Projekt współfinansowany przez Unię Europejską z Europejskiego Funduszu Społecznego oraz budżetu Państwa w ramach Zintegrowanego Programu

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Projekt współfinansowany przez Unię Europejską z Europejskiego Funduszu Społecznego oraz budżetu Państwa w ramach Zintegrowanego Programu"

Transkrypt

1 DOLNOŚLĄSKIE CENTRUM STUDIÓW REGIONALNYCH Ocena wdrażania DSI Sieciowy model instytucji wspierających innowacje. Metodyka oceny wdrażania DSI dr hab. Jacek Sroka dr Leszek Kwieciński Uniwersytet Wrocławski WROCŁAW, 2006 Projekt współfinansowany przez Unię Europejską z Europejskiego Funduszu Społecznego oraz budżetu Państwa w ramach Zintegrowanego Programu Operacyjnego Rozwoju Regionalnego. 1

2 Spis treści Wstęp...3 Założenia metodologiczne...10 Pojęcie sieci w zakresie wdrażania DSI...16 Reguły gry w obrębie sieci...17 Literatura...20

3 Wstęp Od początku lat dziewięćdziesiątych w większości krajów Unii Europejskiej wyraźnego znaczenia nabrały 3 procesy: - spójności, - subsydiarności, - budowy gospodarki opartej na wiedzy. Począwszy od 2000 r. Unia Europejska próbuje prowadzić w ramach pierwszego filara UE, a więc polityk, które są koordynowane na szczeblu wspólnotowym, a nie narodowym, tzw. nową politykę spójności. Przyjęto kilka kluczowych zasad dla tak rozumianej polityki, tzn.: 1. Główną wytyczną powinna być integracja głównych polityk UE, koordynowanych w I filarze UE, a więc polityki: regionalnej, innowacyjnej (badawczo-rozwojowej) oraz społecznej. Takie holistyczne ujęcie kluczowych polityk UE ma zapewnić zdecydowanie większe efekty niż dotychczasowa tzw. polityka programów, poprzez którą wyznaczano często przeciwstawne zadania i cele dla wyżej wymienionych polityk. Przykładem takiego spójnego podejścia są właśnie Regionalne Strategie Innowacyjne. 2. Spójność polityk ma być uzupełniona poprzez spójność celów w zakresie realizacji założeń nowej Strategii Lizbońskiej i w związku z tym nowym horyzontalnym celem ma być osiągnięcie kohezji społecznej, terytorialnej i ekonomicznej. Oznacza to, że dla w nowej polityki spójności zostały zaproponowane takie cele i narzędzia, które pozwolą budować konkurencyjność systemową UE na poziomie regionalnym. Nowy spójny region w UE to obszar, w jakim współcześnie kształtuje się silny układ powiązań sieciowych, przez który jednostki przynależące do sieci mają dostęp do wspólnie generowanych korzyści zewnętrznych i wewnętrznych np. korzyści skali, zakresu, korzyści wynikających z bliskości, czyli korzyści aglomeracji, korzyści urbanizacji, czy ostatnio tak mocno lansowanych korzyści metropolizacji, jakie dają wielkie układy miejskie o złożonych funkcjach metropolitalnych. Sieciowe powiązania między jednostkami gospodarującymi sprawiają, iż czerpanie ze źródeł zewnętrznych i wewnętrznych przewag konkurencyjnych odbywa się często nie w sposób bezpośredni tj., tak jakby to sugerowały najkrótsze powiązania linowe i czasowe, ale pośrednie, pozornie nielogiczne i dłuższe. Na przeszkodzie pełnemu zdyskontowaniu korzyści wytwarzanych w naturalnych układach sieciowych stoją różnego rodzaju bariery komunikacyjne, administracyjne, kulturowe, polityczne, społeczne, technologiczne itp. Poprzez narzędzia nowej polityki spójności, jak np. 3

4 RIS, Unia Europejska pozwala na ominięcie wielu tego typu barier oraz na sprawniejsze komunikowanie się, tworzenie nowych sprawniejszych układów sieciowych, a tym samym efektywniejsze gospodarowanie zasobami Jak już wspominano kluczowymi aktorami na forum Unii Europejskiej, którzy zostali zobligowani do współpracy z Komisją Europejską w zakresie realizacji zapisów nowej polityki spójności są regiony w państwach członkowskich. Również regiony zostały w zasadniczym stopniu włączone w budowę tzw. Europejskiej Przestrzeni Badawczej (ERA European Research Area). Koncepcja budowy Europejskiej Przestrzeni Badawczej stanowi filar 6 i 7 Programu Ramowego UE oraz strategii lizbońskiej. Podstawowym warunkiem powodzenia ERA ma być fakt, iż koncepcja ta ma być budowana od dołu przez regiony państw członkowskich Unii Europejskiej. W wyniku zastosowania tego podejścia Komisja Europejska chce znaleźć odpowiedź na pytanie, w jaki sposób koordynować działania w zakresie polityki badawczorozwojowej (innowacyjnej) z innymi politykami sektorowymi, a szczególnie z tymi, których punkt ciężkości dotyczy zintegrowanego rozwoju na poziomie regionalnym. 2 W tym miejscu pojawia się właśnie sprawa koordynacji założeń polityki badawczorozwojowej, coraz częściej nazywanej polityką innowacji oraz polityki regionalnej. Polityka badawczo-rozwojowa (innowacyjna) - według G. Bränlinga i D.-M. Harmsena - odnosi się do finansowej, organizacyjnej i prawnie ukierunkowanej działalności mającej na celu tworzenie, stymulację oraz regulację produkcji, wyników badań i technologii. 3 Położenie w tej definicji nacisku na funkcję regulacyjną, jako istotnego elementu tej polityki ukazuje ją jako aktywną politykę strukturalną, mającą na celu modernizację gospodarki narodowej. Polityka innowacyjna ma liczne powiązania z ważnymi politykami sektorowymi jak np.: polityką zbrojeniową, polityką infrastrukturalną, polityką ochrony środowiska, polityką fiskalną i polityką regionalną. 4 Wspólnym narzędziem realizacji założeń regionalnie zorientowanej polityki innowacyjnej są właśnie regionalne strategie innowacyjne (RIS Regional Innovation Strategy) mające w efekcie stworzyć w danym regionie regionalne systemy innowacyjne. Zbieżność założeń tych dwóch polityk wynika jeszcze z dwóch faktów: 1 J. Simmie, Knowledge Spillovers and Reasons for the Concentration of Innovative SMEs, in; Urban Studies vol. 39, No. 5-6, Carfax Publishing, s Die regionale Dimension des Europäischen Forschungsraums, Brüssels, , s G. Bräunling, D.M. Harmsen, Die Förderungsprinzipien und Instrumente der Forschungs- und Technologiepolitik. Kommission für wirtschaftlichen und sozialen Wandeln, Band 85, Göttingen 1975, s R. Sternberg, Technologiepolitik und High-Tech Regionen ein internationaler Vergleich Universität Hannover, Münster-Hamburg, s

5 obie współfinansowane są z funduszy strukturalnych (instrument polityki regionalnej) lub/i programów ramowych (instrument polityki innowacyjnej), a zatem przez Komisję Europejską ze wspólnotowego budżetu, obie mają na celu wspieranie realizacji założeń strategii lizbońskiej. Począwszy od 1992 r., w związku z wprowadzeniem do Traktatu z Maastricht zasady subsydiarności, która jest spójna z tendencją do regionalizacji Europy (procesem rozszerzania samodzielności i samorządności regionów, a także lokalnych jednostek terytorialnych) oraz z umacnianiem się społeczeństwa obywatelskiego, również wspieranie innowacyjnych instrumentów rozwoju regionalnego, jakimi są regionalne strategie innowacyjne nabrało jeszcze większego znaczenia. Wychodząc naprzeciw wszystkim opisanym w Strategii Lizbońskiej problemom, Unia Europejska jako całość oraz każde z jej państw członkowskich traktowanych z osobna, powinny skupiać się na tworzeniu takich instrumentów, które będą pobudzały do działania sektor przedsiębiorstw prywatnych oraz sektor nauki i techniki. Narzędziem, które umożliwia i w zasadniczym stopniu ułatwia współdziałanie przedsiębiorstw i ośrodków naukowych, od szkół wyższych do wyspecjalizowanych jednostek badawczych, są właśnie RIS y. Zjednoczona Europa ze względu na konieczność konkurowania na poziomie globalnym poprzez upowszechnianie kryteriów racjonalności ekonomicznej w zarządzaniu regionami, musi dążyć do swoistej standaryzacji podziałów regionalnych i lokalnych. Dzięki temu łatwiej i obiektywniej można będzie realizować zasadę subsydiarności i solidarności międzyregionalnej i międzypaństwowej, które są podstawą organizacyjną i polityczną funkcjonowania UE. Jest to oczywiście proces długotrwały. Jednym z kluczowych czynników dalszej racjonalizacji podziałów terytorialnych mogą być zdelimitowane przestrzennie przez badaczy regionalistów tzw. regionalne systemy innowacyjne. Koncepcja regionalnego sytemu innowacyjnego wywodzi się z obserwacji współcześnie organizujących się układów terytorialno - produkcyjnych, w których zaobserwowano swoistą zdolność do interakcyjnego wytwarzania trwałych przewag konkurencyjnych jednostek gospodarujących przynależnych do danego układu. Źródłem trwałych przewag są obok tradycyjnych czynników lokalizacyjnych m.in. silne powiązania sieciowe i zdolność do współpracy użytkowników danego układu terytorialnego 5. Kolejnym niezmiernie istotnym elementem, który w znacznym stopniu wpłynął na popularność tworzenia RIS w polityce innowacyjnej państw wysoko rozwiniętych, było 5 European planning studies 1996, Special Issue: Industrial Districts, Vol. 4 No. 1 Carfax Publishing, s

6 wprowadzone przez OECD w 1996 r. pojęcie gospodarka opartej na wiedzy (GOW). Określenie GOW powstało na podstawie empirycznych analiz, jak również jako podsumowanie licznych prac teoretycznych na temat roli wiedzy w gospodarce oraz w systemie innowacyjnym. Należy tu wyraźnie zaznaczyć, że nie istnieje jedna, jedynie słuszna recepta na rozwój GOW. Literatura przedmiotu wyróżnia dwa rodzaje tworzenia GOW, tj.: leseferyczny (liberalny) i sterowany (w tym rozwój sterowany mechanicznie oraz rozwój sterowany organicznie). Motorem rozwoju Doliny Krzemowej były siły wolnego rynku, w niewielkim stopniu wspierane przez mechanizmy sterowania. Natomiast GOW, a tym samym i kreacja RIS w większości państw Europy Zachodniej są tworem nie tylko dynamiki sił rynkowych, lecz przede wszystkim strategią myślenia i działania władz publicznych, które umiejętnie wykorzystują szanse generowane przez procesy globalizacji 6. Odnosząc liberalizm do globalizacji i regionalizacji pojawia się w tym miejscu kolejny problem, zauważalny zarówno w krajach UE, jak i w Polsce. Z jednej strony bowiem, liberalizacja międzynarodowych stosunków gospodarczych zwiększa dążenie do decentralizacji i samodzielności regionów, by w ten sposób wyzwalać ich zdolności konkurencyjne. Z drugiej strony, liberalizacja ekonomiczna prowadzi do narastania zróżnicowań terytorialnych, które tworzą przesłanki do zwiększenia narzuconej centralnie redystrybucji. Stąd teza głosząca, że nowoczesny regionalizm jest ruchem wygranych ( kreuje terytorialne lokomotywy rozwoju ), podczas gdy stary regionalizm oparty na dążeniu do wyrównywania zróżnicowań terytorialnych to ruch dla przegranych 7. Oba te procesy widoczne są w UE, gdzie proponuje się na obecnym etapie ewolucji UE, przyjęcie zasady Value for money, a odejście od zasady solidarności. Kraje UE chcą wspierać inicjatywy, które wnoszą tzw. wartość dodaną, a nie skupiają się jedynie na wyrównywaniu różnic miedzy najsłabszymi a najbogatszymi regionami. Reasumując, można zatem zauważyć, że regionalny proces kreowania Gospodarki Opartej na Wiedzy odnosi się zarówno do kwestii spójności działań, jak i ich subsydiarności. Powyższe trzy horyzontalne procesy zestawiono ze zdiagnozowanym w 1994 r. tzw. paradoksem europejskim, który polegał na tym, że wysoki poziom badań naukowych nie przekładał i nadal nie przekłada się na zdolność do rynkowej adaptacji nowych produktów, technologii i rozwiązań organizacyjnych. Europa jest światowym liderem w zakresie badań podstawowych, natomiast przegrywa wyraźnie zarówno z USA, Japonią i powoli także krajami azjatyckim w zakresie wdrażania (komercjalizowania) nowych odkryć naukowych. Paradoks europejski został przedstawiony w pierwszym europejskim raporcie z października 6 A. Kukliński, W. Orłowski, The Knowledge Based Economy. The Global Challenges of the 21 Century, Warszawa 2001, s Ibidem, s

