Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach. Wydział Matematyczno-Przyrodniczy. Instytut Chemii. Zakład Geochemii i Ochrony Środowiska

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach. Wydział Matematyczno-Przyrodniczy. Instytut Chemii. Zakład Geochemii i Ochrony Środowiska"

Transkrypt

1 1 Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach Wydział Matematyczno-Przyrodniczy Instytut Chemii Zakład Geochemii i Ochrony Środowiska Ocena stopnia zanieczyszczenia kompleksów leśnych w granicach administracyjnych miasta Kielce na podstawie oznaczeń zawartości pierwiastków śladowych w gatunku mchu Pleurozium schreberi Zleceniodawca: Wydział Ochrony Środowiska Urzędu Miasta Kielce Kierownik tematu: Prof. zw. dr hab. Zdzisław M. Migaszewski Wykonawcy: Dr Sabina Dołęgowska Prof. UJK dr hab. Agnieszka Gałuszka Dr Artur Michalik Mgr Anna Radzimowska Kielce, październik 2011

2 2 Spis treści Wstęp 3 1. Charakterystyka przyrodnicza obszaru badań Lokalizacja Budowa geologiczna i rzeźba terenu Zagospodarowanie terenu Lasy Gleby Infrastruktura gospodarcza Ochrona przyrody i dziedzictwa geologicznego Metodyka badań Badania terenowe Przygotowanie próbek Analizy chemiczne Wyniki Dyskusja Asocjacje geochemiczne pierwiastków śladowych Rozmieszczenie przestrzenne pierwiastków śladowych Potencjalne źródła zanieczyszczeń Wnioski 43 Bibliografia 44

3 3 Wstęp Temat badawczy: Ocena stopnia zanieczyszczenia kompleksów leśnych w granicach administracyjnych miasta Kielce na podstawie oznaczeń zawartości pierwiastków śladowych w gatunku mchu Pleurozium schreberi zrealizowano na podstawie zlecenia Wydziału Ochrony Środowiska Urzędu Miasta Kielce (nr W/WU/37/OŚ/11/UM/784 z dnia r.). Głównym celem badań była ocena bioindykacyjna stanu środowiska w dwóch kompleksach leśnych: (1) zachodniej części Pasma Kadzielniańsko-Białogońskiego (w dalszej części opracowania określanego jako Pasmo Białogońskie) i (2) Gór Posłowickich, ograniczających odpowiednio od strony północnej i południowej Dolinę Białogońską. Wymienione elementy geomorfologiczne są położone w zachodniej i południowozachodniej części Kielc. Niniejszą ocenę wykonano w oparciu o wyniki oznaczeń wybranych pierwiastków śladowych (As, Ba, Cd, Co, Cr, Cu, Fe, Mn, Mo, Ni, Pb, Sr, V, Zn, Ce, La) w plechach mchu Pleurozium schreberi oraz w glebach podpoziomu detrytyczno-epihumusowego (Ofh) lub w przypadku jego nieobecności podpoziomu ściółki (Ol) i leżącego poniżej poziomu przejściowego próchniczno-eluwialnego (AE) lub próchniczno-eluwialno-iluwialnego (AEB). Obszar badań jest poddany wyjątkowo silnej antropopresji ze strony rozwiniętej zabudowy komunalnej, stanowiącej źródło niekontrolowanej niskiej emisji pochodzącej głównie z palenisk domowych, jak również z transportu kołowego (drogi krajowe Kielce- Kraków i Kielce-Częstochowa) i kolejowego oraz z kilku zakładów przemysłowych i usługowych. Należy też podkreślić, że kompleksy leśne w granicach administracyjnych Kielc są dewastowane przez zbyt intensywną wycinkę drzew oraz częste przejazdy motocyklistów uprawiających motocross. Sytuację tą pogarsza również fakt, że Dolina Białogońska charakteryzuje się specyficznymi warunkami topograficznymi i klimatycznymi. Na obszarze tym występują częste inwersje temperatur, polegające na gromadzeniu się cięższych i zimnych mas powietrza w strefie przygruntowej, co wraz z zanikiem prądów konwekcyjnych przy bezwietrznej pogodzie, sprzyja wzrostowi stężenia zanieczyszczeń, szczególnie w sezonie zimowym. Należy podkreślić, że wymienione kompleksy leśne pełnią też ważną rolę rekreacyjno-turystyczną dla mieszkańców miasta Kielce i z tego też względu nie bez znaczenia jest znajomość stopnia zanieczyszczenia ich środowiska przyrodniczego.

4 4 Badania bioindykacyjne przy użyciu mchów zostały zapoczątkowane pod koniec lat 60. XX wieku przez Rühlinga i Tylera (1968, 1970, 1973). Ta klasa mszaków uważana jest obecnie za jeden z najlepszych biowskaźników zanieczyszczeń powietrza metalami śladowymi (ciężkimi) i wielopierścieniowymi węglowodorami aromatycznymi (m.in. Grodzińska, 1978; Knulst i in., 1995; Äyräs M. i in., 1997; Onianwa, 2001; Reimann i in., 2006; Migaszewski i in., 2009). Dotychczasowe badania bioindykacyjne prowadzone przez autorów na obszarze Gór Świętokrzyskich wykazały, że dwa najbardziej rozpowszechnione gatunki mchów Pleurozium schreberi i Hylocomium splendens nie różnią się znacznie właściwościami bioakumulacyjnymi, z tym, że pierwszy z wymienionych gatunków wykazuje większy zasięg (Gałuszka, 2007; Migaszewski i in., 2009). Badania gleb ujawniły z kolei, że podpoziom Ofh, z uwagi na naturalną zdolność akumulacji wielu pierwiastków (w tym metali ciężkich), może być też wykorzystany do geoindykacyjnej oceny stanu środowiska przyrodniczego (Migaszewski, Gałuszka, 2008; Dołęgowska, Migaszewski, 2010). Połączenie oznaczeń pierwiastków śladowych w mchach i glebach daje możliwość zbadania interakcji geochemicznych zachodzących między tymi dwoma elementami środowiska. Badania geochemiczne zostały wykonane w Zakładzie Geochemii i Ochrony Środowiska, Instytutu Chemii, Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. Wykonane oznaczenia zawartości pierwiastków śladowych w plechach mchu P. schreberi i górnych poziomów gleb będą stanowić poziom odniesienia dla dalszych badań w ramach wieloletniego monitoringu zanieczyszczeń metalami śladowymi (ciężkimi) na terenie kompleksów leśnych miasta Kielce.

5 5 1. Charakterystyka przyrodnicza obszaru badań 1.1. Lokalizacja Obszar badań obejmował dwa izolowane kompleksy leśne położone w granicach administracyjnych miasta Kielce, w jego części zachodniej i południowo-zachodniej. Występują one w obrębie dwóch równoleżnikowo rozciągających się ciągów wzniesień: Pasma Kadzielniańsko-Białogońskiego i położonych na południe Gór Posłowickich, przedzielonych Doliną Białogońską (ryc. 1). Przez jej centralną część przepływa ze wschodu na zachód Silnica, stanowiąc wraz z Sufragańcem lewobrzeżny dopływ Bobrzy. Pod względem fizyczno-geograficznym obszar badań jest położony w obrębie dwóch mikroregionów: zachodniej części zróżnicowanego morfologicznie Padołu Kielecko- Łagowskiego (Pasmo Kadzielniańsko-Białogońskie) i zachodniej części Pasma Dymińskiego (Góry Posłowickie) (Kondracki, 2002). Ryc. 1. Lokalizacja kompleksów leśnych w Paśmie Białogońskim (p. 1-5) i w Górach Posłowickich (p. 6-20). Punkt kontrolny (0) jest położony w Rezerwacie przyrody Sufraganiec 1.2. Budowa geologiczna i rzeźba terenu Rzeźba terenu jest ściśle związana z budową geologiczną obszaru badań (ryc. 2). Pod względem geologicznym wchodzi on w skład synklinorium kielecko-łagowskiego o

6 plejstocen 6 rozciągłości WNW-ESE, złożonego z szeregu synklin i antyklin. Jądra synklin są wypełnione wapieniami, dolomitami, marglami i łupkami marglistymi dewonu środkowego i górnego oraz łupkami ilastymi i krzemionkowymi z wkładkami mułowców i piaskowców karbonu dolnego. Z kolei w jądrach antyklin występują piaskowce kwarcytyczne (kwarcytowe) i kwarcyty z wkładkami mułowców i łupków ilastych dewonu dolnego. N KOSTOMŁOTY WIŚNIÓWKA HERBY PIASKI KIELCE KARCZÓWKA DOMASZOWICE BARWINEK BARANÓWEK WIETRZNIA 1 km kambr - łupki, kwarcyty, piaskowce i mułowce ordowik - łu pki i piaskowce sylur - łupki dewon - pi askowce, kwarcyty, łupki, margle, wapien ie, dol omity, margle, wapienie, łupki pe rm - zlepieńce, margle, wapienie trias - piaskowce, iłowce, mułowce piaski, żwiry gl ina zwałowa gliny piaszczysto-ilaste gliny ilaste z piaskowcami lessy i lessy piaszczyste pi aski i mułki iły i muły piaski rzeczne holocen - piaski, muły rzeczne Ryc. 2. Budowa geologiczna obszaru badań (Mapa geologiczna 1:50 000, 1973) Wapienie rafowe i skaliste (pelitowe) franu (dolnego piętra dewonu górnego) i żywetu (górnego piętra dewonu środkowego) oraz piaskowce kwarcytyczne dewonu

7 7 dolnego są bardziej odporne na wietrzenie i tworzą kilka równoleżnikowych wzgórz przecinających miasto, w tym w jego centralnej części wapienne Pasmo Kadzielniańsko- Białogońskie, obejmujące szereg wzniesień (od wschodu): Wietrznia, Psie Górki, Kadzielnia, Karczówka (335 m n.p.m.), Dalnia (310 m n.p.m.), Grabina (308 m n.p.m.), Brusznia (310 m n.p.m.), Marmurek, Stokowa (295 m n.p.m.). W rejonie Karczówki występują miejscami wychodnie zlepieńców węglanowych permu górnego (cechsztynu). Obniżenia między wymienionymi pasmami są wypełnione miękkimi osadami marglistołupkowymi famenu (górnego piętra dewonu górnego) w części południowej Kielc lub osadami ilastymi i ilasto-krzemionkowymi karbonu dolnego w północnej części miasta. Odmienną budowę geologiczną wykazują Góry Posłowickie, które wraz z najwyższą górą Biesak (381 m n.p.m.) wchodzą w skład antyklinorium chęcińsko-klimontowskiego. Wymieniona jednostka geologiczna jest zbudowana z silnie zaburzonych łupków ilastych z przewarstwieniami piaskowców i mułowców, miejscami z wkładkami tufitów kambru dolnego, ordowiku i syluru. W rezerwacie przyrody Biesak-Białogon obserwuje się nasunięcie warstw kambru dolnego na warstwy ordowiku dolnego (ryc. 3). A B Kambr Ordowik Ryc. 3. Rezerwat Biesak-Białogon: A) Odsłonięcie piaskowców ordowiku dolnego; (B) nasunięcie dolnokambryjskich mułowców, piaskowców i łupków ilastych na piaskowce dolnoordowickie Wymienione skały paleozoiczne są na znacznym obszarze pokryte osadami plejstoceńskimi i holoceńskimi, obejmującymi zwydmione piaski fluwioglacjalne i polodowcowe gliny zwałowe. W korycie Silnicy występują mady rzeczne.

8 Zagospodarowanie terenu Lasy Najbardziej zwarty kompleks leśny, obejmujący powierzchnię kilku kilometrów kwadratowych występuje w Górach Posłowickich. W partiach szczytowych dominuje las bukowo-jodłowy (ryc. 4A) a u podnóża wzniesień na wydmach bór sosnowy (ryc. 4B). Mniejsze kompleksy leśne z przewagą buka i sosny występują również w zachodniej części Pasma Kadzielniańsko-Białogońskiego (od Góry Karczówki do Stokowej) (ryc. 5). Obszary bezleśne obejmują polany i nieużytki, miejscami pola uprawne, parki i ogródki działkowe. Mchy dwóch pospolitych gatunków P. schreberi i H. splendens dominują w siedliskach borów sosnowych (ryc. 6), gdzie tworzą najbardziej zwarte pokrywy Gleby W partiach szczytowych Pasma Dymińskiego przeważają gleby inicjalne i brunatne rozwinięte na zwietrzelinie piaskowców, mułowców i łupków ilastych, natomiast w Paśmie Karczówkowsko-Kadzielniańskim odpowiednio rędziny brunatne związane genetycznie z wapieniami. W partiach brzeżnych dominują gleby rdzawe i bielicowordzawe utworzone na zwydmionych piaskach fluwioglacjalnych, miejscami gleby brunatne występujące na izolowanych płatach glin polodowcowych. A B Ryc. 4. Góry Posłowickie: (A) Bór bukowo-jodłowy i (B) Bór sosnowy porastający wydmy

9 9 A B Ryc. 5. Pasmo Kadzielniańsko-Białogńskie: (A) Las bukowy na Karczówce z pozostałościami wyrobisk po eksploatacji galeny i (B) Bór sosnowy na Bruszni Hp Ps Ryc. 6. Dwa pospolite gatunki mchów: Hylocomium splendens (Hp) i Pleurozium schreberi (Ps)

10 Infrastruktura gospodarcza W Dolinie Białogońskiej jest zlokalizowane ujęcie komunalne wód pitnych dla południowej i centralnej części Kielc. Woda jest wydobywana z głównego dewońskiego poziomu wodonośnego, którego zwierciadło występuje na głębokości około m poniżej poziomu terenu. Obszar Doliny Białogońskiej jest poddany wyjątkowo silnej antropopresji ze strony rozwiniętej zabudowy mieszkaniowej, transportu samochodowego (drogi krajowe Kielce-Kraków 762 i Kielce-Częstochowa 761) i kolejowego, kilku zakładów przemysłowych (w tym Kieleckiej Fabryki Pomp Białogon S.A.) i usługowych oraz magazynów paliw płynnych. Wzdłuż linii kolejowej Kielce-Kraków przebiega też główny system kanalizacyjno-ściekowy miasta. Dodatkowe źródło zanieczyszczeń w sąsiadujących kompleksach leśnych, w których zlokalizowano większość stanowisk badawczych, stanowi zbyt intensywny wyrąb drzew (ryc. 7) i nielegalne przejazdy motocyklistów. Należy też podkreślić, że Dolina Białogońska charakteryzuje się specyficznymi warunkami topograficznymi (otoczona wzgórzami wchodzącymi w skład Pasma Dymińskiego i Pasma Kadzielniańsko-Białogońskiego) i klimatycznymi z częstymi inwersjami temperatur, szczególnie w okresie zimowym, co przy bezwietrznej pogodzie sprzyja akumulacji zanieczyszczeń w strefie przygruntowej. Ryc. 7. Polana po wyrębie drzew w centralnej części Gór Posłowickich

11 Ochrona przyrody i dziedzictwa geologicznego Na obszarze badań znajduje się rezerwat przyrody Biesak-Białogon, wchodzący w skład Chęcińsko-Kieleckiego Parku Krajobrazowego. Został on utworzony w miejscu dawnej eksploatacji złoża piaskowców dolnoordowickich. W nieczynnym kamieniołomie znajduje się zbiornik wodny oraz wychodnie piaskowców, mułowców i łupków ilastych kambru dolnego nasunięte na piaskowce ordowiku dolnego w czasie fałdowań kaledońskich (ryc. 3). W XV i XVI wieku Karczówka stanowiła centrum wydobycia rud ołowiu w Dolinie Białogońskiej i przyległej zachodniej części Pasma Kadzielniańsko-Białogońskiego (Dalni i Grabiny). Eksploatacja galeny prowadzona była do poziomu zwierciadła wód podziemnych. W rejonie tym zachowały się liczne wyrobiska po starych robotach górniczych w postaci rowów, szybików i sztolni, zlokalizowanych wzdłuż uskoków tektonicznych, przecinających formacje skalne o kierunku zbliżonym do północ-południe (ryc. 5). O skali wydobycia galeny świadczy też liczba samych sztolni ( szpar ) w Dolinie Białogońskiej, którą szacuje się na około 4000 (Kotański, 1968). W pobliżu północnych granic administracyjnych Kielc występuje rezerwat przyrody Sufraganiec, wchodzący w skład Podkieleckiego Obszaru Chronionego Krajobrazu. Jest to rezerwat ścisły, obejmujący las mieszany z jodłą oraz roślinami charakterystycznymi dla Gór Świętokrzyskich. Znajduje się w nim źródło, w sąsiedztwie którego zlokalizowano punkt kontrolny 0.

