Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej. Zeszyt 2

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej. Zeszyt 2"

Transkrypt

1 Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej Rok 98 (2011) (2010) Zeszyt 2

2 Rada Naukowa Rocznika Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej Stanisław Rada Naukowa Bieleń (Warszawa), Teresa Chynczewska-Hennel (Warszawa), Jarosław Rocznika Isajewycz Instytutu (Lwów), Europy Adolf Juzwenko Środkowo-Wschodniej (Wrocław), Jūratė Kiaupienė (Wilno), Gerard Labuda (Poznań), Jan Malicki (Warszawa), Andrzej Nowak (Kraków), Marek Pietraś (Lublin), Stanisław Adam Natalia Daniel Yakovenko, Bieleń (Warszawa), Rotfeld Adolf (Warszawa), Juzwenko, Teresa Wojciech Jūratė Chynczewska-Hennel Kiaupienė, (Warszawa), Sadurski (Sydney), Jarosław Andreas Lawaty, Isajewycz Alexei (Lwów), Miller, Adolf Antony Juzwenko Polonsky, (Wrocław), Jūratė Kiaupienė (Wilno), Henryk Samsonowicz (Warszawa), Gerard Adam Daniel Labuda Rotfeld, (Poznań), Henryk Jan Malicki Samsonowicz, (Warszawa), Andrzej Sulima Kamiński (Georgetown Warszawa), Andrzej Aleksander Nowak Smolar, (Kraków), Oleksiy Marek Tolochko, Pietraś (Lublin), Henryk Szlajfer (Warszawa), Piotr S. Wandycz (New Haven), Adam Piotr S. Daniel Wandycz, Rotfeld Jerzy (Warszawa), Wyrozumski Wojciech Sadurski (Sydney), Stanisław Wójcik (Lublin), Jerzy Wyrozumski (Kraków), Jan Zielonka (Oxford) Henryk Samsonowicz (Warszawa), Andrzej Sulima Kamiński (Georgetown Warszawa), Henryk Szlajfer (Warszawa), Piotr S. Wandycz (New Haven), Stanisław Wójcik (Lublin), Jerzy Wyrozumski (Kraków), Jan Zielonka (Oxford) Kolegium Komitet Redakcyjny Redakcyjne Rocznika Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej Kolegium Jerzy Kłoczowski Redakcyjne (przewodniczący), (redaktor naczelny), Andrzej Rocznika Mirosław Gil Filipowicz (zastępca Instytutu (zastępca), redaktora Europy naczelnego), Środkowo-Wschodniej Mirosław Anna Paprocka Filipowicz, (sekretarz), Tomasz Andrzej Kapuśniak, Gil, Jerzy Kłoczowski (redaktor naczelny), Hubert Grzegorz Łaszkiewicz, Głuch, Andrzej Gil (zastępca redaktora naczelnego), Grzegorz Hubert Łaszkiewicz, Głuch, Mirosław Filipowicz, Anna Tomasz Paprocka Stępniewski (sekretarz redakcji) Tomasz Kapuśniak, Hubert Łaszkiewicz, Grzegorz Głuch, Anna Paprocka (sekretarz redakcji)

3 Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej Rok 9 (2011) Zeszyt 2 Konflikty narodowe i europejskie aspiracje państw bałkańskich Redakcja Mirosław Filipowicz Lublin 2011

4 Recenzent dr hab. Rafał Wnuk, prof. Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Projekt okładki i opracowanie graficzne całości Amadeusz Targoński Skład Korekta Maria Juran Anna Paprocka Fotografia na okładce i stronie tytułowej Luckynick Dreamstime.com Wydanie publikacji zostało sfinansowane przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych Opinie wyrażone w publikacji prezentują wyłącznie poglądy autorów i nie mogą być utożsamiane ze stanowiskiem Ministerstwa Spraw Zagranicznych Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, Lublin 2011 ISSN Wydawca Instytut Europy Środkowo-Wschodniej ul. Niecała 5, Lublin tel. (48) Drukarnia Akapit

5 Spis treści Mirosław Filipowicz Przedmowa 7 Wojciech Zajączkowski Konflikty narodowe w Europie Środkowej i Południowo-Wschodniej w dobie integracji europejskiej 11 Ethnic Conflicts in Central and South Eastern Europe in the Age of European Integration Tomasz Żornaczuk Chorwacja prymus integracji europejskiej na Bałkanach Zachodnich 39 Croatia the Leader of European Integration in the Western Balkans Jan Muś Integracja Macedonii z Unią Europejską przebieg, perspektywy i wyzwania 57 Macedonia s Integration with the European Union Outline, Perspectives and Challenges Marta Szpala Serbia wciąż na rozdrożu 81 Serbia Still at the Crossroads Konrad Pawłowski Kosowo w procesie Integracji Europejskiej 101 Kosovo in the Process of European Integration Marko Babić Bałkanizacja czy europeizacja? Bośnia i Hercegowina w perspektywie europejskiej 131 Balkanisation or Europeanisation? Bosnia and Herzegovina from the European Perspective Wojciech Stanisławski Europejskie perspektywy Czarnogóry: długi marsz małej republiki 155 European Perspectives of Montenegro: Long March of a Small Republic Karol Kujawa Problemy Turcji na drodze do członkostwa w Unii Europejskiej i szanse ich rozwiązania 177 Turkey s Problems on the Way to the European Union Membership and the Chances of Their Solution

6

7 Przedmowa Unia Europejska mimo dotykającego ją dziś głębokiego kryzysu jest wciąż nad wyraz ambitnym i atrakcyjnym projektem mającym szansę na konstruktywny rozwój, który przebiegać może w wymiarze dalszego pogłębiania związków między państwami członkowskimi, ale też co jest zgodne z jej charakterem w kierunku akcesji nowej grupy państw członkowskich. Po przyjęciu Bułgarii i Rumunii możliwość taka otwiera się przed Bałkanami, w tym także przed państwami powstałymi w wyniku rozpadu dawnej Jugosławii oraz przed Albanią. Osobnym problemem jest niełatwy przypadek turecki, z jednej strony silnie obecny w Europie, z drugiej zaś w swej zasadniczej istocie do niej nieprzystający. Instytut Europy Środkowo-Wschodniej postanowił przedstawić diagnozę dotyczącą europejskich aspiracji i relacji z Unią Europejską poszczególnych państw tego regionu. Zadaliśmy grupie ekspertów pytanie o perspektywy europejskie i powody, dla których proces integracji z Unią Europejską może zająć, w niektórych przypadkach, jeszcze wiele lat. Z jednej strony zależy to od strategii i politycznych decyzji samej Unii Europejskiej, zwłaszcza od jej obecnej i przyszłej kondycji, z drugiej zaś i to w jeszcze większym stopniu od sytuacji politycznej, społecznej i gospodarczej w krajach aspirujących do członkostwa. W związku z tym autorzy poszczególnych artykułów zostali poproszeni o wskazanie czynników zarówno proeuropejskich, jak i tych hamujących proces integracji. Jednym z elementów historycznego dziedzictwa bałkańskiego były krwawe konflikty narodowościowe, zjawisko, które w jakiejś mierze choć może w nieco mniej brutalnej formie odcisnęło swoje piętno i w innych miejscach Europy. Zdecydowaliśmy się więc poprzedzić

8 Przedmowa naszą analizę eksperckim tekstem na temat konfliktów narodowych w Europie Środkowej i Południowo-Wschodniej w dobie integracji europejskiej. Nie udało się, niestety, uzyskać tekstu dotyczącego sytuacji w Albanii, uznaliśmy natomiast za ważne, by przedstawić analizę odnoszącą się do Turcji. Wyrażamy nadzieję, że zebrane w jednym tomie, skonceptualizowane wokół podobnych zagadnień i osadzone w aktualnej rzeczywistości materiały okażą się przydatne zarówno dla specjalistów w zakresie nauk politycznych, jak i dla tych osób, które mają wpływ na kształt polskiej polityki zagranicznej. Red.

9

10

11 Wojciech Zajączkowski Konflikty narodowe w Europie Środkowej i Południowo-Wschodniej w dobie integracji europejskiej Ethnic Conflicts in Central and South Eastern Europe in the Age of European Integration Central and South Eastern Europe is frequently treated as an area an inherent feature of which is aggressive nationalisms. Within almost two centuries the region has undergone a stormy process of political fragmentation. If after the Congress of Vienna it was controlled by two great empires the Austrian Empire and the Ottoman Porte, in the 2010s the same territory belongs to nineteen states. The reason for such an evolution of Central European societies was national movements driven by nationalist ideology, aiming at the establishment of independent national states. In the age of European integration which has already partly included Central and South Eastern Europe, a question arises if the stateforming factors have lost their dynamics. Should one still, even in the context of the EU membership, expect strong tensions of a nationalist character among particular countries? The article attempts to answer these questions through an analysis of three basic types of conflict situations, taking place in Central and South Eastern Europe, perceived from the legal and political perspective: lack of legal and political demands; attempts to change the legal status of an ethnic group; questioning the status of an independent state. In each case the description of mechanisms operating in a given conflict situation is accompanied by the analysis of a particular example. These are respectively: Roma in Hungary, the Hungarian minority in Romania, and the attitude of Romania to Moldova. The review of all the conflict situations in the context of European integration leads to a conclusion that the EU, by means of various tools and its supranational character, is able to exert a soothing influence on the majority of conflict situations. The Roma minority tensions in most countries make an exception. Most probably, they may function as catalysts in the development of extreme nationalist movements which only afterwards use anti-european slogans, call for the re-establishment of the unity with diasporas inhabiting neighbouring countries. Simultaneously, the EU provides neither institutional tools nor positive examples of solving the problem. Therefore, the significance of this question seems to be increasing because of great demographic dynamics of Roma population in Central and South Eastern Europe. Moreover, it will influence the future of Balkan and Central European nationalisms which may become marginalised or may strengthen their position.

12 12 Wojciech Zajączkowski 1. Problem i definicje Spoglądając na mapy politycznego podziału Europy Środkowej i Południowo-Wschodniej na przestrzeni ostatnich niemal dwustu lat, można bez trudu zaobserwować, iż jednym z najważniejszych i zarazem najintensywniejszych procesów, jakie zachodziły na tym obszarze, było formowanie się państw narodowych. Bezpośrednio po kongresie wiedeńskim Austria i Turcja panowały nad całym regionem, choć stopień kontroli nad poszczególnymi terytoriami był rozmaity. W 2011 roku ten sam obszar należy już do dziewiętnastu krajów, cieszących się uznaniem międzynarodowym. Tuż po upadku komunizmu wielu autorów skłaniało się ku apokaliptycznym wizjom triumfującego nacjonalizmu, który miał pogrążyć w chaosie i przemocy całą Europę Środkową i Wschodnią. Przepowiednie te, mimo wojen na obszarze dawnej Jugosławii, nie sprawdziły się. W XXI wieku, po objęciu znacznej części Europy Środkowej i Południowo-Wschodniej procesem integracji europejskiej, zasadne staje się pytanie o przyszłość potężnego nurtu społecznego i politycznego, który poprzez erozję wielkich imperiów i formowanie się państw narodowych ukształtował dzisiejszą mapę tej części kontynentu. Czy dynamika procesów, za sprawą których między innymi powstawały nowe państwa narodowe w Europie Środkowej i Południowo-Wschodniej, uległa już wyczerpaniu, czy jednak utrzyma się, tyle że w nowych warunkach? Czy procesy społeczne, towarzyszące powstawaniu państw narodowych zwłaszcza polityzacja etniczności wygasają w chwili osiągnięcia przez ruchy narodowe zasadniczego celu, a mianowicie państwowości? Czy integracja państw regionu z Unią Europejską (UE) może w jakiejś mierze odwrócić skutki dezintegracji dawnych, wielkich organizmów politycznych oraz obecnego rozdrobnienia politycznego? Podejmując się próby odpowiedzi na tak sformułowane pytania, należy zdefiniować kilka podstawowych pojęć, które posłużą jako narzędzia opisu i analizy tego problemu. Kluczowe dla niniejszych Omówienie dyskusji z udziałem między innymi Z. Brzezińskiego, F. Fukuyamy, R. Jervisa, R. Mearsheimera i T. Garton Asha w: S. I. Griffiths, Nationalism and Ethnic Conflicts. Threats to European Security, SIPRI Research Report No. 5, Oxford 1993, s. 1-3.

