SPIS TREŚCI. Publikacja ukazała się dzięki dotacji Ambasady Królestwa Holandii oraz Pełnomocnika Rządu ds. Równego Statusu Kobiet i Mężczyzn

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "SPIS TREŚCI. Publikacja ukazała się dzięki dotacji Ambasady Królestwa Holandii oraz Pełnomocnika Rządu ds. Równego Statusu Kobiet i Mężczyzn"

Transkrypt

1

2 Fundacja Centrum Praw Kobiet Warszawa, ul. Wilcza 60 lok. 19 tel./fax + 48 (0 22) , SPIS TREŚCI Fundacja Centrum Praw Kobiet, Warszawa 2003 Publikacja ukazała się dzięki dotacji Ambasady Królestwa Holandii oraz Pełnomocnika Rządu ds. Równego Statusu Kobiet i Mężczyzn projekt okladki: Katia Badiaszkina Wprowadzenie Działania państwa na rzecz awansu kobiet Edukacja Kobiety w rodzinie Kobiety na rynku pracy Udział kobiet we władzy Przemoc wobec kobiet Zdrowie kobiet Prawa kobiet w sferze prokreacji Kobiety w mediach W pracach nad przygotowaniem i aktualizacją Raportu uczestniczyli: Ilona Bałdyga, Hanna Dąbrowiecka, Andrzej Dominiczak, Joanna Korpal, Urszula Nowakowska, Elżbieta Świtlik, Beata Zadumińska Druk: KRISMARK ISBN:

3 OD WYDAWCY Raport Kobiety w Polsce w latach 90 jest efektem długotrwałego procesu, zapoczątkowanego trzy lata temu przygotowaniem Raportu na temat sytuacji prawnej kobiet w Polsce prezentującego głównie analizę ustawodawstwa i opublikowanego w skróconej wersji na naszej stronie internetowej. Publikacja ta wzbudziła duże zainteresowanie, otrzymałyśmy prośby z wielu krajów o przesłanie szczegółowych informacji dotyczących kwestii poruszonych w raporcie. Pytano nas też wielokrotnie o możliwość otrzymania pełniejszej i drukowanej wersji raportu. Chcemy wyrazić swoją wdzięczność Fundacji Forda i UNDP za przyznanie dotacji, dzięki której było możliwe przygotowanie i wydanie pełnej wersji raportu Kobiety w Polsce w latach 90 Pragniemy również podziękować sponsorom Centrum Praw Kobiet, którzy wspierali nas w momencie przygotowywania pierwszej wersji raportu: Fundacji Sorosa z Nowego Jorku i jej polskiemu oddziałowi Fundacji im. Stefana Batorego. Ta publikacja nie powstałaby gdyby nie pomoc wolontariuszek współpracujących z Centrum Praw Kobiet i pracowniczek. Ada Dąbrowska, Elżbieta Paderewska, Agnieszka Sokołowska, Monika Stawicka, Bożena Witowicz i Kasia Jabłońska-Kamińska pracowały z pełnym zaangażowaniem, zbierały dane statystyczne, przygotowały tabele i zestawienia. Pomoc Barbary Gadomskiej Eleonory Grochowskiej i Andrzeja Dominiczaka przy przeglądaniu i sprawdzaniu kolejnych wersji raportu była bezcenna. Mamy nadzieję, że raport ten spotka się z szerokim zainteresowaniem, prosimy o pytania i komentarze pomogą nam one w opracowaniu kolejnych wydań raportu. Urszula Nowakowska Dyrektorka Centrum Praw Kobiet WPROWADZENIE Urszula Nowakowska W raporcie przedstawiamy zmiany, jakie zaszły w sytuacji kobiet w Polsce w latach 90. Zawarte informacje, dotyczą położenia kobiet w różnych sferach życia: w dziedzinie oświaty, w rodzinie, na rynku pracy i w życiu publicznym. W raporcie zajmujemy się także problemem przemocy wobec kobiet, miejscem i sposobem prezentowania kobiet w mediach, polityką rządu wobec kobiet i trudną kwestią zdrowia kobiet oraz praw kobiet w sferze prokreacji. Omawiamy przepisy prawa, zmiany w ustawodawstwie i praktykę życia codziennego. Ujęte w raporcie dane statystyczne nie zawsze są tak aktualne, jakbyśmy sobie tego życzyły. Trzeba jednak pamiętać, że badania statystyczne są czasochłonne, a ich wyniki ukazują się często z dwu lub trzyletnim opóźnieniem. Po pokojowej rewolucji 1989 roku sytuacja Polek pogorszyła się pod wieloma względami. To kobiety w głównej mierze obciążono trudami ustrojowej transformacji. Za priorytet uznano reformy gospodarcze i społeczne. Ich wprowadzenie miało poprawić sytuację wszystkich grup społecznych, toteż nikt nie zastanawiał się, jak wpłyną na sytuację kobiet. W tym samym okresie prawa i wolności kobiet stały się przedmiotem ataku ze strony najbardziej konserwatywnych sił społecznych i politycznych. Po trwającej kilka lat batalii wprowadzono restrykcyjne prawo ograniczające dostęp kobiet do zabiegów przerywania ciąży. Następnie wycofano edukację seksualną ze szkół, zniesiono dofinansowanie do środków antykoncepcyjnych i zaniechano realizacji rządowych programów na rzecz awansu kobiet i równouprawnienia płci. Osłabiono także prawne gwarancje powrotu do pracy dla kobiet przebywających na urlopach wychowawczych. Niepowodzeniem zakończyły się próby wprowadzenia do polskiego systemu 4 5

4 prawnego ustawy o równym statusie kobiet i mężczyzn i wysiłki na rzecz powołania komisji parlamentarnej ds. równego statusu. Rząd nie podjął realizacji Krajowego programu działań na rzecz kobiet do roku Problematyka równouprawnienia kobiet i mężczyzn w życiu publicznym i w rodzinie nie doczekała się jak dotąd poważnej debaty. W Polsce wciąż dominuje promowany przez Kościół katolicki tradycyjny, patriarchalny model rodziny. Wszelkie propozycje działań na rzecz wyrównania szans kobiet i mężczyzn i przeciwdziałania dyskryminacji ze względu na płeć są wyśmiewane przez prawicowe siły polityczne jako relikt ideologii komunistycznej i potępiane za sprzeczność z prawem naturalnym. Fakt, iż emancypacja w wydaniu komunistycznym prowadziła do obarczenia kobiet brzemieniem podwójnej odpowiedzialności, stanowił ważną zachętę do ponownego przyjęcia tradycyjnych wartości. Obecnie coraz więcej kobiet, niezależnie od zarobków męża chce się realizować w sferze zawodowej i opowiada się za partnerskim modelem rodziny. Tymczasem Kościół katolicki oraz konserwatywne siły polityczne głoszą, iż pierwszoplanową rolą kobiet znowu jest rodzenie i wychowanie dzieci. Kobiety mogą pracować zawodowo, jeśli nie zaniedbują swoich podstawowych obowiązków, związanych z wychowaniem dzieci i prowadzeniem domu. Nie oznacza to, że ostatnie dziesięciolecie przyniosło tylko niekorzystne zmiany w sytuacji kobiet. W raporcie zauważamy również zmiany pozytywne. Z pewnością należy do nich zaliczyć zrównanie praw kobiet i mężczyzn w dostępie do urlopów wychowaczych i wprowadzenie klauzuli antydyskryminacyjnej do kodeksu pracy. Dużym sukcesem było opracowanie Krajowego programu działań na rzecz kobiet i nawiązanie współpracy pomiędzy organizacjami pozarządowymi, a Pełnomocnikiem Rządu ds. Rodziny i Kobiet i Parlamentarną Grupą Kobiet. Wzrosła także świadomość kobiet w zakresie ich praw i wolności. Kobiety coraz wyraźniej dostrzegają przejawy i coraz lepiej rozumieją naturę dyskryminacji. Dużo miejsca w raporcie poświęciłyśmy prawu, analizując je z punktu widzenia gwarancji równouprawnienia płci. Naszym zamiarem było wykazanie, że wszystkie prawa są ze sobą powiązane, i że nie można spostrzegać pozycji kobiet na rynku pracy lub w życiu publicznym w oderwaniu od, na przykład, ich statusu w rodzinie. Nie ulega wątpliwości, że regulacje prawne dotyczące małżeństwa i pozycji kobiety w rodzinie rzutują na pełnienie innych ról społecznych. Tak więc, jeśli prawo składa na barki kobiet wyłączną odpowiedzialność za opiekę nad dzieckiem przyznając urlop rodzicielski tylko matkom, lub jeżeli przepisy nie promują udziału ojca w rodzinnych obowiązkach, to szanse kobiet na rynku pracy ulegają znacznemu ograniczeniu nawet jeśli prawo nie dyskryminuje kobiet wprost. Dyskryminacja kobiet na rynku pracy powoduje ich ekonomiczną zależność od mężczyzn, co w konsekwencji może pogłębiać ich bezbronność wobec przemocy. Nie możemy zatem podejmować skutecznych działań zmierzających do zwiększenia udziału kobiet w polityce lub do zniesienia dyskryminacji kobiet na rynku pracy, jeśli nie rozwiążemy problemu ich sytuacji w rodzinie jak to czyniono w okresie komunizmu. Nie wystarczy dobre prawo, potrzebne są instytucje stojące na straży jego przestrzegania. Prawo może być jednak potężnym narzędziem, dlatego musimy się nauczyć, jak z niego skutecznie korzystać. Jeżeli prawo nas nie satysfakcjonuje, lub jeśli nie zapewnia nam odpowiednich gwarancji, powinniśmy użyć wszelkich sposobów, by takie prawo zmienić. Wierzymy, że nasz Raport dostarczy czytelniczkom i czytelnikom wyczerpujących informacji na temat sytuacji kobiet w Polsce w latach 90., że przyczyni się do lepszego rozumienia zjawiska dyskryminacji i do skuteczniejszego stosowania prawa w życiu codziennym. Uświadomienie sobie istnienia problemu, jego poznanie i zrozumienie, to pierwsze kroki do jego rozwiązania i do zmiany sytuacji. Mamy również nadzieję, że Raport pokazując obszary gdzie nasze prawo jest niedoskonałe, będzie również inspiracją dla tych co tworzą prawo oraz organizacji pozarządowych działających na rzecz równego statusu kobiet i mężczyzn. 6 7