12 12 2. Metodyka badań 2.1. Badania terenowe Badania terenowe prowadzono w dniach maja 2011 roku przy słonecznej pogodzie i temperaturze około C. Ich zakres obejmował: 1.1. Wyznaczenie i opis 21 stanowisk badawczych wraz z ich lokalizacją GPS i dokumentacją fotograficzną (ryc. 1; zał. I, II, III): Rejon źródła w rezerwacie Sufraganiec 1 (stanowisko kontrolne 0); Pasmo Białogońskie 5 (stanowiska 1 5); Góry Posłowickie 15 (stanowiska 6 20) Pobranie 21 próbek mchów gatunku P. schreberi z 21 stanowisk badawczych Pobranie 42 próbek gleb z 21 stanowisk w tym: z podpoziomu ściółki (Ol) 2 próbki (stanowiska 5, 16); z podpoziomu detrytyczno-epihumusowego (Ofh) 19 próbek (stanowiska 0, 1 4, 6 15, 17 20); z poziomu przejściowego próchniczno-eluwialnego (AE) 19 próbek (stanowiska 0, 1, 6 20); z poziomu przejściowego próchniczno-eluwialno-iluwialnego (AEB) 4 próbki (stanowiska 2 5). Wybór stanowisk badawczych podyktowany był obecnością mchów P. schreberi. Ponieważ w badaniach biomonitoringowych pobiera się zawsze ten sam gatunek, dlatego też brak wystąpień P. schreberi w bezpośrednim sąsiedztwie źródła u podnóża Góry Kolejowej spowodowało przesunięcie stanowiska 18 (vide ryc. 2 w zał. I). Współrzędne geograficzne odpowiednich stanowisk badawczych zostały wyznaczone w oparciu o Global Position System (GPS) z dokładnością od ±4 do ±13 m przy użyciu przyrządu pomiarowego GPS 12XL GARMIN Olathe, KS, USA (zał. II). Współrzędne te były podstawą do naniesienia stanowisk badawczych na mapy Google (ryc. 1 i 2 w zał. I). Gleby i mchy pobierano zgodnie z wymogami norm PN-EN ISO/IEC i z wytycznymi OSWER Directive A, EPA 540/R-97/028, PB , biological (1997) i OSWER Directive , EPA 540/R-95/141, PB , soil (1995) w taki sposób, aby każda próbka była reprezentatywna dla badanego elementu środowiska przyrodniczego (mchu i gleby), homogeniczna, rzeczywista i wolna od zanieczyszczeń (Migaszewski, Gałuszka, 2007).

13 13 Próbki mchów (o średniej masie około 25 g każda) pobrano z powierzchni około kilku metrów kwadratowych w odległości 2-3 m od drzew celem uniknięcia wpływu zanieczyszczeń pochodzących ze spływów deszczu z korony i kory drzew. Pobierano tylko apikalne zielone części tkanek mchów (bez sporofitów i części martwych). Obce domieszki organiczne (korę, liście, gałązki, pajęczynę itp.) usuwano w trakcie prowadzenia prac terenowych. Próbki gleb (o masie około 1 kg każda) pobrano z wkopów zlokalizowanych w obrębie stanowisk mchów. Każda próbka gleby składała się z 5 podpróbek (próbek cząstkowych) pobranych w kwadracie o boku 1 m (Ramsey, 2002). Próbki gleb pobierano przy użyciu łopaty do gleb. Z pobranych próbek gleb usunięto wstępnie nadziarna, czyli okruchy skał o średnicy >2 mm, a w przypadku próbek z poziomów przejściowych AE i AEB dodatkowo obcy materiał organiczny (liście, korę, gałązki itp.). Z podpoziomów Ofh i Ol nie usuwano materiału organicznego. Próbki umieszczono w torebkach papierowych (mchy) i woreczkach polietylenowych (gleby), a następnie wysuszono w temperaturze pokojowej (około 18 C) w celu uniknięcia rozwoju pleśni. Pobrane próbki zostały przewiezione do Laboratorium Zakładu Geochemii i Ochrony Środowiska Instytutu Chemii Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach celem realizacji dalszych etapów badań Przygotowanie próbek Przygotowanie 63 próbek roślin i gleb do analiz chemicznych obejmowało następujące etapy: (1) Dokładne usunięcie zanieczyszczeń zewnętrznych, a w przypadku próbek mchów krótkie płukanie w wodzie zdejonizowanej celem usunięcia pyłów mineralnych i roślinnych. (2) Suszenie w temperaturze ok. 25 C. (3) Rozdrobnienie przy użyciu młynka agatowego Pulverisette 2 Fritsch (gleby) i odpowiednio młynka mechanicznego do roślin MF10 basic IKA WERKE (mchy). (4) Przesianie na wytrząsarce laboratoryjnej Analysette 3 Spartan do frakcji analitycznej <63 µm. (5) Roztwarzanie próbek (0,5 g) w 8 ml HNO 3 1:1 (mchy i gleby z podpoziomu Ofh (Ol)) z dodatkiem kilku kropel H 2 O 2 oraz w 8 ml wody królewskiej HCl-HNO 3 3:1 (gleby z poziomu AE (AEB)) w zamkniętym systemie mikrofalowym (MDS 81, CEM Co.), zgodnie z procedurą USEPA method 3050b.

14 Analizy chemiczne Oznaczenia zawartości 16 pierwiastków śladowych (As, Ba, Cd, Ce, Co, Cr, Cu, Fe, La, Mn, Mo, Ni, Pb, Sr, V, Zn) wykonano metodą spektrometrii mas z plazmą wzbudzoną indukcyjnie (LA-ICP-MS ELAN DRC II, Perkin Elmer). Celem zapewnienia kontroli jakości użyto dwóch certyfikowanych materiałów odniesienia: NIST 1575a Pine needle (dla mchów) i NIST 2710a Montana I Soil (dla gleb). Średni odzysk (average recovery) dla oznaczanych pierwiastków wyniósł około 80% dla roślin i 70% dla gleb a niepewność metody wyniosła ±20% i była typowa dla roślin i gleb. Statystykę sumaryczną wykonano przy użyciu Microsoft Office Excel 2007 a analizę korelacyjną i wiązkową przy użyciu programu STATISTICA Base software (StatSoft Inc).

15 15 3. Wyniki Wyniki analiz chemicznych mchów i gleb z poszczególnych stanowisk badawczych przedstawiono w załączniku IV. W tabelach 1-3 zestawiono podstawowe parametry statystyki sumarycznej (średnią geometryczną, odchylenie standardowe, medianę oraz zakres obserwowany) zawartości As, Ba, Cd, Ce, Co, Cr, Cu, Fe, La, Mn, Mo, Ni, Pb, Sr, V, Zn w mchach i glebach z kompleksów leśnych Pasma Białogońskiego i Gór Posłowickich (stanowiska 1-20). Z wyjątkiem molibdenu, pozostałe pierwiastki śladowe wykazują wyraźne wahania zawartości w zależności od lokalizacji stanowiska badawczego. Interesująco przedstawia się porównanie stopnia zróżnicowania koncentracji tych pierwiastków (wyrażonego wartością odchylenia standardowego) w mchach i glebach z wymienionych kompleksów leśnych (tab. 4 i 5). Najniższe zróżnicowanie ich zawartości wykazują mchy z Pasma Białogońskiego. W przypadku gleb relacje te są często odwrotne, np. w paśmie tym w porównaniu z Górami Posłowickimi wyższe zróżnicowanie ujawniają: (1) As, Co, Cr, Fe, Mo, Ni, Pb, V, Ce i La z podpoziomu Ofh (Ol) i (2) As, Cd, Co, Cr, Fe, Pb, Sr, V, Zn, Ce i La z poziomu AE (AEB). Większość pierwiastków wykazuje również wzrost zawartości i odchylenia standardowego ze wzrostem głębokości od mchów poprzez podpoziom Ofh (Ol) do poziomu AE (AEB). Podpoziom Ofh (Ol) charakteryzuje się wyraźnym wzbogaceniem w Fe i Zn i nieznacznym w Cd, Mo i Sr (tab. 1-3). Mchy z Gór Posłowickich są na ogół wzbogacone w pierwiastki śladowe w porównaniu z mchami z Pasma Białogońskiego. Z kolei gleby tego pasma ujawniają wyższe zawartości większości pierwiastków (tab. 4 i 5).

16 16 Tab. 1. Wyniki statystyki sumarycznej zawartości pierwiastków śladowych w mchach (P. schreberi) z obszaru badań (stan. 1 20) As Ba Cd Co Cr Cu Fe Mn Mo Ni Pb Sr V Zn Ce La Parametr ppm (mg/kg) ppb (µg/kg) Średnia geometryczna 0,35 10,86 0,97 0,11 8,69 6,73 367,50 134,72 0,01 2,41 8,05 14,84 4,57 25, Odchylenie standardowe 0,46 7,79 0,58 0,08 1,61 1,89 181,02 122,33 0,005 0,54 3,07 4,61 4,90 5, Mediana 0,29 9,76 1,07 0,10 9,42 6,24 336,42 142,62 0,01 2,65 7,30 13,49 3,87 24, Zawartość minimalna 0,20 6,86 0,36 0,06 2,67 3,86 243,2 56,73 0,01 0,96 5,77 10,59 2,47 17, Zawartość maksymalna 2,18 41,66 2,37 0,34 10,65 10, ,14 484,93 0,03 2,98 19,04 28,90 22,80 39, Tab. 2. Wyniki statystyki sumarycznej zawartości pierwiastków śladowych w podpoziomie glebowym Ofh (Ol) z obszaru badań (stan. 1 20) As Ba Cd Co Cr Cu Fe Mn Mo Ni Pb Sr V Zn Ce La Parametr ppm (mg/kg) ppb (µg/kg) Średnia geometryczna 2,44 71,17 1,98 0,41 13,55 8, ,19 389,13 0,10 15,88 7,12 33,85 25,74 315, Odchylenie standardowe 1,34 31,05 1,42 0,22 27,49 1, ,02 520,07 0,23 16,81 4,95 6,20 12,88 142, Mediana 2,28 70,14 1,97 0,39 10,88 9, ,29 296,85 0,07 11,98 6,91 34,60 23,96 296, Zawartość minimalna 1,27 32,41 0,40 0,21 5,44 4, ,23 131,96 0,04 7,88 3,44 22,99 14,76 168, Zawartość maksymalna 6,52 163,12 7,62 0,96 129,42 13, , ,90 0,98 67,15 20,10 45,35 64,31 774, Tab. 3. Wyniki statystyki sumarycznej zawartości pierwiastków śladowych w poziomie glebowym AE (AEB) z obszaru badań (stan. 1 20) As Ba Cd Co Cr Cu Fe Mn Mo Ni Pb Sr V Zn Ce La Parametr ppm (mg/kg) ppb (µg/kg) Średnia geometryczna 25,31 167,54 1,32 4,33 36,05 14, ,21 422,10 0,04 17,21 162,95 32,25 31,90 114, Odchylenie standardowe 5,01 379,62 0,76 3,22 10,74 5,64 370,02 642,30 0,01 14,83 104,57 6,10 6,50 66, Mediana 24,60 172,26 1,59 4,1 40,19 15, ,72 374,04 0,04 16,10 189,28 34,28 31,65 140, Zawartość minimalna 15,2 16,39 0,33 1,44 7,87 7,61 706,68 100,68 0,02 7,27 56,85 20,45 25,43 33, Zawartość maksymalna 33,6 1835,51 2,85 13,35 52,56 25, , ,78 0,07 75,88 502,63 43,19 61,82 262,