7 1994 r., który to opisywał mocne i słabe obszary europejskiego sektora nauki i technologii. Wyróżniono kilka przesłanek utrzymywania się tego paradoksu. Poniżej są zaprezentowane te z nich, które w sposób bezpośredni wpłynęły na konieczność wprowadzenia nowego instrumentu polityki innowacyjnej w aspekcie regionalnym, czyli Regional Innovation Strategy (RIS): niewystarczające prywatne inwestycje w badania, brak koordynacji polityk narodowych i regionalnych, brak europejskich norm, skostnienie procedur prawnych i struktur organizacyjnych, zapóźnienia rozwojowe państwowych instytucji badawczych, prawne i polityczne przeszkody utrudniające współpracę naukowców, przedsiębiorców i instytucji publicznych. Używając języka M. Portera, kraje UE były i pozostają liderem w zakresie kreacji intencji, a nie innowacji 8. W efekcie analiz wyżej wymienionych procesów Komisja Europejska zaproponowała w 1994 r. nową formę rozwoju regonów, czyli właśnie RIS. Jak zatem zdefiniowano RIS y i czym mają one być? Regionalna Strategia Innowacji służy zbudowaniu trwałego partnerstwa między przemysłem, samorządem regionu i administracją rządową, partnerami społecznymi, jednostkami naukowo-badawczymi oraz infrastrukturą biznesową. W efekcie takiego partnerstwa ma zostać zbudowany efektywnie działający system, zwany regionalnym systemem innowacyjnym. System taki, ma stać się jednym z regionalnych podsystemów funkcjonalnych w systemie politycznym. RIS-y mają więc upodmiotowić dany region w zakresie prowadzenia własnej regionalnie zorientowanej polityki innowacji, oczywiście adekwatnie do istniejących w danym kraju członkowskim możliwości politycznoekonomicznych. Do aktorów potencjalnie, ale i faktycznie uczestniczących w programowaniu i wdrażaniu RIS należy zaliczyć: przedsiębiorstwa prywatne i publiczne, władze regionalne (głównie samorządowe, tj. urzędy marszałkowskie, urzędy gminne i powiatowe oraz urzędy miejskie), instytuty badawcze i naukowe, uczelnie wyższe (publiczne i prywatne) oraz inne placówki edukacyjno-badawcze, 8 M. Porter, Porter o konkurencji, Warszawa 2001, s

8 instytucje finansowe i kredytowe (venture capital, instytucje leasingowe, towarzystwa pożyczkowe, firmy brookerskie, banki, itp.) instytucje wspierające innowacje, bądź innymi słowy instytucje otoczenia biznesu (regionalne, centra innowacji, agencje rozwoju, centra transferu technologii, inkubatory technologiczne i inkubatory przedsiębiorczości, parki technologiczne 9. Instytucje te mają w przyszłości stworzyć regionalny system innowacyjny (rys. 1), który funkcjonowałby po odcięciu finansowania budżetowego czy unijnego. Rysunek 1: Podmioty tworzące regionalny system innowacji Władze i podmioty publiczne szczebla regionalnego Sektor b+r: - szkoły wyższe, - jednostki badawczorozwojowe, - ośrodki badawczorozwojowe Instytucje otoczenia biznesu: - agencje rozwoju regionalnego, - centra transferu technologii, - inkubatory przedsiębiorczości/technologiczne, - parki naukowo-technologiczne Sektor przedsiębiorstw: - duże firmy, - MŚP (w tym: mikroprzedsiębiorstwa, spin-offy, spin-outy, start-upy) Instytucje finansowe: Venture Capital, banki, lokalne fundusze pożyczkowo-poręczeniowe Źródło: opracowanie własne. Wyróżnia się trzy aspekty dla regionalnych strategii innowacji: 1. Aspekt implementacyjny strategia powinna tworzyć system innowacyjny, tzn. muszą być w niej zapisane cele, metody ich realizacji oraz środki w oparciu, o które będą realizowane. Tylko tak skonstruowana strategia ma szanse na wdrożenie przez powyżej opisanych aktorów systemu innowacyjnego. Niezmiernie istotne dla 9 Towards a reinforced innovation policy in the European Union, European Commission, Brussels,

9 skutecznej implementacji RIS jest zapisanie w niej sekwencji działań na wypadek niepowodzenia w realizacji założonych celów. 2. Aspekt popytowy od regionalnej strategii innowacji oczekuje się popytowej orientacji. Za popytową orientacją idzie bardziej utylitarny charakter innowacji, szybka ich komercjalizacja. Podejmowane badania i wynalazki są wynikiem zapotrzebowania zgłaszanego przez firmy. Źródłem finansowania i rozwoju innowacji jest przede wszystkim sektor prywatny. System regionalny winien być w szczególności nastawiony na tworzenie nowych podmiotów gospodarczych, wspieranie potencjału innowacyjnego małych i średnich przedsiębiorstw oraz transferu technologii do tego sektora. Przedsiębiorstwa te mogą stać się siłą napędową rozwoju gospodarczego i regionalnych przemian strukturalnych Aspekt horyzontalno-wertykalny (partnerstwo: regionalne, krajowe, międzynarodowe) regionalna strategia innowacji powinna być częścią narodowej strategii innowacji, a przez to narodowego systemu innowacji. Tutaj pojawia się jednak różnica między regionalnym a narodowym aspektem tej strategii, tzn. na poziomie krajowym strategia jest zorientowana na horyzontalną podaż innowacji. Wychodzi się tutaj z założenia, iż wystarczy wpierać badania, a ich rezultaty w długim okresie przyniosą rozwój gospodarczy. Rząd i instytucje centralne kładą więc nacisk głównie na problemy badań, sferę nauki i techniki, politykę horyzontalną, współpracę międzynarodową. Ten aspekt wpływa na spójność poszczególnych cząstkowych strategii ze strategią narodową, co z kolei wpływa na spójność na szczeblu wspólnotowym. Aspekt ten związany jest również z realizacją zasady subsydiarności i nową polityką spójności. Wychodząc z przedstawionych uwag wstępnych, a zarazem posiłkując się zdobytymi doświadczeniami badawczymi i praktycznymi zamierzamy posłużyć się schematem, który pozwoli nam dokonać metodologicznego otwarcia problematyki monitoringu realizacji DSI z wykorzystaniem elementów systemowej analizy instytucjonalno-prawnej oraz analizy sieci. Zastosowanie przez nas tych dwóch sposobów oceny wdrażania DSI związane jest także z wielowymiarowością definicyjną opisywanych zjawisk i procesów oraz niewielkimi 10 Szerzej na temat NSI oraz RSI patrz: K.B. Matusiak, E. Stawasz, Matusiak M., Jewtuchowicz A., Tworzenie środowiska innowacyjnego i warunków dla transferu technologii, UŁ, Łódź 1998, s oraz M. Popławski, Mechanizmy procesów innowacyjnych w rozwoju przemysłów wysokiej techniki, UMK, Toruń 1995, s , K. Koschatzky, Räumliche Aspekte im Innovationsprozess. Ein Beitrag zur neuen Wirtschaftsgeographie aus Sicht der regionalen Innovationsforschung, Münster 2001, Innovation Networks. Contepts and Challenges in the European Perspective, praca zb. pod red. K. Koschtzkyego, M. Kulicke, A. Zneeckera, Heidelberg

10 możliwościami zastosowania metod statystycznych w badaniach przedsięwzięć związanych ze stymulowaniem innowacyjności. Systemowa analiza instytucjonalno-prawna, która stosowana jest w naukach społecznych od lat pięćdziesiątych, nie budzi poważnych kontrowersji, a jej metody i dokonania są ogólnie znane. Nie można tego natomiast jeszcze powiedzieć o analizie sieci. W wersjach stosowanych przez nauki społeczne, jej poszczególne koncepcje oraz metody badawcze same w sobie stanowią innowację i de facto zaczęły być dopiero intensywniej rozwijane. Wyraźnie dają już jednak o sobie znać ich obiecujące możliwości. Warto przy tym zauważyć, że sformułowana w tym miejscu uwaga koresponduje z sugestiami autorów DSI, którzy zalecają wykorzystywanie niekonwencjonalnych metod w trakcie monitowania wdrażania strategii. Najogólniej rzecz ujmując można powiedzieć, że analiza sieci dociera tam, gdzie nie może dotrzeć tradycyjna analiza systemowa. Ta ostatnia skupia się bowiem na zagadnieniach związanych z funkcjonalnym dopasowaniem poszczególnych części systemu, jego stabilnością oraz relacjami z otoczeniem. Nie bierze natomiast pod uwagę zarówno realnie zachodzących wewnątrz systemu interakcji, które często omijają, czy jeśli użyć określenia stosowanego w analizach sieci bypasują (by-passing) połączenia formalne (uprawomocnione). Analizie systemowej umyka również aktywność rozmaitych mikrośrodowisk, które podwieszając się pod rozwiązania systemowe przyczyniają się do optymalizacji, przeobrażeń, deformacji lub zablokowania ich działań. Rozumując w ten sposób dość łatwo zauważyć, że analiza sieci pozwala, m.in. poprzez prześledzenie trajektorii transferów poszczególnych zasobów, dostrzec zjawiska i procesy niejako podskórne, niemalże niewidoczne dla klasycznej analizy systemowej. Założenia metodologiczne Systemowa analiza instytucjonalna jest jedną z najbardziej wpływowych orientacji teoretycznych i metodologicznych w naukach społecznych. Ujmuje się w niej zjawiska jako elementy systemu. W odniesieniu do oceny wdrażania DSI możemy mówić o analizie funkcjonalnego podsystemu w systemie politycznym, jakim będzie właśnie ocena potencjalnego regionalnego systemu innowacyjnego. W tym zakresie pojęcie systemu, oprócz przytoczonej powyżej definicji regionalnego systemu innowacyjnego, rozumie się jako uporządkowany wewnętrznie układ elementów, mających określoną strukturę. Strukturę taką interpretuje się i bada nie jako luźne zbiory izolowanych elementów, lecz jako wewnętrznie zintegrowane, wyróżniające się z otoczenia i kierujące się swoistymi 10

11 prawidłowościami całości. W analizie systemowej, także tej zastosowanej do analizy wdrażania DSI, zastosowane będą trzy jej ujęcia: analiza makrosystemowa, w której istotne są następujące kwestie: Jakie elementy należą do systemu? Jakie elementy należą do otoczenia? Jakie jest kryterium przynależności do systemu? Jakie są funkcje systemu w otoczeniu? Jakie elementy są funkcjonalne, a jakie dysfunkcjonalne dla systemu jako całości? Jakie elementy stanowią najważniejsze czynniki zmian w systemie? analiza średniego rzędu ma dać odpowiedź na następujące pytania: z jakimi podsystemami dany system jest najmocniej (względnie najsłabiej) powiązany? Jaka jest względna rola danego podsystemu w utrzymaniu funkcjonowania systemu jako całości? Jaki jest stopień autonomii danego podsystemu? analiza mikrosystemowa odnosi się z kolei do następujących obszarów badawczych: Z jakimi innymi elementami systemu dany element jest powiązany? Jaki jest charakter oddziaływań (wzajemne, jednostronne, harmonijne, konfliktowe)? Jaki jest stopień autonomii elementu? W jakim stopniu działanie elementu jest modyfikowane za pośrednictwem sprzężenia zwrotnego przez rezultaty jego własnych działań? W powiązaniu z analizą systemową niezmiernie istotne, dla rzetelnego zobrazowania efektywności zastosowanych narzędzi wpisanych do DSI, będzie także zastosowanie sprzężonych z nią metod: instytucjonalno-prawnej, behawioralnej, decyzyjnej oraz wybranych narzędzi metodologii badań procesów regionalnych 11. Analiza instytucjonalno-prawna polega na zakreśleniu pola badań do sfery określonych przepisów prawnych. Przyjmuje się w niej założenie, że ustawodawca dysponuje wiedzą zracjonalizowaną, możliwie pełną w zakresie znajomości stanu prawnego i aktualną wiedzą empiryczną. W metodzie tej przez pojęcie instytucja rozumie się zwykle zespół norm prawnych określających konkretne zjawisko lub wyodrębniona strukturę organizacyjną. Niezmiernie istotne przy stosowaniu metody systemowej oraz instytucjonalno-prawnej jest odwołanie się do metody decyzyjnej. Specyfika tej metody polega na rozpoznawaniu zjawisk i procesów społeczno-politycznych przez pryzmat: a. Ośrodka decyzji, traktowanego jako przedmiot działania politycznego; b. Procesu decyzyjnego, a w zakresie oceny wdrażania DI także procesu innowacyjnego, tj. zespołu powiązań przyczynowo-skutkowych dotyczących rozwiązywanego problemu, występujących wewnątrz danej instytucji oraz powiązaniach z jego otoczeniem; 11 A. Chodubski, Wstęp do badań politologicznych, Gdańsk 2005, passem. 11