5 SZANOWNI CZYTELNICY Mam zaszczyt przedstawić raport Kobiety w Polsce w latach 90., przygotowany przez Centrum Praw Kobiet kobiecą organizację pozarządową. Stanowi on przegląd sytuacji kobiet w Polsce w okresie od rozpoczęcia transformacji ustrojowej do roku ubiegłego. Raport zapoznaje nas z pracą licznych organizacji, głównie pozarządowych na rzecz instytucjonalnego awansu kobiet oraz na rzecz zrównania statusu kobiet i mężczyzn w Polsce, ukazując proces ewolucji na tle przemian jakie miały miejsce w latach Istotne znaczenie ma fakt, że wydanie raportu zbiega się z 5. rocznicą Konferencji Pekińskiej i ocenia obecną sytuację w Polsce w perspektywie realizacji postanowień Platformy Działania podpisanej przez Rząd Rzeczypospolitej Polskiej we wrześniu 1995 roku. Oczekiwano, że wdrażanie postanowień Platformy Działania przyczyni się do podnoszenia świadomości przysługujących kobietom praw, do zapewnienia jednakowych szans kobietom i mężczyznom. Obecny raport prezentuje sytuację kobiet w Polsce w takich dziedzinach jak: prawo konstytucyjne, polityka, instrumenty rządowe, szkolnictwo, praca, rodzina, przemoc, prokreacja, zdrowie i media. Sytuacja w Polsce potwierdza konieczność kolejnych rozwiązań w zakresie równego partnerstwa pomiędzy obywatelem a rządem, pomiędzy kobietą a mężczyzną. Właśnie potrzeba realizacji Platformy Działania stwarza, bardziej niż kiedykolwiek, szansę na nowy dialog w celu kontynuowania rozwoju społecznego w kierunku zachowania podstawowych zasad równości i sprawiedliwości. Matthew KAHANE Stały Przedstawiciel Programu Narodów Zjednoczonych w Polsce 1. INSTRUMENTY PAŃSTWA NA RZECZ AWANSU KOBIET Urszula Nowakowska W Polsce po raz pierwszy instrumenty państwa na rzecz awansu kobiet wprowadzono po ONZ-owskiej konferencji ds. kobiet, która odbyła się w Nairobi w 1985 roku. We wrześniu 1986 roku uchwałą Rady Ministrów powołano Urząd Pełnomocnika ds. Kobiet, który funkcjonował do października 1989 roku. Na pierwszą pełnomocniczkę, w randze podsekretarza stanu, powołano Annę Kędzierską. Pomimo, że urząd pełnomocnika został usytuowany w strukturze Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej, był od ministerstwa niezależny merytorycznie i miał własny wyodrębniony budżet. W biurze pełnomocnika realizowano przygotowany wcześniej na podstawie strategii przyjętych w Nairobi harmonogram działań na rzecz poprawy statusu społeczno-zawodowego kobiet. Rozdzielono zadania dla poszczególnych ministerstw, zobowiązując je do podejmowania działań na rzecz awansu społecznego i zawodowego kobiet. Pełnomocniczka miała duże możliwości egzekwowania od poszczególnych ministerstw zleconych im zadań; corocznie wybrane przez nią problemy dotyczące awansu kobiet prezentowane były na posiedzeniu Rady Ministrów i włączane w prace rządu. Pomimo dużej aktywności pierwszej pełnomocniczki w strukturach rządu, jej działania nie były szeroko znane na zewnątrz z powodu braku nagłośnienia ich w mediach. W III Rzeczpospolitej polityka rządu w kwestii równouprawnienia kobiet i mężczyzn oraz awansu kobiet ulegała wielu przeobrażeniom. W okresach, kiedy istniał sam urząd, zmieniało się zarówno jego usytuowanie, jak i zakres jego kompetencji oraz sama nazwa. W okresie przełomów politycznych i zmian ekip rządzących zmieniało się również podejście do problematyki praw kobiet. Dążenie do neutralizacji problemów kobiet widoczne było chociażby w zmianach jakim podle- 8 9

6 gały nazwy urzędu; kolejno brzmiały one: urząd Pełnomocnika ds. Kobiet, Kobiet i Rodziny, Rodziny i Kobiet oraz Rodziny. Pełnomocnicy byli powoływani jedynie uchwałą bądź rozporządzeniem Rady Ministrów, a nie ustawą. Rolę pełnomocnika ogranicza skromny budżet oraz niskie usytuowanie w strukturze rządu. Żaden z pełnomocników nie był członkiem rządu, chociaż figurował w strukturze administracji rządowej w randze podsekretarza stanu (obecnie sekretarza stanu). Żaden pełnomocnik nie miał ani inicjatywy ustawodawczej, ani bezpośredniego wpływu na politykę społeczną rządu. Rola pełnomocnika była głównie opiniodawcza. W rządzie Tadeusza Mazowieckiego pełnienie obowiązków pełnomocnika powierzano kolejno: Helenie Góralskiej i Aleksandrze Wiktorow podsekretarzom stanu w Ministerstwie Pracy i Polityki Społecznej. W kwietniu 1991 roku, w czasie rządów premiera Bieleckiego, uchwałą Rady Ministrów ustanowiono urząd Pełnomocnika Rządu ds. Kobiet i Rodziny, który funkcjonował do lutego 1992 roku. Ówczesna pełnomocnik rządu, Anna Popowicz, podjęła energiczne działania na rzecz awansu kobiet. Opierając swoje działanie na rezolucji Sejmu, przygotowała m.in. rządowy program działań na rzecz poprawy sytuacji kobiet, dzieci i rodzin. Anna Popowicz zaprotestowała również przeciwko wprowadzaniu prawnych ograniczeń w dostępie do aborcji i innych środków planowania rodziny. Wkrótce po liście skierowanym do Naczelnej Rady Lekarskiej, w którym apelowała o zachowanie rozwagi przy wprowadzaniu do kodeksu etyki lekarskiej zmian, w istocie ograniczających dostęp kobiet do zabiegów przerywania ciąży, Anna Popowicz została odwołana przez premiera Jana Olszewskiego. Hanna Suchocka, pierwsza w historii Polski kobieta premier, nie zdecydowała się pomimo licznych petycji organizacji i środowisk kobiecych na powołanie Pełnomocnika ds. Kobiet. Odpowiadała wprost, iż nie widzi potrzeby działania na rzecz awansu kobiet oraz obsadzenia wakującego stanowiska. Stanowisko Pełnomocnika Rządu ds. Kobiet i Rodziny pozostawało zatem nie obsadzone do grudnia 1994 roku. Biuro wprawdzie funkcjonowało, ale w praktyce nie realizowało zadań na rzecz kobiet, koncentrując się na sprawach młodzieży. Niewątpliwym impulsem do reaktywowania urzędu pełnomocnika była zbliżająca się konferencja ONZ ds. kobiet w Pekinie. Na skutek presji środowisk kobiecych, w grudniu 1994 roku koalicyjny rząd SLD/PSL podjął decyzję o powołaniu Barbary Blidy na stanowisko Pełnomocnika ds. Kobiet i Rodziny. Decyzja ta wywołała wiele kontrowersji. Wybór Barbary Blidy, urzędującego ministra budownictwa, na stanowisko pełnomocnika został uznany przez organizacje kobiece za przejaw lekceważenia oraz marginalizacji problematyki praw kobiet i równouprawnienia płci. Nowa pełnomocnik rządu nie kryła, że nie interesuje się problematyką praw kobiet, a na pełnienie tego stanowiska zgodziła się jedynie na prośbę premiera. Jak przyznała podczas spotkania z organizacjami kobiecymi i Parlamentarną Grupą Kobiet, chętnie by się zrzekła tego balastu na rzecz kogoś innego. W maju 1995 roku nastąpiła zamiana na stanowisku pełnomocnika, a wraz z nią również zmiana nazwy samego urzędu. Rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 12 maja 1995 roku ustanowiono urząd Pełnomocnika Rządu ds. Rodziny i Kobiet, który zastąpił urząd Pełnomocnika ds. Kobiet i Rodziny. Na stanowisko pełnomocnika powołana została posłanka SLD Jolanta Banach. Problematyka awansu kobiet oraz równouprawnienia płci stanowiła priorytet w jej działaniach pomimo zmiany nazwy, która mogłaby sugerować inne rozłożenie akcentów. Minister Jolanta Banach, w przededniu zbliżającej się konferencji w Pekinie, podjęła energiczne działania w celu przygotowania rządowego raportu na temat sytuacji kobiet w Polsce. Po raz pierwszy w Polsce organizacje pozarządowe zostały zaproszone do współpracy przy przygotowywaniu rządowego dokumentu. Inicjatywa ta została publicznie skrytykowana przez organizacje katolickie, które pomimo wstąpienia do Komitetu Przygotowawczego do konferencji pekińskiej wkrótce z niego wystąpiły, zarzucając mu, iż nie uwzględnia stanowiska organizacji katolickich. Opowiedziały się one przeciwko omawianiu w raporcie kwestii aborcji, przemocy w rodzinie i edukacji seksualnej. Decyzja organizacji katolickich o wystąpieniu z komitetu miała charakter demonstracji politycznej. Rozpoczęta przed konferencją pekińską współpraca pełnomocnika rządu ds. rodziny i kobiet z organizacjami pozarządowymi była kontynuowana podczas konferencji ONZ w Pekinie, a następnie zaowocowała utworzeniem w maju 1996 roku stałego Forum Współpracy Organizacji Pozarządowych i Pełnomocnika Rządu ds. Rodziny i Ko