17 17 Tab. 4. Wyniki statystyki sumarycznej zawartości pierwiastków śladowych w mchach i glebach z Pasma Białogońskiego (stan. 1 5) Mchy (P. schreberi) As Ba Cd Co Cr Cu Fe Mn Mo Ni Pb Sr V Zn Ce La Parametr ppm (mg/kg) ppb (µg/kg) Średnia geometryczna 0,26 9,27 0,56 0,08 8,86 5,30 333,32 111,80 0,01 2,58 7,53 12,43 3,37 22, Odchylenie standardowe 0,09 2,88 0,32 0,02 0,76 1,28 111,42 42,53 0,01 0,28 2,26 2,28 1,50 4, Mediana 0,24 8,68 0,45 0,07 9,02 5,00 334,88 141,94 0,01 2,59 6,72 12,19 2,94 23, Zawartość minimalna 0,20 6,86 0,36 0,06 8,03 3,86 243,20 65,29 0,01 2,23 5,77 10,59 2,47 17, Zawartość maksymalna 0,42 13,44 1,10 0,12 9,61 7,23 501,20 159,91 0,01 2,88 11,03 16,23 6,19 27, Podpoziom glebowy Ofh (Ol) As Ba Cd Co Cr Cu Fe Mn Mo Ni Pb Sr V Zn Ce La Parametr ppm (mg/kg) ppb (µg/kg) Średnia geometryczna 2,94 69,51 1,38 0,59 31,31 9, ,45 377,96 0,24 32,42 8,50 30,85 33,17 287, Odchylenie standardowe 1,42 25,18 0,76 0,27 48,38 1, ,44 297,07 0,40 21,66 6,86 4,14 17,80 108, Mediana 3,38 76,79 1,64 0,55 21,40 10, ,91 298,60 0,14 28,67 7,17 29,87 34,21 348, Zawartość minimalna 1,27 36,85 0,40 0,31 13,40 8, ,74 163,81 0,08 16,91 3,96 25,79 15,30 168, Zawartość maksymalna 5,23 103,04 2,31 0,96 129,42 11, ,34 901,43 0,98 67,15 20,10 36,54 64,31 427, Poziom glebowy AEB/AE As Ba Cd Co Cr Cu Fe Mn Mo Ni Pb Sr V Zn Ce La Parametr ppm (mg/kg) ppb (µg/kg) Średnia geometryczna 25,96 115,14 1,42 7,65 31,73 22, ,61 691,16 0,04 24,36 221,18 29,21 45,28 130, Odchylenie standardowe 5,21 111,70 0,86 4,19 17,67 2,73 388,54 634,42 0,01 7,87 164,02 7,07 10,22 96, Mediana 24,64 188,54 1,75 8,45 42,73 23, ,64 748,18 0,04 27,18 269,51 30,36 44,03 156, Zawartość minimalna 20,38 16,39 0,45 4,30 7,87 19, ,13 274,25 0,04 15,51 56,85 20,45 33,56 33, Zawartość maksymalna 33,15 281,89 2,79 13,35 52,56 25, , ,73 0,07 34,05 502,63 39,02 61,82 250,

18 18 Tab. 5. Wyniki statystyki sumarycznej zawartości pierwiastków śladowych w mchach i glebach z Gór Posłowickich (stan. 6 20) Mchy (P. schreberi) As Ba Cd Co Cr Cu Fe Mn Mo Ni Pb Sr V Zn Ce La Parametr ppm (mg/kg) ppb (µg/kg) Średnia geometryczna 0,39 11,45 1,16 0,12 8,63 7,28 379,66 143,36 0,01 2,36 8,23 15,74 5,06 26, Odchylenie standardowe 0,52 8,77 0,56 0,08 1,84 1,81 199,99 137,04 0,01 0,60 3,34 4,87 5,48 5, Mediana 0,30 10,08 1,10 0,10 9,52 6,59 337,96 143,11 0,01 2,70 7,56 13,74 3,97 24, Zawartość minimalna 0,24 7,00 0,58 0,08 2,67 5,66 298, ,01 0,96 6,16 12,07 3,48 17, Zawartość maksymalna 2,18 41,66 2,37 0,34 10,65 10, ,14 484,93 0,03 2,98 19,04 28,90 22,80 39, Podpoziom glebowy Ofh (Ol) As Ba Cd Co Cr Cu Fe Mn Mo Ni Pb Sr V Zn Ce La Parametr ppm (mg/kg) ppb (µg/kg) Średnia geometryczna 2,30 71,72 2,23 0,37 10,25 8, ,03 392,93 0,07 12,51 6,71 34,92 23,65 326, Odchylenie standardowe 1,32 33,50 1,54 0,17 7,44 2,08 941,42 581,04 0,04 10,50 4,23 6,48 9,91 153, Mediana 2,01 63,50 1,99 0,32 9,70 8, ,44 290,40 0,07 10,57 6,65 35,46 22,03 289, Zawartość minimalna 1,28 32,41 1,32 0,21 5,44 4, ,23 131,96 0,04 7,88 3,44 22,99 14,76 190, Zawartość maksymalna 6,52 163,12 7,62 0,89 35,00 13, , ,90 0,21 48,74 19,11 45,35 55,01 774, Poziom glebowy AE As Ba Cd Co Cr Cu Fe Mn Mo Ni Pb Sr V Zn Ce La Parametr ppm (mg/kg) ppb (µg/kg) Średnia geometryczna 25,10 189,86 1,29 3,58 37,62 12, ,62 358,12 0,04 15,32 147,17 33,33 31,90 109, Odchylenie standardowe 5,12 434,12 0,76 1,87 8,19 4,15 253,22 650,28 0,01 16,36 59,82 5,67 6,50 55, Mediana 24,57 172,25 1,51 3,93 39,73 13, ,43 300,26 0,04 15,54 146,51 35,11 31,65 128, Zawartość minimalna 15,20 81,35 0,33 1,44 23,39 7,61 706,68 100,68 0,02 7,27 79,18 24,49 25,43 37, Zawartość maksymalna 33, ,51 2,85 8,21 50,89 21, , ,78 0,07 75,88 244,93 43,19 45,93 186,

19 19 4. Dyskusja 4.1. Asocjacje geochemiczne pierwiastków śladowych Celem stwierdzenia istnienia asocjacji geochemicznych pierwiastków śladowych wykonano analizę korelacyjną i wiązkową. W tabelach 6-8 przedstawiono współczynniki korelacji liniowej Pearsona (R 2 ) między poszczególnymi pierwiastkami śladowymi w mchach i glebach na poziomie ufności p <0,05. W kolorze czerwonym zaznaczono wartości współczynnika R 2 0,85, wykazującego najsilniejszą korelację. Powyższe zależności korelacyjne przedstawiono również w formie graficznej na rycinach W przypadku mchów najwyższą korelację stwierdzono między następującymi grupami pierwiastków śladowych (tab. 6): (1) As Co V Ce; (2) Ba Fe Pb; (3) Co V Ce; (4) V Ce. W badanych mchach najsilniejszą korelację (R 2 = 0,98) stwierdzono między dwoma pierwiastkami: As i V. Tab. 6. Współczynniki korelacji liniowej Pearsona (R 2 ) między pierwiastkami śladowymi w mchach (P. schreberi) (p 0,05) As Ba Cd Co Cr Cu Fe Mn Mo Ni Pb Sr V Zn Ce La As - 0,11 0,20 0,88 0,12 0,35 0,12 0,35 0,00 0,00 0,11 0,79 0,98 0,03 0,90 0,20 Ba - 0,53 0,35 0,56 0,42 0,92 0,49 0,04 0,00 0,92 0,27 0,17 0,55 0,36 0,09 Cd - 0,42 0,08 0,56 0,48 0,50 0,14 0,05 0,55 0,48 0,26 0,53 0,34 0,04 Co - 0,25 0,50 0,37 0,49 0,07 0,02 0,31 0,83 0,92 0,15 0,96 0,19 Cr - 0,17 0,58 0,36 0,02 0,00 0,46 0,09 0,17 0,19 0,32 0,05 Cu - 0,30 0,59 0,00 0,02 0,37 0,64 0,40 0,34 0,45 0,00 Fe - 0,35 0,11 0,01 0,85 0,22 0,19 0,58 0,38 0,12 Mn - 0,01 0,00 0,48 0,50 0,38 0,23 0,49 0,06 Mo - 0,69 0,01 0,00 0,00 0,10 0,01 0,00 Ni - 0,02 0,00 0,00 0,01 0,00 0,01 Pb - 0,27 0,16 0,53 0,35 0,23 Sr - 0,81 0,14 0,79 0,16 V - 0,05 0,94 0,20 Zn - 0,12 0,01 Ce - 0,26 La -

20 20 Ryc. 8. Graficzna prezentacja korelacji między pierwiastkami śladowymi w mchach (P. schreberi) W podpoziomie glebowym Ofh (Ol) najsilniejszą korelację wykazują trzy pary pierwiastków: As V, Cr Mo i Fe - Pb (tab. 7, ryc. 9). Tab. 7. Współczynniki korelacji liniowej Pearsona (R 2 ) między pierwiastkami śladowymi w podpoziomie glebowym Ofh (Ol) (p 0,05) As Ba Cd Co Cr Cu Fe Mn Mo Ni Pb Sr V Zn Ce La As - 0,46 0,38 0,64 0,19 0,48 0,56 0,19 0,05 0,03 0,44 0,17 0,88 0,35 0,09 0,18 Ba - 0,69 0,50 0,02 0,29 0,45 0,61 0,00 0,02 0,42 0,61 0,40 0,46 0,26 0,19 Cd - 0,24 0,01 0,31 0,32 0,56 0,08 0,01 0,36 0,41 0,21 0,66 0,04 0,04 Co - 0,23 0,38 0,59 0,28 0,10 0,10 0,55 0,08 0,77 0,21 0,44 0,28 Cr - 0,03 0,00 0,00 0,88 0,53 0,01 0,04 0,42 0,05 0,01 0,00 Cu - 0,45 0,09 0,00 0,02 0,59 0,17 0,38 0,56 0,04 0,00 Fe - 0,25 0,04 0,00 0,85 0,23 0,44 0,48 0,31 0,36 Mn - 0,02 0,04 0,17 0,17 0,14 0,27 0,25 0,14 Mo - 0,69 0,06 0,11 0,19 0,12 0,00 0,03 Ni - 0,01 0,04 0,10 0,04 0,00 0,01 Pb - 0,25 0,32 0,52 0,26 0,24 Sr - 0,08 0,49 0,04 0,07 V - 0,18 0,16 0,15 Zn - 0,01 0,00 Ce - 0,48 La -

21 21 Ryc. 9. Graficzna prezentacja korelacji między pierwiastkami śladowymi w podpoziomie Ofh (Ol) W poziomie glebowym AE (AEB) stwierdzono najsilniejszą korelację tylko dla dwóch par pierwiastków: Fe V i Ce La (tab. 8, ryc. 10). Tab. 8. Współczynniki korelacji liniowej Pearsona (R 2 ) między pierwiastkami śladowymi w poziomie glebowym AE (AEB) (p 0,05) As Ba Cd Co Cr Cu Fe Mn Mo Ni Pb Sr V Zn Ce La As - 0,01 0,07 0,03 0,00 0,08 0,18 0,00 0,42 0,03 0,07 0,23 0,34 0,03 0,04 0,06 Ba - 0,02 0,00 0,00 0,00 0,02 0,02 0,00 0,01 0,04 0,09 0,00 0,02 0,02 0,01 Cd - 0,10 0,10 0,17 0,06 0,14 0,11 0,01 0,25 0,30 0,05 0,52 0,18 0,18 Co - 0,00 0,34 0,66 0,46 0,00 0,03 0,09 0,01 0,67 0,14 0,04 0,06 Cr - 0,02 0,00 0,01 0,00 0,01 0,32 0,11 0,02 0,49 0,01 0,00 Cu - 0,41 0,01 0,08 0,00 0,46 0,01 0,27 0,22 0,00 0,01 Fe - 0,12 0,01 0,03 0,07 0,01 0,85 0,12 0,07 0,10 Mn - 0,00 0,00 0,05 0,00 0,18 0,20 0,06 0,04 Mo - 0,04 0,12 0,18 0,07 0,10 0,02 0,02 Ni - 0,00 0,01 0,00 0,00 0,00 0,00 Pb - 0,11 0,03 0,44 0,00 0,00 Sr - 0,00 0,14 0,18 0,17 V - 0,08 0,02 0,04 Zn - 0,01 0,00 Ce - 0,98 La -

22 22 Ryc. 10. Graficzna prezentacja korelacji między pierwiastkami śladowymi w poziomie AE (AEB) Z powyższej analizy korelacyjnej wynika, że liczba pierwiastków śladowych wykazujących najsilniejsze korelacje maleje w głąb profilu od mchów poprzez podpoziom Ofh (Ol) do poziomu AE (AEB). Dodatkowo, w poziomie AE (AEB) stwierdzono korelację między dwoma typowymi pierwiastkami geogenicznymi: Ce and La (R 2 = 0,98). Wyniki te wskazują na decydujący wpływ zanieczyszczeń atmosferycznych na chemizm mchów. Inną metodą wyznaczania korelacji między pierwiastkami jest analiza wiązkowa (cluster analysis), która jest jedną z technik graficznej prezentacji wyników analizy odległości obiektów w wielowymiarowej przestrzeni zmiennych objaśniających. Jest ona również metodą kontrolną dla analizy korelacyjnej. Wyniki analizy wiązkowej potwierdziły rozkład współczynników korelacji w mchach i glebach. W mchach występują dwie wyraźne wiązki pierwiastków dla odległości między obiektami (D link /D max 100) <20: (1) As, V, Co, Ce oraz (2) Ba, Pb, Fe. Mniej wyraźną wiązkę obejmującą As, V, Co, Ce, Sr, Cu, Mn, Cd, Ba, Pb, Fe, Zn stwierdzono dla odległości (D link /D max 100) <50 (ryc. 11). W glebach podpoziomu Ofh (Ol) występują trzy wiązki pierwiastków dla odległości (D link /D max 100) <50: (1) As, V, (2) Fe, Pb i (3) Cr, Mo (ryc. 12). Z kolei w glebach poziomu AE (AEB) pojawiają się dwie wiązki pierwiastków dla odległości (D link /D max 100) <50: (1) Co, Fe, V i (2) Ce, La (ryc. 13).

23 23 Ryc. 11. Analiza wiązkowa dla pierwiastków śladowych w mchach (P. schreberi) Ryc. 12. Analiza wiązkowa dla pierwiastków śladowych w podpoziomie Ofh (Ol)

24 24 Ryc. 13. Analiza wiązkowa dla pierwiastków śladowych w poziomie AE (AEB) 4.2. Rozmieszczenie przestrzenne pierwiastków śladowych Wyniki analiz chemicznych wskazują na nierównomierne rozmieszczone pierwiastków śladowych w obrębie dwóch badanych kompleksów leśnych. Analiza wiązkowa wykazała związek statystyczny 15 stanowisk badawczych dla odległości między obiektami (D link /D max 100) <32 oraz dla 17 stanowisk badawczych dla odległości (D link /D max 100) <42 (ryc. 14). Tak dość równomierny rozkład świadczy o wpływie zanieczyszczeń atmosferycznych na środowisko przyrodnicze badanego obszaru. Brak lub niewielki związek statystyczny w przypadku stanowisk 3, 14, 20 może wskazywać na interakcje geochemiczne zachodzące między zanieczyszczeniami, rzeźbą terenu i stopniem zagęszczenia drzewostanu. W przypadku podpoziomu glebowego Ofh (Ol) stwierdzono wiązkę 16 stanowisk (z wyjątkiem 2, 5, 11, 16) dla odległości między obiektami (D link /D max 100) <52, natomiast dla poziomu AE (AEB) zarejestrowano wiązkę 17 stanowisk (z wyjątkiem 5, 9, 13) dla odległości (D link /D max 100) <42 (ryc. 15, 16). Z porównania wiązek stanowisk dla Ofh (Ol) i AE (AEB) wynika, że w tym ostatnim poziomie zaznacza się nieco większy wpływ podłoża skalnego na rozkład przestrzenny pierwiastków śladowych. Zagadnienie to wymaga jednak dalszych szczegółowych badań.

