKIEGO Opole, dnia 16 maja 2013 r. Poz. 1156 ROZPORZĄDZENIE NR 3/2013 DYREKTORA REGIONALNEGO ZARZĄDU GOSPODARKI WODNEJ WE WROCŁAWIU z dnia 9 maja 2013 r. w sprawie ustanowienia

Bardziej szczegółowo

dolina U-kształtna wody płynące fale morskie

dolina U-kształtna wody płynące fale morskie Rzeźba powierzchni Ziemi poziom podstawowy i rozszerzony Zadanie 1. (2 pkt) Uzupełnij tabelę. Czynnik rzeźbotwórczy Proces rzeźbotwórczy Przykład wytworzonej przez czynnik i procesformy rzeźby erozja dolina

Bardziej szczegółowo

Odnawialne źródła energii a ochrona środowiska. Janina Kawałczewska

Odnawialne źródła energii a ochrona środowiska. Janina Kawałczewska Odnawialne źródła energii a ochrona środowiska Janina Kawałczewska 1. Wykorzystanie OZE jako przeciwdziałanie zmianom klimatu. OZE jak przeciwwaga dla surowców energetycznych (nieodnawialne źródła energii),

Bardziej szczegółowo

Opinia geotechniczna dla działek zlokalizowanych przy ul. Kolejowej w Konstancinie-Jeziornie

Opinia geotechniczna dla działek zlokalizowanych przy ul. Kolejowej w Konstancinie-Jeziornie Strona1 Opinia geotechniczna dla działek zlokalizowanych przy ul. Kolejowej w Konstancinie-Jeziornie Obręb 01-14, dz.ew. 130/2, 129/2, 127/2, 126/2, 125/2, 144, 136/2, 136/1 Obręb 01-23, dz.ew. 9/1, 9/2,

Bardziej szczegółowo

GeoPlus Badania Geologiczne i Geotechniczne. Dr Piotr Zawrzykraj 02-775 Warszawa, ul. Alternatywy 5 m. 81, tel. 0-605-678-464, www.geoplus.com.

GeoPlus Badania Geologiczne i Geotechniczne. Dr Piotr Zawrzykraj 02-775 Warszawa, ul. Alternatywy 5 m. 81, tel. 0-605-678-464, www.geoplus.com. GeoPlus Badania Geologiczne i Geotechniczne Dr Piotr Zawrzykraj 02-775 Warszawa, ul. Alternatywy 5 m. 81, tel. 0-605-678-464, www.geoplus.com.pl NIP 658-170-30-24, REGON 141437785 e-mail: Piotr.Zawrzykraj@uw.edu.pl,

Bardziej szczegółowo

Ostateczna postać długotrwałych zmian w określonych warunkach klimatyczno-geologicznych to:

Ostateczna postać długotrwałych zmian w określonych warunkach klimatyczno-geologicznych to: WYDZIAŁ: GEOLOGII, GEOFIZYKI I OCHRONY ŚRODOWISKA KIERUNEK STUDIÓW: OCHRONA ŚRODOWISKA RODZAJ STUDIÓW: STACJONARNE I STOPNIA ROK AKADEMICKI 2014/2015 WYKAZ PRZEDMIOTÓW EGZAMINACYJNYCH: I. Ekologia II.

Bardziej szczegółowo

Chemia stosowana, odpady i zarządzanie chemikaliami

Chemia stosowana, odpady i zarządzanie chemikaliami Uniwersytet Warszawski Wydział Chemii Chemia stosowana, odpady i zarządzanie chemikaliami Prowadzący: dr Elżbieta Megiel Plan wykładów Data Zagadnienia 7.03 Chemia stosowana 14.03 Zielona chemia 21.03

Bardziej szczegółowo

Zasada działania jest podobna do pracy lodówki. Z jej wnętrza, wypompowywuje się ciepło i oddaje do otoczenia.

Zasada działania jest podobna do pracy lodówki. Z jej wnętrza, wypompowywuje się ciepło i oddaje do otoczenia. Pompy ciepła Zasada działania pompy ciepła polega na pozyskiwaniu ciepła ze środowiska ( wody, gruntu i powietrza) i przekazywaniu go do odbiorcy jako ciepło grzewcze. Ciepło pobrane z otoczenia sprężane

Bardziej szczegółowo

Prezentacja dobrych praktyk w zakresie systemów gromadzenia odpadów i wytwarzania paliwa z odpadów

Prezentacja dobrych praktyk w zakresie systemów gromadzenia odpadów i wytwarzania paliwa z odpadów Prezentacja dobrych praktyk w zakresie systemów gromadzenia odpadów i wytwarzania paliwa z odpadów Józef Mokrzycki Prezes Zarządu Mo-BRUK S.A. Warszawa, 14 listopada 2012 Odpady komunalne wytwarzane w

Bardziej szczegółowo

1. Wstęp. 1.1 Dane ogólne. 1.2 Cel projektowanych prac. 1.3 Zapotrzebowanie na wodę, wymagania odnośnie jej jakości, przeznaczenie wody

1. Wstęp. 1.1 Dane ogólne. 1.2 Cel projektowanych prac. 1.3 Zapotrzebowanie na wodę, wymagania odnośnie jej jakości, przeznaczenie wody 1 1. Wstęp 1.1 Dane ogólne Zleceniodawcą opracowania projektu prac geologicznych jest Urząd Gminy w Rytrze, z/s 33-343 Rytro 265. 1.2 Cel projektowanych prac Celem projektowanych prac jest poszukiwanie,

Bardziej szczegółowo

OPIS TECHNICZNY. dz. bud. nr 1076, 731/14, 731/17, 829/3, 829/7, 391/23, 391/25 ZIELONA GÓRA, UL. OSIEDLE ŚLĄSKIE. 1. Dane ogólne

OPIS TECHNICZNY. dz. bud. nr 1076, 731/14, 731/17, 829/3, 829/7, 391/23, 391/25 ZIELONA GÓRA, UL. OSIEDLE ŚLĄSKIE. 1. Dane ogólne OPIS TECHNICZNY DO PROJEKTU MAKRONIWELCJI POD BUDOWĘ DRÓG DOJAZDOWYCH, PARKINGU, CHODNIKÓW I UKSZTAŁTOWANIE TERENU PRZY BUDYNKACH MIESZKALNYCH WIELORODZINNYCH Z USŁUGAMI ZDROWIA dz. bud. nr 1076, 731/14,

Bardziej szczegółowo

IDstoria i zadania stacji chemiczno-rolniczvch w Polsce 13 podejmowanych przez rzad decyzji dotyczacych wielkosci produkcji nawozów oraz ich dystrybucji.. W latach szescdziesiatych, obok badan zakwaszenia

Bardziej szczegółowo

Ministerstwo Środowiska, ul. Wawelska 52/54 00-922 Warszawa. OŚ-2a. badań powietrza, wód i gleb oraz gospodarki odpadami.

Ministerstwo Środowiska, ul. Wawelska 52/54 00-922 Warszawa. OŚ-2a. badań powietrza, wód i gleb oraz gospodarki odpadami. Ministerstwo Środowiska, ul. Wawelska 52/54 00-922 Warszawa Nazwa i adres jednostki sprawozdawczej OŚ-2a Sprawozdanie z działalności Inspekcji Ochrony Środowiska w zakresie badań powietrza, wód i gleb

Bardziej szczegółowo