13 Konflikty narodowe w Europie Środkowej i Południowo-Wschodniej w dobie integracji rozważań pojęcie narodu będzie tu rozumiane jako wolna od transcendentalnego uzasadnienia wspólnota społeczna, świadoma bycia narodem, uznająca tworzące ją więzi społeczne za więź narodową, w ramach której to wspólnoty ludzi poczuwają się do związków egzystencjalnych, wynikających z posiadania wspólnej ojczyzny. Definicja ta pozwala wyjść poza krąg wytyczony przez tradycyjny dla nauk społecznych spór pomiędzy zwolennikami realizmu i konstruktywizmu. Naród może być wspólnotą wyobrażoną, ale w ostatecznym rachunku jak stwierdził Walker Connor liczy się nie to, co jest, lecz to, w co ludzie wierzą. Termin grupa etniczna, w którego definicjach ważną rolę odgrywa pojęcie kultury, postrzeganej jako zbiór pewnych cech wyróżniających daną społeczność spośród innych, będzie rozumiany jako identyfikacja negatywna, polegająca na uznaniu inności danej grupy przez świat zewnętrzny. W przeciwieństwie do narodu, odwołującego się do identyfikacji pozytywnej (członkowie danej społeczności rozpoznają się jako naród ), przedstawiciele grupy etnicznej nie definiują się jako grupa etniczna i nie wyciągają ze swej odmienności wniosków o charakterze politycznym. Etniczność byłaby zatem kategorią teoretyczną, służącą do nazwania tożsamości narodowej in potentio, możliwej, lecz niewyartykułowanej, wsobnej, ograniczonej do zagadnień apolitycznych i zorientowanej kulturowo. Nacjonalizm zostanie potraktowany w niniejszych rozważaniach jako ideologia zakładająca między innymi zgodnie z definicją Anthony ego D. Smitha podział ludzkości na narody, posiadające własną specyfikę i będące źródłem władzy, której najdoskonalszą emanacją jest państwo narodowe. Jednocześnie ideologia w odróżnieniu od tradycji Mannheimowskiej ujmowana jest nie jako proste przeciwstawienie nauce, ale jako dyskurs zorientowany z jednej strony na osiągnięcie konkretnych celów politycznych, z drugiej zaś na konceptualizację pewnej sytuacji społecznej. Z tego też względu nacjonalizm będzie tu traktowany w połączeniu ze zjawiskiem W. Connor, Ethnonationalism. The Quest for Understanding, Princeton 1994, s. 93. Por. zwłaszcza R. Jenkins, Rethinking Ethnicity. Arguments and Explorations, London Thousand Oaks New Delhi 1997, s ; P. R. Brass, Ethnic Groups and Nationalities, w: Ethnic Diversity and Conflict in Eastern Europe, P. Sugar (ed.), Santa Barbara Oxford 1980, s ; L. Greenfeld, Transcending the Nation s Worth, Daedalus, vol. 122, 1993, no. 3, s. 98. A. D. Smith, Theories of Nationalism, New York 1983, s

14 14 Wojciech Zajączkowski określanym mianem ruchów narodowych, rozumianych jako szczególna odmiana ruchów społecznych lub ruchów masowych. Pod pojęciem integracji europejskiej będziemy z kolei rozumieć proces ujednolicania różnych aspektów funkcjonowania państw narodowych pod kątem ich zgodności z zasadami przyjętymi za obowiązujące w UE. Proces ten odnosi się zarówno do krajów członkowskich, jak i państw aspirujących do członkostwa, przy czym o ile pierwsze z nich uczestniczą w podejmowaniu decyzji dotyczących wspólnych zasad, o tyle ostatnie mogą być najwyżej ich odbiorcami. Pod względem stosunku do UE kraje Europy Środkowej i Południowo-Wschodniej można podzielić na kilka grup. Byliby to kolejno starzy członkowie, niemający za sobą doświadczenia komunistycznego (Austria, Grecja, Włochy), nowi członkowie, mający za sobą doświadczenie komunizmu (Węgry, Czechy, Słowacja, Polska, Rumunia, Bułgaria, Słowenia), państwa postkomunistyczne objęte procesem tesalonickim (Chorwacja, Serbia, Bośnia i Hercegowina, Albania, Kosowo, Czarnogóra), kraje prowadzące negocjacje akcesyjne (Turcja), kraje nieobjęte procesem rozszerzenia (Macedonia, Ukraina). Na użytek niniejszych rozważań z grona krajów należących do szeroko pojętej Europy Środkowej i Południowo-Wschodniej zostaną wyłączone trzy kraje, którym historia oszczędziła rządów komunistycznych (Austria, Grecja, Turcja) oraz Polska i Ukraina, jako kraje, które tylko częściowo związane są z przestrzenią historyczną wytyczaną przez dawne granice Porty Otomańskiej oraz Imperium Habsburskiego. C. Geertz, The Interpretation of Cultures, New York 1973, s ; A. Giddens, Central Problems in Social Theory. Action, Structure and Contradiction in Social Analysis, Berkeley Los Angeles 1994, s ; Social Theory and the Politics of Identity, C. Calhoun (ed.), Cambridge Mass. 1994; J. L. Cohen, Strategy or Identity. New Theoretical Paradigms and Social Movements, Social Research, vol. 52, 1985, no. 4, s ; M. Hechter, Principles of Group Solidarity, Berkeley Los Angeles London 1987; M. Olson, The Logic of Collective Action. Public Goods and the Theory of Groups, Cambridge Mass. 1965; Ch. Tilly, Models and Realities of Popular Collective Action, Social Research, vol. 52, 1985, no. 4, s ; H. Toch, The Social Psychology of Social Movements, London 1966; P. Wilkinson, Social Movement, London 1971; A. Touraine, The Voice and the Eye. An Analysis of Social Movements, Cambridge Paris S. Renner, F. Trauner, Creeping EU Membership in Southeast Europe: The Dynamics of EU Rule Transfer to the Western Balkans, Journal of European Integration, vol. 31, 2009, no. 4, s

15 Konflikty narodowe w Europie Środkowej i Południowo-Wschodniej w dobie integracji Procesy narodotwórcze w Europie Środkowej i Południowo-Wschodniej w XIX-XX wieku W Cesarstwie Austriackim i Porcie Otomańskiej legitymizacja władzy, mimo poważnych różnic, miała źródła religijne. Konserwatywny porządek polityczny i społeczny w epoce przednacjonalistycznej w Europie chrześcijańskiej uznawał sacrum za najważniejszą sankcję władzy doczesnej, pochodzenie etniczne traktował jako cechę drugorzędną. Z formalnego punktu widzenia liczyła się lojalność poddanych wobec panujących, a przynależność do religii władcy umacniała ten związek. Burzliwy proces desakralizacji władzy po rewolucji francuskiej stworzył grunt pod narodziny systemu legitymizacji odwołującego się do liberalnego nacjonalizmu, choć doktryna monarchiczna pozostawała niezmienna aż po XX stulecie. Wymiar sakralny władzy sułtana definiowany był inaczej, niż przyjęto to robić w odniesieniu do doktryny monarchicznej w Europie. Nie zmienia to jednak istoty rzeczy: również i w państwie tureckim źródła legitymizacji miały charakter religijny i nawiązywały do idei kalifatu. Imperium osmańskie zderzyło się z nacjonalizmem, nie przeżywszy ani oświecenia, ani gorączki rewolucyjnej, nie mając nawet w swoim słownictwie politycznym terminu, który odpowiadałby europejskiemu pojęciu narodu. Boski charyzmat rządzących ułatwiał sprawowanie kontroli nad mozaiką etniczną, jaką była Europa Środkowa i Południowo-Wschodnia. Wysunięcie na pierwszy plan etniczności oraz jej upolitycznienie w postaci ideologii nacjonalistycznej prowadziły do degradacji zasad, na których opierał się ancien régime. Polityczna egzystencja człowieka przestała być rozumiana jako element planu Boskiego. Prawdziwej wolności osób nie ma bez tej, której źródłem jest wolność narodowa, innymi słowy niezawisłość narodów, pisał w 1848 roku Ivan Mažuranić, chorwacki poeta i działacz polityczny. Kolejne etapy procesu dezintegracji obu imperiów oraz procesy narodowościowe, które miały miejsce po ich rozpadzie na przestrzeni całego stulecia XX i na początku XXI, najlepiej ilustrują daty po- 15 W. Felczak, T. Wasilewski, Historia Jugosławii, Wrocław 1985, s. 324.

16 16 Wojciech Zajączkowski wstania niepodległych, uznanych międzynarodowo krajów środkowoeuropejskich: przed 1830 Porta Otomańska (Turcja), Cesarstwo Austriackie (Austria) 1830 Grecja 1861 Włochy 1878 Rumunia Bułgaria Serbia 1912 Albania 1918 Węgry Czechosłowacja (do 1992) Polska Jugosławia (do 2006) 1991 Chorwacja Słowenia Macedonia Ukraina 1992 Bośnia i Hercegowina Czechy Słowacja 2006 Czarnogóra Serbia 2008 Kosowo. Czy dla tak zarysowanej listy państw narodowych można znaleźć wspólny mianownik, gdy mowa o okolicznościach ich powstawania na przestrzeni bez mała dwóch stuleci? Większość badaczy, zarówno historyków, jak i socjologów, analizujących materiał środkowoeuropejski, jest przekonana, że jest to możliwe, aczkolwiek czasami wyznaczane są różne warianty procesów narodowościowych. Po pierwsze, większość autorów skłonna jest łączyć procesy narodotwórcze, a w konsekwencji narodziny nacjonalizmów i państw narodowych, z rozwojem środków komunikacji społecznej początkowo prasy, a w późniejszych czasach radia i telewizji tworzących wspólnotę czytających (słuchających, oglądających), dla której wspólne stają się pewne problemy i poglądy. Ważnym aspektem tego Por. między innymi P. Wandycz, Odrodzenie narodowe i nacjonalizm (XIX-XX wiek), w: Historia Europy Środkowo-Wschodniej, J. Kłoczowski (red.), t. 2, Lublin 2000, s (tam szczegółowe omówienie literatury); M. Hroch, Małe narody Europy, Warszawa Wrocław 2008; J. Chlebowczyk, On Small and Young Nations in Europe: Nation Forming Processes in Ethnic Borderlands in East-Central Europe, Wrocław 1980; K. Karpat, The Transformation of the Ottoman State , International Journal of Middle East Studies, vol. 3, 1972, s P. Lawrence zwraca uwagę, iż osobiste doświadczenie środkowoeuropejskie odbiło się na pracach takich teoretyków nacjonalizmu, jak E. Gellner, K. Deutsch i H. Kohn. P. Lawrence, Nacjonalizm: historia i teoria, Warszawa 2005.

17 Konflikty narodowe w Europie Środkowej i Południowo-Wschodniej w dobie integracji zagadnienia są również ograniczenia w budowie obiegu informacji we własnym języku, zwłaszcza cenzura oraz limitowanie dostępu do nośników informacji. Po drugie, z rozwojem środków masowego przekazu bezpośrednio wiąże się zakres wykorzystania języka danej społeczności, zwłaszcza jego pozycja w oświacie oraz status prawny. To przede wszystkim pytania, czy dana grupa narodowa może pobierać naukę w rodzimej mowie (i w jakim zakresie) oraz czy wyniesione ze szkoły wiedza i umiejętności będą użyteczne w dorosłym życiu. Wątek ten daje się prześledzić bardzo wyraźnie niemal we wszystkich procesach narodotwórczych zakończonych powstaniem państw narodowych w Europie Środkowej i Południowo-Wschodniej w XIX i XX wieku, aczkolwiek w zależności od konkretnej sytuacji mógł on przybrać różną postać. Po trzecie, niezwykle ważnym elementem procesów narodotwórczych są zagadnienia gospodarcze, zwłaszcza zaś nakładanie się nierówności w rozwoju ekonomicznym i konfliktów mających podłoże ekonomiczne na podziały etniczne (językowe, kulturowe, obyczajowe). Dotyczą one uprzywilejowania lub dyskryminacji ekonomicznej jakiejś grupy, wyodrębnionej ze względu na kryterium etniczne, oraz niesprawiedliwego dostępu do zasobów, jakimi dysponuje państwo. Po czwarte, we wszystkich procesach narodotwórczych w Europie Środkowej i Południowo-Wschodniej niezwykle istotną rolę odegrały ideologie nacjonalistyczne, które definiowały naród: zasady przynależności i wykluczenia, jego aspiracje terytorialne oraz historia, która traktowana była nie tylko jako źródło prestiżu, ale również argument w sporach granicznych, a także o afiliację polityczną tej czy innej grupy etnicznej. Po piąte wreszcie, grupą społeczną, która odegrała szczególną rolę w rozwoju ruchów narodowych i nacjonalizmów, była inteligencja. Inaczej wyglądało to wprawdzie w połowie XIX wieku w Bułgarii lub Czechach, inaczej w latach 90. XX stulecia w Kosowie, jednak we wszystkich tych przypadkach inteligencja wystąpiła jako katalizator niezadowolenia. Bez niej trudno byłoby sobie wyobrazić sformułowanie różnych postulatów ekonomicznych, kulturalnych i społecznych w postaci jednej doktryny nacjonalistycznej. Do wymienionych wyżej pięciu zasadniczych aspektów procesów narodotwórczych w Europie Środkowej i Południowo-Wschodniej można dodać jeszcze inne elementy na przykład czynnik religijny