25 Rozkład przestrzenny pierwiastków śladowych w dwóch kompleksach leśnych ilustrują też ryciny Ryc. 14. Analiza wiązkowa dla stanowisk badawczych w mchach Ryc. 15. Analiza wiązkowa dla stanowisk badawczych w podpoziomie Ofh (Ol)

26 26 Ryc. 16. Analiza wiązkowa dla stanowisk badawczych w poziomie AE (AEB) W Paśmie Białogońskim stwierdzono zróżnicowane zawartości pierwiastków w następujących elementach środowiska przyrodniczego (ryc ): Mchy: wzrost zawartości As, Cd, Ba, Pb, Fe, Zn, Ce, La na stanowiskach w południowej części pasma (3-5), w tym najwyższe zawartości na stanowisku 5. Podpoziom glebowy Ofh (Ol): wzrost zawartości Ni na stanowiskach 2 i 5, Fe i Zn na stanowiskach 1, 3 i 4, Mn, Ce i La na stanowisku 3. Poziom glebowy AEB (AE): podwyższone zawartości Pb na stanowisku 3, Ni, Fe i Mn na stanowiskach 3-5, Ce i La na stanowiskach 3 i 6; najwyższe zawartości zarejestrowano na stanowisku 3. W Górach Posłowickich zanotowano wyraźnie wyższe i zróżnicowane zawartości pierwiastków w następujących elementach środowiska przyrodniczego (ryc ): Mchy: As na stanowiskach 14 i 20, Cd na stanowiskach 14-16, Ba, Pb, Fe i Mn na stanowisku 14, Zn na stanowiskach 8, 9, 14-16, Ce i La na stanowisku 14; Podpoziom glebowy Ofh (Ol): Ni na stanowisku 16, Mn i Zn na stanowisku 14, Ce na stanowisku 15 a La na stanowisku 11. Poziom glebowy AE: Ni na stanowisku 9, Ba na stanowisku 13, Mn na stanowiskach 14 i 16; Ce i La wykazują dość równomierny rozkład przestrzenny.

27 27 Ryc. 17. Rozkład przestrzenny As, Cd, Co i Ni w mchach (P. schreberi) z Pasma Białogońskiego Ryc. 18. Rozkład przestrzenny Ba, Cu, Pb i Zn w mchach (P. schreberi) z Pasma Białogońskiego

28 28 Ryc. 19. Rozkład przestrzenny Fe i Mn w mchach (P. schreberi) z Pasma Białogońskiego Ryc. 20. Rozkład przestrzenny Ce i La w mchach (P. schreberi) z Pasma Białogońskiego

29 29 Ryc. 21. Rozkład przestrzenny As, Cd, Co i Ni w podpoziomie glebowym Ofh (Ol) z Pasma Białogońskiego Ryc. 22. Rozkład przestrzenny Ba, Cu, Pb i Zn w podpoziomie glebowym Ofh (Ol) z Pasma Białogońskiego

30 30 Ryc. 23. Rozkład przestrzenny Fe i Mn w podpoziomie glebowym Ofh (Ol) z Pasma Białogońskiego Ryc. 24. Rozkład przestrzenny Ce i La w podpoziomie glebowym Ofh (Ol) z Pasma Białogońskiego

31 31 Ryc. 25. Rozkład przestrzenny As, Cd, Co i Ni w poziomie glebowym AEB (AE) z Pasma Białogońskiego Ryc. 26. Rozkład przestrzenny Ba, Cu, Pb i Zn w poziomie glebowym AEB (AE) z Pasma Białogońskiego

32 32 Ryc. 27. Rozkład przestrzenny Fe i Mn w poziomie glebowym AEB (AE) z Pasma Białogońskiego Ryc. 28. Rozkład przestrzenny Ce i La w poziomie glebowym AEB (AE) z Pasma Białogońskiego

33 33 Ryc. 29. Rozkład przestrzenny As, Cd, Co i Ni w mchach (P. schreberi) z Gór Posłowickich Ryc. 30. Rozkład przestrzenny Ba, Cu, Pb i Zn w mchach (P. schreberi) z Gór Posłowickich

34 34 Ryc. 31. Rozkład przestrzenny Fe i Mn w mchach (P. schreberi) z Gór Posłowickich Ryc. 32. Rozkład przestrzenny Ce i La w mchach (P. schreberi) z Gór Posłowickich

35 35 Ryc. 33. Rozkład przestrzenny As, Cd, Co i Ni w podpoziomie glebowym Ofh (Ol) z Gór Posłowickich Ryc. 34. Rozkład przestrzenny Ba, Cu, Pb i Zn w podpoziomie glebowym Ofh (Ol) z Gór Posłowickich

36 36 Ryc. 35. Rozkład przestrzenny Fe i Mn w podpoziomie glebowym Ofh (Ol) z Gór Posłowickich Ryc. 36. Rozkład przestrzenny Ce i La w podpoziomie glebowym Ofh (Ol) z Gór Posłowickich

37 37 Ryc. 37. Rozkład przestrzenny As, Cd, Co i Ni w poziomie glebowym AE z Gór Posłowickich Ryc. 38. Rozkład przestrzenny Ba, Cu, Pb i Zn w poziomie glebowym AE z Gór Posłowickich

38 38 Ryc. 39. Rozkład przestrzenny Fe i Mn w poziomie glebowym AE z Gór Posłowickich Ryc. 40. Rozkład przestrzenny Ce i La w poziomie glebowym AE z Gór Posłowickich

39 Potencjalne źródła zanieczyszczeń Głównym źródłem zanieczyszczeń atmosferycznych jest spalanie węgla w kotłach i piecach przemysłowych oraz paleniskach domowych. Węgle są źródłem takich pierwiastków śladowych, jak np. As, Ag, B, Ba, Be, Cd, Cl, Co, Cr, Cu, F, Ga, Ge, Hf, Hg, Li, Mn, Mo, Ni, Pb, Ra, Rb, Sb, Sn, Sr, Se, V i Zn w zakresie zawartosci od 0,01 do 0,001% (Zajusz-Zubek, Konieczyński, 2003). W tabeli 9 przedstawiono zakresy zawartości pierwiastków śladowych w węglach z 20 kopalń Górnośląskiego Zagłębia Węglowego. Tab. 9. Zakresy zawartości pierwiastków śladowych w węglach GZW (Zajusz-Zubek, Konieczyński, 2003) Pierwiastek Zawartości w ppm (mg/kg) Ag 0 2 As 0 82 Ba ,5 Be 7 26 Cd 0 18 Co Cr ,5 Cu ,5 Mn 311,5 1186,5 Mo 0 7 Ni 82,5 359 Pb V Zn Hg* 0,1 0,23 *w węglu Innym ważnym źródłem zanieczyszczeń atmosferycznych jest też transport samochodowy. Jest on źródłem emisji pyłów i aerozoli, pochodzących ze ścierania i korozji części metalowych pojazdów, ścierania opon i nawierzchni asfaltowych, korozji akumulatorów samochodowych, odprysków lakierów i farb oraz niecałkowitego spalania benzyny i oleju napędowego. Wymienione formy chemiczne są nośnikami wielu pierwiastków sladowych, jak np. Cr, Cu, Fe, Mo, Ni, Pb, Pt, Rd, V, W i Zn (Suchara i in., 2007). W Paśmie Białogońskim podwyższone zawartości większości pierwiastków śladowych w mchach notuje się w jego południowej i południowo-wschodniej części

40 40 (stanowiska 3-5), przylegającej bezpośrednio do Doliny Białogońskiej. Najniższe zawartości pierwiastków śladowych stwierdzono natomiast w części północnej i północnozachodniej pasma (stanowiska 1 i 2). Taki rozkład przestrzenny wyklucza większy wpływ zanieczyszczeń transgranicznych pochodzących z sektora zachodniego i południowozachodniego Polski oraz z Elektrociepłowni Kielce S.A. oraz wskazuje na decydujący wpływ tzw. niskiej emisji zanieczyszczeń pochodzących głównie z domów jednorodzinnych i częściowo z dróg krajowych: Kielce-Kraków 762 i i Kielce- Częstochowa 761, zlokalizowanych w Dolinie Białogońskiej. Przebieg równoleżnikowy grzbietu Pasma Białogońskiego powoduje, że zanieczyszczenia z tych źródeł nie docierają do stanowisk 1 i 2, znajdujących się po stronie zawietrznej. Na obecnym etapie badań trudno jest jednak określić wpływ zanieczyszczeń pochodzących z Kieleckiej Fabryki Pomp Białogon S.A., choć wydaje się on być znikomy z uwagi na spalanie w procesach technologicznych koksu, który w porównaniu z węglem kamiennym, zawiera znacznie mniej pierwiastków śladowych. W bardziej rozległym kompleksie leśnym Gór Posłowickich rozkład przestrzenny pierwiastków śladowych jest bardziej złożony z uwagi na nakładanie się zanieczyszczeń pochodzących z różnych źródeł: z Doliny Białogońskiej od strony północnej, ze zwartej zabudowy dzielnicy Barwinek od strony wschodniej oraz z uprzemysłowionego sektora południowego Cementowni Nowiny Sp. z o.o. i Zakładu Przemysłu Wapienniczego Trzuskawica S.A. Te dwa ostatnie obiekty przemysłowe są prawdopodobnie źródłem Ba, Cd, Fe, Mn, Pb i Zn oraz Ce i La, których podwyższone zawartości notuje się w mchach z południowej części Gór Posłowickich. Dodatkowym trudnym do uchwycenia mobilnym źródłem zanieczyszczeń i stresu środowiska przyrodniczego w omawianych kompleksie leśnym są częste przejazdy motocyklistów uprawiających treningi motocrossowe. Niewyjaśniona pozostaje też wysoka zawartość Ce i La w mchach ze stanowiska 20. Nie stwierdzono znaczących korelacji (R 2 0,85) dla zawartości Ce, La, Fe i Mn czyli pierwiastków uważanych powszechnie za geogeniczne, między P. schreberi a poziomem glebowym AE (AEB). Współczynniki R 2 wynoszą odpowiednio: dla Fe i La = 0,01, Ce = 0,06 a dla Mn = 0,40, co świadczy głównie o antropogenicznym pochodzeniu pierwiastków śladowych w mchach. Przy interpretacji rozkładu przestrzennego pierwiastków śladowych w mchach, należy też uwzględnić fakt, że Góry Posłowickie charakteryzują się bardziej złożoną rzeźbą terenu w porównaniu z Pasmem Białogońskim. W ich skład wchodzą dwa równoległe grzbiety z licznymi bocznymi rozgałęzieniami. Dodatkowo, obszar ten

41 41 wyróżnia się zmiennym zagęszczeniem drzewostanu i obecnością licznych przesiek i polan, których ilość wzrasta w wyniku intensywnej wycinki w ostatnich kilkunastu latach. Wymienione czynniki topograficzne wraz ze zmiennym zagęszczeniem koron drzew oraz róża wiatrów mają decydujący wpływ na przestrzenny rozkład zanieczyszczeń na badanym obszarze. Zawartości oznaczonych pierwiastków śladowych w mchu gatunku P. schreberi z Pasma Białogońskiego i Gór Posłowickich oraz stanowiska kontrolnego w Rezerwacie przyrody Sufraganiec nie odbiegają w zasadzie od zawartości tych pierwiastków w różnych gatunkach mchów z innych obszarów Europy i Polski (tab. 10). W mchu P. schreberi z obszaru Kielc zanotowano jedynie podwyższoną zawartość Cd, Cr i V. Zagadnienie to wymaga jednak dalszych szczegółowych badań.

42 42 Tab. 10. Porównanie zawartości pierwiastków śladowych w mchach (Pleurozium schreberi) na podstawie badań z Polski i ze świata Pierwiastek As Ba Cd Co Cr Cu Fe Mn Mo Ni Pb Sr V Zn Ce La Obszar badań (autor) ppm (mg/kg) Finlandia (Poikolainen i in., 2004) 0,19 0,12 1,25 4, ,83 3,4 1,4 28,8 Francja (Galsomiès i in., 1999) 0,4 3, ,7 34 Norwegia (Berg, Steinnes, 1997) 0,28 24,40 0,21 0,92 1,16 16, ,110 21,90 8,1 9,1 2,3 40,0 0,60 0,29 Obszar Morza Barentsa (Halleraker i in., 1998) 0,12 18,50 0,07 0,40 0,59 4, ,051 2,81 2,6 10,9 1,2 23,6 <0,70 Obszar Morza Barentsa (Reimann i in., 2001) 0,19 21,00 0,13 0,28 0,99 4, ,079 2,16 4,11 11,0 2,3 34,4 Obszar Morza Barentsa (Caritat de i in., 2001) 21, ,6 0,66 Republika Czech (Sucharová, Suchara, 2004) 0,32 21,40 0,28 0,38 2,11 6, ,162 2,09 6,7 9,7 1,7 39,0 0,78 0,40 Rosja (Ermakova i in., 2004) 0,18 22,00 0,26 0,33 1,1 4, ,200 1,5 5,8 10 3,2 30 1,00 0,50 Szwajcaria (Thöni i in., 1996) 0,65 0,34 0,16 1,60 87,0 0,050 1,60 25,0 4,2 34,0 0,93 Szwecja (Rühling, Tyler, 2004) 0,12 15,20 0,18 0,12 0,79 4, ,110 0,65 4,2 9,9 1,2 32,3 0,36 0,19 Polska (Grodzińska i in., 1999) 0,54 1,80 10, ,72 17,3 48,0 Polska (Grodzińska, Szarek-Łukaszewska, 0,44 1,50 7, ,14 13,6 43,0 2001) Polska, Niepołomice (Szarek-Łukaszewska i in., 2002) 0,71 2,40 8, ,7 61,0 Polska, Stalowa Wola 3,20-0,7-2,1 2,70-31,00 21,0-29, (Samecka-Cymerman i in., 2006) 9,60 7, ,0-194,0 Polska Wigierski PN (Gałuszka, 2006) 21, ,0 46,0 Polska, Góry Świętokrzyskie (Gałuszka, 2005) 1,10 2,00 33,00 10, ,00 22,0 89,0 Polska, Góry Świętokrzyskie (Gałuszka, 2007) 0,29 11,01 0,60 0,22 1,43 8, ,9 0,139 1,54 12,7 4,5 1,8 54,1 Raport (Kielce) stanowiska ,39 11,45 1,16 0,12 8,63 7, ,01 2,36 8,23 15,7 5,1 26,0 1,66 0,86 Raport (Kielce) stan. kontrolne 0 0,34 16,33 0,76 0,09 8,97 8, ,01 2,92 9,04 14,5 3,7 37,2 1,41 0,71