7 biet. Regularne spotkania przedstawicieli Biura Pełnomocnika, czasami z udziałem samej minister Banach, pozwoliły organizacjom pozarządowym na lepszy dostęp do informacji i włączenie się w proces stanowienia prawa poprzez wyrażanie swoich opinii i podejmowanie działań na rzecz konkretnych rozwiązań prawnych. Udział w Forum pozwalał organizacjom pozarządowym lepiej się poznać i wymienić doświadczenia. W pracach Forum brały udział również organizacje katolickie. Jedną z pierwszych inicjatyw, nad którą pracowało Forum, był Krajowy program działań na rzecz kobiet do roku 2000, przygotowany zgodnie z zaleceniami końcowymi konferencji pekińskiej, zawartymi w Platformie Działania i Deklaracji Pekińskiej. Program ten przekłada rekomendacje zawarte w dokumencie pekińskim na konkretne zadania dla poszczególnych ministerstw, władz samorządowych oraz organizacji pozarządowych; zawiera także harmonogram podejmowania zadań przez określone podmioty zobowiązane do jego realizacji. Program objął następujące obszary problemowe: prawa kobiet w kontekście praw człowieka, kobiety a władza i proces podejmowania decyzji, edukacja, gospodarka, zdrowie kobiet, kobieta i środowisko, przemoc wobec kobiet, kobiety a środki masowego przekazu, mechanizmy współpracy administracji państwowej z organizacjami pozarządowymi, strategie badawcze i systemy zbierania danych z uwzględnieniem płci. Podstawowym, długofalowym celem strategicznym Programu działań na rzecz kobiet jest promowanie i ochrona praw kobiet w kontekście praw człowieka oraz respektowania zasady równości płci i niedyskryminacji w prawie i praktyce we wszystkich sferach życia społecznego. Szczegółowo rozpisane zadania programowe ukierunkowane są na poprawę sytuacji kobiet poprzez wyrównywanie ich szans we wszystkich dziedzinach życia społecznego. Proponowane działania wprowadzały również tymczasowe środki stwarzające pewne preferencje dla kobiet i mające na celu przyśpieszenie osiągnięcia faktycznej równości płci. Słabą stroną programu był fakt, że rząd nie ustanowił specjalnych dodatkowych funduszy na jego realizację. Ministerstwa zobowiązane do wdrażania programu miały za zadanie wygospodarowanie środków na jego realizację z własnych dorocznych budże- tów. Organizacje pozarządowe uczestniczące w Forum zostały poproszone o przedstawienie opinii na temat programu oraz uzupełniających rekomendacji, spośród których kilka uwzględniono w ostatecznej wersji programu. Program został zaakceptowany i przyjęty przez rząd w dniu 29 kwietnia 1997 roku i do momentu wymiany ekipy rządzącej był stopniowo wdrażany przez różne ministerstwa. Kolejną inicjatywą rządu było przygotowanie programu przeciwdziałania przemocy w rodzinie pod nazwą Przeciw przemocy wyrównać szanse ; miał on być realizowany przy współpracy z biurem UNDP. Główny cel programu polegał na stworzeniu spójnego i kompleksowego systemu pomocy ofiarom przemocy domowej. Jednym z instrumentów miało być przeszkolenie wybranych w drodze konkursu działaczy kilkunastu organizacji zajmujących się pomocą dla ofiar przestępstw. Organizacje te po zakończeniu projektu miały być finansowane przez władze samorządowe. Innowacyjną stronę programu stanowił zamiar uruchomienia linii kredytowej dla osób pokrzywdzonych kredyty pomagałyby kobietom pokrzywdzonym w wyniku przemocy w ekonomicznym usamodzielnieniu się. Program ten nie został jednak w pełni uruchomiony przed wyborami parlamentarnymi w 1997 roku, a zmiana ekipy rządzącej wstrzymała podejmowane przez poprzednią koalicję nieśmiałe próby tworzenia na szczeblu województw lokalnych struktur na rzecz awansu kobiet, w tym m.in. pełnomocników ds. kobiet. Po wyborach parlamentarnych jesienią 1997 roku na mocy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 listopada 1997 roku zlikwidowano urząd Pełnomocnika Rządu ds. Rodziny i Kobiet, powołując jednocześnie urząd Pełnomocnika Rządu ds. Rodziny. Pełnomocnikiem tym został Kazimierz Kapera, wywodzący się ze Zjednoczenia Chrześcijańsko-Narodowego, partii znanej ze swoich skrajnie konserwatywnych poglądów na temat społecznej roli kobiety i mężczyzny oraz rodziny. Należy pamiętać, że Kazimierz Kapera został wcześniej usunięty ze stanowiska wiceministra zdrowia za kontrowersyjne wypowiedzi m.in. ostro krytykował środki antykoncepcyjne, a ludzi o odmiennej orientacji seksualnej przyrównywał do chorych, którzy wymagają leczenia. K. Kapera złożył dymisję 5 sierpnia 1999 roku, zastąpiła go Maria Smereczyńska posłanka AWS, przewodnicząca Sejmowej Komisji ds. Rodziny; podobnie jak Kapera, należy ona do 12 13

8 Polskiej Federacji Stowarzyszeń Rodzin Katolickich oraz Katolickiego Stowarzyszenia Lekarzy Polskich. Zmiana nazwy urzędu oraz mianowanie Kazimierza Kapery a następnie Marii Smereczyńskiej pełnomocnikiem wyraźnie wskazują na kierunek polityki rządu w kwestii polityki społecznej oraz kobiet. Na efekty nie trzeba było długo czekać: wkrótce po objęciu urzędu przez ministra Kaperę zwolniono cały zespół pracujący w biurze pełnomocnika. Nowo zatrudnione osoby prezentują opcję ideologiczną zbieżną z poglądami ministra. Organizacje pozarządowe, współpracujące w ramach Forum z biurem pełnomocnika, podjęły wprawdzie próbę kontynuacji prac Forum, ale zakończyła się ona fiaskiem. Pełnomocnik nie ma w zakresie swojego działania spraw związanych z awansem kobiet. Został on jednak zobowiązany do kontynuowania rozpoczętych i będących w toku prac swojego poprzednika, w tym prac nad Krajowym programem działań na rzecz kobiet (co pośrednio określa powinność pełnomocnika w kwestii podejmowania działań na rzecz awansu kobiet). Urząd Pełnomocnika Rządu ds. Rodziny został usytuowany w strukturze Kancelarii Premiera. Pełnomocnik nie ma samodzielnej inicjatywy ustawodawczej, może on jednak za zgodą premiera wnosić do rozpatrzenia przez Radę Ministrów opracowane przez siebie projekty aktów prawnych, które wynikają z zakresu jego działania. Funkcja pełnomocnika ma zasadniczo charakter opiniodawczy w sprawach dotyczących rodziny i dzieci. Do jego zadań należy również czuwanie nad stosowaniem obowiązujących RP konwencji i umów międzynarodowych (w szczególności konwencji dotyczącej praw dziecka) oraz zaleceń organizacji międzynarodowych działających na rzecz dzieci i młodzieży. Pełnomocnik dysponuje wydzielonym budżetem pozwalającym na realizację określonych programów i jest zobowiązany do przedstawienia Radzie Ministrów corocznej informacji ze swojej działalności. W praktyce realizacja Krajowego programu działań na rzecz kobiet oraz programu Przeciw przemocy wyrównać szanse została wstrzymana podobnie jak rozwój lokalnych struktur, które miały działać na rzecz awansu kobiet. W niektórych urzędach wojewódzkich utworzono w miejsce pełnomocników ds. awansu kobiet funkcje pełnomocników ds. rodziny. Urzędy te nie podejmują zatem żadnych działań na rzecz równego statusu kobiet i mężczyzn. Pomimo formalnego zobowiązania pełnomocnika do realizacji Krajowego programu działań na rzecz kobiet, od prawie dwóch lat zaniechano jego wdrażania. Jak dotychczas ani organizacjom pozarządowym, ani szeroko rozumianej opinii społecznej nie udostępniono żadnego sprawozdania z realizacji programu, a wszelkie pytania kierowane w tej kwestii przez organizacje pozarządowe są ignorowane. Lektura utajnionego przez pełnomocnika sprawozdania z czerwca 1998 roku pokazuje jednak, że program ten jest realizowany zaledwie w minimalnym zakresie. Z części przedstawiającej realizację zadań przez urzędy centralne wynika, że jedynie Krajowy Urząd Pracy i Główny Urząd Statystyczny realizują zobowiązania programu. Niektóre ministerstwa nie przedstawiły żadnej informacji na temat realizacji zadań, które im powierzono. W sprawozdaniu nie wspomina się też ani słowem o udziale pełnomocnika ds. rodziny w realizacji programu. Świadczy to jednoznacznie o stosunku osoby pełnomocnika do tegoż programu i podważa jego wiarygodność jako odpowiedzialnego koordynatora działań innych urzędów centralnych i terenowych. Stowarzyszenie na rzecz Równego Statusu Płci Pekin 1995 podjęło próbę zbadania, w jakim zakresie Krajowy program działań jest wdrażany na szczeblach centralnym i lokalnym. Jak można się było spodziewać, obserwując poczynania rządu oraz administracji terenowej, liczba odpowiedzi na ankiety skierowane do urzędów administracji centralnej i wojewódzkiej była znikoma. Na 80 wysłanych ankiet Stowarzyszenie uzyskało zaledwie 5 odpowiedzi (GUS, Ministerstwo Kultury i Sztuki, Ministerstwo Zdrowia i Opieki Społecznej, Ministerstwo Gospodarki oraz Ministerstwo Skarbu Państwa). Kilka innych zdawkowych odpowiedzi uzyskanych od instytucji centralnych potwierdziło opinię członkiń Stowarzyszenia o nieznajomości Krajowego programu bądź jego marginalizacji. W zasadzie jedynie GUS, Ministerstwo Zdrowia i Opieki Społecznej oraz Ministerstwo Gospodarki realizują chociaż w ograniczonym zakresie Krajowy program działań. Na uwagę zasługuje fakt, że minister K. Kapera wydał pisemne zalecenie urzędom administracji terenowej uznając, że:...nie jest celowe udzie