18 18 Wojciech Zajączkowski jednak kwestią otwartą pozostaje uznanie ich za warunki konieczne do pojawienia się ruchów narodowych, dążących do ustanowienia państw narodowych. Procesy narodowościowe oraz powstawanie państw narodowych nie zachodziły w próżni politycznej, lecz w związku z rozwojem wydarzeń na kontynencie europejskim, co jest widoczne przy analizowaniu dat uzyskania przez poszczególne państwa uznania na arenie międzynarodowej. Wydaje się, iż w przypadku procesów narodowościowych w Europie Środkowej i Południowo-Wschodniej można wyróżnić cztery momenty przesileń: wojny napoleońskie, które położyły kres istnieniu Świętego Cesarstwa oraz przyspieszyły proces penetracji idei oświeceniowych w Cesarstwie Austriackim i Porcie Otomańskiej; Wiosna Ludów ( ), którą uznać należy za pierwszą wielką konfrontację pomiędzy ideą narodową a innymi formami legitymizacji władzy; I wojna światowa ( ); upadek komunizmu w Europie i rozpad ZSRR ( ). Każdy z tych wstrząsów dawał potężny impuls rozwojowi ruchów narodowych, co w sprzyjających okolicznościach prowadziło do powstania państwa narodowego o ustroju republikańskim (na przykład w Czechosłowacji), podczas gdy w innych do narodzin monarchii narodowych, które poprzedziły narodziny republik (Jugosławia, Rumunia, Bułgaria, Węgry). W przypadku Jugosławii oraz Czechosłowacji próbowano na przestrzeni wielu lat budować federacje, które wprawdzie uznawały podziały etniczne oraz prawa polityczne narodów, ale jednak zakładały, iż te ostatnie w imię wyższych racji mogą dzielić wspólne państwo, nie rezygnując przy tym ze swoich aspiracji. Legitymizacja władzy oparta na przesłankach nacjonalistycznych okazała się na tyle silna, że skwapliwie korzystali z niej również komuniści, zwłaszcza w Jugosławii, Rumunii i Bułgarii, w mniejszym stopniu na Węgrzech i w Czechosłowacji. Por. R. Szporluk, Communism and Nationalism. Karl Marx versus Friedrich List, Oxford 1988; C. G. Kiss, Lekcja Europy Środkowej. Eseje i szkice, Kraków 2009 (zwłaszcza s ); V. Tismăneanu, Stalinism pentru Eternitate. O istorie politică a comunismului românesc, Bucuresti 2005, s ; M. Shafir, Xenophobic Communism: The Case of Bulgaria and Romania, Radio Free Europe Radio Liberty Background Report/112, 27 June 1989; T. Judah, The Serbs: History, Myth and the Destru-

19 Konflikty narodowe w Europie Środkowej i Południowo-Wschodniej w dobie integracji Rzeczywistość etniczna Europy Środkowej i Południowo Wschodniej w czasach transformacji postkomunistycznej Wydarzeniem, które wywarło najsilniejszy wpływ na kształt obecnej mapy politycznej regionu, był upadek komunizmu w latach Reakcja na półwieczną bez mała epokę totalitarną, licząc razem rządy komunistyczne oraz faszystowskie (zarówno rodzime, jak i z zewnątrz), miała charakter liberalny i nacjonalistyczny. Zmierzała do wyzwolenia jednostki we wszystkich wymiarach jej egzystencji z ograniczeń narzucanych przez totalitaryzm oraz do odbudowania wspólnoty, którą z jednej strony rozumiano jako społeczeństwo obywatelskie, z drugiej jako wspólnotę narodową. Proces odbudowy tej ostatniej oznaczał przede wszystkim rewizję kanonicznej wizji historii, zdeformowanej zdaniem wielu przez cenzurę i odgórnie narzuconą materialistyczną interpretację przeszłości. Zabieg ten tworzył grunt sprzyjający formułowaniu postulatów politycznych, dotyczących zwłaszcza definicji wspólnoty narodowej (kto do niej należy, a kto nie) oraz jej praw do konkretnych terytoriów. Wzajemnie sprzeczne interpretacje oraz budowane na ich podstawie programy polityczne wiodły do poważnych napięć, w tym również wojen. W chwili dwóch kolejnych rozszerzeń UE mapa etniczna regionu była bardzo skomplikowana, stanowiła rezultat naturalnych bądź odgórnie stymulowanych procesów migracyjnych, akcji wynaradawiania podejmowanych przez różne rządy, konfliktów zbrojnych i czystek etnicznych na przestrzeni kilku stuleci. Nie wnikając w genezę poszczególnych napięć etnicznych, warto pokusić się o stworzenie ich typologii, którą następnie można by skonfrontować z możliwościami oddziaływania UE. Pod uwagę należy wziąć wszystkie grupy etniczne nieposiadające własnego państwa najważniejszego celu działań inspirowanych ideologią nacjonalistyczną lub żyjące w diasporze, w oderwaniu od głównej zbiorowości narodowej. Zważywszy na to, iż nacjonalizm ujmuje niepodległe państwo, a więc pewien stan prawno-polityczny, jako egzystencjalne spełnienie narodu, najlepszym kryterium porządkującym poszczególne sytuacje będzie status prawny grupy etnicznej. Położenie prawne determinuje konkretne 19 ction of Yugoslavia, New Haven London 1997; L. Boia, Rumuni: świadomość, mity, historia, Kraków 2003.

20 20 Wojciech Zajączkowski Kategoria Grupy etniczne bez specjalnego statusu prawno- politycznego Grupy etniczne posiadające specjalny status polityczno-prawny lub pretendujące do takowego Problem tożsamości/ podmiotowości prawnej podmiotów prawa międzynarodowego Nazwa państwa Węgry, Słowacja, Rumunia, Bułgaria, Serbia Bułgaria, Albania, Macedonia, Grecja, Kosowo Bułgaria, Macedonia, Grecja, Serbia, Chorwacja Rumunia Grupa etniczna/ problem Romowie Pomacy Arumuni, Menglorumuni, Wlachowie, Istrorumuni Czangowie, Lipoweni Możliwe sytuacje konfliktowe i ich konsekwencje wzrost nastrojów nacjonalistycznych i ksenofobicznych w poszczególnych krajach emigracja, asymilacja asymilacja asymilacja Serbia, Węgry Buniewcy asymilacja Kosowo, Albania Gorani asymilacja Rumunia Węgrzy żądanie autonomii kulturalnej lub siedmiogrodzcy, terytorialnej Szeklerzy Ukraińcy żądanie autonomii kulturalnej Bułgaria / Macedonia Macedończycy/ żądanie autonomii kulturalnej Bułgarzy Słowacja Węgrzy żądanie autonomii terytorialnej Bośnia i Hercegowina, Serbowie utrzymywanie się autonomii/ Kosowo secesja Republiki Serbskiej Serbia Serbowie dążenie do secesji możliwe konflikty zbrojne Węgrzy próby emancypacji mniejszości węgierskiej w Prowincji Autonomicznej Wojwodina Czarnogóra Albańczycy ruch na rzecz autonomii regionu Preszewo Macedonia Serbowie możliwość narodzin ruchu secesjonistycznego Albańczycy żądanie poszerzenia autonomii Mołdowa możliwość zjednoczenie Mołdowy i Rumunii zakwestionowania tożsamości mołdawskiej przez Rumunię Kosowo brak uznania niepełna podmiotowość prawnomiędzynarodowa międzynarodowego Macedonia zakwestionowanie nazwy państwa przez Grecję ograniczenia w funkcjonowaniu na arenie międzynarodowej

21 Konflikty narodowe w Europie Środkowej i Południowo-Wschodniej w dobie integracji postulaty polityczne, wynikające z przesłanek nacjonalistycznych, a tym samym również charakter ewentualnych napięć. Przyjąwszy takie właśnie założenie, w Europie Środkowej i Południowo-Wschodniej wyróżnić można trzy podstawowe sytuacje: brak szczególnego statusu prawnego i brak aspiracji w tej mierze, szczególny status prawny lub dążenie do uzyskania takowego oraz kwestionowanie podmiotowości lub tożsamości suwerennych i niepodległych państw. Co to oznacza w konkretnych przypadkach, ilustruje tabela (obok), która w pierwszej kolumnie pokazuje, z jakim statusem prawnym mamy do czynienia w chwili obecnej, w drugiej wymienia suwerenne państwa, których dotyczą konkretne problemy, w trzeciej wskazuje grupę etniczną (lub problem), której może dotyczyć sytuacja konfliktowa, i wreszcie w czwartej sygnalizuje same sytuacje konfliktowe oraz ich konsekwencje. Dla ułatwienia analizy poszczególnych przypadków pominięte zostały przykłady mniejszości narodowych posiadających własne państwa, niegraniczące z państwem ich zamieszkania (na przykład Polacy, Słowacy, Niemcy, Żydzi, Grecy, Ormianie w Rumunii). Z samego zestawienia aktualnych i potencjalnych problemów trudno wywnioskować, jaka jest skala wyzwań, z którymi UE musi się liczyć w Europie Środkowej i Południowo-Wschodniej. Więcej podstaw do oceny poszczególnych typów sytuacji potencjalnie konfliktowych daje pogłębiona analiza każdej z nich. A. Grupy etniczne nieaspirujące do zmiany swojego statusu prawnego Teoretycznie kategoria ta nie powinna rodzić poważniejszych dylematów, gdyż na pierwszy rzut oka nie widać tu potencjału konfliktowego, skoro żadna z zaliczonych do niej grup etnicznych nie przejawia aspiracji politycznych, zakorzenionych w ideologii nacjonalistycznej. Twierdzenie to jest prawdziwe tylko częściowo. Rzeczywiście, nie powstał nacjonalizm pomacki, lipoweński czy menglorumuński, jednak przynajmniej w przypadku jednej grupy mamy do czynienia z dużym potencjałem konfliktowym, który ma wpływ na kształtowanie się innych nacjonalizmów. Chodzi o mniejszość romską, dla której Europa Środkowa i Wschodnia stała się w ciągu ostatnich pięciu-sześciu stuleci rzeczywistą ojczyzną i zarazem obszarem największego skupie-

22 Liczebność ludności romskiej w Europie Środkowej i Południowo-Wschodniej 1 Lata 50. i 60. XX wieku Lata 90. XX wieku Lata 2009/ Minimum Maksimum Minimum Maksimum Średnia Odsetek w ogóle ludności Czechy ,96 Słowacja ,17 Węgry ,05 Rumunia ,32 Bułgaria ,33 Macedonia ,59 Serbia ,18 Słowenia ,42 Chorwacja ,78 Bośnia i Hercegowina ,09 Czarnogóra ,95 Albania ,18 Kosowo ,47 1 Tam, gdzie nie ma innego źródła, dane dla XX wieku pochodzą z nieopublikowanej pracy I. Tomovej, cytowanej w: G. Csepeli, D. Simon, Construction of Roma Identity in Eastern and Central Europe: Perception and Self-Identification, Journal of Ethnic and Migration Studies, vol. 30, 2004, no. 1, s Por. też: E. Marushiakova, V. Popov, Historical and Ethnographic Background. Gypsies, Roma, Sinti, w: Between Past and Future: The Roma of Central and Eastern Europe, W. Guy (ed.), Hatfield 2001, s Dane Rady Europy przyjęte przez Komisję Europejską w kwietniu 2011 roku za podstawę oceny sytuacji Romów w Europie: Communication from the Commission to The European Parliament, The Council, The European Economic and Social Committee and The Committee of Regions. An EU Framework for National Roma Integration Strategies up to 2020, discrimination/docs/com_2011_173_en.pdf ( ). 3 Dane oficjalne za: C. Cahn, The Unseen Powers: Perception, Stigma and Roma Rights, 7 November 2007, European Roma Rights Centre, ( ). D. M. Crowe ocenia liczebność Romów w Czechach w 1993 roku na 150 tys. D. M. Crowe, The Roma in Post-Communist Eastern Europe: Questions of Ethnic Conflict and Ethnic Peace, Nationalities Papers, vol. 36, 2008, no. 3, s Dane spisu powszechnego z 1993 roku cyt. za: I. Kemény, History of Roma in Hungary, s. 60, in_hungary.pdf 5 Dane spisu powszechnego z 1991 roku. 6 Maksymalne szacunki Institutul de Cercetare a Calităţii Vieţii w odniesieniu do 1997 roku: Romii din România. Minorităţile din Europa de Sud-Est, Centrul de Documentare şi Informare despre Minorităţile din Europa de Sud-Est, ( ). 7 Od danych dotyczących Serbii odjęto dane dotyczące Kosowa, które w latach 90. XX wieku było jej częścią. 8 Albania: Situation of Roma. State Protection, Immigration Board and Refugee of Canada, unhcr.org/cgi-bin/texis/vtx/refworld/rwmain?page=country&docid=41501be623&skip =0&category=COI&coi=ALB&querysi=roma&searchin=title&display=10& amp;sort=date ( ). 9 D. M. Crowe, The Roma in Post-Communist..., s. 225.