43 43 5. Wnioski Wstępne oznaczenia pierwiastków śladowych w mchach i glebach z kompleksów leśnych miasta Kielce pozwalają na wyciągnięcie następujących wniosków: 1. Wyniki analizy korelacyjnej i wiązkowej wskazują na dominujący wpływ antropogenicznych źródeł zanieczyszczeń na badanym obszarze. Pierwiastki śladowe występujące w mchach pochodzą głównie ze spalania węgli w paleniskach domowych oraz w kotłach i piecach zakładów przemysłowych zlokalizowanych w Kielcach i na obszarach przyległych (szczególne z rejonu Nowin, Sitkówki i Trzuskawicy). Na obecnym etapie badań trudno jest ustalić udział zanieczyszczeń pochodzących z transportu samochodowego i motocyklowego. 2. Emisje zanieczyszczeń ze źródeł lokalnych dominują nad emisjami transgranicznymi, pochodzącymi z kierunku południowo-zachodniego i zachodniego (obszaru Moraw, Śląsko-Krakowskiego i Bełchatowa-Konina). 3. Zróżnicowanie rozkładu przestrzennego zawartości oznaczonych pierwiastków w mchach z Pasma Białogońskiego a w szczególności z Gór Posłowickich jest wynikiem złożonych interakcji zanieczyszczeń atmosferycznych (których zasięg zależy od róży wiatrów) z topografią terenu i zmiennym zagęszczeniem koron drzew. 4. Średnie geometryczne zawartości As, Ba, Ce, Co, Cu, Fe, La, Mn, Mo, Ni, Pb, Sr, Zn w mchu gatunku P. schreberi są zbliżone do zawartości tych pierwiastków śladowych w różnych gatunkach mchów z obszaru Polski, centralnej Europy i Rosji. Wyjątek stanowią podwyższone zawartości Cd, Cr i V. 5. Porównanie zawartości pierwiastków w mchach i glebach wskazuje na większy wpływ podłoża skalnego w poziomie AE (AEB). Wyznaczenie przestrzennego i czasowego trendu zmian zawartości oznaczanych pierwiastków śladowych w mchach i ich macierzystych glebach wymaga kontynuowania badań w ramach wieloletniego monitoringu. Dotyczy to szczególnie zawartości pierwiastków potencjalnie toksycznych dla środowiska kadmu i ołowiu. Ważnym w tym aspekcie zagadnieniem jest również określenie stopnia przemieszczania się pierwiastków śladowych pochodzących z emisji atmosferycznych do górnych poziomów glebowych.

44 44 Bibliografia Äyräs M., Niskavaara H., Bogatyrev I., Chekushin V., Pavlov V., Caritat de P., Halleraker J.H., Finne T.E., Kashulina G., Reimann C Regional patterns of heavy metals (Co, Cr, Cu, Fe, Ni, Pb, V and Zn) and sulphur in terrestrial moss samples as indication of airborne pollution in a 188,000 km 2 area in northern Finland, Norway and Russia. Journal of Geochemical Exploration 58, Berg T., Steinnes E Use of mosses (Hylocomium splendens and Pleurozium schreberi) as biomonitors of heavy metal deposition: from relative to absolute deposition values. Environmental Pollution 98, Caritat de P., Reimann C., Bogatyrev I., Chekushin V., Finne T.E., Halleraker J.H., Kashulina G., Niskavaara H., Pavlov V., Äyräs M Regional distribution of Al, B, Ba, Ca, K, La, Mg, Mn, Na, P, Rb, Si, Sr, Th, U and Y in terrestrial moss within a 188,000 km 2 area of the central Barents region: influence of geoecology, seaspray and human activity. Applied Geochemistry 16, Dołęgowska S., Migaszewski Z.M The use of the soil subhorizon-ofh for assessing environment quality in the Kielce area, south-central Poland. Mineralogia Special Papers 36, Ermakova E.V., Frontasyeva M.V., Pavlov S.S., Povtoreiko E.A., Steinnes E., Cheremisina Ye N Air pollution studies in central Russia (Tver abd Yaroslav Regions) using the moss biomonitoring and neutron activation analysis. Journal of Atmospheric Chemistry 49, Galsomiès L., Letrouit M.A., Deschamps C., Savanne D., Avnaim M Atmospheric metal deposition in France: initial results on moss calibration from the 1996 biomonitoring. The Science of the Total Environment 232, Gałuszka A The chemistry of soils, rocks and plant bioindicators in three ecosystems of the Holy Cross Mountains, Poland. Environmental Monitoring and Assessment 110, Gałuszka A Geochemical background of selected trace elements in mosses Pleurozium schreberi (Brid.) Mitt. and Hylocomium splendens (Hedw.) B.S.G. from Wigierski National Park. Polish Journal of Environmental Studies 15, Gałuszka A Distribution patterns of PAHs and trace elements in mosses Hylocomium splendens (Hedw.) B.S.G. and Pleurozium schreberi (Brid.) Mitt. from

45 45 different forest communities: a case study, south-central Poland. Chemosphere 67, Grodzińska K Mosses as biomonitors of heavy metal pollution in Polish National Parks. Water, Air, and Soil Pollution 9, Grodzińska K., Szarek-Łukaszewska G Response of mosses to the heavy metal deposition in Poland an overview. Environmental Pollution 114, Grodzińska K., Szarek-Łukaszewska G., Godzik B Survey of heavy metal deposition in Poland using mosses as indicators. The Science of the Total Environment 229, Halleraker J.H., Reimann C., De Caritat P., Finne T.E., Kashulina G., Niskaavaara, H., et al., Reliability of moss Hylocomium splendens and Pleurozium schreberi as a bioindicator of atmospheric chemistry in the Barents region: interspecies and field duplicate variability. The Science of the Total Environment 218, Knulst J.C., Westling H.Q., Brorström-Lundén E Airborne organic micropollutant concentrations in mosses and humus as indicators for local versus long-range sources. Environmental Monitoring and Assessment 36, Kondracki J Geografia regionalna Polski. Wydawnictwo Naukowe PWN. Warszawa. Kotański Z Przewodnik geologiczny dla turystów. Z plecakiem i młotkiem w Góry Świętokrzyskie. Wydawnictwa Geologiczne. Warszawa. Migaszewski Z.M., Gałuszka A Podstawy geochemii środowiska. Wydawnictwa Naukowo-Techniczne. Warszawa. Migaszewski Z.M., Gałuszka A The soil subhorizon-ofh a potential geoindicator of environmental pollution. Polish Journal of Environmental Studies 17(3), Migaszewski Z.M., Gałuszka A., Crock J.G., Lamothe P.J., Dołęgowska S Interspecies and interregional comparison of the chemistry of PAHs and trace elements in mosses Hylocomium splendens (Hedw.) B.S.G. and Pleurozium schreberi (Brid.) Mitt. from Poland and Alaska. Atmospheric Environment 43, Onianwa P.C Monitoring atmospheric metal pollution: a review of the use of mosses as indicators. Environmental Monitoring and Assessment 71, OSWER Directive A, EPA 540/R-97/028, PB : Superfund Program Representative Sampling Guidance, vol. 3: Biological. Environmental Response Team U.S. EPA. Washington, D.C

KIELECKIE TOWARZYSTWO NAUKOWE

KIELECKIE TOWARZYSTWO NAUKOWE KIELECKIE TOWARZYSTWO NAUKOWE OCENA ZANIECZYSZCZENIA POWIETRZA W KIELCACH W 2011 ROKU NA PODSTAWIE BIOMONITORINGU JAKO ELEMENTU MONITORINGU PRZYRODNICZEGO W REALIZACJI EKOROZWOJU ORAZ ZARZĄDZANIA ŚRODOWISKIEM

Bardziej szczegółowo

XL OLIMPIADA GEOGRAFICZNA Zawody III stopnia pisemne podejście 2

XL OLIMPIADA GEOGRAFICZNA Zawody III stopnia pisemne podejście 2 -2/1- XL OLIMPIADA GEOGRAFICZNA Zawody III stopnia pisemne podejście 2 Zadanie 10. A. Okolice Chęcin są podręcznikowym przykładem obszaru występowania inwersji rzeźby. Wyjaśnij, na czym polega inwersja

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z badań jakości powietrza wykonanych ambulansem pomiarowym w Tarnowskich Górach w dzielnicy Osada Jana w dniach

Sprawozdanie z badań jakości powietrza wykonanych ambulansem pomiarowym w Tarnowskich Górach w dzielnicy Osada Jana w dniach WOJEWÓDZKI INSPEKTORAT OCHRONY ŚRODOWISKA W KATOWICACH DELEGATURA W CZĘSTOCHOWIE ul. Rząsawska 24/28 tel. (34) 369 41 20, (34) 364-35-12 42-200 Częstochowa tel./fax (34) 360-42-80 e-mail: czestochowa@katowice.wios.gov.pl

Bardziej szczegółowo

Agnieszka Gałuszka Zakład Geochemii i Ochrony Środowiska Instytut Chemii UJK w Kielcach Geochemiczne metody oceny wpływu antropogenicznego na

Agnieszka Gałuszka Zakład Geochemii i Ochrony Środowiska Instytut Chemii UJK w Kielcach Geochemiczne metody oceny wpływu antropogenicznego na Agnieszka Gałuszka Zakład Geochemii i Ochrony Środowiska Instytut Chemii UJK w Kielcach Geochemiczne metody oceny wpływu antropogenicznego na środowisko Motto: Zmierzyć to znaczy wiedzieć Lord Kelvin 2

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 274

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 274 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 274 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 12 Data wydania: 10 grudnia 2015 r. Nazwa i adres INSTYTUT

Bardziej szczegółowo

w gruntach w zasięgu oddziaływania elektrociepłowni owni Czechnica w Siechnicach.

w gruntach w zasięgu oddziaływania elektrociepłowni owni Czechnica w Siechnicach. Rtęć w gruntach w zasięgu oddziaływania elektrociepłowni owni Czechnica w Siechnicach. Ludmiła Polechońska Małgorzata Polechońska CEL BADAŃ rozpoznanie zawartości rtęci w przypowierzchniowej warstwie gleby

Bardziej szczegółowo

Materiały miejscowe i technologie proekologiczne w budowie dróg

Materiały miejscowe i technologie proekologiczne w budowie dróg Naukowo techniczna konferencja szkoleniowa Materiały miejscowe i technologie proekologiczne w budowie dróg Łukta, 17 19 września 2008 Zasoby materiałów w miejscowych do budowy dróg na terenie Warmii i

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 950

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 950 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 950 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 3, Data wydania: 5 maja 2011 r. Nazwa i adres INSTYTUT PODSTAW

Bardziej szczegółowo

"Metale ciężkie w osadzie z wiejskiej oczyszczalni ścieków i kompoście - ocena przydatności do rolniczego wykorzystania"

Metale ciężkie w osadzie z wiejskiej oczyszczalni ścieków i kompoście - ocena przydatności do rolniczego wykorzystania "Metale ciężkie w osadzie z wiejskiej oczyszczalni ścieków i kompoście - ocena przydatności do rolniczego wykorzystania" Agnieszka RAJMUND 1), Marta BOŻYM 2) 1) Instytut Technologiczno-Przyrodniczy, Dolnośląski

Bardziej szczegółowo

ZAKŁAD PROJEKTOWO HANDLOWY. Sprawozdanie z badań jakości gruntów

ZAKŁAD PROJEKTOWO HANDLOWY. Sprawozdanie z badań jakości gruntów ZAKŁAD PROJEKTOWO HANDLOWY GEOLOG 75-361 Koszalin, ul. Dmowskiego 27 tel./fax (0-94) 345-20-02 tel. kom. 602-301-597 NIP: 669-040-49-70 e-mail: geolog@wp.pl Sprawozdanie z badań jakości gruntów na dz.

Bardziej szczegółowo

Stacja Kompleksowego Monitoringu Środowiska Puszcza Borecka

Stacja Kompleksowego Monitoringu Środowiska Puszcza Borecka Stacja Kompleksowego Monitoringu Środowiska Puszcza Borecka IOŚ PIB Raport U Thanta potoczna nazwa dokumentu Rady Ekonomiczno-Społecznej Organizacji Narodów Zjednoczonych pt. The problems of human environment

Bardziej szczegółowo

Międzynarodowa Konferencja Doświadczenia w transgranicznym postępowaniu ze starymi zanieczyszczeniami, Drezno, 23.09.2013 r.

Międzynarodowa Konferencja Doświadczenia w transgranicznym postępowaniu ze starymi zanieczyszczeniami, Drezno, 23.09.2013 r. Doświadczenia w transgranicznym postępowaniu ze starymi zanieczyszczeniami, dr inż. Agnieszka Kolanek mgr inż. Barbara Marchlewska-Knych dr inż. Mariusz Adynkiewicz-Piragas Założenia projektu w zakresie

Bardziej szczegółowo

1. WSTĘP... 3 2. METODYKA BADAŃ... 3. 2.1. Miejsca i sposób pobierania próbek wody z akwenów portowych... 3. 2.2. Metody analityczne...

1. WSTĘP... 3 2. METODYKA BADAŃ... 3. 2.1. Miejsca i sposób pobierania próbek wody z akwenów portowych... 3. 2.2. Metody analityczne... SPIS TREŚCI 1. WSTĘP... 3 2. METODYKA BADAŃ... 3 2.1. Miejsca i sposób pobierania próbek wody z akwenów portowych... 3 2.2. Metody analityczne... 6 3. WYNIKI BADAŃ... 6 4. WNIOSKI... 12 SPIS TABEL 1. Współrzędne

Bardziej szczegółowo

ZAŁĄCZNIK NR 7A PROGNOZA ODDZIAŁYWANIA NA ŚRODOWISKO DOTYCZĄCA PROJEKTU MPZP REZERWAT ŻURAWINIEC W POZNANIU DOKUMENTACJA FOTOGRAFICZNA Fot. 1. Lasy komunalne wejście od strony ul. Umultowskiej Fot. 2.

Bardziej szczegółowo

W imieniu PP2 - IMGW-PIB OWr, Polska Dr inż. Agnieszka Kolanek

W imieniu PP2 - IMGW-PIB OWr, Polska Dr inż. Agnieszka Kolanek W imieniu PP2 - IMGW-PIB OWr, Polska Dr inż. Agnieszka Kolanek Plan prezentacji: Analiza danych historycznych Prace prowadzone od 1993 do 2003 roku Monitoring jakości wód w regionie w 2012 roku Monitoring

Bardziej szczegółowo

Wizytacja stacji hydrogeologicznych sieci obserwacyjno-badawczej wód podziemnych 22-24 kwietnia 2015 r.