9 lanie odpowiedzi Stowarzyszeniu Kobiet na rzecz Równego Statusu Płci na pytania zadane w ankiecie. Brak odpowiedzi urzędów administracji centralnej oraz samorządowej na ankiety Stowarzyszenia na rzecz Równego Statusu Płci jest jedynie przykładem szerszej praktyki tych urzędów; praktyka ta polega na pomijaniu milczeniem listów i petycji autorstwa organizacji pozarządowych. Rząd zignorował zresztą nie tylko ankiety Stowarzyszenia Kobiet na rzecz Równego Statusu, ale także ankietę ONZ na temat realizacji Platformy Działania, którą władze RP były zobowiązane wypełnić do 30 kwietnia 1999 roku. Ta ostatnia została wypełniona z dużym opóźnieniem. Po długim okresie zawieszenia biuro pełnomocnika uruchomiło w końcu zmodyfikowany program Przeciw przemocy wyrównać szanse ; jego realizację przewidziano do końca 1999 roku. Z programu nastawionego na pomoc ofiarom przemocy w rodzinie w uwolnieniu się od sprawcy i w ekonomicznym usamodzielnieniu się, został on przekształcony w program pomocy rodzinie i młodzieży zagrożonej lub będącej ofiarą agresji interpersonalnej. Podstawowy cel programu, to jak piszą jego autorzy zapobieganie patologii, której przejawem jest przemoc w rodzinie oraz wśród młodzieży, m.in. poprzez likwidowanie jej przyczyn oraz umacnianie więzi rodzinnych. Powoływane modelowe ośrodki mają realizować programy pomocy rodzinie oraz młodzieży zagrożonej i dotkniętej przemocą. W programie jednoznacznie określa się tylko przemoc wobec dzieci, brakuje natomiast jasnego stwierdzenia, kto jest ofiarą, a kto sprawcą przemocy w pozostałych przypadkach. Przemoc jest traktowana jako zjawisko neutralne w odniesieniu do płci: każdy członek rodziny może być na równi sprawcą i ofiarą przemocy. Trudno jest w pełni ocenić działanie programu, który został niedawno uruchomiony, ale już same założenia budzą wiele obaw. Przy ścisłym wdrażaniu założeń ideologicznych program może wyrządzić wiele krzywdy kobietom i dzieciom cierpiącym z powodu przemocy ze strony swych najbliższych. Nadzieje organizacji pozarządowych, iż negocjacje o członkostwo w Unii Europejskiej zmuszą polski rząd do prowadzenia aktywnej polityki na rzecz równouprawnienia kobiet i mężczyzn, na razie nie speł- niły się. Polska zrobiła jeszcze niewiele w zakresie dostosowania polskiego prawa do standardów obowiązujących w Unii w kwestii równouprawnienia kobiet i mężczyzn. Problematyka ta spychana jest najwyraźniej na ostatnie miejsce listy rządowych priorytetów. Dyrektywy obowiązujące państwa członkowskie UE wciąż nie znajdują odzwierciedlenia w polskim ustawodawstwie. Trudno ocenić, w jakim stopniu wpływ na taki stan rzeczy ma postawa Pełnomocnika ds. Rodziny, który odpowiada w negocjacjach za politykę równościową. Istniejąca sytuacja w zakresie harmonizacji prawa polskiego z prawem Unii pozwala przypuszczać, że również dla negocjatorów UE polityka równych szans dla kobiet i mężczyzn nie jest istotna. Analizując działania rządu oraz prowadzoną przezeń politykę, można jednoznacznie stwierdzić, że obecna ekipa rządząca nie wprowadziła i nie widzi potrzeby wprowadzenia żadnych instytucjonalnych mechanizmów na rzecz awansu kobiet i równouprawnienia płci. Rząd polski nie uczestniczy również w wielu międzynarodowych przedsięwzięciach dotyczących równouprawnienia kobiet i mężczyzn oraz przemocy wobec kobiet. Przykładem lekceważenia przez rząd tej problematyki jest m.in. fakt nieobecności przedstawiciela Polski na konferencji poświęconej przemocy, która odbyła się w marcu 1999 roku w Kolonii. Konferencję tę zorganizował rząd Niemiec w ramach obchodów ogłoszonego przez Unię Europejską Roku Przeciw Przemocy wobec Kobiet. Stała się ona wydarzeniem dużej rangi, dlatego wiele krajów przysłało delegacje, którym przewodniczyli m.in. ministrowie sprawiedliwości. Spotkanie w Kolonii było kontynuacją konferencji zorganizowanej przez rząd Austrii w grudniu 1998 roku. Podczas tej konferencji uszeregowano wypracowane wcześniej rekomendacje, skupiając się na kilku najważniejszych. Przyjęte obecnie rekomendacje traktuje się jako zobowiązanie dla rządów, tj. zaleca się ich wdrażanie na szczeblu krajowym. Podczas kolejnej konferencji, którą organizuje w grudniu 1999 roku rząd Finlandii, przedstawiciele zainteresowanych państw powinni przedstawić sprawozdania z realizacji przyjętych zobowiązań. Nie są to wprawdzie zobowiązania wiążące dla rządów, jednak wydaje się, że w kontekście naszych starań o członkostwo w Unii Europejskiej jest niezwykle ważne, aby Polska włączała się w różne działania podejmowane przez kraje Piętnastki