12 c. Decyzji, w tym także decyzji politycznych, tj. przez wybór sposobu działania, ostatecznego jego efektu; d. Implementacji, tj. procesu urzeczywistniania decyzji poprzez uruchomienie odpowiednich środków działania. Metoda ta pozwala na całościowe ujmowanie rozpoznawanych zjawisk, sprzyja dokonywaniu analizy dynamicznych przemian rzeczywistości, np. w odniesieniu do żywiołowości procesów innowacyjnych. Ważne jest, aby objaśnienia w zakresie analizy decyzyjnej, odnosiły się do systemowej siatki pojęciowej badanej rzeczywistości. Dopełnieniem analizy instytucjonalno-prawnej i decyzyjnej jest metoda behawioralna, z tym, że rozważania normatywne uznaje się za pozostające nierzadko w sprzeczności z rzeczywistymi zachowaniami ludzi lub/i złożonych z tych jednostek grup społecznych. Metoda behawioralna zakłada zatem badanie rzeczywistości realnie istniejącej, a niej jej wizji, określonej w aktach prawnych. Niezmiernie istotne dla właściwej oceny wdrażania DSI będzie uwzględnienie, obok wyżej opisanych i zarazem specyficznych dla nauk społecznych, metod badawczych stosowanych we współczesnych studiach regionalnych. Punktem wyjścia dla oceny wdrażania, czy w ogóle rozważań nad formułowaniem Regionalnej Strategii Innowacji dla Dolnego Śląska będzie uwzględnienie dwóch rozwiązań metodologicznych stosowanych w badaniach regionalnych, a mianowicie: podejścia Regional Science oraz współczesnych interpretacji społecznych i kulturowych regionu (triada: pole, habitus i imago regionis) 12. Sposób opisu i analizowania zjawisk regionalnych w oparciu o podejście Regional Science ma swoje korzenie metodologiczne w latach pięćdziesiątych XX wieku, lecz jest on z powodzeniem stosowany w wielu badaniach regionalnych do dziś. Podejście to łączy w sobie aspekty analizy ekonomicznej, geograficznej, planistycznej oraz koncentruje się na ilościowej i teoretycznej analizie problemu. Najczęstszymi metodami badawczymi stosowanymi w tym podejściu, które z cała pewnością można wykorzystać w ocenie wdrażania DSI są: analiza systemowa wewnątrzregionalnej gospodarki (jest to więc spójne a systemową analizą instytucjonalną stosowaną w metodologii nauk społecznych), analiza kompleksów przemysłowych, statystyka, teoria centrum peryferie. Od połowy lat siedemdziesiątych podejście Regional Science zostało uzupełnione poprzez tzw. nową geografię regionalną, która oprócz wyżej wymienionych aspektów próbuje 12 Na ten temat patrz szerzej: M. Keating, The New Regionalizm In Western Europe. Territorial Restrukturing and Political Change, Northampton 1998 oraz M. Castells, The Information Age: Economy, Society and Culture, Vol. 1 The Rise of the Network Society; Vol. 2 The Power of Identity, Oxford

13 definiować i opisywać wpływ charakteru i intensywności relacji społecznych na wybrane procesy regionalne. Współczesne studia regionalne wykazują, że niezmiernie istotne dla analiz regionalnych jest uwzględnienie przesłanek społecznych, kulturowych, aniżeli wyłącznie parametrów ekonomicznych (od których naturalnie nie można abstrahować). Można zatem zgodzić się z opinią m.in. A. Sayera, że relacje społeczne i kulturowe, sposób instytucjonalizacji regionu wpływa na jego siłę (markę), a zatem na jego znaczenie ekonomiczne, choćby w aspekcie możliwości ściągania do regionu bezpośrednich inwestycji zagranicznych). W związku z powyższym tak istotne jest wydębienie we współczesnych badaniach regionalnych kwestii identyfikacji tożsamości regionalnej. Powraca więc znana teoria otoczenia innowacyjnego, w którym kształtują się więzi tożsamości. Teoria otoczenia innowacyjnego jest związana z geograficznymi warunkami (ekonomicznymi, społecznymi i fizycznymi) produkcji. Zakłada się, że przedsiębiorstwo innowacyjne nie może zaistnieć bez środowiska lokalnego. Jest ono przez nie wytwarzane. Zachowania innowacyjne zależą od zmiennych określonych na poziomie lokalnym lub regionalnym. Przeszłość obszarów, ich organizacja, ich zdolność do tworzenia wspólnych projektów, konsensus, który je strukturalizuje są bazą dla innowacji. Dostęp do wiedzy technologicznej, istnienie umiejętności, skład rynku pracy i inne składowe środowisk lokalnych wyznaczają strefy mniejszej lub większej akceptacji innowacji. Przestrzeń w tej teorii nie jest ujmowana jedynie jako obszar lokalizacji danego przemysłu, lecz staje się obiektem obserwacji jako środowisko. Pozwala to połączyć zbiór elementów uczestniczących w funkcjonowaniu tej przestrzeni, a więc kompozycję tkanki przemysłowej, złożone relacje, które przez nią nawiązują się między przedsiębiorstwami, rodzaj siły roboczej, infrastrukturę, cechy geograficzne, a więc wszystko to, co tworzy region. Pojęcie środowiska innowacyjnego zdefiniował C. Perrin (1989). Jest to wyodrębniony terytorialnie zespół, w którym sieci innowacyjne rozwijają się przez praktykę tych aktorów drogą wzajemnej wymiany generującej specyficzne efekty zewnętrzne dla innowacji dokonujących się dzięki zbieżności praktyki i coraz większych osiągnięć w tworzeniu technologii 13. Istotna w prezentowanym zakresie badań jest analiza miejsca, które jest siecią społecznych i materialnych powiązań. Występuje tu zbieżność dwóch elementów: regionu i miejsca. Podejścia Regional Science oraz współczesne studia regionalne, stosowane wraz z analizą systemową i innymi opisanymi powyżej metodami badawczymi nauk społecznych są zatem dobrą bazą (podstawą) do zastosowania w ocenie wdrażania DSI jednej z najmłodszych metod badawczych, czyli analizy sieci. 13 G. Benko, Geografia technopolii, Warszawa 1993, s oraz F. Tödtling, Räumliche Differenzierung betrieblicher Innovation, Berlin 1990, s

14 Sieć jest z kolei jednym z tych pojęć, które od początku lat dziewięćdziesiątych niezwykle szybko rozprzestrzeniają się zarówno w rozmaitych żargonach profesjonalnych, jak i w języku potocznym. Dość oczywistym jest przy tym fakt, że diametralnie odmienne bywają sposoby rozumienia sieci. W sposób specyficzny definiują ją co oczywiste cybernetycy i informatycy. Wyraźne różnice w rozumieniu sieci powiązań międzyludzkich i międzyorganizacyjnych występują jednak również wśród przedstawicieli nauk społecznych, menedżerów, urzędników, lobbystów, związkowców czy polityków. Oczywiście, mówiąc o sieciach mają oni często na myśli odmienne i niekiedy dość odległe konteksty, obiekty i procesy. Wydaje się jednak, że przy odrobinie dobrej woli można odnaleźć element łączący zróżnicowane warianty pojmowania sieci kształtujących się w przestrzeni społecznej. Jest nim transfer zasobów. Postrzegając połączenia sieciowe jako mniej lub bardziej drożne linie przesyłowe, po których biegną rozmaite zasoby i wsparcia dostrzeżemy, że niemal każda sieć pojawia się w obrębie szerszego, systemowego układu i spinając jego poszczególne elementy tworzy medium szeroko rozumianej komunikacji wewnątrzsystemowej 14. Oczywiście, jak wielokrotnie podkreślano (również w treści Dolnośląskiej Strategii Innowacji DSI), sieć może przyczynić się zarówno do wspomagania i rozwoju rozwiązań systemowych choćby poprzez łączenie elementów, które nie mają bezpośrednich systemowych i instytucjonalnych kontaktów, jak i do dekompozycji, degeneracji, a nawet destrukcji systemu, o czym przekonują m.in. sugestywne przykłady wskazywane przez R. Putnama 15. Pojęcie sieci, rozumianej jako wewnątrzsystemowy układ cyrkulacji zasobów, pojawia się w rozlicznych opracowaniach odnoszących się do wielu aspektów zarządzania sprawami publicznymi i procesami społecznymi. W szerszych kontekstach interesujące nas zagadnienia dotyczą instytucji demokracji dyskursywnej, ewolucji Unii Europejskiej, jak i przeobrażeń współczesnego państwa 16, a także komplementarnych układów powiązań służących władzom publicznym w podejmowaniu szerzej zakrojonych interwencji 14 J. Sroka, Polityka organizacji pracodawców i przedsiębiorców, Wrocław Zob. np. R. Putnam, Bowling Alone: The Collapse and Revival American Community, Simon & Schuster, New York B. Kochler-Koch, R. Eising (red.), The Transformation of Governance in the European Union, Routledge, London 2001; M. Bevir, R.A.W. Rhodes, P. Weller (red.), Traditions of Governance. History and Diversity, Public Administration 2003, vol. 81; J. Dryzek, Discursive Democracy, Yale University Press, New Haven 1990; European Governance. A White Paper (COM 428/2001); OECD, Governance in the 21 st Century, OECD Publications Service, Paris

15 gospodarczych 17 oraz relacji pomiędzy ośrodkami decyzyjnymi a grupami interesu 18. Natomiast w rozumieniu węższym odnoszą się m.in. do: instytucjonalnych i strukturalnych przeobrażeń administracji publicznej 19, relacji pomiędzy podmiotami gospodarczymi i w szerszym kontekście pomiędzy organizacjami 20, pro-innowacyjnych działań strategicznych podejmowanych na poziomie regionalnym i / lub branżowym 21, czy topografii powiązań mikrospołecznych 22. Jest przy tym rzeczą oczywistą i daje to o sobie znać w przywołanych publikacjach iż nie sposób rozpatrywać wspomnianych poziomów analizy sieci w sposób odseparowany, gdyż są one w sposób ewidentny powiązane a zarazem nawzajem z siebie wyrastają współtworząc rozłożystą i wielopiętrową całość dynamicznych relacji. Niezależnie od przyjętej optyki, w opracowaniach tego rodzaju podkreśla się również fakt, który dostrzegli także twórcy DSI iż o spoistości sieci w największej mierze decyduje poziom zaufania. Schemat zastosowany przez nas do oceny wdrażania DSI, a odwołujący się do analizy sieci, składa się z czterech elementów. Pierwszym z nich jest definicja układu sieciowego, która będzie nam towarzyszyła w dalszych poczynaniach analitycznych. Element drugi tworzą nieformalne reguły gry obowiązujące w sieciach pro-rozwojowych. Na komponent trzeci złoży się prezentacja pożądanych cech sieci prorozwojowych, decydujących o ich kształcie i potencjalnej sile zakorzenienia w środowisku. Natomiast istotą składnika czwartego będzie określenie możliwości stymulowania rozwoju pro-rozwojowego układu sieciowego oraz zarządzania nim w konkretnym środowisku społecznym. Pierwsze dwa spośród wymienionych elementów omówione zostały w niniejszym raporcie. Pozostałe natomiast zostaną zaprezentowane w dalszych etapach realizacji przedsięwzięcia badawczego. Podział ten wynika z obszerności i komplikacji zagadnień 17 B. Jessop, The Regulation Approach, Governance and Post-Fordism: Alternative Perspectives on Economic and Political Change?, Economy and Society 1995, vol D. Knoke, F.U. Pappi, J. Broadbent, Y. Tsujinaka, Comparing Policy Networks: Labour Politics in the U.S., Germany and Japan, Cambridge University Press, Cambridge G. Peters, The Future of Governing: Four Emerging Models, University Press of Cansas, Lawrence 1996; R.M. Walker, E. Jeanes, R. Rowlands, Measuring Innovation Applying the Literature-Based Innovation Output Indicator to Public Services, Public Administration 2002, vol J. Johanson, L.G. Mattson, Interorganisational Relations in Industrial Systems: A Network Approach Compared with a Transaction Costs Approach, International Studies of Management Organisation 1987, vol. 17; J. Benson, The Interorganisational Network in Political Economy, Administrative Science Quaterly 1975, vol M. Błaszczyk, J. Sroka (red.), Sieci czy struktury? Dialog społeczny na poziomie regionalnym, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2006; H. Löfgren, M. Benner, Biotechnology and Governance in Australia and Sweden: Path Dependency or Industrial Convergence?, Australian Journal of Political Science 2003, vol J.C. Johnson, Anthropological Contributions to the Study of Social Networks, (in:) S. Wasserman, J. Galaskiewicz (eds), Advances in Social Network Analysis: Research in the Social and Behavioral Sciences, Sage, London