Wizytacja stacji hydrogeologicznych sieci obserwacyjno-badawczej wód podziemnych 22-24 kwietnia 2015 r. Program Infrastruktura Monitoringu Wód Podziemnych ul. Rakowiecka 4, 00-975 Warszawa tel. 22 45 92 441, fax. 22 45 92 441 Sieć obserwacyjno-badawcza wód podziemnych na obszarze działania Oddziału Świętokrzyskiego

Bardziej szczegółowo

dr Jan Borzyszkowski mgr inż. Małgorzata Bidłasik

dr Jan Borzyszkowski mgr inż. Małgorzata Bidłasik dr Jan Borzyszkowski mgr inż. Małgorzata Bidłasik Weryfikacja granic regionów fizycznogeograficznych Przedmiot zamówienia: Weryfikacja przebiegu granic regionów fizycznogeograficznych w formacie SHP (shapefile)

Bardziej szczegółowo

OCENA WARUNKÓW GRUNTOWO WODNYCH DLA PROJEKTOWANEJ KANALIZACJI W PRĄDNIKU KORZKIEWSKIM GMINA WIELKA WIEŚ POWIAT KRAKÓW

OCENA WARUNKÓW GRUNTOWO WODNYCH DLA PROJEKTOWANEJ KANALIZACJI W PRĄDNIKU KORZKIEWSKIM GMINA WIELKA WIEŚ POWIAT KRAKÓW OCENA WARUNKÓW GRUNTOWO WODNYCH DLA PROJEKTOWANEJ KANALIZACJI W PRĄDNIKU KORZKIEWSKIM GMINA WIELKA WIEŚ POWIAT KRAKÓW OPRACOWAŁ: mgr Kazimierz Milanowski inż. Przemysław Milanowski Kraków grudzień 2010

Bardziej szczegółowo

Opracowanie: Lech Krzysztofiak Anna Krzysztofiak

Opracowanie: Lech Krzysztofiak Anna Krzysztofiak Inwentaryzacja barszczu Sosnowskiego Heracleum sosnowskyi i niecierpka gruczołowatego Impatiens glandulifera na obszarach Natura 2000 "Dolina Górnej Rospudy" oraz "Ostoja Augustowska" Opracowanie: Lech

Bardziej szczegółowo

a. ph, zawartości makroskładników (P, K, Mg) w 899 próbkach gleby, b. zawartości metali ciężkich (Pb, Cd, Zn, Cu, Ni i Cr ) w 12 próbkach gleby,

a. ph, zawartości makroskładników (P, K, Mg) w 899 próbkach gleby, b. zawartości metali ciężkich (Pb, Cd, Zn, Cu, Ni i Cr ) w 12 próbkach gleby, Okręgowa Stacja Chemiczno Rolnicza w Gliwicach odebrała i wykonała badanie próbek glebowych z obszaru użytków rolnych Powiatu Raciborskiego w Gminie Krzyżanowice z powierzchni 1577ha. odebrano z terenu

Bardziej szczegółowo

3. Warunki hydrometeorologiczne

3. Warunki hydrometeorologiczne 3. WARUNKI HYDROMETEOROLOGICZNE Monitoring zjawisk meteorologicznych i hydrologicznych jest jednym z najważniejszych zadań realizowanych w ramach ZMŚP. Właściwe rozpoznanie warunków hydrometeorologicznych

Bardziej szczegółowo

ANEKS 5 Ocena poprawności analiz próbek wody

ANEKS 5 Ocena poprawności analiz próbek wody ANEKS 5 Ocena poprawności analiz próbek wody Bilans jonów Zasady ogólne Kontroli jakości danych dokonuje się wykonując bilans jonów. Bilans jonów jest podstawowym testem poprawności wyników analiz chemicznych

Bardziej szczegółowo

DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA

DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA GEOTEST Andrzej Swat ul. Noakowskiego 6e 87-800 Włocławek telefon +48 54 234 91 17 faks +48 54 232 04 08 email info@geotest.com.pl www geotest.com.pl NIP 888-172-88-80 REGON 910330345 DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA

Bardziej szczegółowo

Obieg materii w skali zlewni rzecznej

Obieg materii w skali zlewni rzecznej WODY PODZIEMNE Wody podziemne stanowią nie tylko formę retencji wody w zlewni, ale równocześnie uczestniczą w procesach przemieszczania rozpuszczonej materii w zlewni. W ramach ZMŚP na Stacjach Bazowych

Bardziej szczegółowo

DOBOWE AMPLITUDY TEMPERATURY POWIETRZA W POLSCE I ICH ZALEŻNOŚĆ OD TYPÓW CYRKULACJI ATMOSFERYCZNEJ (1971-1995)

DOBOWE AMPLITUDY TEMPERATURY POWIETRZA W POLSCE I ICH ZALEŻNOŚĆ OD TYPÓW CYRKULACJI ATMOSFERYCZNEJ (1971-1995) Słupskie Prace Geograficzne 2 2005 Dariusz Baranowski Instytut Geografii Pomorska Akademia Pedagogiczna Słupsk DOBOWE AMPLITUDY TEMPERATURY POWIETRZA W POLSCE I ICH ZALEŻNOŚĆ OD TYPÓW CYRKULACJI ATMOSFERYCZNEJ

Bardziej szczegółowo

DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA

DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA Temat: MOJE BOISKO ORLIK 2012 Miejscowość: Małęczyn ul. Szkolna 64 Gmina: Gózd Województwo: mazowieckie Zleceniodawca: Urząd Gminy Gózd 26-634 Gózd, ul. Radomska 7 Dokumentator

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9

SPIS TREŚCI GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9 GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9 I PLANETA ZIEMIA. ZIEMIA JAKO CZĘŚĆ WSZECHŚWIATA 1. Pierwotne wyobrażenia o kształcie Ziemi i ich ewolucja 11 2. Wszechświat. Układ Słoneczny 12 3. Ruch obrotowy Ziemi i jego konsekwencje

Bardziej szczegółowo

GEOTEKO Serwis Sp. z o.o. OPINIA GEOTECHNICZNA DLA PROJEKTU PŁYTY MROŻENIOWEJ LODOWISKA ODKRYTEGO ZLOKALIZOWANEGO PRZY UL. POTOCKIEJ 1 W WARSZAWIE

GEOTEKO Serwis Sp. z o.o. OPINIA GEOTECHNICZNA DLA PROJEKTU PŁYTY MROŻENIOWEJ LODOWISKA ODKRYTEGO ZLOKALIZOWANEGO PRZY UL. POTOCKIEJ 1 W WARSZAWIE GEOTEKO Serwis Sp. z o.o. OPINIA GEOTECHNICZNA DLA PROJEKTU PŁYTY MROŻENIOWEJ LODOWISKA ODKRYTEGO ZLOKALIZOWANEGO PRZY UL. POTOCKIEJ 1 W WARSZAWIE Zleceniodawca: PAWEŁ TIEPŁOW Pracownia Projektowa ul.

Bardziej szczegółowo

Babiogórski Park Narodowy.

Babiogórski Park Narodowy. Babiogórski Park Narodowy. Lokalizacja punktów pomiarowych i wyniki badań. Na terenie Babiogórskiego Parku Narodowego zlokalizowano 3 punkty pomiarowe. Pomiary prowadzono od stycznia do grudnia 2005 roku.

Bardziej szczegółowo

KOPALNIA OGORZELEC - KRUSZYWA Z NOWEGO ZŁOŻA AMFIBOLITU

KOPALNIA OGORZELEC - KRUSZYWA Z NOWEGO ZŁOŻA AMFIBOLITU Instytut Mechanizacji Budownictwa i Górnictwa Skalnego KOPALNIA OGORZELEC - KRUSZYWA Z NOWEGO ZŁOŻA AMFIBOLITU dr hab. Stefan GÓRALCZYK, prof. IMBiGS mgr inż. Danuta KUKIELSKA Kruszywa amfibolitowe w Polsce

Bardziej szczegółowo

Granulowany węgiel aktywny z łupin orzechów kokosowych: BT bitumiczny AT - antracytowy 999-DL06

Granulowany węgiel aktywny z łupin orzechów kokosowych: BT bitumiczny AT - antracytowy 999-DL06 Granulowany węgiel aktywny z łupin orzechów kokosowych: BT bitumiczny AT - antracytowy 999-DL06 Granulowany Węgiel Aktywny GAC (GAC - ang. Granular Activated Carbon) jest wysoce wydajnym medium filtracyjnym.

Bardziej szczegółowo

DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA. Temat: Kanalizacja sanitarna we wsiach Godzikowice, Ścinawa Polska, Ścinawa (gm. Oława)

DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA. Temat: Kanalizacja sanitarna we wsiach Godzikowice, Ścinawa Polska, Ścinawa (gm. Oława) G E O L badania geologiczne ul. Świeża 7a; 54-060 Wrocław NIP 894-172-74-83 tel./fax. (071) 351 38 83; tel. kom. (0601) 55 68 90 DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA PODŁOŻA GRUNTOWEGO Temat: Kanalizacja sanitarna

Bardziej szczegółowo

WSTĘPNE ROZPOZNANIE WARUKÓW GRUNTOWO-WODNYCH DLA POTRZEB PLANOWANEGO CMENTARZA W MIEJSCOWOŚCI STAWIN (działka nr 22/1 )

WSTĘPNE ROZPOZNANIE WARUKÓW GRUNTOWO-WODNYCH DLA POTRZEB PLANOWANEGO CMENTARZA W MIEJSCOWOŚCI STAWIN (działka nr 22/1 ) WSTĘPNE ROZPOZNANIE WARUKÓW GRUNTOWO-WODNYCH DLA POTRZEB PLANOWANEGO CMENTARZA W MIEJSCOWOŚCI STAWIN (działka nr 22/1 ) Gmina: Powiat: Województwo: CHOSZCZNO CHOSZCZEŃSKI ZACHODNIOPOMORSKIE ZLECENIODAWCA:

Bardziej szczegółowo

JAKOŚĆ ŚRODOWISKA WODNEGO LESSOWYCH OBSZARÓW ROLNICZYCH W MAŁOPOLSCE NA PRZYKŁADZIE ZLEWNI SZRENIAWY

JAKOŚĆ ŚRODOWISKA WODNEGO LESSOWYCH OBSZARÓW ROLNICZYCH W MAŁOPOLSCE NA PRZYKŁADZIE ZLEWNI SZRENIAWY 6. Konferencja Naukowa Woda-Środowisko-Obszary Wiejskie 27-28 listopada 2013 roku JAKOŚĆ ŚRODOWISKA WODNEGO LESSOWYCH OBSZARÓW ROLNICZYCH W MAŁOPOLSCE NA PRZYKŁADZIE ZLEWNI SZRENIAWY dr inż. Sylwester

Bardziej szczegółowo

METODY CHEMOMETRYCZNE W IDENTYFIKACJI ŹRÓDEŁ POCHODZENIA

METODY CHEMOMETRYCZNE W IDENTYFIKACJI ŹRÓDEŁ POCHODZENIA METODY CHEMOMETRYCZNE W IDENTYFIKACJI ŹRÓDEŁ POCHODZENIA AMFETAMINY Waldemar S. Krawczyk Centralne Laboratorium Kryminalistyczne Komendy Głównej Policji, Warszawa (praca obroniona na Wydziale Chemii Uniwersytetu

Bardziej szczegółowo

Magdalena Jabłońska-Czapla Eligiusz Kowalski Jerzy Mazierski

Magdalena Jabłońska-Czapla Eligiusz Kowalski Jerzy Mazierski ROLA ZANIECZYSZCZEŃ PUNKTOWYCH W DYSTRYBUCJI WYBRANYCH METALI W ZBIORNIKU WODOCIĄGOWYM GOCZAŁKOWICE. Magdalena Jabłońska-Czapla Eligiusz Kowalski Jerzy Mazierski Instytut Podstaw Inżynierii Środowiska

Bardziej szczegółowo

BADANIE I OCENA STANU ZANIECZYSZCZENIA GRUNTU

BADANIE I OCENA STANU ZANIECZYSZCZENIA GRUNTU GEOTEST Sp. z o.o. ul. Wita Stwosza 23 02-661 Warszawa tel. 22 844 39 66 e-mail: geotest@geotest.pl www.geotest.pl Nr dokumentacji: 6150 BADANIE I OCENA STANU ZANIECZYSZCZENIA GRUNTU NA TERENIE ZLOKALIZOWANYM

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY W ROKU SZKOLNYM 2014/2015

EGZAMIN MATURALNY W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 EGZAMIN MATURALNY W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 FORMUŁA DO 2014 ( STARA MATURA ) GEOGRAFIA POZIOM PODSTAWOWY ZASADY OCENIANIA ROZWIĄZAŃ ZADAŃ ARKUSZ MGE-P1 MAJ 2015 Uwaga: Akceptowane są wszystkie odpowiedzi

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1525

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1525 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1525 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 3 Data wydania: 27 maja 2016 r. AB 1525 Nazwa i adres UNIWERSYTET

Bardziej szczegółowo

D O K U M E N T A C J A G E O T E C H N I C Z N A ( O P I N I A G E O T E C H N I C Z N A )

D O K U M E N T A C J A G E O T E C H N I C Z N A ( O P I N I A G E O T E C H N I C Z N A ) www.geodesign.pl geodesign@geodesign.pl 87-100 Toruń, ul. Rolnicza 8/13 GSM: 515170150 NIP: 764 208 46 11 REGON: 572 080 763 D O K U M E N T A C J A G E O T E C H N I C Z N A ( O P I N I A G E O T E C

Bardziej szczegółowo

Eliminacja smogu przez zastosowanie kotłów i pieców bezpyłowych zintegrowanych z elektrofiltrem

Eliminacja smogu przez zastosowanie kotłów i pieców bezpyłowych zintegrowanych z elektrofiltrem Eliminacja smogu przez zastosowanie kotłów i pieców bezpyłowych zintegrowanych z elektrofiltrem A. Krupa D. Kardaś, M. Klein, M. Lackowski, T. Czech Instytut Maszyn Przepływowych PAN w Gdańsku Stan powietrza

Bardziej szczegółowo

POIS.05.03.00-00-284/10

POIS.05.03.00-00-284/10 Walory krajobrazowe Małgorzata Strzyż Anna Świercz Piotr Czernecki Rafał Kozieł POIS.05.03.00-00-284/10 Plan ochrony Świętokrzyskiego Parku Narodowego i obszaru Natura 2000 Łysogóry na lata 2013-2033,

Bardziej szczegółowo

Mapa obszarów zdegradowanych i podwyższonego zagrożenia naturalnego

Mapa obszarów zdegradowanych i podwyższonego zagrożenia naturalnego V Ogólnopolska konferencja samorządowa SAMORZĄD I GEOLOGIA WARSZAWA 26 LUTY 2008 Mapa obszarów zdegradowanych i podwyższonego zagrożenia naturalnego w skali 1:10 000 Państwowy Instytut Geologiczny Mapa

Bardziej szczegółowo

1. Położenie zlewni cieków

1. Położenie zlewni cieków analizy przebiegu cieku (w latach 1983 2011) ustalonej w oparciu o dostępne materiały kartograficzne, tj. mapy topograficzne, obrazy satelitarne i ortofotomapy oraz aktualne kartowanie terenowe. Praca

Bardziej szczegółowo

II 0,9%; III 20,8% Tabela V.1. Struktura użytków rolnych w województwie zachodniopomorskim (wg stanu na r.)