10 Poglądy pełnomocnika rządu ds. rodziny na temat statusu kobiet znalazły swoje odzwierciedlenie również w przygotowanym przez niego i zatwierdzonym przez Radę Ministrów raporcie oraz programie polityki prorodzinnej. Dokumenty te zostały omówione w rozdziale o pozycji kobiet w rodzinie. Stanowisko rządu polskiego w kwestii polityki równościowej znalazło swoje odzwierciedlenie również w dyskusji nad ustawą o równym statusie kobiet i mężczyzn. W czerwcu 1998 roku (wcześniej w grudniu 1997 roku) na ręce marszałka Sejmu RP złożony został po raz kolejny projekt ustawy o równym statusie kobiet i mężczyzn. Projekt ten, wielokrotnie zmieniany na skutek krytycznych uwag zgłoszonych przez ekspertów (wybranych przez Prezydium Sejmu), został równie krytycznie oceniony przez rząd. Jednym z najbardziej krytykowanych w ustawie rozwiązań, poza systemem kwotowym, była propozycja ustanowienia instytucji Rzecznika ds. Równego Statusu oraz stosownej komisji. Tak oto rząd i parlament jednoznacznie opowiedziały się przeciwko wprowadzeniu instytucjonalnych mechanizmów równouprawnienia kobiet i mężczyzn. Projekt ustawy został odrzucony przez Sejm w pierwszym czytaniu. Organizacje kobiece od lat domagają się od kolejnych rządów prowadzenia aktywnej polityki w zakresie równouprawnienia płci, która wyrażałaby się m.in. w nazwie urzędu pełnomocnika. Postulowano powołanie Pełnomocnika ds. Równego Statusu Kobiet i Mężczyzn bądź też nawet podniesienie rangi urzędu zajmującego się problematyką równouprawnienia płci i ustanowienie ministerstwa. Jednym z postulatów było m.in. powołanie Rzecznika ds. Równego Statusu Płci bądź też powołanie specjalnego wydziału, który zajmowałby się tym problemem w Biurze Rzecznika Praw Obywatelskich. Organizacje kobiece zabiegały o umieszczenie w konstytucji stosownego zapisu, co jednak nie powiodło się. W chwili obecnej jedyną instytucją działającą na rzecz kobiet jest Parlamentarna Grupa Kobiet, która postała w kwietniu 1991 roku. Początkowo akces do niej zgłosiły parlamentarzystki z wszystkich klubów Sejmu i Senatu. Ta ponadpartyjna inicjatywa uzasadniana była potrzebą ochrony interesów i praw kobiet. Obecnie w PGK działają w przeważającej większości posłanki z SLD oraz kilka posłanek z Unii Wolności. W bieżącej kadencji Sejmu członkiniami PGK są 34 posłanki i 4 senatorki, co stanowi 62% ogółu parlamentarzystek. Podstawowym celem działalności PGK jest wprowadzenie takich zmian ustawodawczych, które zapewniłyby kobietom równe prawa i możliwości oraz wprowadzały mechanizmy dochodzenia roszczeń w wypadku naruszenia praw człowieka w stosunku do kobiet. Członkinie PGK podejmowały także działania zmierzające do zwiększenia udziału kobiet w sprawowaniu władzy, wspierały inicjatywy mające na celu poprawę sytuacji zdrowotnej kobiet oraz likwidację wszelkich form przemocy wobec kobiet. Parlamentarzystki z PGK były m.in. inicjatorkami wprowadzenia do laski marszałkowskiej ustawy o równym statusie kobiet i mężczyzn. Prowadziły również aktywne działania na rzecz uznania prawa kobiet do decydowania o własnym macierzyństwie, w tym m.in. dostępu do zabiegów przerywania ciąży, edukacji seksualnej i antykoncepcji. Parlamentarna Grupa Kobiet od początku swego istnienia współpracowała z organizacjami kobiecymi. Z jej inicjatywy zawiązało się Forum Współpracy Parlamentarnej Grupy Kobiet i Organizacji Kobiecych. Przedmiotem obrad Forum była m.in. ustawa o równym statusie kobiet i mężczyzn, wprowadzenie do polskiego ustawodawstwa instytucji separacji oraz stan przygotowań Polski i harmonizacji prawa w związku z naszymi staraniami o członkostwo w Unii Europejskiej. Parlamentarna Grupa Kobiet wystąpiła z inicjatywą zmiany regulaminu i utworzenia w Sejmie stałej Komisji ds. Równego Statusu Kobiet i Mężczyzn. Do zadań komisji miały należeć sprawy wynikające z konstytucyjnej zasady równych praw kobiet i mężczyzn, w tym przestrzeganie równych szans obu płci w stanowionym prawie, ze szczególnym uwzględnieniem prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz edukacji i kultury. Ważnym zadaniem komisji miało być dostosowywanie prawa polskiego w sprawach równościowych do wymogów Unii Europejskiej. Komisja jak pisały autorki w uzasadnieniu projektu uchwały spełniałaby także funkcję inspiracyjną i kontrolną wobec rządu, w zakresie jego działań 18 19

11 równościowych. Sejm w pierwszym głosowaniu odrzucił jednak projekt powołania tej komisji. BIBLIOGRAFIA 1. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 listopada 1997 w sprawie ustanowienia Pełnomocnika do spraw Rodziny. 2. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 maja 1995 roku (Dz.U ) 3. Projekt uchwały Sejmu w sprawie powołania Komisji ds. Równego Statusu Kobiet i Mężczyzn. 4. Sprawozdanie z działalności Parlamentarnej Grupy Kobiet. 5. Raport Regionalny opracowany przez organizacje pozarządowe na 43. Sesję Komisji ONZ ds. Statusu Kobiet- Stowarzyszenie Kobiet na rzecz Równego Statusu Płci Pekin Rozmowa Jolantą Łozińską pracującą w Biurze Pełnomocnika ds. Rodziny od momentu jego powołania do objęcia urzędu przez Kazimierza Kaperę. 2. UDZIAŁ KOBIET WE WŁADZY Małgorzata Fuszara TROCHĘ HISTORII W XIX wieku na ziemiach polskich, podobnie jak w wielu innych krajach, podejmowano różne działania na rzecz praw wyborczych kobiet. Kobietom uniemożliwiano jednak wówczas nie tylko w udział w wyborach, ale też jakąkolwiek działalność polityczną i społeczną wymagającą organizowania się. Przeszkody te były w wielu krajach regulowane prawem; obowiązywało ono także na ziemiach polskich znajdujących się pod zaborami. Przykładem może być tutaj monarchia Habsburgów, w której ustawa o stowarzyszeniach z 1867 roku stwierdzała wprost, że obcokrajowiec, kobieta i małoletni nie mogą być przyjęci do stowarzyszenia politycznego. Jest więc oczywiste, że znajdowanie miejsca do artykułowania interesów politycznych kobiet nie było w takich warunkach możliwe. Kobiety podejmowały jednak ciekawe próby wykorzystania istniejącej regulacji prawnej tak, aby je również objęło prawo wyborcze. W mieście Biała np. kobiety stwierdziły, że spełniają kryteria przewidziane w ustawie o samorządzie miejskim, gdzie wśród warunków wymieniano pełnoletniość, zamieszkiwanie w gminie od co najmniej roku i opłacanie podatków bezpośrednich w określonej prawem wysokości. Ustawa wprost nie wspominała o płci, uważano zapewne za oczywiste, że głosują i są wybierani wyłącznie mężczyźni. Kobiety, które stwierdziły, że spełniają wymagane prawem warunki, domagały się umieszczenia na listach wyborczych. Magistrat jednak, mimo spełniania przez nie warunków, nie zgodził się na to. Zainteresowane odwołały się wówczas do Trybunału Państwa. Musiał on rozstrzygnąć, czy znajdujące się w regulacji prawnej określenie każdy obejmuje rów

12 nież kobiety. Rozstrzygnięcie można uznać za próbę pogodzenia wody z ogniem ogólną wątpliwość rozstrzygnięto wprawdzie na korzyść kobiet i stwierdzono, że każdy to i kobieta, i mężczyzna, ale kobiety mogą głosować tylko przez swojego pełnomocnika, a zatem w zastępstwie żony głosować mógł mąż, uzyskując w rzeczywistości dwa głosy. Nie było oczywiście możliwości sprawdzenia, w jaki sposób głosował. Pełnomocnikami-mężczyznami musiały także posługiwać się żeńskie klasztory (W. Najdus, 1994). Płeć w procentach KOBIETY W PARLAMENCIE Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku przyznano kobietom i mężczyznom czynne i bierne prawa wyborcze na takich samych zasadach. Nie znaczy to, że stało się tak w sposób automatyczny i bez zabiegów ze strony samych kobiet. Początkowo nie przewidywano przyznania kobietom praw wyborczych. Działaczki ruchu kobiecego zorganizowały więc w 1917 roku kongres w tej sprawie, a powstałą wówczas petycję przedstawiła delegacja kobiet pod przewodnictwem dr Zofii Budzyńskiej-Tylickiej, która w późniejszych latach była posłanką (S. Walczewska, 1995). Przed II wojną światową udział kobiet we władzach ustawodawczej i wykonawczej był jednak minimalny. Kobiety stanowiły 2% członków Sejmu i 5% członków Senatu. Warto zapamiętać niektóre z pierwszych posłanek wśród pierwszych kobiet zasiadających w polskim Sejmie wymienić należy Irenę Kosmowską, posłankę na Sejm w latach z listy PSL Wyzwolenie, działaczkę Ligi Obrony Praw Człowieka i Obywatela. Była ona pierwszą kobietą w rządzie wiceministrem opieki społecznej w Rządzie Tymczasowym powołanym przez Ignacego Daszyńskiego. W prezydium Sejmu pierwsza kobieta pojawia się w 1922 roku jako sekretarz tymczasowego prezydium. Jednak na bardzo krótko, nie znajdujemy jej już bowiem w składzie prezydium wybranego na I kadencję. W okresie powojennym w Polsce reprezentacja kobiet w parlamencie była liczniejsza, choć nigdy nie osiągnęła nawet 1/4 jego składu. Udział kobiet w powojennym sejmie kształtował się w następujący sposób: w 1 kadencji kobiety stanowiły 17% w 2 kadencji kobiety stanowiły 4% w 3 kadencji kobiety stanowiły 13% w 4 kadencji kobiety stanowiły 12% w 5 kadencji kobiety stanowiły 13% w 6 kadencji kobiety stanowiły 16% w 7 kadencji kobiety stanowiły 20% w 8 kadencji kobiety stanowiły 23% w 9 kadencji kobiety stanowiły 20% w 10 kadencji kobiety stanowiły 13% w 1 kadencji Sejmu RP od 1991 kobiety stanowiły 10% w 2 kadencji Sejmu RP od 1993 kobiety stanowiły 13% w 3 kadencji Sejmu RP od 1997 kobiety stanowią 13% Wyborcze klucze W powyższych danych zwraca uwagę przede wszystkim fakt gwałtownego spadku udziału kobiet w sejmie w latach politycznych odwilży w 1956 roku kobiety-posłanki stanowiły rekordowo niski odsetek kobiet w parlamencie (4%), udział kobiet gwałtownie spadł także po pierwszych wolnych wyborach w 1989 roku z 20% do 13%. Trzeba tu przypomnieć o ważnym mechanizmie, który zdaje się działać w tym przypadku udział kobiet w parlamencie zmniejsza się gwałtownie wówczas, gdy parlament uzyskuje rzeczywistą władzę. W długich okresach rządów komunistycznych, gdy realną władzę sprawowała PZPR, na szczytach tej partii nigdy nie było żadnej kobiety lub jedna jako świadectwo braku dyskryminacji. Zawsze też było bardzo mało kobiet w rządzie. W latach, w których wydawało się, że parlament uzyskuje rzeczywistą władzę, nadaną mu w konstytucji (1956), lub gdy rzeczywiście władzę taką uzyskał (1989), udział kobiet w parlamencie bardzo wyraźnie spadał. W publicystyce, a także niekiedy w przeprowadzanych przez nas badaniach spotykamy pogląd, że kobiety w czasach komunistycznych znajdowały się w parlamencie z klucza, a wypowiedzi te sugerować mają, że obecnie znajdują się tam nie z klucza, lecz na jakiejś innej, bardziej sprawiedliwej zasadzie. Nie wchodząc w szcze