16 związanych z teorią sieci, a także potrzeby wyważenia odniesień o charakterze generalnym z uwagami odnoszącymi się konkretnie do DIS. Pojęcie sieci w zakresie oceny wdrażania DSI W poszukiwaniu odpowiedniej formuły definiującej sieć (w sposób zbieżny z potrzebami analizy realizacji RIS) naszą uwagę zwróciła propozycja J. Bensona. Definiuje on sieć jako konstelację powiązań, których przedmiotem są zależności związane z pozyskiwaniem, kontrolą i wykorzystaniem zasobów. Jednocześnie podkreśla, że w tle tego układu rysują się procesy dystrybucji dwóch najbardziej pożądanych dóbr dostępu do decyzji o charakterze rozstrzygającym (władczym) oraz do środków finansowych 23. Uwaga ta koresponduje z wielokrotnie formułowanymi przez twórców DIS spostrzeżeniami o potrzebie kreacji aktywnego lobbingu regionalnego, inicjowania gry o region oraz działań na rzecz pozyskania i utrwalenia dostępu do środków, m.in. pochodzących z funduszy strukturalnych. Podsumowując sformułowane dotychczas uwagi dotyczące układów sieciowych wypada zwrócić uwagę na trzy najbardziej istotne wymiary sieci stwierdzając, że jest ona zarazem: wewnątrz - lub, w niektórych wypadkach ponadsystemowym układem powiązań i zależności o charakterze społecznym, ekonomicznym, międzyorganizacyjnym oraz politycznym, medium komunikacji społecznej, międzyorganizacyjnej i politycznej, linią przesyłową służącą transferowi zasobów w tym m.in. środków finansowych, wiedzy, zasobów symbolicznych, działań mobilizacyjnych, możliwości kontroli, wsparcia koalicyjnego oraz poparcia politycznego 24. W obrębie rozumianej w trojaki sposób sieci obowiązują, określone utrwalonymi konwencjami (w przeważającej części nieformalne) reguły gry. W zależności od kształtu tych reguł możemy mieć do czynienia z sieciami sprzyjającymi rozwojowi społecznemu lub go utrudniającymi, czy też jak przekonuje R. Putnam spajającymi bądź rozsadzającymi tkankę społeczną. W świetle ustaleń cytowanego badacza najbardziej stabilne przesłanki konsolidacji oraz reprodukcji i rozwoju sieci sprzyjających rozwojowi wolnej i dynamicznej gospodarki oraz skonsolidowanej demokracji, tkwią w kapitale społecznym, na który składają 23 J. Benson, A Framework for Policy Analysis, (w:) D. Rogers, D. Whiten i in. (red.), Interorganisational Coordination, Iowa University Press, Ames 1982, s J. Sroka, Polityka, op. cit. 16

17 się oprócz jakości członków wspólnoty, mierzonej m.in. poziomem ich wykształcenia rozległe powiązania społeczne i organizacyjne spajane wysokim poziomem zaufania 25. Rozumiany w podobny sposób (również przez autorów DIS) kapitał społeczny ma swe doniosłe i cenne konsekwencje społeczne, polityczne i ekonomiczne 26. Przede wszystkim należy stwierdzić, że w dojrzałych i stabilnych demokracjach, które obfitują w tego rodzaju kapitał, czujni wyborcy popierają odpowiedzialnych liderów. Ci zaś mocno tkwią w przekonaniu, iż niechybnie przyjdzie im się rozliczyć ze skuteczności działań podjętych w imieniu wspólnoty oraz poddać weryfikacji zasadność zaufania, którym ich obdarzono 27. Dlatego też zdecydowanie rzadziej decydują się łamać reguły gry obowiązujące w obrębie koronkowych powiązań sieciowych sprzyjających rozwojowi społecznemu. W scharakteryzowany pokrótce sposób działa mechanizm obronny wspólnoty minimalizujący ryzyko deformacji sieci w kierunku układów kształtowanych przez klientelizm, nepotyzm oraz powiązania o charakterze nielegalnym, czy nawet przestępczym. Warto zatem przyjrzeć się wspomnianemu katalogowi reguł, który oprócz potrzeb związanych z monitoringiem wdrażania DIS może okazać się przydatny w tworzeniu środowiskowych standardów aksjo-normatywnych. Mogą one w przyszłości przyczynić się do kreacji miękkich regulacji środowiskowych znanych w wielu wspólnotach spajanych interesami grupowymi, które funkcjonują w skonsolidowanych demokracjach. Reguły gry w obrębie sieci S. Wilks i M. Wright wskazują, że dla zrozumienia charakteru zależności sieciowych powstających pomiędzy władzą publiczną a podmiotami zorientowanymi na działalność gospodarczą, należy odwołać się do swoistej niepisanej konstytucji obowiązującej w obrębie sieci. Treść norm i wzorów interakcji zawartych w rozumianej w ten sposób konstytucji, z jednej strony dyscyplinuje, ukierunkowuje i czyni przewidywalnymi zachowania uwikłanych w sieć podmiotów, z drugiej zaś decyduje o strategicznym rozmieszczeniu kontrolowanych przez nich zasobów, a także o przyjętych sposobach kapitalizacji i operacjonalizacji tychże zasobów 28. Cytowani uczeni podkreślają, że niektóre z reguł gry, wchodzących w skład wspomnianej konstytucji, znajdują wyraz w 25 W tym miejscu warto zaznaczyć, że na organizacyjny smar w postaci zaufania i poufności wskazywał również na początku lat 90. nieżyjący socjolog polityki Jacek Tarkowski (Tarkowski, 1994). 26 R. Putnam, Making Democracy Work: Civic Traditions in Modern Italy, Princeton University Press, Princeton 1993, s R. Putnam, Bowling Alone, op.cit., s S. Wilks, M. Wright, Comparative Government Industry Relations Western Europe, the US and Japan, Clarendon Press, Oxford 1989, s

18 statutowych regulacjach organizacji gospodarczych oraz struktur powołanych do obsługi kontaktów pomiędzy przedsiębiorcami a władzą. Układ tych zasad może składać się na swoistą wykładnię kultury rywalizacji lub kultury dialogu, które przenikają działania zaangażowanych w sieciowe gry aktorów. Akceptując ten pogląd należałoby stwierdzić, że przez reguły gry obowiązujące w obrębie sieci rozumie się uogólnione wzorce postępowania służące aktywizacji przejścia do kolejnych etapów rozgrywek oraz reprodukcji gry jako całości 29. S. Wilks i M. Wright, idąc tym właśnie tropem wskazują na osiem ogólnych reguł gry porządkujących relacje gospodarczo-politycznych środowisk sieciowych 30. Nie są to oczywiście zasady wszystkie, lecz te, które są najbardziej ogólne, a jednocześnie stosunkowo najbardziej stabilne. Należą do nich: 1. Pragmatyzm działań i opinii zaangażowanych podmiotów; 2. Dążenie do osiągnięcia konsensu; 3. Przestrzeganie reguł sprawiedliwości (sprawiedliwości rynku w środowiskach zorientowanych na zysk ekonomiczny lub sprawiedliwości społecznej i politycznej wśród tzw. partnerów społecznych oraz w środowiskach wyrastających z politycznych układów koalicyjnych); 4. Działania na rzecz wzajemnego dopasowania poszczególnych rodzajów aktywności, co niekoniecznie musi oznaczać wzajemną ich koordynację, strony mogą np. poprzestawać na stałym informowaniu się o planowanych posunięciach, co ułatwia planowe wykorzystanie dostępnych zasobów; 5. Dyskrecja, czyli dotrzymywanie zobowiązań dotyczących poufności niektórych informacji; 6. Zaufanie, które jest warunkiem nie tylko interakcji w obrębie układów sieciowych, ale również stanowi podstawę większości innych pożądanych relacji zachodzących w przestrzeni społecznej, których uczestnicy ufając sobie zawierają umowę o wzajemnym rozpoznaniu i ochronie 31 ; 7. Depolityzacja kwestii będących przedmiotem przetargu, którą należy rozumieć nie jako dążenie do prowadzenia dialogu stricte merytorycznego, pozbawionego wątków politycznych, gdyż jest to zdecydowanie niemożliwe w obrębie sieci utkanych nie tylko z zależności wynikających z wymiany zasobów materialnych, ale również spajanych zależnościami o charakterze władczym. Depolityzację wspomnianych kwestii należy 29 J. Sroka, Polityka, op. cit. 30 S. Wilks, M. Wright, op. cit., s A. Giddens, Nowoczesność i tożsamość. Ja i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności, PWN, Warszawa 2002, s

19 rozumieć jako wyrzeczenie się stosowania brutalnych strategii politycznych zorientowanych na permanentną konfrontację, stałe blokowanie możliwości realizacji interesów którejś ze stron lub jej wykluczenie z sieci; 8. Niepodważalność uprawnień władczych publicznych ośrodków decyzyjnych, które w razie wyraźnej potrzeby mają możliwość podejmowania decyzji autonomicznych w stosunku do poczynionych wcześniej w obrębie sieci ustaleń; 9. Przejawiana przez zaangażowanych chęć stałego wznawiania oraz kontynuacji relacji sieciowych 32. Wymienione reguły gry w różnym zakresie znajdują odzwierciedlenie w realnie istniejących rodzajach sieci pro-rozwojowych. Dzieje się tak z uwagi na swoistą pragmatykę funkcjonowania poszczególnych rodzajów układów sieciowych charakteryzują się one przecież zmienną spoistością oraz zróżnicowaną doniosłością swych działań dla otoczenia społecznego. Stopień i zakres obowiązywania zaprezentowanych powyżej ośmiu reguł gry w obrębie sieci zostanie przeanalizowany w zakresie oceny wdrażania DSI. Istotnym zagadnieniem z punktu widzenia skutecznego wdrażania DSI będzie odpowiedź na pytanie: ile i jakie z tych reguł zostały lub są stosowane w obrębie DSI i to zarówno na etapie jej konstruowania, jak i na etapie jej implementacji? To z kolei umożliwi sformułowanie opinii w zakresie określenia spójności zapisów i działań przyjętej strategii innowacyjnej na Dolnym Śląsku, a także określi stadium konstruowania regionalnego systemu innowacyjnego w naszym województwie. 32 J. Sroka, Polityka, op. cit. 19

20 Literatura: [1] Benko G., 1993, Geografia technopolii, PWN, Warszawa. [2] Benson J., 1975, The Interorganisational Network in Political Economy, Administrative Science Quaterly, vol. 20. [3] Benson J., 1982, A Framework for Policy Analysis, (w:) D. Rogers, D. Whiten i in. (red.), Interorganisational Coordination, Iowa University Press, Ames. [4] Bevir M., Rhodes R.A.W., Weller P. (red.), 2003, Traditions of Governance. History and Diversity, Public Administration, vol. 81. [5] Błaszczyk M., Sroka J. (red.), 2006, Sieci czy struktury? Dialog społeczny na poziomie regionalnym, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa. [6] Bräunling G., Harmsen D.M., 1975, Die Förderungsprinzipien und Instrumente der Forschungs- und Technologiepolitik. Kommission für wirtschaftlichen und sozialen Wandeln, Band 85, Göttingen. [7] Castells M., 2000, The Information Age: Economy, Society and Culture; Vol. 1 The Rise of the Network Society Vol. 2 The Power of Identity, Oxford. [8] Chodubski, A., 2005, Wstęp do badań politologicznych, Wyd. Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk. [9] Die regionale Dimension des Europäischen Forschungsraums, Brüssels, [10] Dryzek J., 1990, Discursive Democracy, Yale University Press, New Haven. [11] European Governance. A White Paper (COM 428/2001). [12] European planning studies 1996, Special Issue: Industrial Districts, Vol. 4 No. 1 Carfax Publishing. [13] Giddens A., 2002, Nowoczesność i tożsamość. Ja i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności, PWN, Warszawa. [14] Jessop B., 1995, The Regulation Approach, Governance and Post-Fordism: Alternative Perspectives on Economic and Political Change?, Economy and Society, vol. 24. [15] Johanson J., Mattson L.G., 1987, Interorganisational Relations in Industrial Systems: A Network Approach Compared with a Transaction Costs Approach, International Studies of Management Organisation, vol. 17. [16] Johnson J.C., 1994, Anthropological Contributions to the Study of Social Networks, (in:) S. Wasserman, Galaskiewicz J. (eds), Advances in Social Network Analysis: Research in the Social and Behavioral Sciences, Sage, London. [17] Keating M., 1998, The New Regionalism In Western Europe. Territorial Restructuring and Political Change, Northampton. 20