II 0,9%; III 20,8% Tabela V.1. Struktura użytków rolnych w województwie zachodniopomorskim (wg stanu na r.) V. JAKOŚĆ GLEB Soil quality Ochrona zasobów i jakości gleb, a w szczególności gleb użytkowanych rolniczo, stanowi istotny element działań w zakresie polityki środowiskowej oraz rolnej. Rodzaj gleb, ich

Bardziej szczegółowo

Lewin Brzeski, ul. Kościuszki 1 zagospodarowanie targowiska. GEOWIERT Usługi Geologiczne

Lewin Brzeski, ul. Kościuszki 1 zagospodarowanie targowiska. GEOWIERT Usługi Geologiczne Lewin Brzeski, ul. Kościuszki 1 zagospodarowanie targowiska GEOWIERT Usługi Geologiczne Gabriel Marek Rzepka Adres biura: 45-071 Opole, ul. Armii Krajowej 4 NIP 754-102-93-90 Tel./fax (77) 453-06-88 Telefon

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1050

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1050 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 1050 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 7, Data wydania: 14 lipca 2015 r. Nazwa i adres AB 1050 AKADEMIA

Bardziej szczegółowo

OPINIA GEOTECHNICZNA

OPINIA GEOTECHNICZNA PRZEDSIĘBIORSTWO USŁUG GEOLOGICZNYCH KIELKART 25-113 Kielce, ul. Starowapiennikowa 6 OPINIA GEOTECHNICZNA dla potrzeb budowy boiska o sztucznej nawierzchni w miejscowości Miedzierza, gmina Smyków Zleceniodawca:

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 GEOGRAFIA

EGZAMIN MATURALNY 2012 GEOGRAFIA Centralna Komisja Egzaminacyjna EGZAMIN MATURALNY 2012 GEOGRAFIA POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania odpowiedzi CZERWIEC 2012 2 Egzamin maturalny z geografii Zadanie 1. (0 1) Obszar standardów Opis wymagań

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1.Wstęp 2.Charakterystyka terenu prac 3.Warunki gruntowe i wodne w podłożu 4.Uwagi końcowe. Załączniki tekstowe

SPIS TREŚCI. 1.Wstęp 2.Charakterystyka terenu prac 3.Warunki gruntowe i wodne w podłożu 4.Uwagi końcowe. Załączniki tekstowe 1.Wstęp 2.Charakterystyka terenu prac 3.Warunki gruntowe i wodne w podłożu 4.Uwagi końcowe Załączniki tekstowe SPIS TREŚCI 1.Zestawienie wyników badań laboratoryjnych 2.Badanie wodoprzepuszczalności gruntu

Bardziej szczegółowo

OPINIA GEOTECHNICZNA

OPINIA GEOTECHNICZNA Laboratorium drogowo - budowlane LABOS Sylwia Majer nr konta 95 1030 0019 0109 8530 0030 3478 ul. Thugutta 6e m.1 NIP 852 219 93 87 71-693 SZCZECIN tel. 505 142023, 501 467864 labos.laboratorium@gmail.com

Bardziej szczegółowo

Informacje dotyczace rozwiązań alternatywnych oraz w jaki sposób zostały uwzględnione wniosków z przeprowadzonej oceny

Informacje dotyczace rozwiązań alternatywnych oraz w jaki sposób zostały uwzględnione wniosków z przeprowadzonej oceny Podsumowanie, wynikające z art. 43 i 55 ust. 3 ustawy z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku udziale społeczenstwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko

Bardziej szczegółowo

Lp. STANDARD PODSTAWA PRAWNA

Lp. STANDARD PODSTAWA PRAWNA Zestawienie standardów jakości środowiska oraz standardów emisyjnych Lp. STANDARD PODSTAWA PRAWNA STANDARDY JAKOŚCI ŚRODOWISKA (IMISYJNE) [wymagania, które muszą być spełnione w określonym czasie przez

Bardziej szczegółowo

INŻYNIERIA RZECZNA Konspekt wykładu

INŻYNIERIA RZECZNA Konspekt wykładu INŻYNIERIA RZECZNA Konspekt wykładu Wykład 2 Charakterystyka morfologiczna koryt rzecznych 1. Procesy fluwialne 2. Cechy morfologiczne koryta rzecznego 3. Klasyfikacja koryt rzecznych 4. Charakterystyka

Bardziej szczegółowo

Znaczenie terytorium województwa lubelskiego w ogólnopolskim projekcie rozpoznania geologicznego dla poszukiwań shale gas i tight gas

Znaczenie terytorium województwa lubelskiego w ogólnopolskim projekcie rozpoznania geologicznego dla poszukiwań shale gas i tight gas Konferencja ECOFORUM Po pierwsze środowisko Lublin, 26 27 września 2012 Znaczenie terytorium województwa lubelskiego w ogólnopolskim projekcie rozpoznania geologicznego dla poszukiwań shale gas i tight

Bardziej szczegółowo

Załączniki tekstowe 1. Zestawienie wyników pomiarów zwierciadła wody w latach

Załączniki tekstowe 1. Zestawienie wyników pomiarów zwierciadła wody w latach Spis treści 1. Wstęp.... 2 2. Charakterystyka terenu.... 2 3. Lokalizacja otworów obserwacyjnych.... 2 4. Analiza wyników pomiarów położenia zwierciadła wody.... 3 5. Wnioski i zalecenia.... 8 Załączniki

Bardziej szczegółowo

GEO GAL USŁUGI GEOLOGICZNE mgr inż. Aleksander Gałuszka Rzeszów, ul. Malczewskiego 11/23,tel

GEO GAL USŁUGI GEOLOGICZNE mgr inż. Aleksander Gałuszka Rzeszów, ul. Malczewskiego 11/23,tel GEO GAL USŁUGI GEOLOGICZNE mgr inż. Aleksander Gałuszka 35-114 Rzeszów, ul. Malczewskiego 11/23,tel 605965767 GEOTECHNICZNE WARUNKI POSADOWIENIA (Opinia geotechniczna, Dokumentacja badań podłoża gruntowego,

Bardziej szczegółowo

DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA

DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA Temat: MOJE BOISKO ORLIK 2012 Miejscowość: Gózd Gmina: Gózd Województwo: mazowieckie Zleceniodawca: Urząd Gminy Gózd 26-634 Gózd, ul. Radomska 7 Dokumentator : Kierownik Pracowni

Bardziej szczegółowo

Opinia geotechniczna. dla projektowanej budowy Parku Wodnego w Częstochowie przy ul. Dekabrystów. Sp. z o.o.

Opinia geotechniczna. dla projektowanej budowy Parku Wodnego w Częstochowie przy ul. Dekabrystów. Sp. z o.o. BIURO BADAWCZO-PROJEKTOWE Geologii i Ochrony Środowiska Istnieje od 1988 r. Zamówił i sfinansował: ul. Tartakowa 82, tel. +48 34 372-15-91/92 42-202 Częstochowa fax +48 34 392-31-53 http://www.geobios.com.pl

Bardziej szczegółowo

KRUSZYWA WAPIENNE ZASTOSOWANIE W PRODUKCJI BETONU TOWAROWEGO I ELEMENTÓW PREFABRYKOWANYCH

KRUSZYWA WAPIENNE ZASTOSOWANIE W PRODUKCJI BETONU TOWAROWEGO I ELEMENTÓW PREFABRYKOWANYCH KRUSZYWA WAPIENNE ZASTOSOWANIE W PRODUKCJI BETONU TOWAROWEGO I ELEMENTÓW PREFABRYKOWANYCH Marek Krajewski Instytut Badawczy Materiałów Budowlanych Sp. z o.o. 13 KRUSZYWA WAPIENNE I ICH JAKOŚĆ Kruszywo

Bardziej szczegółowo

Krajowy bilans emisji SO2, NO X, CO, NH3, NMLZO, pyłów, metali ciężkich i TZO za lata w układzie klasyfikacji SNAP

Krajowy bilans emisji SO2, NO X, CO, NH3, NMLZO, pyłów, metali ciężkich i TZO za lata w układzie klasyfikacji SNAP I N S T Y T U T O C H R O N Y Ś R O D O W I S K A P A Ń S T W O W Y I N S T Y T U T B A D A W C Z Y INSTI TU TE OF ENVIRONMENTAL P RO TECTION NATIONAL RESEARC H INSTITUTE K R A J O W Y O Ś R O D E K B

Bardziej szczegółowo

LABORATORIUM SPEKTRALNEJ ANALIZY CHEMICZNEJ (L-6)

LABORATORIUM SPEKTRALNEJ ANALIZY CHEMICZNEJ (L-6) LABORATORIUM SPEKTRALNEJ ANALIZY CHEMICZNEJ (L-6) Posiadane uprawnienia: ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO NR AB 120 wydany przez Polskie Centrum Akredytacji Wydanie nr 5 z 18 lipca 2007 r. Kierownik

Bardziej szczegółowo

WYKAZ METOD BADAWCZYCH w WBJ-2 (Pobieranie próbek) Metoda badawcza

WYKAZ METOD BADAWCZYCH w WBJ-2 (Pobieranie próbek) Metoda badawcza WYKAZ METOD BADAWCZYCH w WBJ-2 () L.p. Badany obiekt 1 Gazy odlotowe E) 2 Gazy odlotowe E) 3 Gazy odlotowe E) 4 Gazy odlotowe E) 5 Gazy odlotowe E) 6 Gazy odlotowe E) Oznaczany składnik lub parametr pyłu

Bardziej szczegółowo

POLITECHNIKA WROCŁAWSKA

POLITECHNIKA WROCŁAWSKA POLITECHNIKA WROCŁAWSKA Prace wykonane w ramach projektu: Opracowanie i atestacja nowych typów materiałów odniesienia niezbędnych do uzyskania akredytacji europejskiej przez polskie laboratoria zajmujące

Bardziej szczegółowo

Rodzaje i wielkości zanieczyszczeń lotniska powojskowego w miejscowości Krzywa. Prowadzona w południowej części lotniska gospodarka paliwami płynnymi

Rodzaje i wielkości zanieczyszczeń lotniska powojskowego w miejscowości Krzywa. Prowadzona w południowej części lotniska gospodarka paliwami płynnymi Rodzaje i wielkości zanieczyszczeń lotniska powojskowego w miejscowości Krzywa. Prowadzona w południowej części lotniska gospodarka paliwami płynnymi spowodowała znaczne skażenie gleb i wód podziemnych,

Bardziej szczegółowo

Elżbieta Malzahn* BIOMONITORING ŚRODOWISKA LEŚNEGO PUSZCZY BIAŁOWIESKIEJ BIO-MONITORING OF THE FOREST ENVIRONMENT OF THE BIAŁOWIEŻA PRIMEVAL FOREST

Elżbieta Malzahn* BIOMONITORING ŚRODOWISKA LEŚNEGO PUSZCZY BIAŁOWIESKIEJ BIO-MONITORING OF THE FOREST ENVIRONMENT OF THE BIAŁOWIEŻA PRIMEVAL FOREST Ochrona Środowiska i Zasobów Naturalnych nr 40, 2009 r. Elżbieta Malzahn* BIOMONITORING ŚRODOWISKA LEŚNEGO PUSZCZY BIAŁOWIESKIEJ BIO-MONITORING OF THE FOREST ENVIRONMENT OF THE BIAŁOWIEŻA PRIMEVAL FOREST

Bardziej szczegółowo

OPINIA GEOTECHNICZNA

OPINIA GEOTECHNICZNA FIRMA GEOLOGICZNA GEOOPTIMA Bartłomiej Boczkowski os. S. Batorego 49B/21, 60-687 Poznań os. J. Słowackiego 13/20, 64-980 Trzcianka tel.: + 48 664 330 620 info@geooptima.com, www.geooptima.com NIP 7631946084

Bardziej szczegółowo

Zawartość opracowania

Zawartość opracowania Zawartość opracowania 1. Opis techniczny 2. Tabela - zbiorcze zestawienie robót ziemnych 3. Tabele robót ziemnych 4. Plan sytuacyjny lokalizacji przekrojów poprzecznych 5. Przekroje poprzeczne 1/5 Opis

Bardziej szczegółowo

Ocena metodyki pobierania i preparatyki próbek do badań

Ocena metodyki pobierania i preparatyki próbek do badań Ocena metodyki pobierania i preparatyki próbek do badań Projekt nr CZ.3.22/1.2.00/12.03398 Ocena stężeń PAH i metali ciężkich na powierzchni hałdi obiektów przemysłowych Hodnocení koncentrací PAU a těžkých

Bardziej szczegółowo

Wiarygodna ocena zanieczyszczeń środowiska w akredytowanym laboratorium. zgodnie z systemem QSHE. (Quality, Safety, Health, Environment)

Wiarygodna ocena zanieczyszczeń środowiska w akredytowanym laboratorium. zgodnie z systemem QSHE. (Quality, Safety, Health, Environment) Wiarygodna ocena zanieczyszczeń środowiska w akredytowanym laboratorium zgodnie z systemem QSHE (Quality, Safety, Health, Environment QSHE System QSHE (Quality, Safety, Health, Environment to zintegrowane

Bardziej szczegółowo

Rozkład tematów z geografii w Gimnazjum nr 53

Rozkład tematów z geografii w Gimnazjum nr 53 Rozkład tematów z geografii w Gimnazjum nr 53 Rozkład materiału nauczania w podziale na poszczególne jednostki lekcyjne (tematy) przy 2 godzinach geografii w tygodniu w klasie drugiej gimnazjum. Nr lekcji

Bardziej szczegółowo

Gmina: Ostrzeszów (Szklarka Przygodzicka, Lubeszczyk, Szklarka Myślniewska, Aniołki, m. Ostrzeszów)