23 Konflikty narodowe w Europie Środkowej i Południowo-Wschodniej w dobie integracji nia na świecie (3,5-6,5 mln osób). Tutaj też osiągnęli w kilku krajach najwyższy odsetek w ogóle ludności. Dane dotyczące liczebności Romów w państwach Europy Środkowej i Południowo-Wschodniej są bardzo niepewne. Różnice pomiędzy danymi oficjalnymi i szacunkami ekspertów są znaczne. W niektórych przypadkach nawet dane urzędowe podawane są w dużym przybliżeniu. Mimo małej wiarygodności danych na temat liczebności Romów we wszystkich krajach Europy Środkowej i Południowo-Wschodniej zarówno statystyki oficjalne, jak i szacunki eksperckie zgodne są co do wysokiej dynamiki demograficznej. Szacunki Banku Światowego dla Rumunii, Bułgarii i Serbii mówią o około 30-procentowym udziale młodzieży i dzieci poniżej 15 roku życia w ogóle społeczności romskiej. Dane dla nie-romów są co najmniej dwukrotnie niższe i wahają się od 12,4% w przypadku Rumunii, poprzez 13,0 w przypadku Bułgarii, aż do 16,5 w przypadku Serbii 10. Podobna sytuacja zdaje się panować w innych krajach regionu. W Rumunii i Bułgarii, gdzie odsetek Romów w ogóle ludności oscyluje w granicach 10%, odpowiednio 21 i 23% młodych ludzi podejmujących pierwszą pracę jest narodowości romskiej 11. Zjawisko to zwracało uwagę jeszcze przed 1989 rokiem, czego przejawem stały się z jednej strony działania władz (skrajnym przykładem była akcja sterylizacji kobiet romskich podjęta przez władze czechosłowackie, kontynuowana jeszcze w latach 90. XX wieku), z drugiej obiegowe opinie na temat przyrostu naturalnego wśród Romów 12. Nie liczebność Romów była jednak tradycyjnym źródłem napięć, lecz ich odmienność oraz marginalizacja. Panuje powszechna zgodność co do tego, że we wszystkich właściwie państwach Europy Środkowej i Południowo-Wschodniej stanowią oni najbiedniejszą i najsłabiej wykształconą grupę ludności, także poziom bezrobocia jest w niej wyższy niż średnia. Te negatywne zjawiska nasiliły się w latach 90. w związku z upadkiem programów asymilacyjnych realizowanych przez państwa całego regionu w czasach komunistycznych. 10 Roma Inclusion: An Economic Opportunity for Bulgaria, Czech Republic, Romania and Serbia. Policy Note, s. 5, ( ). 11 Communication from the Commission..., s D. M. Crowe, The Roma in Post-Communist..., s ; G. Csepeli, D. Simon, Construction of Roma Identity..., s. 132.

24 24 Wojciech Zajączkowski Obecność słabo zintegrowanej i jednocześnie zwiększającej się liczebnie grupy etnicznej, postrzeganej przez większość jako obcy, stanowiła podatny grunt dla konfliktów w życiu codziennym. Niejednokrotnie wrogość rodziła przemoc, której różne przejawy odnotowano we wszystkich w zasadzie państwach regionu. Najczęściej przybierała ona postać bójek, których podłoże miało częściowo charakter etniczny, niekiedy dochodziło do zabójstw i pogromów, a w skrajnych przypadkach (Kosowo) Romowie padali ofiarą czystek etnicznych 3. W wielu wypadkach hasła ksenofobiczne o podłożu antyromskim stały się istotnym elementem programów skrajnych partii prawicowych, którym w różnych momentach udawało się uzyskać znaczącą pozycję na scenie politycznej. Zjawisko to dotyczyło między innymi takich ugrupowań jak: Partidul România Mare (Rumunia), Nacjonalnyj Sojuz Ataka (Bułgaria), Jobbik (Jobboldali Ifjúsági Közösség Węgry), Slovenska Nacionalna Stranka (Słowacja), Dělnická strana (Czechy) 13. W żadnym przypadku wymienione partie nie objęły rządów, jednak niektóre z nich osiągały poparcie nawet jednej czwartej wyborców. W dwóch przypadkach władze poczuły się zmuszone do delegalizacji organizacji nacjonalistycznych. Dotyczyło to Gwardii Węgierskiej, przybudówki Jobbiku, oraz Partii Robotniczej w Czechach. Pojawienie się na scenie politycznej sił z powodzeniem wykorzystujących hasła populistyczne i nacjonalistyczne nie pozostało bez wpływu na inne ugrupowania. Niejednokrotnie starały się one wkomponować we własne programy lub działania te elementy polityki partii skrajnych, które przynosiły im popularność. Dobrym tego przykładem stała się sytuacja na Węgrzech, gdzie po sukcesie wyborczym Jobbiku w wyborach do Parlamentu Europejskiego w 2008 roku (14,7% głosów i 3 eurodeputowanych) znacznej radykalizacji uległy inne ugrupowania polityczne, przy czym najbardziej uderzająca zmiana nastąpiła w retoryce socjaldemokratów. W niektórych 13 L. Bustikova, The Extreme Right in Central Europe: EU Accession and the Quality of Governance, Journal of Contemporary European Studies, vol. 17, 2009, no. 2, s ; P. Učeň, Approaching National Populism, w: National Populism and Slovak-Hungarian Relations in Slovakia , K. Petőcz (ed.), Forum Minority Research Institute, Šamorín Somorja 2009, s ; Romii din România..., s

25 Konflikty narodowe w Europie Środkowej i Południowo-Wschodniej w dobie integracji przypadkach, zwłaszcza na szczeblu lokalnym i regionalnym, stanowiska partii wobec problemu romskiego uległy zatarciu 14. Znamienne, że w trzech przypadkach (Jobbik, Dělnická strana, Ataka) mowa jest o ugrupowaniach, które powstały i zaczęły zdobywać popularność w drugiej połowie pierwszego dziesięciolecia XXI wieku. Nie da się w związku z tym wytłumaczyć tego zjawiska czynnikami, które oddziaływały na nastroje społeczne w latach 90. poprzedniego stulecia, a więc frustracją z powodu kryzysu ekonomicznego, rozpadu systemu komunistycznego czy też wyzwaniami o charakterze stałym (na przykład problem Węgrów w Słowacji czy Rumunii lub kwestia turecka w Bułgarii). W odniesieniu do okresu po 2004 roku możemy mówić tylko o dwóch poważnych zmiennych, które mogły wpłynąć na formowanie się ideologii nacjonalistycznych oraz pronacjonalistycznych nastrojów społecznych o integracji europejskiej i systematycznym wzroście odsetka ludności romskiej. Tym, co czyni tę sytuację zjawiskiem szczególnym, jest konfrontacja grupy ludzi (organizacji), dążących do narzucenia na drodze aktywności politycznej społeczeństwu swojej wizji rzeczywistości, w której kluczowe miejsce zajmuje poczucie zagrożenia ze strony Romów, oraz samej mniejszości romskiej, która w niewielkim stopniu uczestniczy w życiu politycznym i nie występuje z postulatami zmierzającymi do przebudowy społeczeństwa, którego część stanowi. W Bułgarii, Rumunii, na Węgrzech Romowie są członkami ciał przedstawicielskich na szczeblu lokalnym i regionalnym, posiadają organizacje broniące ich praw, jednak w niewielkim stopniu uczestniczą w życiu politycznym na poziomie ogólnopaństwowym. Jeśli przedstawiciele mniejszości romskiej trafiają do parlamentu, to najczęściej pod szyldem którejś z partii ogólnokrajowych. Romska tożsamość parlamentarzystów raczej nie jest eksponowana L. Beréti, J. Szendrei, The Pásztor Affair, Hadtudományi Szemle, vol. 4, 2011, issue 1, hadtudomanyiszemle.zmne.hu/?q=hu/2011/4-evfolyam-1-szam/tarsadalomtudomany/ %E2%80%9Epasztor-affair%E2%80%9D ( ). 15 Por. A. McGarry, Ambiguous Nationalism? Explaining the Parliamentary Under-Representation of Roma in Hungary and Romania, Romani Studies, vol. 19, 2009, no. 2, s ; R. Vassilev, The Roma of Bulgaria: A Pariah Minority, The Global Review of Ethnopolitics, vol. 3, 2004, no. 2, s

26 26 Wojciech Zajączkowski B. Grupy etniczne dążące do zmiany swojego statusu prawnego Grupy etniczne dążące do zmiany swojego statusu prawnego stanowią integralny element pejzażu politycznego Europy Środkowej i Południowo-Wschodniej, występują w większości państw regionu. W okresie ich aspiracje polityczne przejawiały się w różny sposób. Niekiedy miały charakter dążeń separatystycznych (Albańczycy w Kosowie i Macedonii), czasami ograniczały się do żądań uznania ich jako mniejszości narodowej oraz respektowania wynikających stąd praw (Turcy w Bułgarii), w innych przypadkach do postulatów autonomii kulturalnej lub terytorialnej (Węgrzy w Rumunii). Charakter postulatów zmierzających do zmiany statusu prawnego zależy od wielu czynników. Punktem wyjścia jest położenie danej grupy etnicznej: różnica pomiędzy motywowanymi narodowościowo oczekiwaniami jej przedstawicieli i możliwościami zaspokojenia tych oczekiwań przez państwo. W dalszej kolejności można wymienić takie czynniki, jak stopień koncentracji na jakimś obszarze lub rozproszenie, istnienie (lub brak) państwa narodowego danej mniejszości, wsparcie udzielane przez takie państwo, struktura zawodowa i wykształcenie mniejszości. Duża liczba tych czynników sprawia, że trudno jest mówić zarówno o istnieniu jednego, środkowo-europejsko-bałkańskiego wariantu nacjonalizmu mniejszości, jak i o jednym modelu nacjonalistycznej reakcji większości na obecność mniejszości etnicznych. Dla celów niniejszych rozważań istotne będzie szczegółowe odnotowanie jednego przypadku a mianowicie mniejszości węgierskiej w Rumunii, który zasługuje na uwagę tak ze względu na wagę polityczną, jak również z powodu stopnia złożoności. Według spisu powszechnego z 2002 roku mniejszość węgierska w Rumunii liczyła 1431 tys. osób skupionych w większości na dwóch obszarach: w trzech judetach siedmiogrodzkich (Harghita, Covasna, Mureş) oraz wzdłuż granicy w Węgrami (głównie Satu Mare, Bihor, Sălaj) 16. Terytorium to miało skomplikowaną historię i w samym tylko XX wieku kilkakrotnie zmieniało przynależność państwową. Stan 16