21 [18] Knoke D., Pappi F.U., Broadbent J., Tsujinaka Y., 1996, Comparing Policy Networks: Labour Politics in the U.S., Germany and Japan, Cambridge University Press, Cambridge. [19] Kochler-Koch B., Eising R. (red.), 2001, The Transformation of Governance in the European Union, Routledge, London. [20] Koschatzky K., 2001, Räumliche Aspekte im Innovationsprozess. Ein Beitrag zur neuen Wirtschaftsgeographie aus Sicht der regionalen Innovationsforschung, Münster. [21] Koschatzky K., Kulicke M., Zneecker A., (ed.), 2001 Innovation Networks. Contepts and Challenges in the European Perspective, Heidelberg. [22] Kukliński A., Orłowski W., 2001, The Knowledge Based Economy. The Global Challenges of the 21 Century, Warszawa. [23] Löfgren H., Benner M., 2003, Biotechnology and Governance in Australia and Sweden: Path Dependency or Industrial Convergence?, Australian Journal of Political Science, vol. 38. [24] Matusiak K.B., Stawasz E., Matusiak M., Jewtuchowicz A., 1998, Tworzenie środowiska innowacyjnego i warunków dla transferu technologii, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź. [25] OECD, 2001, Governance in the 21 st Century, OECD Publications Service, Paris. [26] Pereira A.A., 2002, The Suzhou Industrial Park Project ( ): The Failure of a Development Strategy, Asian Journal of Political Science, vol. 10. [27] Peters G., 1996, The Future of Governing: Four Emerging Models, University Press of Cansas, Lawrence. [28] Popławski M., 1995, Mechanizmy procesów innowacyjnych w rozwoju przemysłów wysokiej techniki, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Toruń. [29] Porter M., Porter o konkurencji, PWN, Warszawa [30] Putnam R., 1993, Making Democracy Work: Civic Traditions in Modern Italy, Princeton University Press, Princeton. [31] Putnam R., 2000, Bowling Alone: The Collapse and Revival American Community, Simon & Schuster, New York. [32] Simmie J., 2002, Knowledge Spillovers and Reasons for the Concentration of Innovative SMEs, in; Urban Studies, vol. 39, No. 5-6, Carfax Publishing. [33] Sroka J., 2004, Polityka organizacji pracodawców i przedsiębiorców, Wyd. U. Wr., Wrocław. [34] Sternberg R., 1998, Technologiepolitik und High-Tech Regionen ein internationaler Vergleich, Universität Hannover, Münster-Hamburg. [35] Tarkowski J., 1994, Socjologia świata polityki, t. 2, ISP PAN, Warszawa. 21

22 [36] Towards a reinforced innovation policy in the European Union, European Commission, Brussels, [37] Tödtling F., 1990, Räumliche Differenzierung betrieblicher Innovation, Verlag für Bauund Planungsliteratur, Berlin. [38] Walker R.M., Jeanes E., Rowlands R., 2002, Measuring Innovation Applying the Literature-Based Innovation Output Indicator to Public Services, Public Administration, vol. 80. [39] Weick K.E., 1979, The Social Psychology of Organising, Random House, New York. [40] Wilks S., Wright M., 1989, Comparative Government Industry Relations Western Europe, the US and Japan, Clarendon Press, Oxford. 22

23 23

Aktywne formy kreowania współpracy

Aktywne formy kreowania współpracy Projekt nr... Kształtowanie sieci współpracy na rzecz bezpieczeństwa energetycznego Dolnego Śląska ze szczególnym uwzględnieniem aspektów ekonomiczno społecznych Aktywne formy kreowania współpracy Dr inż.

Bardziej szczegółowo

Pozycja mikroprzedsiębiorstw w regionalnych systemach innowacji

Pozycja mikroprzedsiębiorstw w regionalnych systemach innowacji 2010 Pozycja mikroprzedsiębiorstw w regionalnych systemach innowacji Paweł Czyż Warszawa, maj 2010 WPROWADZENIE Ewolucja teorii wzrostu gospodarczego i podejścia do innowacji Od podejścia neoklasycznego

Bardziej szczegółowo

Koncepcja rozprawy doktorskiej. Dorota Czyżewska. Katedra Strategii i Polityki Konkurencyjności Międzynarodowej Poznań, 25.03.2010 r.

Koncepcja rozprawy doktorskiej. Dorota Czyżewska. Katedra Strategii i Polityki Konkurencyjności Międzynarodowej Poznań, 25.03.2010 r. Ośrodki wspierania innowacji a konkurencyjność regionalna w ujęciu koncepcji regionu uczącego się - przykład Francji Koncepcja rozprawy doktorskiej Dorota Czyżewska Opiekun naukowy: dr hab. Ewa Łaźniewska,

Bardziej szczegółowo

Czynniki wzrostu innowacyjności regionu i przedsiębiorstw

Czynniki wzrostu innowacyjności regionu i przedsiębiorstw Czynniki wzrostu innowacyjności regionu i przedsiębiorstw prof. dr hab. Krystyna Poznańska Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Katedra Zarządzania Innowacjami Poziom innowacyjności Polski na tle UE W raporcie

Bardziej szczegółowo

FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA

FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA FINANSOWANIE INNOWACJI REKOMENDACJE DLA DOLNEGO ŚLĄSKA prof. nzw. dr hab. Beata Filipiak Unia Europejska stoi wobec konieczności wzmocnienia swojej międzynarodowej pozycji konkurencyjnej w obliczu zmieniających

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 9

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 9 SPIS TREŚCI Wprowadzenie... 9 ROZDZIAŁ I Teoretyczne ujęcie innowacji... 11 1. Innowacje-proces innowacyjny-konkurencyjność... 11 2. System innowacyjny na poziomie regionu... 15 3. System innowacyjny a

Bardziej szczegółowo

Posiedzenie Senatu Politechniki Wrocławskiej Wrocław, 22.02.2007r.

Posiedzenie Senatu Politechniki Wrocławskiej Wrocław, 22.02.2007r. Foresight i studia regionalne na rzecz Dolnego Śląska. Rola szkół wyższych dr hab. inż. Jerzy Kaleta Posiedzenie Senatu Politechniki Wrocławskiej Wrocław, 22.02.2007r. Zasadność podjęcia działań (1) Wzrastająca

Bardziej szczegółowo

Stowarzyszenie Klaster Grupa Meblowa HORECA. Toruń, 28.04.2015 r.

Stowarzyszenie Klaster Grupa Meblowa HORECA. Toruń, 28.04.2015 r. Stowarzyszenie Klaster Grupa Meblowa HORECA Toruń, 28.04.2015 r. GRUPA MEBLOWA HORECA 9 firm produkcyjnych oraz WSZP/UMK 2 firmy z branży informatycznej Produkcja mebli w technologiach: drewno, płyty meblowe,

Bardziej szczegółowo

POLITYKA SPÓJNOŚCI NA LATA 2014-2020

POLITYKA SPÓJNOŚCI NA LATA 2014-2020 ZINTEGROWANE INWESTYCJE TERYTORIALNE POLITYKA SPÓJNOŚCI NA LATA 2014-2020 W grudniu 2013 r. Rada Unii Europejskiej formalnie zatwierdziła nowe przepisy i ustawodawstwo dotyczące kolejnej rundy inwestycji

Bardziej szczegółowo

Wspomaganie innowacyjności przedsiębiorstw przez Programy Ramowe Unii Europejskiej

Wspomaganie innowacyjności przedsiębiorstw przez Programy Ramowe Unii Europejskiej Aleksander Bąkowski, Krajowy Punkt Kontaktowy 6. Programu Ramowego Unii Europejskiej, koordynator programu Horyzontalne działania z udziałem MŚP oraz programu Badania i Innowacje Wspomaganie innowacyjności

Bardziej szczegółowo

Strategia Lizbońska droga do sukcesu zjednoczonej Europy, UKIE, Warszawa 2002, s. 11. 5

Strategia Lizbońska droga do sukcesu zjednoczonej Europy, UKIE, Warszawa 2002, s. 11. 5 O autorze Tomasz Bartosz Kalinowski ukończył studia w 2003 r. na Uniwersytecie Łódzkim. W tym samym roku został zatrudniony jako asystent w Katedrze Zarządzania Jakością tej uczelni oraz rozpoczął studia

Bardziej szczegółowo

Dopasowanie IT/biznes

Dopasowanie IT/biznes Dopasowanie IT/biznes Dlaczego trzeba mówić o dopasowaniu IT-biznes HARVARD BUSINESS REVIEW, 2008-11-01 Dlaczego trzeba mówić o dopasowaniu IT-biznes http://ceo.cxo.pl/artykuly/51237_2/zarzadzanie.it.a.wzrost.wartosci.html

Bardziej szczegółowo

Współpraca nauka przedsiębiorstwa - Business Angels na Dolnym Śląsku 10.05.2010r.

Współpraca nauka przedsiębiorstwa - Business Angels na Dolnym Śląsku 10.05.2010r. Współpraca nauka przedsiębiorstwa - Business Angels na Dolnym Śląsku 10.05.2010r. Tomasz Niciak Koordynator Regionalny Ponadregionalnej Sieci Aniołów Biznesu Kierownik Dolnośląskiego Ośrodka Transferu

Bardziej szczegółowo

Ewaluacja w strategiach rozwiązywania problemów

Ewaluacja w strategiach rozwiązywania problemów Ewaluacja w strategiach rozwiązywania problemów społecznych Beata Bujak Szwaczka Proregio Consulting Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Planowanie

Bardziej szczegółowo

Analiza benchmarkingowa innowacyjności polskich regionów aneks dla województwa pomorskiego

Analiza benchmarkingowa innowacyjności polskich regionów aneks dla województwa pomorskiego Analiza benchmarkingowa innowacyjności polskich regionów aneks dla województwa pomorskiego Niniejsze opracowanie stanowi uzupełnienie Raportu pt. W czym tkwi sekret liderów innowacji? - analiza benchmarkingowa

Bardziej szczegółowo

Akcje i strategie innowacyjne w zakresie ICT w regionach krajów w członkowskich UE podsumowanie rezultatów w piętnastu lat eksperymentów

Akcje i strategie innowacyjne w zakresie ICT w regionach krajów w członkowskich UE podsumowanie rezultatów w piętnastu lat eksperymentów Akcje i strategie innowacyjne w zakresie ICT w regionach krajów w członkowskich UE podsumowanie rezultatów w piętnastu lat eksperymentów Robert BARYS SMWI, 2006 Wiele pozostaje do zrobienia Innowacja nie

Bardziej szczegółowo

KONFERENCJA Infrastruktura wiejska drogą do sukcesu gospodarczego regionów

KONFERENCJA Infrastruktura wiejska drogą do sukcesu gospodarczego regionów KONFERENCJA Infrastruktura wiejska drogą do sukcesu gospodarczego regionów Panel W zgodzie z naturą i kulturą czyli jak skutecznie wspierać rozwój infrastruktury na wsi? Warszawa, 28 października 2010

Bardziej szczegółowo

Ocena realizacji celu strategicznego RIS: Integracja środowisk społecznogospodarczych. Wanda M. Gaczek Józef Komorowski Rober Romanowski

Ocena realizacji celu strategicznego RIS: Integracja środowisk społecznogospodarczych. Wanda M. Gaczek Józef Komorowski Rober Romanowski Ocena realizacji celu strategicznego RIS: Integracja środowisk społecznogospodarczych regionu Wanda M. Gaczek Józef Komorowski Rober Romanowski Struktura opracowania 1. Źródła informacji, metoda oceny

Bardziej szczegółowo

Scenariusze transformacji wiedzy w sieciach gospodarczych w kontekście innowacyjności regionu. dr inż. Arkadiusz Borowiec

Scenariusze transformacji wiedzy w sieciach gospodarczych w kontekście innowacyjności regionu. dr inż. Arkadiusz Borowiec Scenariusze transformacji wiedzy w sieciach gospodarczych w kontekście innowacyjności regionu dr inż. Arkadiusz Borowiec 08.12.2011 r. WND POIG.01.01.01-30-014/09 Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka

Bardziej szczegółowo

MANAGER INNOWACJI MODUŁY WARSZTATOWE

MANAGER INNOWACJI MODUŁY WARSZTATOWE MANAGER INNOWACJI MODUŁY WARSZTATOWE WARSZTAT I-A PRAWNO-TEORETYCZNE PODSTAWY PROJEKTÓW INNOWACYJNYCH Czym jest innowacja? Możliwe źródła Wewnętrzne i zewnętrzne źródła informacji o innowacji w przedsiębiorstwie.