13 góły, warto jednak zauważyć, że słowo klucz ma zapewne oznaczać w tym wypadku z góry określoną zasadę rozdziału miejsc pomiędzy poszczególne ugrupowania polityczne i grupy w społeczeństwie. Tak rozumiany klucz istnieje w każdych wyborach, choć w wyborach wolnych ma znacznie mniejsze znaczenie. Nie ma wprawdzie klucza w tym sensie, w jakim obowiązywał za rządów komunistycznych, gdy z góry jakiś ośrodek władzy określał, kto wejdzie do parlamentu, i praktycznie głosowano wyłącznie na tych kandydatów, gdyż tylko oni byli do wyborów zgłoszeni. W takiej sytuacji rzeczywiście wszyscy do parlamentu wchodzili z klucza ; klucz ten w niepisany sposób określał także, ile kobiet i ilu mężczyzn będzie w parlamencie. Trzeba jednak brać pod uwagę, że nigdy wszystkie decyzje nie zależą bezpośrednio od wyborców, partie bowiem lub inne grupy określone w ordynacji wybierają kandydatów, partie ustalają kolejność na listach kandydatów, a ordynacja wyborcza rozstrzyga, czy oddane przez wyborców głosy w rezultacie zaliczone zostaną osobie, na którą wyborcy głosowali, czy też będą zaliczone liderowi partii i doprowadzą do jego wejścia do parlamentu. Tak więc oczywiście również w wyborach wolnych istnieje pewien klucz decydujący o mniejszych lub większych szansach wyboru w tym także wyboru kobiet i mężczyzn. Ważnym pytaniem, które musimy sobie zadawać, jest więc pytanie o zasadę, jaką ów klucz zawiera, a która po części wynika z ordynacji wyborczej i norm, jakie w niej przyjęto, po części zaś z decyzji podejmowanych wewnątrz partii. Decyzje, które należą do partii i koalicji wystawiających kandydatów w wyborach, dotyczą więc tego, kto będzie umieszczony na listach: mężczyźni czy kobiety; jakie miejsce na liście danej partii zajmą kandydatki i kandydaci na posłów; jakie postacie zostaną wyeksponowane w kampanii wyborczej, a więc na jakie kandydatury przeznaczone będą pieniądze. Już przed wyborami, a po ustaleniu kolejności na listach kandydatów można było przewidzieć, że reprezentacja kobiet w parlamencie zarówno po wyborach w 1993 roku, jak i w 1997 będzie bardzo mała. Męskość postkomunizmu Reprezentacja kobiet w parlamencie znacznie zmniejszyła się po 1989 roku. Taką tendencję zaobserwować możemy we wszystkich kra- jach postkomunistycznej Europy. Udział kobiet w parlamentach tych krajów gwałtownie spadł: w Bułgarii z 21% do 9%, w Czechosłowacji (w 1990 roku jeszcze istniała Czechosłowacja) z 30% do 6%, w NRD wynosiła 32%, w Niemczech 21%, na Węgrzech spadła z 21% do 7%, w ZSRR z 35% do 14% w 1990 r. Jest to więc bardziej uniwersalny mechanizm, który w momencie objęcia rzeczywistej władzy ustawodawczej przez parlamenty, zmniejsza w nich reprezentacje kobiet. Dzieje się tak nie poprzez odgórne decyzje czy z powodu nierówności zapisanej w prawie, ale drogą kombinacji zasad zawartych w ordynacjach wyborczych i ich realizacji przez poszczególne ugrupowania. W rezultacie wyeliminowane zostają wcześniejsze i zauważalne obecnie w innych rozwiniętych krajach świata dążenia do zwiększania reprezentacji kobiet w parlamencie. Trzeba bowiem w tym miejscu przypomnieć, że tendencja panująca w omawianej dziedzinie w krajach postkomunistycznych, w tym także w Polsce, jest dokładnie odwrotna od tendencji panujących w wielu krajach Europy Zachodniej, gdzie reprezentacja kobiet w parlamentach wyraźnie się zwiększa i w kilku krajach w latach dziewięćdziesiątych przekroczyła 30% (Szwecja 40%; Norwegia 36% Finlandia i Dania 34%, Holandia 33%) i stale się zwiększa (Women in Politics in the Council of Europe Member States, Strasbourg 1997). W Polsce jest odwrotnie udział kobiet w parlamencie po 1989 roku spadł, a teraz już trzecią kadencję utrzymuje się na tym samym, bardzo niskim poziomie (13%). Partyjne listy wyborcze O szansach poszczególnych osób w wyborach, w tym także o szansach kobiet i mężczyzn, w dużej mierze jak już wspomniałam decydują partie polityczne i inne ugrupowania wysuwające kandydatów w wyborach poprzez ustalanie składu list wyborczych i kolejności startujących osób na tych listach. Warto więc w tym miejscu przypomnieć, że tworzenie partii politycznych było w początkach ich powstawania na świecie uważane za zagrożenie dla demokracji, gdyż partie reprezentują interes grupowy, także w opozycji do wspólnego dobra (J. Outshoorn, 1996). Obecnie uważa się partie za konieczne do funkcjonowania współczesnej reprezentatywnej demokracji. Nie oznacza to, że sprawa ta nie budzi w ostatnich latach pytań, zwłaszcza dotyczących tego, jak 24 25

14 dobierani są kandydaci, którzy z ramienia partii startują w wyborach. Wyborcy bowiem, oddając swój głos, mają wpływ na to, kto będzie ich reprezentował spośród osób umieszczonych na listach poszczególnych partii, natomiast znacznie mniej zależy od nich, kto zostanie umieszczony na partyjnych listach. Sprawa wydaje się szczególnie ważna, gdy mówimy np. o reprezentacji kobiet i równych szansach kobiet i mężczyzn na to, by wejść w skład parlamentu. W ramach dyskusji nad zwiększeniem reprezentacji kobiet, zwłaszcza w obecnej Europie postkomunistycznej, wytacza się argument wolnych wyborów, braku klucza czy kwoty, który ma ostatecznie uzasadnić niską reprezentację kobiet. Argument ten o tyle jest wątpliwy, że brak klucza dotyczącego płci nie oznacza, że nie ma żadnego klucza podczas ustalania list kandydatów. Są to przede wszystkim różnego rodzaju niejawne zasady decydujące w praktyce o tym, kto stanie się kandydatką/kandydatem z ramienia partii na dane stanowisko, i o tym, kto umieszczony zostanie na listach wyborczych. Ponieważ klucze te są niejawne, znacznie trudniej się o nich dowiadujemy niż o systemach, które np. w Europie Zachodniej promują kobiety w dziedzinach, w których są one niedoreprezentowane. Te ostatnie systemy są jawne, podlegają kontroli w tym kontroli zarówno organów specjalnie powołanych do monitorowania równości pod względem płci, jak i kontroli sądów czy międzynarodowych trybunałów. Systemy niejawne nie podlegają natomiast żadnej kontroli zewnętrznej, a więc znacznie trudniej ocenić je z punktu widzenia demokratycznej reprezentacji. Przykładem rozmaitych kwot nie kwot z punktu widzenia płci, lecz z punktu widzenia innych kryteriów służyć mogą liczne w Polsce komitety wyborcze partii stających wspólnie do wyborów, dzielących miejsca na wspólnej liście według pewnych ustalanych w międzypartyjnych przetargach proporcjach, a następnie rozdzielające stanowiska według partyjnych kluczy. Niepisaną, ale powszechną w wielu polskich partiach regułą jest też dzielenie miejsc czy stanowisk według kluczy terytorialnych. Niejawne zasady rządzą także obsadzaniem miejsc na liście krajowej, a więc na tej rezerwowej liście dla szczególnie ustosunkowanych partyjnych kandydatów, którzy obawiają się, że mogą nie wejść do parlamentu w swoich okręgach. Dzięki liście tej w parlamencie znajdują się osoby, które nie zostały wybrane w wyborach, lecz wyznaczone przez partię, która jednak zdobyła odpowiednią liczbę głosów, aby z dobrodziejstwa tego mechanizmu skorzystać. Takie problemy są zapewne wspólne współczesnej praktyce politycznej w wielu krajach demokratycznych, stąd dostrzeganie konieczności prowadzenia badań nad jawnymi i niejawnymi kryteriami stosowanymi na różnych etapach procesu wyborów. Postuluje się zwłaszcza ustalenie, jakie kompetencje prowadzą do wysuwania kandydatur lub obejmowania wysokich pozycji wewnątrz partii czy koalicji partyjnych. Projekty takich badań w różnych organizacjach uważa się za konieczne, zwłaszcza dla ustalenia mechanizmów blokujących kariery kobiet, gdyż jak się obecnie uważa, organizacje różnią się od siebie pod wieloma względami, ale są takie same, jeśli chodzi o udział kobiet i mężczyzn we władzy. Kobiety sądzą wprawdzie, że partie polityczne mają inne priorytety niż płeć takie jak majątkowe czy ideologiczne. A jednak kobiety we wszystkich tych organizacjach napotykają na ten sam strukturalny problem mężczyznom przyznaje się pierwszeństwo przed kobietami (M. Wadstein, 1996; s. 62). Kandydatki do władzy WYBORY PO POLSKU Nie znam badań, które pokazałyby jak przebiega system rekrutacji kandydatów i kandydatek do parlamentu w poszczególnych partiach w Polsce. Wiadomo natomiast, jaka jest liczebność kobiet na listach kandydatów. W ostatnich wyborach w 1997 roku wśród osób kandydujących do Sejmu RP (ogółem 6615 osób) kobiety stanowiły 16 % (1058 kobiet 15,99%). Niższy odsetek stanowiły kobiety wśród osób kandydujących do Senatu RP, gdzie ogółem kandydowało 521 osób, a wśród nich tylko 56 kobiet ( 10,75%). Wyraźnie wyższa niż przeciętna reprezentacja kobiet była na listach dwóch partii: Krajowej Partii Emerytów i Rencistów (33%) i Unii Pracy (25%), nieco wyższa zaś na listach: Towarzystwa Społeczno- Kulturalnego Niemców (DFK 20%), Porozumienia Prawicy Polskiej (19%), Unii Wolności (18,5%), Krajowego Porozumienia Emerytów i Rencistów RP (17,5%)