27 Konflikty narodowe w Europie Środkowej i Południowo-Wschodniej w dobie integracji obecny ukształtował się w wyniku II wojny światowej, co zbiegło się z ustanowieniem rządów komunistycznych w Rumunii. W efekcie Węgrzy doświadczyli wszystkich ekscesów władzy totalitarnej, jakie stały się udziałem mieszkańców Rumunii, a ponadto padli ofiarą polityki wynaradawiania. W 1952 roku powstał wprawdzie Węgierski Okręg Autonomiczny, obejmujący głównie zamieszkane przez Szeklerów ziemie wschodniego i środkowego Siedmiogrodu, lecz dość szybko, bo już po roku 1956, została przywrócona polityka ograniczania swobody mniejszości węgierskiej. Była to odpowiedź władz na pozytywną reakcję Węgrów rumuńskich na antykomunistyczne powstanie na Węgrzech. W 1957 roku przestał istnieć uniwersytet węgierski w Klużu, w 1960 WOA przekształcono w Mureszańsko- Węgierski Region Autonomiczny, gdzie odsetek ludności węgierskiej poważnie zmalał, a w 1968 autonomia węgierska przestała istnieć. W ciągu kolejnych dwóch dziesięcioleci Węgrzy zostali w zasadzie pozbawieni praw do manifestowania swojej przynależności etnicznej. Zakazem zostało objęte nawet publiczne używanie imion węgierskich. Społeczność węgierska wykazała się wyjątkową, jak na warunki rumuńskie, odpornością na represje. W środowisku tym powstały w latach 80. XX wieku jedyne ukazujące się w komunistycznej Rumunii czasopisma niezależne: Ellenpontok i Kiáltó Szó. Od mobilizacji społeczności węgierskiej w Timişoarze w obronie pastora László Tőkésa rozpoczął się w 1989 roku upadek reżimu Ceauşescu w Rumunii. W warunkach rozpadu systemu komunistycznego w Europie Środkowej nietrudno było o poważny konflikt etniczny pomiędzy dążącymi do przywrócenia pełni praw Węgrami i wychowaną w duchu nacjonalistycznego komunizmu i poszukującą nowej tożsamości większością rumuńską, która mogła żywić obawy, czy rozpad starego porządku nie postawi pod znakiem zapytania granic państwowych ukształtowanych w latach Przedsmakiem tego, do czego mogło dojść, były krwawe starcia pomiędzy Węgrami i Rumunami w Târgu Mureş w marcu 1990 roku. Chcąc lepiej zrozumieć, dlaczego tak się stało, warto zestawić wydarzenia rumuńskie z analogiczną sytuacją, w jakiej znalazła się mniejszość turecka w Bułgarii. Charakter polityki narodowościowej rządu Todora Żiwkowa zbliżony był pod bardzo wieloma względami do polityki Ceauşescu, również efekty były podobne: wynaradawiana

28 28 Wojciech Zajączkowski mniejszość turecka okazała się najbardziej świadomą swoich celów politycznych częścią społeczeństwa bułgarskiego. W momencie rozpadu systemu komunistycznego miała wyraźnie skrystalizowane postulaty dotyczące respektowania podstawowych praw, bardzo szybko potrafiła również się zorganizować. W październiku 1991 roku w Razgradzie doszło do starć pomiędzy przedstawicielami mniejszości tureckiej a nacjonalistami bułgarskimi, którzy nie chcąc dopuścić do realizacji żądań tureckich wypowiedzieli posłuszeństwo rządowi w Sofii i próbowali ogłosić tzw. Republikę Razgradzką. Konflikt ostatecznie udało się zażegnać metodami politycznymi. Czynnikami, które jak się wydaje wpłynęły łagodząco na przebieg konfliktu, okazała się siła mobilizacji mniejszości oraz dojrzałość polityczna większości, aczkolwiek poszukujące nowego źródła legitymizacji władzy siły postkomunistyczne nie miały oporów przed sięganiem do haseł nacjonalistycznych. Ani nacjonalizm węgierski, ani turecki w konfrontacji odpowiednio z ustępującym nacjonalizmem rumuńskim czy bułgarskim nie przerodziły się w siłę destrukcyjną. W obu krajach partie mniejszościowe Demokratyczny Związek Węgrów Rumunii (UDMR) oraz turecki Ruch na rzecz Praw i Swobód (DPS HÖH) stały się integralną częścią życia politycznego i w pewnym momencie weszły w skład koalicji rządzących. Oczywiście, nie znaczy to, że udało się rozwiązać wszystkie problemy mniejszości etnicznych. W Rumunii niezadowolenie z powodu zbyt wolnej realizacji oczekiwań węgierskich spowodowało wysunięcie postulatu utworzenia autonomii kulturalnej, a następnie autonomii terytorialnej, jednak nawet i w tym przypadku nie naruszono tradycji, zgodnie z którą kwestie sporne rozwiązywane są w ramach istniejącego porządku politycznego Dokumenty przyjęte przez Szeklerską Radę Narodową 3 czerwca 2011 roku, ro/en/index.php?option=com_content&view=article&id=219%3aresolutions-adopted-onthe-3rd-of-june-2011&catid=11%3ahatarozatok&itemid=15&lang=en; por. też: M. Mihailescu, Dampening the Powder Keg: Understanding Interethnic Cooperation in Post-Communist Romania ( ), Nationalism and Ethnic Politics, vol. 11, 2005, issue 1, s ; A. Mungiu-Pippidi, Subjective Transylvania: A Case Study of Post Communist Nationalism, publications/alinapp-nation.pdf ( ).

29 Konflikty narodowe w Europie Środkowej i Południowo-Wschodniej w dobie integracji C. Zmiana statusu prawnego grupy etnicznej z zewnątrz Istotnym elementem odwołującej się do nacjonalizmu polityki w Europie Środkowej i Południowo-Wschodniej jest dążenie do utrzymania łączności z rodakami za granicą. Znajdujące się poza granicami państwa narodowego diaspory traktowane są jako społeczności pokrzywdzone przez historię, pozbawione możliwości pełnego uczestnictwa w życiu narodu i jako takie zasługujące na szczególną opiekę. Prowadzi to do podejmowania przez macierzyste państwa rozmaitych inicjatyw, których moralnym i politycznym uzasadnieniem jest położenie współrodaków w innych krajach. Region, o którym mowa, zna wiele takich sytuacji, choć nadmiernym uproszczeniem byłoby sprowadzanie ich wyłącznie do troski o diaspory. Bardzo często u podstaw przedsięwzięć, które są do nich adresowane, leżą przyczyny wewnątrzpolityczne, można wręcz zaryzykować twierdzenie, że społeczeństwa macierzyste są adresatami takich działań w równej mierze co mniejszości za granicą. Z reguły działaniom związanym z mniejszością mieszkającą w innym kraju, polegającym między innymi na wspieraniu własnego języka, podtrzymywaniu tradycji, rozwoju instytucji naukowych i kulturalnych, towarzyszy tworzenie przestrzeni symbolicznej utkanej z miejsc pamięci: pomników, zabytków architektury, tablic uwieczniających ważne wydarzenia, cmentarzy. Powstaje w ten sposób obszar narodowy, ojczyzna duchowa, której granice często przebiegają inaczej niż uznane granice państwowe. Zjawisko to jest charakterystyczne niemal dla wszystkich krajów Europy Środkowej i Południowo-Wschodniej. W niektórych przypadkach idea wielkiej ojczyzny może stanowić jeden z argumentów legitymizujących przemoc, czego przykładów dostarcza Jugosławia po 1989 roku. Wojna w obronie mniejszości jest skrajnym przykładem działań podejmowanych przez państwo w celu zmiany jej statusu prawnego, ale nie jedynym. W warunkach pokojowych metodą zmiany statusu prawnego współrodaków z zagranicy może być nadawanie specjalnych praw, związanych z pochodzeniem etnicznym, poczynając od ułatwień w podróżowaniu, poprzez ulgi oświatowe, aż po przyznawanie obywatelstwa oraz pewnych praw politycznych. Najbardziej konsekwentną politykę w tej dziedzinie prowadziły po 1989 roku Węgry, narażając się przy okazji na negatywne reakcje ze strony państw, których dotyczyła taka działalność. Przejawem

Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR

Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Seria Współczesne Społeczeństwo Polskie wobec Przeszłości tom VII Redaktor naukowy serii: prof. dr hab. Andrzej Szpociński Recenzent: prof. dr hab. Jan Jacek Bruski Redaktor

Bardziej szczegółowo

STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE specjalność: Międzynarodowy wymiar obsługi ruchu granicznego Studia pierwszego stopnia/ ogólnoakademicki

STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE specjalność: Międzynarodowy wymiar obsługi ruchu granicznego Studia pierwszego stopnia/ ogólnoakademicki Karta przedmiotu STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE specjalność: Międzynarodowy wymiar obsługi ruchu granicznego Studia pierwszego stopnia/ ogólnoakademicki Przedmiot: Mniejszości narodowe i etniczne w Europie Kod

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. "GWIEZDNY KRĄG" Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG

Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. GWIEZDNY KRĄG Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. "GWIEZDNY KRĄG" Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG I. Zawody I stopnia 1. Społeczeństwo. Definicja społeczeństwa. Pojęcie zbiorowości społecznej.

Bardziej szczegółowo

Wiedza o społeczeństwie zakres rozszerzony

Wiedza o społeczeństwie zakres rozszerzony Wiedza o społeczeństwie zakres rozszerzony Tematy i zagadnienia z WOS semestr trzeci( klasa II) Dział I. Społeczeństwo 1. Życie zbiorowe i jego reguły socjologia formy życia społecznego normy społeczne

Bardziej szczegółowo

Ochrona praw mniejszości narodowych w Europie

Ochrona praw mniejszości narodowych w Europie SUB Hamburg A/561406 Grzegorz Janusz Ochrona praw mniejszości narodowych w Europie WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU MARII CURIE-SKŁODOWSKIEJ LUBLIN 2011 Spis treści Wykaz skrótów Wstęp 11 13 Rozdział I TERMINOLOGIA

Bardziej szczegółowo

Mniejszości narodowe i etniczne na Mazowszu

Mniejszości narodowe i etniczne na Mazowszu Mniejszości narodowe i etniczne na Mazowszu - Działania Pełnomocnika Wojewody Mazowieckiego do spraw mniejszości narodowych i etnicznych. Warszawa, dnia 11 czerwca 2013 r. Przestawione dane dotyczą społeczności

Bardziej szczegółowo

DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH

DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr 47/135 przyjęta i proklamowana w dniu 10 grudnia 1992 roku Zgromadzenie

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI Warszawa, październik 00 BS/0/00 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI CBOS, wspólnie z ośrodkami badania opinii społecznej z innych państw, uczestniczy w programie World Public Opinion. Jest to program

Bardziej szczegółowo

A 397557. Radosław Zenderowski. Stosunki. Uczestnicy - ich miejsce i rola w systemie międzynarodowym

A 397557. Radosław Zenderowski. Stosunki. Uczestnicy - ich miejsce i rola w systemie międzynarodowym A 397557 Radosław Zenderowski Stosunki Miec Naroc y owe Uczestnicy - ich miejsce i rola w systemie międzynarodowym Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszynskiego Warszawa 2005 SPIS TREŚCI WSTĘP

Bardziej szczegółowo

Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego, (ang. North Atlantic Treaty Organization, NATO; organizacja politycznowojskowa powstała 24 sierpnia 1949

Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego, (ang. North Atlantic Treaty Organization, NATO; organizacja politycznowojskowa powstała 24 sierpnia 1949 Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego, (ang. North Atlantic Treaty Organization, NATO; organizacja politycznowojskowa powstała 24 sierpnia 1949 na mocy podpisanego 4 kwietnia 1949 Traktatu Północnoatlantyckiego.

Bardziej szczegółowo

olityka zagraniczna i bezpieczeństwa RFN

olityka zagraniczna i bezpieczeństwa RFN SUB Hamburg A/553448 Patrycja Sokołowska olityka zagraniczna i bezpieczeństwa RFN wobec państw obszaru byłej Jugosławii wiatach 1990-2005 SPIS TREŚCI Wykaz skrótów 13 Wstęp 17 ROZDZIAŁ 1 Główne kierunki

Bardziej szczegółowo

Czas Cele Temat Metody Materiały

Czas Cele Temat Metody Materiały Aleksandra Kalisz, Instytut Historii Uniwersytetu Pedagogicznego im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie Konspekt dnia studyjnego w Państwowym Muzeum Auschwitz-Birkenau "Dyskryminacja, prześladowanie,

Bardziej szczegółowo

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia:

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia: Kierunek Stosunki Międzynarodowe Studia I stopnia Profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia: Kierunek: Stosunki Międzynarodowe Poziom kształcenia: studia I stopnia Uczelnia: Uczelnia Łazarskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

W centrum uwagi Roczny plan pracy. Liczb a godzi n lekcyj nych. Punkt z NPP

W centrum uwagi Roczny plan pracy. Liczb a godzi n lekcyj nych. Punkt z NPP W centrum uwagi Roczny plan pracy Jednostka tematyczna 1. Życie zbiorowe i jego reguły 2. Socjalizacja i kontrola społeczna Zagadnienia Klasa II I. Społeczeństwo socjologia formy życia społecznego normy

Bardziej szczegółowo

Udział wykonawców projektu w konferencjach i wygłoszone referaty:

Udział wykonawców projektu w konferencjach i wygłoszone referaty: Udział wykonawców projektu w konferencjach i wygłoszone referaty: Józef M. Fiszer 1) Zadania i perspektywy Unii Europejskiej w wielobiegunowym świecie; The Future of European Union New forms of internal

Bardziej szczegółowo

Warszawa, maj 2014 ISSN 2353-5822 NR 59/2014 WYDARZENIA NA UKRAINIE A POCZUCIE ZAGROŻENIA W EUROPIE ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ

Warszawa, maj 2014 ISSN 2353-5822 NR 59/2014 WYDARZENIA NA UKRAINIE A POCZUCIE ZAGROŻENIA W EUROPIE ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ Warszawa, maj 2014 ISSN 2353-5822 NR 59/2014 WYDARZENIA NA UKRAINIE A POCZUCIE ZAGROŻENIA W EUROPIE ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia

Bardziej szczegółowo

Roman Kabaczij. WYGNANI NA STEPY Przesiedlenia ludności ukraińskiej z Polski na południe Ukrainy w latach 1944-1946

Roman Kabaczij. WYGNANI NA STEPY Przesiedlenia ludności ukraińskiej z Polski na południe Ukrainy w latach 1944-1946 Roman Kabaczij WYGNANI NA STEPY Przesiedlenia ludności ukraińskiej z Polski na południe Ukrainy w latach 1944-1946 SPIS TREŚCI Wstęp 11 Rozdział I. Koncepcja wysiedlenia Ukraińców z Polski w kontekście

Bardziej szczegółowo

problemy polityczne współczesnego świata

problemy polityczne współczesnego świata Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmuller problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 1998 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności -

Bardziej szczegółowo

Problemy polityczne współczesnego świata

Problemy polityczne współczesnego świata A 372536 Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmiiller Problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 2002 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE POZIOM PODSTAWOWY

EGZAMIN MATURALNY 2012 WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE POZIOM PODSTAWOWY Centralna Komisja Egzaminacyjna EGZAMIN MATURALNY 2012 WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania MAJ 2012 2 Egzamin maturalny z wiedzy o społeczeństwie Zadanie 1. (0 1) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI Numer zadania Wymagania ogólne (z podstawy programowej) 1. II. Analiza

Bardziej szczegółowo

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski Projekt okładki Jan Straszewski Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Copyright by Wyższa Szkoła Zarządzania i Prawa im. Heleny

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE DZIAŁ OCENA OCENA OCENA OCENA OCENA Ocena CELUJĄCA BARDZO DOBRA DOBRA DOSTATECZNA DOPUSZCZAJĄCA niedostateczna Podstawowe Uczeń opanował wszystkie

Bardziej szczegółowo

KONWENCJA RAMOWA O OCHRONIE MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH

KONWENCJA RAMOWA O OCHRONIE MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH KONWENCJA RAMOWA O OCHRONIE MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH COUNCIL OF EUROPE CONSEIL DE L EUROPE Czym jest Konwencja Ramowa o Ochronie Mniejszości Narodowych? Konwencja Ramowa, która weszła w życie 1 lutego 1998

Bardziej szczegółowo

EUROPEISTYKA studia europejskie studia pierwszego stopnia, SEMINARIA licencjackie w roku akademickim 2014/2015 (semestr zimowy) 1.

EUROPEISTYKA studia europejskie studia pierwszego stopnia, SEMINARIA licencjackie w roku akademickim 2014/2015 (semestr zimowy) 1. EUROPEISTYKA studia europejskie studia pierwszego stopnia, SEMINARIA licencjackie w roku akademickim 2014/2015 (semestr zimowy) 1. mgr Dorota Jurkiewicz-Eckert czwartek, godz. 15.30 17.00, sala 202 Seminarium

Bardziej szczegółowo

Płatności bezgotówkowe w Polsce wczoraj, dziś i jutro

Płatności bezgotówkowe w Polsce wczoraj, dziś i jutro Adam Tochmański / Przewodniczący Koalicji na rzecz Obrotu Bezgotówkowego i Mikropłatności, Dyrektor Departamentu Systemu Płatniczego w Narodowym Banku Polskim Płatności bezgotówkowe w Polsce wczoraj, dziś

Bardziej szczegółowo

Antony Polonsky. Stosunki polsko-żydowskie od 1984 roku: Refleksje uczestnika

Antony Polonsky. Stosunki polsko-żydowskie od 1984 roku: Refleksje uczestnika Antony Polonsky Stosunki polsko-żydowskie od 1984 roku: Refleksje uczestnika Stosunki polsko-żydowskie od 1984 roku: Refleksje uczestnika Antony Polonsky Stosunki polsko-żydowskie od 1984 roku: Refleksje

Bardziej szczegółowo

Michał Bilewicz Czy w Polsce istnieje społeczny potencjał dla ruchów skrajnie prawicowych?

Michał Bilewicz Czy w Polsce istnieje społeczny potencjał dla ruchów skrajnie prawicowych? Organizacje skrajne w demokratycznym państwie i społeczeństwie 2012-2013 Michał Bilewicz Czy w Polsce istnieje społeczny potencjał dla ruchów skrajnie prawicowych? Organizacje skrajne w demokratycznym

Bardziej szczegółowo

1) Socjologia skrajnie prawicowych ruchów społecznych. 2) Społeczeństwo obywatelskie i ruchy antydemokratyczne.

1) Socjologia skrajnie prawicowych ruchów społecznych. 2) Społeczeństwo obywatelskie i ruchy antydemokratyczne. Daniel Płatek 1) Socjologia skrajnie prawicowych ruchów społecznych. 2) Społeczeństwo obywatelskie i ruchy antydemokratyczne. 3) Ruch skrajnej prawicy jako element zmiany społecznej średniego zasięgu.

Bardziej szczegółowo

Przejawy postaw obywatelskich młodzieży szkół mieleckich

Przejawy postaw obywatelskich młodzieży szkół mieleckich Przejawy postaw obywatelskich młodzieży szkół mieleckich Rok 2005 został ogłoszony przez Radę Europy Europejskim Rokiem Edukacji Obywatelskiej. Ma to zwrócić uwagę na znaczenie edukacji dla wspierania

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający wymagania w zakresie wiadomości omawia najważniejsze postanowienia i konsekwencje traktatu wersalskiego definiuje pojęcie totalitaryzmu omawia główne

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Kultura czeska. Wydział Humanistyczny Instytut Filologii Polskiej Kulturoznawstwo. studia drugiego stopnia stacjonarne

OPIS PRZEDMIOTU. Kultura czeska. Wydział Humanistyczny Instytut Filologii Polskiej Kulturoznawstwo. studia drugiego stopnia stacjonarne OPIS PRZEDMIOTU Nazwa Kod Kultura czeska Wydział Instytut/Katedra Kierunek Specjalizacja/specjalność Poziom organizacyjny studiów System studiów Wydział Humanistyczny Instytut Filologii Polskiej Kulturoznawstwo

Bardziej szczegółowo

Biuletyn Obserwatorium Regionalnych Rynków Pracy

Biuletyn Obserwatorium Regionalnych Rynków Pracy Biuletyn Obserwatorium Regionalnych Rynków Pracy Nr 12 Bezrobocie w Polsce na tle sytuacji w UE Dane Eurostatu pochodzą z badań LFS (Labour Force Survey, w Polsce LFS realizowanego jako BAEL Badanie Aktywności

Bardziej szczegółowo

PROGRAM MŁODZIEŻ W DZIAŁANIU 2007-2013. 12 grudnia 2012

PROGRAM MŁODZIEŻ W DZIAŁANIU 2007-2013. 12 grudnia 2012 PROGRAM MŁODZIEŻ W DZIAŁANIU 2007-2013 12 grudnia 2012 Cele Programu Aktywne uczestnictwo młodzieży w życiu społecznym Europy Budowanie wzajemnego zrozumienia między młodymi ludźmi Solidarność między młodymi

Bardziej szczegółowo

Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe

Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ A 388068 Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe Redakcja i opracowanie: Andrzej Ciupiński Kazimierz Malak WARSZAWA 2004 SPIS TREŚCI WSTĘP 9 CZĘŚĆ I. NOWE PODEJŚCIE DO POLITYKI

Bardziej szczegółowo

Koszty budowy autostrad i dróg głównych w wybranych państwach europejskich

Koszty budowy autostrad i dróg głównych w wybranych państwach europejskich Warszawa, dnia 28 lipca 2011 r. Koszty budowy autostrad i dróg głównych w wybranych państwach europejskich Rozwinięta sieć dróg i autostrad jest dla każdego państwa miernikiem jego rozwoju bez dobrze rozwiniętej

Bardziej szczegółowo

WIELOPOZIOMOWEZARZĄDZANIEWUNIEUROPEJSKIEJ-ROLASAMORZĄDÓW

WIELOPOZIOMOWEZARZĄDZANIEWUNIEUROPEJSKIEJ-ROLASAMORZĄDÓW WIELOPOZIOMOWEZARZĄDZANIEWUNIEUROPEJSKIEJ-ROLASAMORZĄDÓW Konferencja skierowana do członków i ich zastępców polskiej delegacji w Komitecie Regionów WARSZAWA, 27-28 WRZEŚNIA 2012 Kompleksowa współzależność

Bardziej szczegółowo

Wiedza o społeczeństwie, zakres rozszerzony Plan dydaktyczny, klasa 2d

Wiedza o społeczeństwie, zakres rozszerzony Plan dydaktyczny, klasa 2d Wiedza o społeczeństwie, zakres rozszerzony Plan dydaktyczny, klasa 2d Jednostka tematyczna 1. Życie zbiorowe i jego reguły 2. Socjalizacja i kontrola społeczna Zagadnienia I. Społeczeństwo socjologia

Bardziej szczegółowo

Obywatel UE Civis Europaeus sum

Obywatel UE Civis Europaeus sum Obywatel UE Civis Europaeus sum dr Jan Misiuna Polskie Stowarzyszenie Badań Wspólnoty Europejskiej Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Projekt realizowany z Narodowym Bankiem Polskim w ramach programu edukacji

Bardziej szczegółowo

Eugeniusz Koś micki Zrównoważony rozwój w warunkach globalizacji gospodarki. Podstawowe problemy teoretyczne i polityczne

Eugeniusz Koś micki Zrównoważony rozwój w warunkach globalizacji gospodarki. Podstawowe problemy teoretyczne i polityczne Eugeniusz Koś micki Zrównoważony rozwój w warunkach globalizacji gospodarki Podstawowe problemy teoretyczne i polityczne Białystok Poznań 2009 3 copyright by: Fundacja Ekonomistów Środowiska i Zasobów

Bardziej szczegółowo

charakter interdyscyplinarny Proponowane tematy:

charakter interdyscyplinarny Proponowane tematy: Ogólnopolska studencko-doktorancko-ekspercka Konferencja Naukowa W poszukiwaniu tożsamości. Synkretyzm Nowego Świata 24 25 maja 2014 Kraków, Collegium Broscianum UJ, Ul. Grodzka 52, p.ii Z przyjemnością

Bardziej szczegółowo

POLSKA EUROPA Opinia ĆWTAT publiczna O V I A 1 w okresie integracji

POLSKA EUROPA Opinia ĆWTAT publiczna O V I A 1 w okresie integracji A 399316 POLSKA EUROPA Opinia ĆWTAT publiczna O V I A 1 w okresie integracji pod redakcją Krzysztofa Zagórskiego i Michała Strzeszewskiego Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Warszawa 2005 Spis treści WSTĘP. OPINIA

Bardziej szczegółowo

Polityczne uwarunkowania bezpieczeństwa europejskiego

Polityczne uwarunkowania bezpieczeństwa europejskiego A/522667 Wojciech Gizicki Polityczne uwarunkowania bezpieczeństwa europejskiego Spis treści Wykaz skrótów 9 Wstęp 11 ROZDZIAŁ I. Teoretyczne aspekty bezpieczeństwa międzynarodowego 19 1. Istota i zakres

Bardziej szczegółowo

Wzory organizowania się migrantów z wybranych krajów azjatyckich wyniki badań jakościowych

Wzory organizowania się migrantów z wybranych krajów azjatyckich wyniki badań jakościowych Wzory organizowania się migrantów z wybranych krajów azjatyckich wyniki badań jakościowych Dr Kinga Wysieńska Projekt Tygiel kulturowy czy getta narodowościowe? wzory integracji i wzajemne relacje imigrantów

Bardziej szczegółowo

Studia niestacjonarne: Europeistyka Rok akademicki 2007 / 2008. Przedmiot: Socjologia Wykładowca: dr Adam DrąŜek. Wykład obligatoryjny

Studia niestacjonarne: Europeistyka Rok akademicki 2007 / 2008. Przedmiot: Socjologia Wykładowca: dr Adam DrąŜek. Wykład obligatoryjny Studia niestacjonarne: Europeistyka Przedmiot: Socjologia 1. Poznanie socjologii w czasie jako dyscypliny naukowej. 2. Przedmiot nauczania socjologii i korelacje z innymi naukami. 3. NajwaŜniejsi przedstawiciele

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYKULTUROWY PRZYSZŁOŚĆ W JEDNOŚCI. http://www.solidarnosc.org.pl/

MIĘDZYKULTUROWY PRZYSZŁOŚĆ W JEDNOŚCI. http://www.solidarnosc.org.pl/ DIALOG MIĘDZYKULTUROWY PRZYSZŁOŚĆ http://www.solidarnosc.org.pl/ W JEDNOŚCI Dialog międzykulturowy Pożądany efekt spotkania z inną kulturą. Dialog międzykulturowy może być niezwykle cennym źródłem wiedzy

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału. kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/

Rozkład materiału. kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/ Rozkład materiału kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/ Lp. Temat jednostki lekcyjnej Zagadnienia 1. I wojna światowa geneza, przebieg, skutki Proponowana Scenariusz lekcji liczba godzin str.