Bardziej szczegółowo

Regionalne podejście do inteligentnych specjalizacji Regionalna Strategia Innowacji Śląskiego. Warszawa, 2 marca 2012r.

Regionalne podejście do inteligentnych specjalizacji Regionalna Strategia Innowacji Śląskiego. Warszawa, 2 marca 2012r. Regionalne podejście do inteligentnych specjalizacji Regionalna Strategia Innowacji Województwa Śląskiego Warszawa, 2 marca 2012r. 1. Inteligentna specjalizacja kraj czy region? 2. Inteligenta specjalizacja

Bardziej szczegółowo

Partnerzy regionalni Wrocławskiego Parku Technologicznego w realizacji celów statutowych

Partnerzy regionalni Wrocławskiego Parku Technologicznego w realizacji celów statutowych WROCŁAWSKI PARK TECHNOLOGICZNY Partnerzy regionalni Wrocławskiego Parku Technologicznego w realizacji celów statutowych Marek Winkowski Wiceprezes WPT S.A. Anna Madera - Kierownik DAIP Gdańsk, 09.03.2009

Bardziej szczegółowo

Regionalna Strategia Innowacyjności Województwa Warmińsko-Mazurskiego do roku 2020

Regionalna Strategia Innowacyjności Województwa Warmińsko-Mazurskiego do roku 2020 Regionalna Strategia Innowacyjności Województwa Warmińsko-Mazurskiego do roku 2020 Gabriela Zenkner-Kłujszo Departament Polityki Regionalnej Urząd Marszałkowski Województwa Warmińsko Mazurskiego RIS Warmia

Bardziej szczegółowo

Jak stworzyć i rozwijać sieć agroturystyczną. Koncepcje, finanse, marketing

Jak stworzyć i rozwijać sieć agroturystyczną. Koncepcje, finanse, marketing http://www.varbak.com/fotografia/olbrzym-zdj%c4%99%c4%87-sie%c4%87-paj%c4%85ka; 15.10.2012 Jak stworzyć i rozwijać sieć agroturystyczną. Koncepcje, finanse, marketing dr Anna Jęczmyk Uniwersytet Przyrodniczy

Bardziej szczegółowo

Inteligentne organizacje zarządzanie wiedzą i kompetencjami pracowników

Inteligentne organizacje zarządzanie wiedzą i kompetencjami pracowników 2010 Inteligentne organizacje zarządzanie wiedzą i kompetencjami pracowników Paulina Zadura-Lichota Zespół Przedsiębiorczości Warszawa, styczeń 2010 r. Pojęcie inteligentnej organizacji Organizacja inteligentna

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE KAPITAŁEM LUDZKIM W POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTWACH

ZARZĄDZANIE KAPITAŁEM LUDZKIM W POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTWACH DAG MARA LEWICKA ZARZĄDZANIE KAPITAŁEM LUDZKIM W POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTWACH Metody, narzędzia, mierniki WYDAWNICTWA PROFESJONALNE PWN WARSZAWA 2010 Wstęp 11 ROZDZIAŁ 1. Zmiany w zakresie funkcji personalnej

Bardziej szczegółowo

PROGRAMY SEMINARIÓW. TEMAT A Innowacje w biznesie przegląd dobrych praktyk. Godziny spotkania: 10:00 13:00

PROGRAMY SEMINARIÓW. TEMAT A Innowacje w biznesie przegląd dobrych praktyk. Godziny spotkania: 10:00 13:00 PROGRAMY SEMINARIÓW TEMAT A Innowacje w biznesie przegląd dobrych praktyk 1. Pojęcia podstawowe z obszaru innowacyjnej przedsiębiorczości 2. Proces poszukiwania innowacyjności 3. Proces wprowadzania innowacji

Bardziej szczegółowo

Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej

Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej Wsparcie przedsiębiorców w latach 2014-2020 możliwości pozyskania dofinansowania w nowej perspektywie unijnej Iwona Wendel Podsekretarz Stanu Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Warszawa, 22 maja 2014

Bardziej szczegółowo

Projekt Europejski Wymiar Łodzi Wsparcie przedsiębiorców z Łodzi środkami Unii Europejskiej

Projekt Europejski Wymiar Łodzi Wsparcie przedsiębiorców z Łodzi środkami Unii Europejskiej Projekt Europejski Wymiar Łodzi Wsparcie przedsiębiorców z Łodzi środkami Unii Europejskiej Towarzystwo Inicjatyw Europejskich ul. Próchnika 1 lok. 303 90-408 Maj 2013 Operator Programu Wolontariatu Długoterminowego

Bardziej szczegółowo

Społecznie odpowiedzialne zarządzanie w organizacjach publicznych. Teza cele konstrukcja realizacja

Społecznie odpowiedzialne zarządzanie w organizacjach publicznych. Teza cele konstrukcja realizacja Dr Grzegorz Baran, Instytut Spraw Publicznych UJ Społecznie odpowiedzialne zarządzanie w organizacjach publicznych Teza cele konstrukcja realizacja Teza Zakorzenienie modelu działania organizacji publicznej

Bardziej szczegółowo

Współpraca pracowników naukowych z parkami technologicznymi na przykładzie Finlandii - propozycja implementacji rozwiązań dla Polski

Współpraca pracowników naukowych z parkami technologicznymi na przykładzie Finlandii - propozycja implementacji rozwiązań dla Polski Współpraca pracowników naukowych z parkami technologicznymi na przykładzie Finlandii - propozycja implementacji rozwiązań dla Polski Dr inż. MBA Janusz Marszalec Centrum Edisona, Warszawa 8 kwietnia 2014

Bardziej szczegółowo

OPRACOWANIE ZINTEGROWANEGO PROGRAMU AKTYWIZACJI I PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ NA TERENIE OBSZARU FUNKCJONALNEGO BLISKO KRAKOWA

OPRACOWANIE ZINTEGROWANEGO PROGRAMU AKTYWIZACJI I PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ NA TERENIE OBSZARU FUNKCJONALNEGO BLISKO KRAKOWA OPRACOWANIE ZINTEGROWANEGO PROGRAMU AKTYWIZACJI I PARTYCYPACJI SPOŁECZNEJ NA TERENIE OBSZARU FUNKCJONALNEGO BLISKO KRAKOWA - w ramach projektu Razem Blisko Krakowa zintegrowany rozwój podkrakowskiego obszaru

Bardziej szczegółowo

Klastry wyzwania i możliwości

Klastry wyzwania i możliwości Klastry wyzwania i możliwości Stanisław Szultka Instytut Badań nad Gospodarką Rynkową 29 września 2015 Klastry wyzwania nowej perspektywy 1. Klastry -> inteligentne specjalizacje 2. Organizacje klastrowe

Bardziej szczegółowo

Wydatkowanie czy rozwój

Wydatkowanie czy rozwój Wydatkowanie czy rozwój priorytety Polityki Spójności 2014-2020 i nowego RPO Województwa Łódzkiego Agnieszka Dawydzik Dyrektor Departamentu Koordynacji Strategii i Polityk Rozwoju Łódź, 27 maja 2015 r.

Bardziej szczegółowo

PODEJMOWANIE DECYZJI W TEORII ZARZĄDZANIA. Elżbieta Jamrozy Marcin Sadowski WSOWL 2011

PODEJMOWANIE DECYZJI W TEORII ZARZĄDZANIA. Elżbieta Jamrozy Marcin Sadowski WSOWL 2011 PODEJMOWANIE DECYZJI W TEORII ZARZĄDZANIA Elżbieta Jamrozy Marcin Sadowski WSOWL 2011 2011-03-20 Podejmowanie decyzji w teorii zarządzania 2 CZYM JEST DECYDOWANIE? 1 2011-03-20 Podejmowanie decyzji w teorii

Bardziej szczegółowo

INTERREG IVC CELE I PRIORYTETY

INTERREG IVC CELE I PRIORYTETY INTERREG IVC CELE I PRIORYTETY Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego Departament Polityki Regionalnej W prezentacji przedstawione zostaną: Cele programu Interreg IVC Priorytety programu Typy działań

Bardziej szczegółowo

Możliwości finansowania podmiotów ekonomii społecznej

Możliwości finansowania podmiotów ekonomii społecznej Możliwości finansowania podmiotów ekonomii społecznej Dr Irena Herbst Dlaczego wspierać ekonomię społeczną O poziomie życia społeczeństw decyduje nie tylko kapitał fizyczny, ale także kapitał ludzki i

Bardziej szczegółowo

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Rozprawa doktorska napisana pod kierunkiem naukowym prof. dr hab. Tomasz

Bardziej szczegółowo

I oś priorytetowa Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Zachodniopomorskiego 2014-2020. Szczecinek, 24 września 2015r.

I oś priorytetowa Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Zachodniopomorskiego 2014-2020. Szczecinek, 24 września 2015r. I oś priorytetowa Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Zachodniopomorskiego 2014-2020 Szczecinek, 24 września 2015r. GOSPODARKA- INNOWACJE- NOWOCZESNE TECHNOLOGIE Celem głównym OP 1 jest podniesienie

Bardziej szczegółowo

Nauka, Biznes, Innowacje Klaster Interdyscyplinarne Partnerstwo na rzecz Innowacyjnego Rozwoju Transportu i Infrastruktury

Nauka, Biznes, Innowacje Klaster Interdyscyplinarne Partnerstwo na rzecz Innowacyjnego Rozwoju Transportu i Infrastruktury Nauka, Biznes, Innowacje Klaster Interdyscyplinarne Partnerstwo na rzecz Innowacyjnego Rozwoju Transportu i Infrastruktury Anna Dąbrowska Fundacja Centrum Analiz Transportowych i Infrastrukturalnych Warszawa,

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1. Inwestycje samorządu terytorialnego i ich rola w rozwoju społecznogospodarczym

Rozdział 1. Inwestycje samorządu terytorialnego i ich rola w rozwoju społecznogospodarczym OCENA EFEKTYWNOŚCI I FINANSOWANIE PROJEKTÓW INWESTYCYJNYCH JEDNOSTEK SAMORZĄDU TERYTORIALNEGO WSPÓŁFINANSOWANYCH FUNDUSZAMI UNII EUROPEJSKIEJ Autor: Jacek Sierak, Remigiusz Górniak, Wstęp Jednostki samorządu

Bardziej szczegółowo

Polityka klastrowa i wsparcie inicjatyw klastrowych doświadczenia i perspektywa 2014-2020

Polityka klastrowa i wsparcie inicjatyw klastrowych doświadczenia i perspektywa 2014-2020 2013 Joanna Podgórska Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości Polityka klastrowa i wsparcie inicjatyw klastrowych doświadczenia i perspektywa 2014-2020 Seminarium CATI Warszawa, 24 czerwca 2013 roku

Bardziej szczegółowo

System monitorowania realizacji strategii rozwoju. Andrzej Sobczyk

System monitorowania realizacji strategii rozwoju. Andrzej Sobczyk System monitorowania realizacji strategii rozwoju Andrzej Sobczyk System monitorowania realizacji strategii rozwoju Proces systematycznego zbierania, analizowania publikowania wiarygodnych informacji,

Bardziej szczegółowo

Wsparcie przedsiębiorczości jako jeden z głównych priorytetów NSRO. Opole, 7 marca 2008

Wsparcie przedsiębiorczości jako jeden z głównych priorytetów NSRO. Opole, 7 marca 2008 Wsparcie przedsiębiorczości jako jeden z głównych priorytetów NSRO ElŜbieta Bieńkowska Minister Rozwoju Regionalnego Fundusze strukturalne jako instrument wsparcia rozwoju gospodarczego Opolszczyzny Opole,

Bardziej szczegółowo

Rozwijanie współpracy dla innowacji

Rozwijanie współpracy dla innowacji Rozwijanie współpracy dla innowacji Warsztat dr inż. Anna Sworowska na zlecenie Górnośląskiej Agencji Przedsiębiorczości i Rozwoju Sp. z o.o. Radlin, 14 marca 2014 r. Cel spotkania Po co to wszystko? uzasadnienie