15 Na listach 5 partii odsetek kobiet był bardzo zbliżony do ogólnopolskiego, tj. różnił się od niego o mniej niż 1%. I tak kobiety na listach Bloku dla Polski stanowiły nieco ponad 15% (15,36%), podobnie na listach Polskiej Wspólnoty Narodowej (15,46%), SLD (15,12%), a nieco ponad 16% na listach mniejszości narodowych (16,67%) i Samoobrony (16,25%). Cztery partie umieściły mniej kobiet na swoich listach niż przeciętnie. Były to: Unia Polityki Realnej, gdzie kobiety stanowiły tylko nieco powyżej 9% (9,31%), Akcja Wyborcza Solidarność niespełna 11% kobiet (10,87%), Ruch Odbudowy Polski (12,69%) i PSL (13,82%). Odsetek, jaki stanowią kobiety na poszczególnych listach, z pewnością nie może być jedynym wskaźnikiem tego, jakie szanse dają partie kobietom-kandydatkom startującym w wyborach. Niewątpliwie ważne jest także miejsce, jakie przyznają kobietom na liście wyborczej. Nie znam żadnych polskich badań, które wskazywałyby, w jaki sposób ustalane są te listy i jakie kryteria decydują o przyznaniu kolejnych miejsc poszczególnym osobom. Wiadomo natomiast, że o ile w wyborach wyborcy mogą zmienić narzuconą przez partię kolejność kandydujących, o tyle nie mają zupełnie wpływu na kolejność osób wchodzących do parlamentu z list krajowych. Osoby, które na listach krajowych zajmują najwyższe pozycje, mają największe szanse na skorzystanie z tej możliwości stania się parlamentarzystą, mimo niekorzystnych wyników wyborów w swoim okręgu, a osoby znajdujące się na końcu tej listy praktycznie takich szans nie mają. W ostatnich wyborach wiele partii nie umieściło w ogóle kobiet w pierwszych dziesiątkach kandydatów na listach krajowych. Najgorsze pozycje na liście krajowej wyznaczyła kobietom AWS: w trzech pierwszych dziesiątkach w ogóle nie było kobiet. Dopiero w czwartej dziesiątce znalazła się jedna kobieta, w piątej dziesiątce 2, w szóstej i siódmej dziesiątce po jednej kobiecie. Ogółem AWS umieściła tylko 5 kobiet (na 70) na liście krajowej, a najlepsze miejsce wyznaczył kobiecie dopiero w czwartej dziesiątce kandydatów. Tylko 4 kobiety umieściło na liście krajowej PSL. Żadnej nie udostępniono miejsca ani w pierwszej, ani w drugiej dziesiątce. W trzeciej dziesiątce PSL umieścił 2 kobiety, po jednej w czwartej i piątej dziesiątce. Najwięcej kobiet na liście krajowej umieściła Unia Pracy ogółem 19 kobiet (2 w pier- wszej dziesiątce, 1 w trzeciej dziesiątce, 2 w czwartej; 4 w piątej dziesiątce; 3 w szóstej i w siódmej dziesiątce). Stosunkowo dużo kobiet umieściła na liście krajowej Unia Wolności 15 (1 w pierwszej dziesiątce, 3 w drugiej, 4 w trzeciej; 2 w czwartej, 4 w piątej, 1 w szóstej dziesiątce). Inny zabieg zastosowała partia SLD. Nie umieściła wprawdzie na liście krajowej szczególnie wielu kobiet (11), ale przyznała im bardzo wysokie miejsca 4 z nich znalazły się w pierwszej dziesiątce, z czego 3 otwierały listę krajową SLD. Był to zapewne szczególny zabieg mający przekonać o promowaniu kobiet przez tę partię. Tabela 1. Kobiety na listach krajowych poszczególnych partii partia miejsce Unia Pracy Blok dla Polski KPE irrp Unia Wolności AWS SLD PSL UPR KPEiR ROP Razem k m k m k m k. m. k. m. k m. k m. k m. k m. k m. k m pow Razem Ogółem na 10 partii i komitetów, które zgłosiły listę krajową, połowa (5) nie umieściła żadnej kobiety w pierwszej dziesiątce tej listy. Trzy spośród nich nie umieściły żadnej kobiety w dwóch pierwszych dziesiątkach. Jak już pisałam wyżej, jedna zwycięska AWS nie umieściła żadnej kobiety w trzech pierwszych dziesiątkach listy krajowej. Łą

16 cznie w pierwszej dziesiątce wszystkie partie umieściły 10 kobiet i 90 mężczyzn, z czego 4 to kandydatki wystawione przez SLD. Najwięcej kobiet umieszczono w piątej dziesiątce: 21 kobiet, 79 mężczyzn. Dysproporcje w rozdziale miejsc na listach krajowych między kandydatów-mężczyzn i kandydatki-kobiety są więc bardzo wyraźne. Ogółem wszystkie partie umieściły na swoich listach 93 kobiety i 607 mężczyzn, kobiety stanowiły więc 13%, a mężczyźni 87% na listach krajowych. Problematyka kobieca w programach wyborczych Kolejnym ważnym elementem wyborów, który warto zanalizować z interesującego mnie tutaj punktu widzenia, jest obecność problematyki równych praw kobiet i mężczyzn i specyficznych problemów kobiet w programach poszczególnych partii i komitetów wyborczych przygotowywanych przed wyborami. Analizę taką przeprowadziłam po raz pierwszy przed poprzednimi wyborami parlamentarnymi w 1993 roku. Z punktu widzenia uwzględniania problemów kobiet w przygotowanych z okazji kampanii wyborczej programach partii, ulotkach i pisanych informacjach, partie biorące wówczas udział w wyborach można podzielić na trzy grupy: 1. Pierwszą grupę stanowiły partie, które w materiałach nie uwzględniały w ogóle problemów kobiet. Takich partii było zdecydowanie najwięcej. Do tej grupy należały zarówno partie centrowe, jak i prawicowe, związek zawodowy, a także partia stworzona z inicjatywy prezydenta. Tak więc o problemach i sytuacji kobiet nie wspominała w swych materiałach Unia Demokratyczna, Kongres Liberalno-Demokratyczny, NSZZ Solidarność, PSL, BBWR ani wiele innych partii i koalicji startujących w wyborach. 2. Drugą grupę stanowiły partie, które wprawdzie wspominały o kobietach i ich sytuacji, ale lokowały je jedynie w rodzinie i w związku z rolami, które tradycyjnie pełnią kobiety w rodzinie. Przykładem może być tutaj Porozumienie Centrum Zjednoczenie Polskie, które o sytuacji kobiet mówiło w stworzonym przez siebie programie polityki rodzinnej. Koalicja ta opowiedziała się za przedłużeniem urlopu macierzyńskiego, zrównaniem zasiłków dla bezrobotnych z zasiłkami wychowawczymi, co ma w ich mniemaniu dowartościować kobietę pracującą w domu. Postulowano także ułatwienia w podejmowaniu przez kobiety pracy w niepełnym wymiarze godzin, a także rozciągnięcie prawa do zasiłku wychowawczego na wszystkie kobiety. Najbardziej oryginalny ich postulat w tej sferze to doliczenie kobietom do emerytury 2 lat za każde urodzone dziecko. Program ten jest przykładem lokowania kobiet i ich problemów wyłącznie w sferze rodzinnej, ich problemy są widziane przede wszystkim przez pryzmat obowiązku opieki nad dziećmi, nie mówi się nic o kobiecie jako osobie samodzielnej, o własnych interesach i aspiracjach. Co więcej, za postulatami takimi, jak zwiększenie czy przedłużenie zasiłków i praca w niepełnym wymiarze godzin, kryje się założenie dalszego obciążania wyłącznie kobiet obowiązkiem opieki nad dziećmi i rodziną bez próby podziału tych obowiązków między oboje rodziców. 3. Do trzeciej grupy zaliczyć trzeba te nieliczne partie, które w materiałach drukowanych uwzględniły problemy kobiet. Były to przede wszystkim SLD i Unia Pracy. Główne tezy SLD w tym zakresie to: konieczność przeciwstawienia się dyskryminacji, aktywnego organizowania przez państwo opieki nad matką i dzieckiem, w tym nad samotną matką. Partia SLD była za zmianą ustawy regulującej problem aborcji. Postulowała także przywrócenie urzędu Pełnomocnika Rządu do spraw Kobiet i Rodziny. Unia Pracy domagała się przeciwstawienia się pogarszaniu sytuacji kobiet, podjęcia działań chroniących kobiety przed pauperyzacją, spychaniem na margines życia społecznego. Wspomniano, że kobiety w sposób szczególny dotknięte zostały bezrobociem, a także o dramatycznej sytuacji samotnych matek. Unia Pracy optowała również za zmianą ustawy regulującej problem aborcji, podkreślając, że do eliminacji aborcji dążyć trzeba poprzez rozbudowę uprawnień socjalnych, dostępność środków antykoncepcyjnych i oświatę seksualną. O sytuacji kobiet napomykała też w drukowanym programie Samoobrona. W programie tym napisano, że umacniane powinno być równouprawnienie kobiet w życiu zawodowym i społecznym. Nie wspomniano natomiast, w jaki sposób powinno się ten postulat realizować (zob. M. Fuszara, 1994). Bardzo podobnie scharakteryzować trzeba pisemne programy partii przygotowane przed wyborami w 1997 roku. Także i te programy można podzielić na 3 takie same, jak poprzednio grupy