Bardziej szczegółowo

Historyczne przesłanki kształtowania się kultury organizacyjnej oraz jej współczesne manifestacje w postawach i doznaniach psychicznych

Historyczne przesłanki kształtowania się kultury organizacyjnej oraz jej współczesne manifestacje w postawach i doznaniach psychicznych J. T. Hryniewicz Historyczne przesłanki kształtowania się kultury organizacyjnej oraz jej współczesne manifestacje w postawach i doznaniach psychicznych Geneza współczesnych organizacji gospodarczych powstanie

Bardziej szczegółowo

Problematyka demograficzna krajów Unii Europejskiej na tle kontynentu.

Problematyka demograficzna krajów Unii Europejskiej na tle kontynentu. Zbigniew Długosz 92 Problematyka demograficzna krajów Unii Europejskiej na tle kontynentu. Przystąpienie Polski do Unii Europejskiej oraz samo rozszerzenie tej organizacji o nowych 10 członków budziło

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z pracy pełnomocnika wojewody opolskiego do spraw mniejszości narodowych i etnicznych za rok 2013

Sprawozdanie z pracy pełnomocnika wojewody opolskiego do spraw mniejszości narodowych i etnicznych za rok 2013 Załącznik Sprawozdanie z pracy pełnomocnika wojewody opolskiego do spraw mniejszości narodowych i etnicznych za rok 2013 1. Liczba spotkań ze środowiskami mniejszości narodowych i etnicznych zorganizowanych

Bardziej szczegółowo

Polska Centrala Firm Symulacyjnych CENSYM

Polska Centrala Firm Symulacyjnych CENSYM Polska Centrala Firm Symulacyjnych jest członkiem światowej sieci EUROPEN Pen Internationalskupiającej ok.7500 firm symulacyjnych w 42 krajach na całym świecie. Kraje założycielskie EUROPEN: Austria, Dania,

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Przedmowa... 11. Strona internetowa książki... 14. Uwagi na temat statystyk migracyjnych... 15. Rozdział 1. Wprowadzenie...

Spis treści. Przedmowa... 11. Strona internetowa książki... 14. Uwagi na temat statystyk migracyjnych... 15. Rozdział 1. Wprowadzenie... Spis treści Przedmowa.............................................................. 11 Strona internetowa książki................................................. 14 Uwagi na temat statystyk migracyjnych......................................

Bardziej szczegółowo

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013 EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013 26 września 2013, godz. 15:30 17:00 Centrum Konferencyjne Sheraton Panel dyskusyjny Bezpieczeństwo energetyczne. Jaki model dla kogo? Ile solidarności, ile państwa, ile

Bardziej szczegółowo

. omasz Stępniewskr. ^ Geopolityka regionu MORZA CZARNEG. ^, w pozimnowojennym świecie

. omasz Stępniewskr. ^ Geopolityka regionu MORZA CZARNEG. ^, w pozimnowojennym świecie . omasz Stępniewskr ^ Geopolityka regionu MORZA CZARNEG ^, w pozimnowojennym świecie Wstęp 11 Geopolityka jako przedmiot badań - wprowadzenie 23 CZĘŚĆ 1 (Geo)polityka państw nadbrzeżnych regionu Morza

Bardziej szczegółowo

1. Mechanizm alokacji kwot

1. Mechanizm alokacji kwot 1. Mechanizm alokacji kwot Zgodnie z aneksem do propozycji Komisji Europejskiej w sprawie przejęcia przez kraje UE 120 tys. migrantów znajdujących się obecnie na terenie Włoch, Grecji oraz Węgier, algorytm

Bardziej szczegółowo

Uw a r u n k o w a n i a r o z w o j u Do l n e g o Śl ą s k a. Redaktor naukowy Teresa Kupczyk

Uw a r u n k o w a n i a r o z w o j u Do l n e g o Śl ą s k a. Redaktor naukowy Teresa Kupczyk Uw a r u n k o w a n i a r o z w o j u Do l n e g o Śl ą s k a w perspektywie roku 2020 Redaktor naukowy Teresa Kupczyk Wrocław 2010 Spis treści Wprowadzenie...7 1. Szanse i zagrożenia dla rozwoju Polski

Bardziej szczegółowo

Jak Polacy postrzegają szkoły publiczne i niepubliczne: preferencje dotyczące szkolnictwa w Polsce. Marta Piekarczyk

Jak Polacy postrzegają szkoły publiczne i niepubliczne: preferencje dotyczące szkolnictwa w Polsce. Marta Piekarczyk Jak Polacy postrzegają szkoły publiczne i niepubliczne: preferencje dotyczące szkolnictwa w Polsce Marta Piekarczyk Warszawa, 2014 Obecny raport oparty jest na wynikach ogólnopolskiego sondażu uprzedzań

Bardziej szczegółowo

ANALIZA PORÓWNAWCZA MODELI WSPÓŁPRACY MIAST Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI W ZAKRESIE POLITYKI KULTURALNEJ NA PRZYKŁADZIE KRAKOWA I WARSZAWY

ANALIZA PORÓWNAWCZA MODELI WSPÓŁPRACY MIAST Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI W ZAKRESIE POLITYKI KULTURALNEJ NA PRZYKŁADZIE KRAKOWA I WARSZAWY Zarządzanie Publiczne, vol. 1(13), pp. 117-135 Kraków 2011 Published online February 9, 2012 ANALIZA PORÓWNAWCZA MODELI WSPÓŁPRACY MIAST Z ORGANIZACJAMI POZARZĄDOWYMI W ZAKRESIE POLITYKI KULTURALNEJ NA

Bardziej szczegółowo

STOSUNKI UKRAIŃSKO-POLSKIE W LATACH 1917 1923

STOSUNKI UKRAIŃSKO-POLSKIE W LATACH 1917 1923 STOSUNKI UKRAIŃSKO-POLSKIE W LATACH 1917 1923 THE POZNAŃ SOCIETY FOR THE ADVANCEMENT OF THE ARTS AND SCIENCES INSTITUTE OF EUROPEAN CULTURE, ADAM MICKIEWICZ UNIVERSITY IN POZNAŃ GNIEZNO EUROPEAN STUDIES

Bardziej szczegółowo

L. Dakowicz Obywatelskość jako wartość ceniona przez studentów kierunków nauczycielskich. Lidia Dakowicz

L. Dakowicz Obywatelskość jako wartość ceniona przez studentów kierunków nauczycielskich. Lidia Dakowicz L. Dakowicz Obywatelskość jako wartość ceniona przez studentów kierunków nauczycielskich Lidia Dakowicz Obywatelskość jako wartość ceniona przez studentów kierunków nauczycielskich Uniwersytetu w Białymstoku

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wykaz skrótów... 9

Spis treści. Wykaz skrótów... 9 Spis treści Wykaz skrótów................................................ 9 Normatywna potęga Unii Europejskiej: struktura teoretyczno-metodologiczna badania (Anna Skolimowska)............................

Bardziej szczegółowo

Edukacja na rzecz Pokoju. Nauczanie rozwiązywania konfliktów wsród Dzieci ze szkoły podstawowej Tanya Ryskind tanyaryskind@gmail.

Edukacja na rzecz Pokoju. Nauczanie rozwiązywania konfliktów wsród Dzieci ze szkoły podstawowej Tanya Ryskind tanyaryskind@gmail. Edukacja na rzecz Pokoju Nauczanie rozwiązywania konfliktów wsród Dzieci ze szkoły podstawowej Tanya Ryskind tanyaryskind@gmail.com Zaproszenie do Pokojowej Edukacji Dr Maria Montessori (1870 1952) Znana

Bardziej szczegółowo

BS/136/2006 POSTAWY POLAKÓW, WĘGRÓW, CZECHÓW I SŁOWAKÓW WOBEC EURO KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, WRZESIEŃ 2006

BS/136/2006 POSTAWY POLAKÓW, WĘGRÓW, CZECHÓW I SŁOWAKÓW WOBEC EURO KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, WRZESIEŃ 2006 BS/136/2006 POSTAWY POLAKÓW, WĘGRÓW, CZECHÓW I SŁOWAKÓW WOBEC EURO KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, WRZESIEŃ 2006 PRZEDRUK I ROZPOWSZECHNIANIE MATERIAŁÓW CBOS W CAŁOŚCI LUB W CZĘŚCI ORAZ WYKORZYSTANIE DANYCH

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie wielokulturowością w Wielkiej Brytanii. Analiza projektu spójności międzywspólnotowej (community cohesion)

Zarządzanie wielokulturowością w Wielkiej Brytanii. Analiza projektu spójności międzywspólnotowej (community cohesion) Zarządzanie wielokulturowością w Wielkiej Brytanii. Analiza projektu spójności międzywspólnotowej (community cohesion) Małgorzata Kułakowska Uniwersytet Jagielloński malgorzata.kulakowska@gmail.com www.pogranicza.wordpress.com

Bardziej szczegółowo

323 9fC. Konstanty Adam Wojtaszczyk. Partie polityczne. w państwie demokratycznym

323 9fC. Konstanty Adam Wojtaszczyk. Partie polityczne. w państwie demokratycznym 323 9fC Konstanty Adam Wojtaszczyk Partie polityczne w państwie demokratycznym Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne Warszawa 1998 Spis treści I. Wokół pojęcia partia polityczna" 7 1. W poszukiwaniu nazwy

Bardziej szczegółowo

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Polityka społeczna (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Spis treści 1Wstęp...3 2Cele polityki społecznej...3 3Etapy rozwoju politechniki społecznej...4 3.α Od prawa ubogich do

Bardziej szczegółowo

EUROPA W PERSPEKTYWIE ROKU 2050

EUROPA W PERSPEKTYWIE ROKU 2050 POLSKA AKADEMIA NAUK KANCELARIA PAN KOMITET PROGNOZ POLSKA 2000 PLUS' EUROPA W PERSPEKTYWIE ROKU 2050 EUROPĘ IN THE PERSPECTIVE TO 2050 Warszawa 2007 SPIS TREŚCI Uwagi wstępne 10 EUROPA 2050 - WYZWANIA

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN W TRZECIEJ KLASIE GIMNAZUM W ROKU SZKOLNYM 2014/2015

EGZAMIN W TRZECIEJ KLASIE GIMNAZUM W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 EGZAMIN W TRZECIEJ KLASIE GIMNAZUM W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 CZĘŚĆ 1. HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE ZASADY OCENIANIA ROZWIĄZAŃ ZADAŃ ARKUSZE: GH-H1, GH-H2, GH-H4, GH-H5, GH-H1U KWIECIEŃ 2015 Zadanie

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZKOLNEGO KLUBU EUROPEJSKIEGO EURO5. Joanna Wodowska Paweł Kamiński GIMNAZJUM NR 5 W PŁOCKU

PROGRAM SZKOLNEGO KLUBU EUROPEJSKIEGO EURO5. Joanna Wodowska Paweł Kamiński GIMNAZJUM NR 5 W PŁOCKU PROGRAM SZKOLNEGO KLUBU EUROPEJSKIEGO EURO5 Joanna Wodowska Paweł Kamiński GIMNAZJUM NR 5 W PŁOCKU INFORMACJE OGÓLNE Klub Europejski EURO5 istnieje od września 2001 roku. Spotkania odbywają się raz w tygodniu.

Bardziej szczegółowo

Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany

Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany Pedagogika autorytarna Geneza, modele, przemiany Małgorzata Kosiorek Pedagogika autorytarna Geneza, modele, przemiany Oicyna Wydawnicza Impuls Kraków 2007 Copyright by Oicyna Wydawnicza Impuls, Kraków

Bardziej szczegółowo

Temat: Jesień Ludów rozpad systemu komunistycznego.