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz 2012 Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne Maciej Bieńkiewicz Społeczna Odpowiedzialność Biznesu - istota koncepcji - Nowa definicja CSR: CSR - Odpowiedzialność przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

Badanie potrzeb dotyczących inicjatyw promujących postawy przedsiębiorcze i wspierających rozwój przedsiębiorczości

Badanie potrzeb dotyczących inicjatyw promujących postawy przedsiębiorcze i wspierających rozwój przedsiębiorczości 2010 Badanie potrzeb dotyczących inicjatyw promujących postawy przedsiębiorcze i wspierających rozwój przedsiębiorczości STRESZCZENIE Zamawiający: Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości ul. Pańska 81/83

Bardziej szczegółowo

Anna Ober Aleksandra Szcześniak 09.05.2014

Anna Ober Aleksandra Szcześniak 09.05.2014 Anna Ober Aleksandra Szcześniak 09.05.2014 http://www.funduszeeuropejskie.gov.pl/2014_2020/strony/ glowna.aspx 2 I Wsparcie prowadzenia prac B+R przez przedsiębiorstwa oraz konsorcja naukowoprzemysłowe

Bardziej szczegółowo

Dlaczego warto działać w klastrze? Klastry a rozwój lokalnej przedsiębiorczości

Dlaczego warto działać w klastrze? Klastry a rozwój lokalnej przedsiębiorczości Dlaczego warto działać w klastrze? Klastry a rozwój lokalnej przedsiębiorczości DEFINICJE KLASTRA: Klastry to geograficzne skupiska wzajemnie powiązanych firm, wyspecjalizowanych dostawców, jednostek świadczących

Bardziej szczegółowo

Nauka i Edukacja dla innowacji. Lidia Szczygłowska

Nauka i Edukacja dla innowacji. Lidia Szczygłowska Nauka i Edukacja dla innowacji Lidia Szczygłowska Innovatis jako termin łaciński oznacza odnowę, tworzenie czegoś nowego. Według klasycznej definicji Josepha Schumpetera innowacja to: wprowadzenie do produkcji

Bardziej szczegółowo

Źródła finansowania badań przemysłowych i prac rozwojowych oraz wdrożeń innowacji

Źródła finansowania badań przemysłowych i prac rozwojowych oraz wdrożeń innowacji Źródła finansowania badań przemysłowych i prac rozwojowych oraz wdrożeń innowacji Agnieszka Matuszak 1 Strona 0 ŹRÓDŁA FINANSOWANIA BADAŃ PRZEMYSŁOWYCH I PRAC ROZWOJOWYCH ORAZ WDROŻEŃ INNOWACJI Jednym

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 5 Streszczenie

Załącznik nr 5 Streszczenie Załącznik nr 5 Streszczenie Raport jest podsumowaniem badania pn. Ewaluacja ex-ante Projektu Regionalnego Programu Operacyjnego Lubuskie 2020 zrealizowanego przez ASM Centrum Badań i Analiz Rynku Sp. z

Bardziej szczegółowo

Rozwój lokalnych rynków pracy a strategie powiatów ziemskich

Rozwój lokalnych rynków pracy a strategie powiatów ziemskich Rozwój lokalnych rynków pracy a strategie powiatów ziemskich Maciej Tarkowski Sympozjum Wsi Pomorskiej. Obszary wiejskie - rozwój lokalnego rynku pracy - przykłady, szanse, bariery 31 maja - 1 czerwca

Bardziej szczegółowo

Jerzy Hausner. Katedra Gospodarki i Administracji Publicznej Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie

Jerzy Hausner. Katedra Gospodarki i Administracji Publicznej Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie 1 Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie 1. Im większy własny rynek, tym bardziej niezbędna własna krajowa baza wytwórcza. 2. Aby skorzystać na liberalizacji handlu, trzeba mieć silną krajową bazę wytwórczą

Bardziej szczegółowo

Regionalna Strategia Innowacji Województwa Dolnośląskiego na lata Justyna Lasak Departament Rozwoju Regionalnego Wydział Gospodarki

Regionalna Strategia Innowacji Województwa Dolnośląskiego na lata Justyna Lasak Departament Rozwoju Regionalnego Wydział Gospodarki Regionalna Strategia Innowacji Województwa Dolnośląskiego na lata 2011-2020 Justyna Lasak Departament Rozwoju Regionalnego Wydział Gospodarki Regionalna Strategia Innowacji Województwa Dolnośląskiego.

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... 11

Spis treści. Wstęp... 11 Spis treści Wstęp... 11 Rozdział 1. Pojęcie i znaczenie handlu międzynarodowego... 13 1.1. Elementy handlu zagranicznego... 13 1.1.1. Pojęcie i funkcje handlu zagranicznego... 13 1.1.2. Formy handlu zagranicznego...

Bardziej szczegółowo

Małopolski Regionalny Program Operacyjny na lata 2007 2013

Małopolski Regionalny Program Operacyjny na lata 2007 2013 Małopolski Regionalny Program Operacyjny na lata 2007 2013 Regionalny program operacyjny jest narzędziem słuŝącym realizacji strategii rozwoju regionu przy wykorzystaniu środków Unii Europejskiej w latach

Bardziej szczegółowo

Klaster. Powiązanie kooperacyjne (PK) Inicjatywa klastrowa (IK) DEFINICJE ROBOCZE najistotniejsze elementy

Klaster. Powiązanie kooperacyjne (PK) Inicjatywa klastrowa (IK) DEFINICJE ROBOCZE najistotniejsze elementy DEFINICJE ROBOCZE najistotniejsze elementy Klaster skupisko podmiotów występujących na danym terenie, ogół podmiotów w danej branży/sektorze gospodarki itd. Powiązanie kooperacyjne (PK) podstawowy, niesformalizowany

Bardziej szczegółowo

Imię, nazwisko i tytuł/stopień KOORDYNATORA (-ÓW) kursu/przedmiotu zatwierdzającego protokoły w systemie USOS

Imię, nazwisko i tytuł/stopień KOORDYNATORA (-ÓW) kursu/przedmiotu zatwierdzającego protokoły w systemie USOS Tryb studiów Studia stacjonarne Kierunek studiów Ekonomia Poziom studiów Pierwszego stopnia Rok studiów/ semestr II / semestr 4 Specjalność Bez specjalności Kod katedry/zakładu w systemie USOS 10000000

Bardziej szczegółowo

SZKOLENIE BADANIE SATYSFAKCJI KLIENTA I ZARZĄDZANIE SATYSFAKCJĄ KLIENTA W PRZEDSIĘBIORSTWIE

SZKOLENIE BADANIE SATYSFAKCJI KLIENTA I ZARZĄDZANIE SATYSFAKCJĄ KLIENTA W PRZEDSIĘBIORSTWIE SZKOLENIE ROZWIĄZANIA W ZAKRESIE ROZWOJU KAPITAŁU LUDZKIEGO PRZEDSIĘBIORSTW BADANIE SATYSFAKCJI KLIENTA I ZARZĄDZANIE SATYSFAKCJĄ KLIENTA W WPROWADZENIE W dobie silnej konkurencji oraz wzrastającej świadomości

Bardziej szczegółowo

Regionalny System Usług -Sieć InnoWaMa

Regionalny System Usług -Sieć InnoWaMa Regionalny System Usług -Sieć InnoWaMa 28 czerwca 2011 r. Gabriela Zenkner-Kłujszo Biuro Przedsiębiorczości Departament Polityki Regionalnej Urząd Marszałkowski Województwa Warmińsko-Mazurskiego Regionalny

Bardziej szczegółowo

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH Beata Nowotarska-Romaniak wydanie 3. zmienione Warszawa 2013 SPIS TREŚCI Wstęp... 7 Rozdział 1. Istota marketingu usług zdrowotnych... 11 1.1. System marketingu usług... 11

Bardziej szczegółowo

Prowadzenie badań naukowych pod kątem skutecznej komercjalizacji wiedzy na dolnośląskich uczelniach wyższych

Prowadzenie badań naukowych pod kątem skutecznej komercjalizacji wiedzy na dolnośląskich uczelniach wyższych Prowadzenie badań naukowych pod kątem skutecznej komercjalizacji wiedzy na dolnośląskich uczelniach wyższych Rekomendacje z Rady Programową Dolnośląskiego Ośrodka Transferu Wiedzy i Technologii, która

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE ZMIANĄ GOSPODARCZĄ. Autor: Agnieszka Wojciechowska

ZARZĄDZANIE ZMIANĄ GOSPODARCZĄ. Autor: Agnieszka Wojciechowska ZARZĄDZANIE ZMIANĄ GOSPODARCZĄ Autor: Agnieszka Wojciechowska Istota zarządzania zmianą gospodarczą Czemu i komu służy Strategia Zarządzania Zmianą Gospodarczą na poziomie lokalnym? Istota zarządzania

Bardziej szczegółowo

CEL GŁÓWNY BADANIA CELE SZCZEGÓŁOWE BADANIA

CEL GŁÓWNY BADANIA CELE SZCZEGÓŁOWE BADANIA Załącznik nr 1 do SIWZ SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA Analiza efektywności inicjatywy JEREMIE na terenie województwa wielkopolskiego wraz z oceną jej oddziaływania na sytuację gospodarczą regionu,

Bardziej szczegółowo

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe 1. Cele i przydatność ujęcia modelowego w ekonomii 2.

Bardziej szczegółowo

Podstawy procesu programowania perspektywy finansowej 2014-2020. Konsultacje społeczne Gliwice, 24 maja 2013 r.

Podstawy procesu programowania perspektywy finansowej 2014-2020. Konsultacje społeczne Gliwice, 24 maja 2013 r. Podstawy procesu programowania perspektywy finansowej 2014-2020 Konsultacje społeczne Gliwice, 24 maja 2013 r. Uwarunkowania programowe Unia Europejska Strategia Europa 2020 Pakiet legislacyjny dla Polityki

Bardziej szczegółowo

Współpraca transnarodowa i międzyregionalna w ramach EWT / INTERREG Doświadczenia i rekomendacje Małopolski

Współpraca transnarodowa i międzyregionalna w ramach EWT / INTERREG Doświadczenia i rekomendacje Małopolski Współpraca transnarodowa i międzyregionalna w ramach EWT / INTERREG Doświadczenia i rekomendacje Małopolski Grzegorz First Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego, Kraków ZAKRES: 1. Uwagi ogólne

Bardziej szczegółowo

SŁOWNIK POJĘĆ ZWIĄZANYCH Z DEFINICJĄ KLASTRA

SŁOWNIK POJĘĆ ZWIĄZANYCH Z DEFINICJĄ KLASTRA SŁOWNIK POJĘĆ ZWIĄZANYCH Z DEFINICJĄ KLASTRA 1. Klaster / Klastering Strona 1 Rys historyczny Inicjatywy klastrowe powstają w wyniku polityki rozwoju gospodarczego lub też w wyniku wydarzeń, które skłaniają

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z KONSULTACJI SPOŁECZNYCH. projektu Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój, 2014-2020. Grudzień 2013 r.

RAPORT Z KONSULTACJI SPOŁECZNYCH. projektu Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój, 2014-2020. Grudzień 2013 r. RAPORT Z KONSULTACJI SPOŁECZNYCH projektu Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój, 2014-2020 Grudzień 2013 r. 1 1. Podstawy prawne Zgodnie z art. 19a ust. 1 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach

Bardziej szczegółowo

WSPARCIE FIRM TYPU START-UP I FIRM TYPU SPIN-OFF

WSPARCIE FIRM TYPU START-UP I FIRM TYPU SPIN-OFF WSPARCIE FIRM TYPU START-UP I FIRM TYPU SPIN-OFF ZARZĄDZANIE SIECIĄ WSPÓŁPRACY MŚP Łukasz Pytliński CEM Instytut Badań Rynku i Opinii Publicznej Wrzesień 2010 1 WSPARCIE FIRM TYPU START-UP I FIRM TYPU

Bardziej szczegółowo

dr Piotr Żuber Środki UE jako koło zamachowe rozwoju regionalnego czy hamulec zmian? Dylematy u progu nowej perspektywy.

dr Piotr Żuber Środki UE jako koło zamachowe rozwoju regionalnego czy hamulec zmian? Dylematy u progu nowej perspektywy. dr Piotr Żuber Środki UE jako koło zamachowe rozwoju regionalnego czy hamulec zmian? Dylematy u progu nowej perspektywy. VI konferencja Krakowska, Kraków 17-18.06.2013 r. Dlaczego trzeba szukać nowej nazwy

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet w Białymstoku Wydział Ekonomiczno-Informatyczny w Wilnie SYLLABUS na rok akademicki 2010/2011 http://www.wilno.uwb.edu.