Gmina: Ostrzeszów (Szklarka Przygodzicka, Lubeszczyk, Szklarka Myślniewska, Aniołki, m. Ostrzeszów) I.49. Droga nr 444 odc. od ronda z drogą krajową nr 25 do m. Ostrzeszów. 49 Droga nr 444 odc. od ronda z drogą krajową nr 25 do m. Ostrzeszów Lokalizacja przedsięwzięcia Charakterystyka ogólna i cel przedsięwzięcia

Bardziej szczegółowo

OPINIA GEOTECHNICZNA

OPINIA GEOTECHNICZNA OPINIA GEOTECHNICZNA Obiekt: Miejscowość: Województwo: Zleceniodawca: rozbudowa Szkoły Podstawowej w Rzewniu Rzewnie mazowieckie ARCHEIKON Studio Projektów 07-410 Ostrołęka, ul. Farna 9a Opracował mgr

Bardziej szczegółowo

Mapa glebowo - rolnicza

Mapa glebowo - rolnicza Mapa glebowo - rolnicza Informuje o właściwościach i przestrzennym rozmieszczeniu siedlisk rolniczych W zależności od celu opracowania i charakteru odbiorcy mapy sporządza się w różnych skalach Składa

Bardziej szczegółowo

D O K U M E N T A C J A G E O T E C H N I C Z N A ( O P I N I A G E O T E C H N I C Z N A )

D O K U M E N T A C J A G E O T E C H N I C Z N A ( O P I N I A G E O T E C H N I C Z N A ) www.geodesign.pl geodesign@geodesign.pl 87-100 Toruń, ul. Rolnicza 8/13 GSM: 515170150 NIP: 764 208 46 11 REGON: 572 080 763 D O K U M E N T A C J A G E O T E C H N I C Z N A ( O P I N I A G E O T E C

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 950

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 950 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 950 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01382 Warszawa, ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 5, Data wydania: 21 września 2012 r. Nazwa i adres INSTYTUT

Bardziej szczegółowo

Wybrane normy związane z kwestią wody (opr. E. Polatowska)

Wybrane normy związane z kwestią wody (opr. E. Polatowska) Wybrane normy związane z kwestią wody (opr. E. Polatowska) Numer normy pełny Tytuł w języku polskim Abstrakt w języku polskim PN-EN ISO 9308-3:2002 wersja PN-EN ISO 10870:2012 wersja PN-EN ISO 15587-1:2005

Bardziej szczegółowo

Kontrolowane spalanie odpadów komunalnych

Kontrolowane spalanie odpadów komunalnych Kontrolowane spalanie odpadów komunalnych Jerzy Oszczudłowski Instytut Chemii UJK Kielce e-mail: josz@ujk.edu.pl Alternatywne metody unieszkodliwiania odpadów komunalnych Chrzanów, 07-10-2010 r. 1 Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 432

ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 432 ZAKRES AKREDYTACJI LABORATORIUM BADAWCZEGO Nr AB 432 wydany przez POLSKIE CENTRUM AKREDYTACJI 01-382 Warszawa ul. Szczotkarska 42 Wydanie nr 13 Data wydania: 15 maja 2015 r. Nazwa i adres: AB 432 PRZEDSIĘBIORSTWO

Bardziej szczegółowo

DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA

DOKUMENTACJA GEOTECHNICZNA Przedsiębiorstwo Wdrożeń Technicznych GEOTEST Sp. z o.o. 80-264 GDAŃSK, Al. Grunwaldzka 138/5 tel./fax (0-58) 3410274, tel. (0-58) 3416901 Pracownia Geotechniczna: GDAŃSK, Al. Grunwaldzka 135A, III piętro,

Bardziej szczegółowo

Gmina: Chocz (n. Chocz, Olesiec Nowy, Olesiec Stary) Celem inwestycji jest budowa obwodnicy miasta Chocz w ciągu drogi wojewódzkiej nr 442

Gmina: Chocz (n. Chocz, Olesiec Nowy, Olesiec Stary) Celem inwestycji jest budowa obwodnicy miasta Chocz w ciągu drogi wojewódzkiej nr 442 I.47. Droga nr 442 m. Chocz. 47 Droga nr 442 m. Chocz Lokalizacja przedsięwzięcia Charakterystyka ogólna i cel przedsięwzięcia Powiat pleszewski Gmina: Chocz (n. Chocz, Olesiec Nowy, Olesiec Stary) Celem

Bardziej szczegółowo

Zapis zmian hydrologicznych i klimatycznych w obszarach krasowych polski południowej na podstawie badań izotopowych

Zapis zmian hydrologicznych i klimatycznych w obszarach krasowych polski południowej na podstawie badań izotopowych Zapis zmian hydrologicznych i klimatycznych w obszarach krasowych polski południowej na podstawie badań izotopowych Piotr Bałdys Fizyka techniczna sem. IX Plan seminarium Wstęp Skład izotopowy węgla w

Bardziej szczegółowo

Katarzyna Sawicka-Kapusta, Marta Zakrzewska

Katarzyna Sawicka-Kapusta, Marta Zakrzewska 6. SIARKA I METALE CIĘŻKIE W POROSTACH (D1) Podtytuł: "Ocena zanieczyszczeń powietrza na podstawie zawartości siarki i metali ciężkich w porostach w roku 2009 - okazy naturalne" Katarzyna Sawicka-Kapusta,

Bardziej szczegółowo

RACOWNIA DOKUMENTACJI HYDROGEOLOGICZNYCH mgr Piotr Wołcyrz, Dąbcze, ul. Jarzębinowa 1, Rydzyna

RACOWNIA DOKUMENTACJI HYDROGEOLOGICZNYCH mgr Piotr Wołcyrz, Dąbcze, ul. Jarzębinowa 1, Rydzyna RACOWNIA DOKUMENTACJI HYDROGEOLOGICZNYCH mgr Piotr Wołcyrz, Dąbcze, ul. Jarzębinowa 1, 64-130 Rydzyna tel. kom. 603045882 e-mail: pdhleszno@onet.pl ---------------------------------------------------------------------------------------------

Bardziej szczegółowo

Operat zagospodarowania przestrzennego STREFA EKOTONOWA (wersja projektowa) V spotkanie konsultacyjne Bodzentyn, 02 czerwca 2014 r.

Operat zagospodarowania przestrzennego STREFA EKOTONOWA (wersja projektowa) V spotkanie konsultacyjne Bodzentyn, 02 czerwca 2014 r. Operat zagospodarowania przestrzennego STREFA EKOTONOWA (wersja projektowa) V spotkanie konsultacyjne Bodzentyn, 02 czerwca 2014 r. POIS.05.03.00-00-284/10 Plan ochrony Świętokrzyskiego Parku Narodowego

Bardziej szczegółowo

ROZDZIAŁ 2: Charakterystyka i ocena aktualnego stanu środowiska Powiatu

ROZDZIAŁ 2: Charakterystyka i ocena aktualnego stanu środowiska Powiatu Program ochrony środowiska Powiat Strzelce Opolskie Spis treści str. 1 SPIS TREŚCI ROZDZIAŁ 1: Wstęp. Informacje ogólne. 1.1. Cel opracowania programu.... 3 1.2. Metodyka opracowania... 4 1.3. Informacje

Bardziej szczegółowo

ROLA WODY W ZRÓWNOWAŻONYM ZAGOSPODAROWANIU MIASTA KRAKOWA - PROPOZYCJE KOMPLEKSOWYCH ROZWIĄZAŃ

ROLA WODY W ZRÓWNOWAŻONYM ZAGOSPODAROWANIU MIASTA KRAKOWA - PROPOZYCJE KOMPLEKSOWYCH ROZWIĄZAŃ ROLA WODY W ZRÓWNOWAŻONYM ZAGOSPODAROWANIU MIASTA KRAKOWA - PROPOZYCJE KOMPLEKSOWYCH ROZWIĄZAŃ Mariusz CZOP Katedra Hydrogeologii i Geologii Inżynierskiej WODA W MIASTACH WODY PODZIEMNE występują poniżej

Bardziej szczegółowo

KARTA DOKUMENTACYJNA NATURALNEGO ZAGROŻENIA GEOLOGICZNEGO: OBIEKT OSUWISKO

KARTA DOKUMENTACYJNA NATURALNEGO ZAGROŻENIA GEOLOGICZNEGO: OBIEKT OSUWISKO KARTA DOKUMENTACYJNA NATURALNEGO ZAGROŻENIA GEOLOGICZNEGO: OBIEKT OSUWISKO 1. Nr ewidencyjny 2. Lokalizacja 4 2.1 Miejscowość 2.2 Właściciel terenu 2.3 Gmina 2.4 Powiat 2.5 Województwo 2.6 Oznaczenie mapy

Bardziej szczegółowo

WYKAZ METOD BADAWCZYCH w WBJ-2 (woda, ścieki) 1 Woda, ścieki ph potencjometryczna PN-EN ISO 10523:2012 RF1, RF2 A (JK-2,JS-2) PN-EN ISO 11885:2009

WYKAZ METOD BADAWCZYCH w WBJ-2 (woda, ścieki) 1 Woda, ścieki ph potencjometryczna PN-EN ISO 10523:2012 RF1, RF2 A (JK-2,JS-2) PN-EN ISO 11885:2009 WYKAZ METOD BADAWCZYCH w WBJ-2 (woda, ) Badany obiekt Oznaczany składnik lub parametr badawcza Sposób wykonania (nr instrukcji operacyjnej, nr normy itp.) Wymaganie prawne (informacja o metodzie referencyjnej)

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO

DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO Katowice, dnia 4 grudnia 2013 r. Poz. 7116 ROZPORZĄDZENIE NR 4/2013 DYREKTORA REGIONALNEGO ZARZĄDU GOSPODARKI WODNEJ W GLIWICACH z dnia 2 grudnia 2013 r. w sprawie

Bardziej szczegółowo

Lista badań prowadzonych w ramach zakresu elastycznego nr AB 550

Lista badań prowadzonych w ramach zakresu elastycznego nr AB 550 Lista badań prowadzonych w ramach zakresu elastycznego nr AB 550 ZESPÓŁ LABORATORIÓW ENERGOPOMIAR Sp. z o.o. Wydanie nr 2 Imię i nazwisko Podpis Data Weryfikował Damian Adrjan 27.04.2016 Zatwierdził Katarzyna

Bardziej szczegółowo

Podstawy nauk o Ziemi

Podstawy nauk o Ziemi Podstawy nauk o Ziemi Zależność rzeźby od budowy geologicznej mgr inż. Renata Różycka-Czas Katedra Gospodarki Przestrzennej i Architektury Krajobrazu Wydział Inżynierii Środowiska i Geodezji Uniwersytet

Bardziej szczegółowo

OPINIA GEOTECHNICZNA

OPINIA GEOTECHNICZNA Inwestor: Wałbrzyski Związek Wodociągów i Kanalizacji ul. Al. Wyzwolenia 39 58-300 Wałbrzych Zleceniodawca: Kolektor Serwis Sp.J. K. Janiak, M. Janiak, Ł. Janiak ul. Kmicica 69 64-100 Leszno OPINIA GEOTECHNICZNA

Bardziej szczegółowo

NAWIERZCHNIE - PUZZLE. tel

NAWIERZCHNIE - PUZZLE.  tel NAWIERZCHNIE - PUZZLE www.placezabawtartak.eu tel. 666 850 952 Opis nawierzchni bezpiecznej na place zabaw - PUZZLE Na placu zabaw stosuje się elastyczną poliuretanowo-gumową nawierzchnię bezpieczną MFL

Bardziej szczegółowo

OKREŚLANIE WIEKU WZGLĘDNEGO względem innych warstw

OKREŚLANIE WIEKU WZGLĘDNEGO względem innych warstw PROFILE GEOLOGICZNE OKREŚLANIE WIEKU WZGLĘDNEGO względem innych warstw METODA STRATYGRAFICZNA METODA PETROGRAFICZNA METODA PALENTOLOGICZNA ANALIZA PYŁKOWA (PALINOLOGIA) METODA STRATYGRAFICZNA zasada superpozycji

Bardziej szczegółowo

Integralną częścią planu jest rysunek nr 1 w skali 1:5000, który stanowi załącznik nr 1 do niniejszej uchwały.

Integralną częścią planu jest rysunek nr 1 w skali 1:5000, który stanowi załącznik nr 1 do niniejszej uchwały. Uchwała nr II/9/03 Rady Gminy Stary Dzierzgoń z dnia 28. marca 2003 r. w sprawie miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego terenu działki nr 5/1 w obrębie Porzecze. Na podstawie art. 26 ustawy

Bardziej szczegółowo

Zakład Higieny Środowiska Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego Państwowy Zakład Higieny

Zakład Higieny Środowiska Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego Państwowy Zakład Higieny Pomiary zanieczyszczenia mikrobiologicznego powietrza na terenie Miasta Otwocka w rejonie zagospodarowania odpadów komunalnych: składowiska odpadów komunalnych Sater-Otwock Sp. z o.o. w Otwocku oraz Regionalnej

Bardziej szczegółowo

Geotermia w Gminie Olsztyn

Geotermia w Gminie Olsztyn Geotermia w Gminie Olsztyn Tomasz Kucharski Wójt Gminy Olsztyn Europejski Kongres Gospodarczy Katowice, 18 maja 2011 r. Gmina Olsztyn Gmina Olsztyn położona jest niespełna 10 km od Częstochowy. Zajmuje

Bardziej szczegółowo

XLII OLIMPIADA GEOGRAFICZNA Zawody III stopnia pisemne podejście 1

XLII OLIMPIADA GEOGRAFICZNA Zawody III stopnia pisemne podejście 1 -1/1- XLII OLIMPIADA GEOGRAFICZNA Zawody III stopnia pisemne podejście 1 Zadanie 1. Blokdiagramy A-D (załącznik 1) ilustrują budowę geologiczną czterech regionów Polski. Uzupełnij tabelę: w kolumnie 1:

Bardziej szczegółowo

ZAŁĄCZNIK NR 5A PROGNOZA ODDZIAŁYWANIA NA ŚRODOWISKO DOTYCZĄCA PROJEKTU MIEJSCOWEGO PLANU ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO OSIEDLE ZODIAK W POZNANIU

ZAŁĄCZNIK NR 5A PROGNOZA ODDZIAŁYWANIA NA ŚRODOWISKO DOTYCZĄCA PROJEKTU MIEJSCOWEGO PLANU ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO OSIEDLE ZODIAK W POZNANIU PROGNOZA ODDZIAŁYWANIA NA ŚRODOWISKO DOTYCZĄCA PROJEKTU MIEJSCOWEGO PLANU ZAGOSPODAROWANIA PRZESTRZENNEGO OSIEDLE ZODIAK W POZNANIU ZAŁĄCZNIK NR 5A DOKUMENTACJA FOTOGRAFICZNA Fot.1. Zabudowa wielorodzinna

Bardziej szczegółowo