Temat: Jesień Ludów rozpad systemu komunistycznego. Temat: Jesień Ludów rozpad systemu komunistycznego. 1. Polityka Gorbaczowa i jej konsekwencje 1982r., umiera L. Breżniew; po nim w ZSRR rządzą Jurij Andropow i Konstantin Czernienko ZSRR w coraz większym

Bardziej szczegółowo

Program dla Europy Środkowej 2007-2013

Program dla Europy Środkowej 2007-2013 Warszawa, 15 stycznia 2014 r. Program dla Europy Środkowej 2007-2013 Teresa Marcinów Departament Współpracy Terytorialnej, Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Obszar programu UE Polska, Republika Czeska,

Bardziej szczegółowo

Status i ochrona osób z niepełnosprawnością w prawie międzynarodowym

Status i ochrona osób z niepełnosprawnością w prawie międzynarodowym Małgorzata Joanna Adamczyk Kolegium MISH UW Collegium Invisibile m.adamczyk@ci.edu.pl Status i ochrona osób z niepełnosprawnością w prawie międzynarodowym Ewolucja czy rewolucja? Zdobywanie przez osoby

Bardziej szczegółowo

Warszawa, czerwiec 2012 BS/79/2012 POKOLENIE PRZYSZŁYCH WYBORCÓW PREFERENCJE PARTYJNE NIEPEŁNOLETNICH POLAKÓW

Warszawa, czerwiec 2012 BS/79/2012 POKOLENIE PRZYSZŁYCH WYBORCÓW PREFERENCJE PARTYJNE NIEPEŁNOLETNICH POLAKÓW Warszawa, czerwiec 2012 BS/79/2012 POKOLENIE PRZYSZŁYCH WYBORCÓW PREFERENCJE PARTYJNE NIEPEŁNOLETNICH POLAKÓW Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2012

Bardziej szczegółowo

BADANIE DIAGNOSTYCZNE

BADANIE DIAGNOSTYCZNE Centralna Komisja Egzaminacyjna BADANIE DIAGNOSTYCZNE W ROKU SZKOLNYM 2011/2012 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI GRUDZIEŃ 2011 Numer zadania 1. 2.

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2013 BS/152/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW

Warszawa, październik 2013 BS/152/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW Warszawa, październik 2013 BS/152/2013 ZMIANY W POSTRZEGANIU KRYZYSU I ZACHOWANIACH EKONOMICZNYCH POLAKÓW Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2013 roku

Bardziej szczegółowo

EUROBAROMETR UE28 PARLAMENT EUROPEJSKI W ODBIORZE SPOŁECZNYM W POLSCE REGIONY W KRAJU ANALIZA MIĘDZYREGIONALNA WYNIKI DLA POLSKI

EUROBAROMETR UE28 PARLAMENT EUROPEJSKI W ODBIORZE SPOŁECZNYM W POLSCE REGIONY W KRAJU ANALIZA MIĘDZYREGIONALNA WYNIKI DLA POLSKI REGIONY W KRAJU 1 ZAŁĄCZNIK DOTYCZĄCY METODOLOGII: ANALIZA WYNIKÓW EUROBAROMETRU Z ROZBICIEM NA REGIONY Poniższa analiza regionalna jest oparta na badaniach Eurobarometru zleconych przez Parlament Europejski.

Bardziej szczegółowo

Główne problemy, założenia i etapy realizacji projektu ReNewTown

Główne problemy, założenia i etapy realizacji projektu ReNewTown This project is implemented through the CENTRAL EUROPE Programme co financed by the ERDF Główne problemy, założenia i etapy realizacji projektu Konsultacje publiczne Warszawa, 29 maja 2012 Magdalena Wątorska-Dec,

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-5 - 69, 628-7 - 04 69-46 - 92, 625-76 - 2 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-50 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania z wiedzy o społeczeństwie w klasie II Opracowała Jolanta Łukaszewska Semestr I. Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który:

Kryteria oceniania z wiedzy o społeczeństwie w klasie II Opracowała Jolanta Łukaszewska Semestr I. Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który: Kryteria oceniania z wiedzy o społeczeństwie w klasie II Opracowała Jolanta Łukaszewska Semestr I Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który: Wymienia główne źródła, z których można czerpać informacje

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE POZIOM ROZSZERZONY

EGZAMIN MATURALNY 2012 WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE POZIOM ROZSZERZONY Centralna Komisja Egzaminacyjna EGZAMIN MATURALNY 2012 WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE POZIOM ROZSZERZONY Kryteria oceniania odpowiedzi MAJ 2012 2 Egzamin maturalny z wiedzy o społeczeństwie Część I. Zadanie 1.

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Demograficznych

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Demograficznych Materiał na konferencję prasową w dniu 23 października 2007 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Demograficznych Notatka informacyjna WYNIKI BADAŃ GUS Informacja o rozmiarach i kierunkach emigracji

Bardziej szczegółowo

Plan wynikowy z wiedzy o społeczeństwie poziom rozszerzony na rok szkolny 2015/2016 dla klasy II a

Plan wynikowy z wiedzy o społeczeństwie poziom rozszerzony na rok szkolny 2015/2016 dla klasy II a Plan wynikowy z wiedzy o społeczeństwie poziom rozszerzony na rok szkolny 2015/2016 dla klasy II a Nauczyciel prowadzący: Jacek Foszczyński Liczba tygodni nauki: 38 Liczba godzin w tygodniu: 3 Liczba godzin

Bardziej szczegółowo

Plan wykładu Structure of the Talk

Plan wykładu Structure of the Talk Plan wykładu Structure of the Talk Obowiązki KPON i Europejska Strategia w sprawie Niepełnosprawności 2010-2020 These CRPD Obligations and the European Disability Strategy 2010-2020 Wpływ na poszczególne

Bardziej szczegółowo

RADA EUROPY STRAŻNIK PRAW CZŁOWIEKA W SKRÓCIE

RADA EUROPY STRAŻNIK PRAW CZŁOWIEKA W SKRÓCIE RADA EUROPY STRAŻNIK PRAW CZŁOWIEKA W SKRÓCIE Państwa niebędące członkami Rady Europy (Białoruś) PAŃSTWA CZŁONKOWSKIE SIEDZIBA GŁÓWNA I BIURA BUDŻET Albania, Andora, Armenia, Austria, Azerbejdżan, Belgia,

Bardziej szczegółowo

Świat stoi otworem. Informacje o możliwościach realizacji studiów częściowych w innej uczelni w kraju i za granicą

Świat stoi otworem. Informacje o możliwościach realizacji studiów częściowych w innej uczelni w kraju i za granicą Świat stoi otworem Informacje o możliwościach realizacji studiów częściowych w innej uczelni w kraju i za granicą mgr Katarzyna Rotter-Jarzębińska, Instytut Geografii i Gospodarki Przestrzennej katarzyna.rotter@uj.edu.pl

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Literatura podstawowa. Literatura uzupełniająca. Nowe podejście systemowe

Literatura podstawowa. Literatura uzupełniająca. Nowe podejście systemowe Literatura podstawowa Adamowski J., (red.), (2008), Wybrane zagraniczne systemy medialne, Warszawa: WAiP Dobek-Ostrowska B., (2007), Media masowe na świecie. Modele systemów medialnych i ich dynamika rozwojowa,

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2013 WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE

EGZAMIN MATURALNY 2013 WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE Centralna Komisja Egzaminacyjna EGZAMIN MATURALNY 2013 WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania odpowiedzi MAJ 2013 2 Egzamin maturalny z wiedzy o społeczeństwie Zadanie 1. (0 3) Obszar

Bardziej szczegółowo

Aglomeracje miejskie w Polsce na przełomie XX i XXI wieku

Aglomeracje miejskie w Polsce na przełomie XX i XXI wieku I NSTYTUT GEOGRAFII I GOSPODARKI PRZESTRZENNEJ W YŻSZEJ SZKOŁY GOSPODARKI W BYDGOSZCZY Aglomeracje miejskie w Polsce na przełomie XX i XXI wieku Problemy rozwoju, przekształceń strukturalnych i funkcjonowania

Bardziej szczegółowo

PRZYSZŁOŚĆ DEMOGRAFICZNA POLSKI A MIGRACJE. DEBATA Fundacji Ośrodek Badań nad Migracjami 19 marca 2012

PRZYSZŁOŚĆ DEMOGRAFICZNA POLSKI A MIGRACJE. DEBATA Fundacji Ośrodek Badań nad Migracjami 19 marca 2012 PRZYSZŁOŚĆ DEMOGRAFICZNA POLSKI A MIGRACJE DEBATA Fundacji Ośrodek Badań nad Migracjami 19 marca 2012 Przyszłość demograficzna Polski a migracje GŁÓWNE TEZY W świetle prognoz ONZ i Komisji Europejskiej,

Bardziej szczegółowo

1.4. Podmioty wspierające przedsiębiorczość w regionie i źródła jej finansowania 22

1.4. Podmioty wspierające przedsiębiorczość w regionie i źródła jej finansowania 22 Wprowadzenie 9 Część I Rozwój regionalny i lokalny w warunkach kryzysu 1. Klimat przedsiębiorczości w rozwoju społeczno-gospodarczym regionu - wyniki badania ankietowego mieszkańców Litwy, Łotwy i Polski

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ KORUPCJA, NEPOTYZM, NIEUCZCIWY LOBBING BS/2/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, STYCZEŃ 2004

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ KORUPCJA, NEPOTYZM, NIEUCZCIWY LOBBING BS/2/2004 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, STYCZEŃ 2004 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Warszawa, listopad 2013 BS/158/2013 PRZED SZCZYTEM PARTNERSTWA WSCHODNIEGO W WILNIE

Warszawa, listopad 2013 BS/158/2013 PRZED SZCZYTEM PARTNERSTWA WSCHODNIEGO W WILNIE Warszawa, listopad 2013 BS/158/2013 PRZED SZCZYTEM PARTNERSTWA WSCHODNIEGO W WILNIE Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2013 roku Fundacja Centrum Badania

Bardziej szczegółowo

KLASYFIKACJA ZAGROŻEŃ

KLASYFIKACJA ZAGROŻEŃ KLASYFIKACJA ZAGROŻEŃ Podczas klasyfikacji zagrożeń bezpieczeństwa w państwie Należy brać pod uwagę aspekty Polityczne Militarne Ekonomiczne Społeczne Zasięg i znaczenie możliwych następstw dla bezpieczeństw

Bardziej szczegółowo

Budowanie marki narodowej - teoria i praktyka dr Krzysztof Kasprzyk 13.15-14.45 konwersatorium

Budowanie marki narodowej - teoria i praktyka dr Krzysztof Kasprzyk 13.15-14.45 konwersatorium PONIEDZIAŁEK Nazwa przedmiotu wykładowca godzina rodzaj zajęć Budowanie marki narodowej - teoria i praktyka dr Krzysztof Kasprzyk 13.15-14.45 konwersatorium Media w stosunkach międzynarodowych amb. Grzegorz

Bardziej szczegółowo

Co nas łączy, co nas dzieli? - mniejszości narodowe i etniczne w Polsce Scenariusz zajęć dla szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych

Co nas łączy, co nas dzieli? - mniejszości narodowe i etniczne w Polsce Scenariusz zajęć dla szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych Małgorzata Rusiłowicz Co nas łączy, co nas dzieli? - mniejszości narodowe i etniczne w Polsce Scenariusz zajęć dla szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych Czas trwania: 2 godziny lekcyjne (90 minut) Cele

Bardziej szczegółowo

Warszawa, 25 lipca 2001 r.

Warszawa, 25 lipca 2001 r. Warszawa, 25 lipca 2001 r. Opinia na temat wniosku Stowarzyszenia Związek Polskich Artystów Plastyków do Trybunału Konstytucyjnego o stwierdzenie niezgodności art. 34 ust. 1 pkt 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR 99/XII/15 RADY GMINY NOWA RUDA. z dnia 24 listopada 2015 r.

UCHWAŁA NR 99/XII/15 RADY GMINY NOWA RUDA. z dnia 24 listopada 2015 r. UCHWAŁA NR 99/XII/15 RADY GMINY NOWA RUDA z dnia 24 listopada 2015 r. w sprawie Rocznego Programu Współpracy Gminy Nowa Ruda z organizacjami pozarządowymi na rok 2016 Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt. 15

Bardziej szczegółowo

Warszawa, lipiec 2014 ISSN 2353-5822 NR 95/2014 STOSUNKI POLSKO-UKRAIŃSKIE W OPINIACH POLAKÓW

Warszawa, lipiec 2014 ISSN 2353-5822 NR 95/2014 STOSUNKI POLSKO-UKRAIŃSKIE W OPINIACH POLAKÓW Warszawa, lipiec 2014 ISSN 2353-5822 NR 95/2014 STOSUNKI POLSKO-UKRAIŃSKIE W OPINIACH POLAKÓW Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia 2014 roku Fundacja Centrum

Bardziej szczegółowo