Uniwersytet w Białymstoku Wydział Ekonomiczno-Informatyczny w Wilnie SYLLABUS na rok akademicki 2010/2011 http://www.wilno.uwb.edu. SYLLABUS na rok akademicki 010/011 Tryb studiów Studia stacjonarne Kierunek studiów Ekonomia Poziom studiów Pierwszego stopnia Rok studiów/ semestr 1 / Specjalność Bez specjalności Kod katedry/zakładu

Bardziej szczegółowo

Wydział Programowania Rozwoju i Funduszy Europejskich Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego. Katowice, 2 grudzień 2004

Wydział Programowania Rozwoju i Funduszy Europejskich Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego. Katowice, 2 grudzień 2004 KSZTAŁTOWANIE I REALIZACJA POLITYKI ENERGETYCZNEJ NA POZIOMIE WOJEWÓDZTWA STAN OBECNY, PRIORYTETY NA PRZYSZŁOŚĆ W KONTEKŚCIE PROWADZONEJ AKTUALIZACJI STRATEGII ROZWOJU WOJEWÓDZTWA. Wydział Programowania

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII

Spis treści. Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Spis treści Rozdział I ELEMENTARNE POJĘCIA I PRZEDMIOT EKONOMII Wstępne określenie przedmiotu ekonomii 7 Ekonomia a inne nauki 9 Potrzeby ludzkie, produkcja i praca, środki produkcji i środki konsumpcji,

Bardziej szczegółowo

Regionalne Strategie Innowacji

Regionalne Strategie Innowacji V Krajowe Forum Informacyjno-Edukacyjne dla MŚP Regionalne Strategie Innowacji Warszawa, 19-20.09.2005 r. Aleksander Bąkowski Krajowy Punkt Kontaktowy Programów Badawczych UE Konkurencyjność a innowacje

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020

Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020 Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020 Daniel Szczechowski Departament Konkurencyjności i Innowacyjności Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Opole, 13 listopada 2014 r. Potencjał innowacyjny

Bardziej szczegółowo

Strategia dla Klastra IT. Styczeń 2015

Strategia dla Klastra IT. Styczeń 2015 Strategia dla Klastra IT Styczeń 2015 Sytuacja wyjściowa Leszczyńskie Klaster firm branży Informatycznej został utworzony w 4 kwartale 2014 r. z inicjatywy 12 firm działających w branży IT i posiadających

Bardziej szczegółowo

Uczenie się dorosłych w nowej perspektywie finansowej. Warszawa, 5 kwietnia 2013

Uczenie się dorosłych w nowej perspektywie finansowej. Warszawa, 5 kwietnia 2013 Uczenie się dorosłych w nowej perspektywie finansowej Warszawa, 5 kwietnia 2013 Porządek prezentacji 1. Nowe podejście do kształcenia dorosłych w polityce LLL 2. Inicjowanie i monitorowanie krajowej polityki

Bardziej szczegółowo

LISTA PROJEKTÓW INDYWIDUALNYCH PROGRAMU OPERACYJNEGO INNOWACYJNA GOSPODARKA, 2007 2013

LISTA PROJEKTÓW INDYWIDUALNYCH PROGRAMU OPERACYJNEGO INNOWACYJNA GOSPODARKA, 2007 2013 LISTA PROJEKTÓW INDYWIDUALNYCH PROGRAMU OPERACYJNEGO INNOWACYJNA GOSPODARKA, 2007 2013 RAPORT Z KONSULTACJI SPOŁECZNYCH 19 LUTEGO 2014 R. 25 LUTEGO 2014 R. WARSZAWA, LUTY 2014 WSTĘP W perspektywie finansowej

Bardziej szczegółowo

Środki UE na innowacyjność Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020

Środki UE na innowacyjność Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020 Środki UE na innowacyjność Program Operacyjny Inteligentny Rozwój 2014-2020 Marcin Łata Departament Konkurencyjności i Innowacyjności Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Warszawa, 16 grudnia 2014 r.

Bardziej szczegółowo

Prowadzenie badań naukowych pod kątem skutecznej komercjalizacji wiedzy na dolnośląskich uczelniach wyższych

Prowadzenie badań naukowych pod kątem skutecznej komercjalizacji wiedzy na dolnośląskich uczelniach wyższych Prowadzenie badań naukowych pod kątem skutecznej komercjalizacji wiedzy na dolnośląskich uczelniach wyższych Rekomendacje z Rady Programowej Dolnośląskiego Ośrodka Transferu Wiedzy i Technologii, która

Bardziej szczegółowo

SZKOLENIA DOSKONALĄCE KOMPETENCJE DOT. WDROŻENIA DANYCH PRZEDSIĘWZIĘĆ INNOWACYJNYCH

SZKOLENIA DOSKONALĄCE KOMPETENCJE DOT. WDROŻENIA DANYCH PRZEDSIĘWZIĘĆ INNOWACYJNYCH SZKOLENIA DOSKONALĄCE KOMPETENCJE DOT. WDROŻENIA DANYCH PRZEDSIĘWZIĘĆ INNOWACYJNYCH I ZARZĄDZANIE STRATEGICZNE ramowy program szkolenia (24 godziny) Prowadzący: dr Przemysław Kitowski, Politechnika Gdańska

Bardziej szczegółowo

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka

Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Cel główny: Rozwój polskiej gospodarki w oparciu o innowacyjne przedsiębiorstwa Cele szczegółowe: zwiększenie innowacyjności przedsiębiorstw, wzrost konkurencyjności

Bardziej szczegółowo

GOSPODARKA REGIONALNA I LOKALNA W POLSCE Autor: red. Zbigniew Strzelecki, Wstęp

GOSPODARKA REGIONALNA I LOKALNA W POLSCE Autor: red. Zbigniew Strzelecki, Wstęp GOSPODARKA REGIONALNA I LOKALNA W POLSCE Autor: red. Zbigniew Strzelecki, Wstęp Podręcznik oddawany do rąk Czytelników jest rezultatem wyników badań Zespołu Katedry Samorządu Terytorialnego i Gospodarki

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 2 do Programu Rozwoju Innowacji Województwa Lubuskiego

Załącznik nr 2 do Programu Rozwoju Innowacji Województwa Lubuskiego Załącznik nr 2 do Programu Rozwoju Innowacji Województwa Lubuskiego Szczegółowe nakłady na realizację Programu Rozwoju Innowacji Województwa Lubuskiego. Dokument przedstawia w formie tabelarycznej szacunkową

Bardziej szczegółowo

Wsparcie dla przedsiębiorców w nowej perspektywie finansowej 2014-2020

Wsparcie dla przedsiębiorców w nowej perspektywie finansowej 2014-2020 Wsparcie dla przedsiębiorców w nowej perspektywie finansowej 2014-2020 Marcin Łata Departament Konkurencyjności i Innowacyjności Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju Katowice, 15 kwietnia 2015 r. Alokacja

Bardziej szczegółowo

ZMIANY W KRYTERIACH WYBORU FINANSOWANYCH OPERACJI PO IG W RAMACH DZIAŁANIA 4.5

ZMIANY W KRYTERIACH WYBORU FINANSOWANYCH OPERACJI PO IG W RAMACH DZIAŁANIA 4.5 ZMIANY W KRYTERIACH WYBORU FINANSOWANYCH OPERACJI PO IG W RAMACH DZIAŁANIA 4.5 LP Działanie Dotychczasowe brzmienie w brzmieniu zaakceptowanym przez KM 1. 4.5 W projekcie przewidziano komponent B+R - (utworzenie

Bardziej szczegółowo

Strategia rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce do roku 2013 STRESZCZENIE

Strategia rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce do roku 2013 STRESZCZENIE Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji Strategia rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce do roku 2013 STRESZCZENIE październik 2008 Rząd Rzeczypospolitej Polskiej, mając na uwadze dobro

Bardziej szczegółowo

METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA

METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA Autor: red. Piotr Jeżowski, Wstęp Jedną z najważniejszych kwestii współczesności jest zagrożenie środowiska przyrodniczego i

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie łańcuchem dostaw

Zarządzanie łańcuchem dostaw Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania kierunek: Zarządzanie i Marketing Zarządzanie łańcuchem dostaw Wykład 1 Opracowanie: dr Joanna Krygier 1 Zagadnienia Wprowadzenie do tematyki zarządzania

Bardziej szczegółowo

Procesy informacyjne zarządzania

Procesy informacyjne zarządzania Procesy informacyjne zarządzania Społeczny ład informacyjny dr inż. Janusz Górczyński 1 Podstawowe pojęcia (1) Informacja, procesy informacyjne i systemy informacyjne odgrywały zawsze istotną rolę w przebiegu

Bardziej szczegółowo

Sieć Regionalnych Obserwatoriów Specjalistycznych. Radlin, 14 marca 2014 r.

Sieć Regionalnych Obserwatoriów Specjalistycznych. Radlin, 14 marca 2014 r. Sieć Regionalnych Obserwatoriów Specjalistycznych Radlin, 14 marca 2014 r. Sieć Regionalnych Obserwatoriów Specjalistycznych Cele Obserwatoriów Specjalistycznych 1. Wsparcie i usprawnienie zarządzania

Bardziej szczegółowo

Prowadzący. Doc. dr inż. Jakub Szymon SZPON. Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego.

Prowadzący. Doc. dr inż. Jakub Szymon SZPON. Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego. EDUKACJA DLA BEZPIECZEŃSTWA studia podyplomowe dla czynnych zawodowo nauczycieli szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego

Bardziej szczegółowo

Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Agnieszka Alińska. Zwrotne instrumenty finansowe w procesie stymulowania rozwoju regionalnego

Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Agnieszka Alińska. Zwrotne instrumenty finansowe w procesie stymulowania rozwoju regionalnego Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Agnieszka Alińska Zwrotne instrumenty finansowe w procesie stymulowania rozwoju regionalnego Plan prezentacji System finansowy a sfera realna Rozwój w ujęciu krajowym,

Bardziej szczegółowo

Kierunki wspierania. Wyniki projektu Insight 2030

Kierunki wspierania. Wyniki projektu Insight 2030 Warszawa, 1 marca 2012 Kierunki wspierania innowacyjności ci przedsiębiorstw. Wyniki projektu Insight 2030 Beata Lubos, Naczelnik Wydziału Polityki Innowacyjności, Departament Rozwoju Gospodarki, Ministerstwo

Bardziej szczegółowo

Studia podyplomowe Mechanizmy funkcjonowania strefy euro finansowane przez Narodowy Bank Polski

Studia podyplomowe Mechanizmy funkcjonowania strefy euro finansowane przez Narodowy Bank Polski Załącznik do uchwały nr 548 Senatu Uniwersytetu Zielonogórskiego w sprawie określenia efektów kształcenia dla studiów podyplomowych prowadzonych na Wydziale Ekonomii i Zarządzania Studia podyplomowe Mechanizmy

Bardziej szczegółowo

Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze

Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze Możliwości zwiększania efektywności wykorzystania zasobów polskich MSP EDIT VALUE nowoczesne narzędzie wspierające decyzje gospodarcze 16.10. 2014, Konstantynów Łódzki AGENDA EDIT VALUE TOOL Narzędzie

Bardziej szczegółowo

IZBA RZEMIEŚLNICZA ORAZ MAŁEJ I ŚREDNIEJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI W KATOWICACH. Społeczna Odpowiedzialność Biznesu

IZBA RZEMIEŚLNICZA ORAZ MAŁEJ I ŚREDNIEJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI W KATOWICACH. Społeczna Odpowiedzialność Biznesu IZBA RZEMIEŚLNICZA ORAZ MAŁEJ I ŚREDNIEJ PRZEDSIĘBIORCZOŚCI W KATOWICACH Społeczna Odpowiedzialność Biznesu Społeczna Odpowiedzialność Biznesu SPOŁECZNA ODPOWIEDZIALNOŚĆ BIZNESU TO koncepcja, wedle której

Bardziej szczegółowo

Dlaczego nie stać nas na tanie rzeczy? Racjonalne korzystanie ze środków wspólnotowych.

Dlaczego nie stać nas na tanie rzeczy? Racjonalne korzystanie ze środków wspólnotowych. Konferencja Lokalne Grupy Rybackie szansą czy tylko nadzieją? Dlaczego nie stać nas na tanie rzeczy? Racjonalne korzystanie ze środków wspólnotowych. Gdańsk - Polfish czerwiec - 2011 r www.ngr.pila.pl

Bardziej szczegółowo