17 1. Najliczniejszą grupę, podobnie jak w 1993 roku, stanowią partie i koalicje, które nie wspominają o kobietach w swoich programach i nie stosują wymiaru płci w opisie rzeczywistości ani w programie proponowanych działań. Jest to takie konstruowanie programów partii, które przez jednych będzie określane jako neutralne z punktu widzenia płci, a więc przyjmujące, że przedstawiane problemy i propozycje rozwiązań są uniwersalne i odnoszą się do całego społeczeństwa, przez innych zaś będą określane jako ślepe na zróżnicowanie pod względem płci (gender blindness) zwolennicy takiej charakterystyki twierdzą, że nie istnieją ludzie neutralni z punktu widzenia płci, a więc także działania, regulacje prawne czy programy działań nie mogą być pod tym względem neutralne, mogą co najwyżej być tak przedstawiane, mimo że tworzone są i dostosowywane do potrzeb, interesów i doświadczeń osób jednej tylko płci. 2. Drugą grupę stanowią partie, które wspominają o kobietach przy okazji omawiania problemu rodzin, nie mówią zaś o kobietach jako wyodrębnionym podmiocie, któremu partia ma coś do zaproponowania. Szczególnie eksponowany jest tu kontekst ról macierzyńskich i opiekuńczych pełnionych przez kobiety. Do grupy tej zaliczyć trzeba Blok dla Polski, który jako pierwszy filar programu wymienia zdrową rodzinę. Obok wyrażenia w nim poparcia dla rodziny wielodzietnej i wielopokoleniowej i dla ochrony życia poczętego deklaruje pomoc dla matki i dziecka oraz opowiada się za swobodą wyboru dla rodzin przez stworzenie możliwości partnerskiego decydowania przez kobiety i mężczyzn w sposobie kształtowania życia rodzinnego i zawodowego oraz za umożliwieniem kobiecie pełnego powrotu do zawodu po okresie zupełnego poświęcenia się rodzinie. Proponujemy sześciogodzinny dzień pracy dla kobiet-matek, godzący ich ambicje zawodowe i obowiązki rodzinne. Mimo deklarowanej swobody i partnerstwa w kształtowaniu przez kobiety i mężczyzn życia rodzinnego i zawodowego tylko wobec kobiet zadeklarowano podjęcie rozwiązań umożliwiających powrót do pracy zawodowej po przerwie i skrócenie czasu pracy dla kobiet. Nie wspomniano, czy w następstwie owych zmian dotychczasowe wynagrodzenie pozostałoby takie samo, i nie uzasadniono, dlaczego takich rozwiązań nie proponuje się dla mężczyzn. Program ten więc uwzględnia tradycyjnie rozumianą specyfikę sytuacji kobiet jako osób, które więcej niż mężczyźni pra- cują na rzecz domu. Zwracają uwagę określenia temu towarzyszące: w programie mówi się o całkowitym poświęceniu rodzinie i obowiązkach rodzinnych kobiet. Podobne podejście odnajdujemy w programie Unii Polityki Realnej. W części programu poświęconej rodzinie znajdujemy tu następujące stwierdzenia: Należy (...) skasować wszystkie wbudowane w socjalistyczne państwo mechanizmy zaburzające naturalny podział ról w rodzinie. Poprzez obniżenie podatków i pobudzenie koniunktury gospodarczej, możemy uzyskać sytuację braku ekonomicznego przymusu pracy kobiet. Matka powinna mieć prawo wolnego wyboru czy pragnie poświęcić się rodzinie, pracy zawodowej czy jednemu i drugiemu. Znajdujemy tu nie zdefiniowany naturalny podział ról w rodzinie. Autorzy programu tylko w odniesieniu do kobiet piszą o ekonomicznym przymusie pracy. Podobnie, jak w programie Bloku dla Polski, tylko dla matek przewidują możliwość wyboru między różnymi rolami, nie postulują takiego wyboru dla ojców. Także w programie tej partii, kiedy mowa o spełnianych przez kobiety rolach, użyto określenia poświęcenie się, nie użyto ich natomiast w odniesieniu do mężczyzn. 3. Trzecią grupę stanowią partie, które kobietom poświęciły w swoich programach oddzielne miejsce. Podobnie jak w 1993 roku, także i teraz były to: Unia Pracy i Sojusz Lewicy Demokratycznej. Unia Pracy zadeklarowała ogólnie dążenie do wcielenia w życie zasad ratyfikowanej przez Polskę ONZ-towskiej Konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet. Ponadto wspomina o prawach kobiet w kontekście: prawa do pracy; praw rodziny, w tym prawa matek i dzieci do ochrony niezależnie od stanu cywilnego i stosunków rodzinnych. Zaznaczono, że ochrona rodziny nie może jednak oznaczać utrudnienia rozwodów. Rodzina musi mieć prawo do swobodnego określenia liczby dzieci; prawa do aborcji program zawiera przyznanie kobietom prawa do bezpiecznej aborcji, także ze wskazań społecznych, czemu towarzyszyć musi polityka społeczna, która sprawi, że kobiety będą chciały korzystać z tego prawa jedynie w wyjątkowych sytuacjach

18 Sojusz Lewicy Demokratycznej w dwóch miejscach odwołuje się do praw kobiet. W założeniach programowych umieścił specjalny punkt poświęcony prawom kobiet (punkt 5), w którym opowiada się za: równością praw i równością szans kobiet i mężczyzn; przeciwko dyskryminacji kobiet w zatrudnieniu; za prawem do świadomego macierzyństwa, prawem do aborcji i ograniczeniem liczby aborcji przez propagowanie oświaty seksualnej, poradnictwo i dostępność środków antykoncepcyjnych. W Deklaracji programowej wśród skrótowo ujętych najważniejszych elementów programu pt. Nasz program to znalazł się punkt Ochrona praw i godności kobiet, w tym prawa do świadomego macierzyństwa. Wśród zapowiedzi programowych znalazły się następujące stwierdzenia: Ważne i oczekiwane treści odnajdą w nim polskie kobiety ; Nic o nich bez nich. Zapowiedziano niedopuszczenie do ograniczania praw kobiet i naruszania ich godności oraz przeciwstawienie się próbom odbierania kobietom możliwości samodzielnego stanowienia o własnym losie i prawa do świadomego macierzyństwa. Wspomniano także o sferze publicznej: Coraz więcej kobiet musi być obecnych w życiu publicznym, a ich aspiracje nie mogą być ograniczane tylko do wypełnienia tradycyjnie przypisanych im ról. Porównanie przygotowanych przez partie w formie pisemnej programów przed wyborami w 1993 i w 1997 roku wskazuje na kontynuację tych samych tendencji. Tylko dwie partie (Unia Pracy i Sojusz Lewicy Demokratycznej) za każdym razem poświęciły w swoich programach oddzielne miejsce kobietom. Wizerunek kandydatek Jednym z najpopularniejszych sposobów prezentowania kandydatów i programów partyjnych przed wyborami są programy telewizyjne. Zarówno przed wyborami w 1993 roku, jak i przed wyborami w 1997 roku zanalizowałam programy telewizyjne przygotowane przez same partie i nadawane w bezpłatnym czasie w I programie TVP. Wypada zacząć od przedstawienia wyników analizy programów dokonanych w 1993 roku. Zaznaczyć trzeba, że nie była to analiza ilościo- wa dotycząca np. liczby pokazanych kobiet i mężczyzn, ich wypowiedzi i poświęconego im czasu antenowego, lecz wyłącznie analiza jakościowa. Zacznijmy od stwierdzenia, że zaprezentowany wyżej podział na trzy grupy partii: te, które nie uwzględniły problemów kobiet w swoich programach, te, które mówią o problemach kobiet jedynie w kontekście rodziny i roli kobiet jako matek opiekunek, oraz na te partie, które uwzględniały specyficzne problemy kobiet jako odrębnej grupy, zachowuje do pewnego stopnia swą wartość w odniesieniu do programów telewizyjnych. W 1993 roku jednak niemal znikła ta trzecia, najcenniejsza dla kobiet grupa wypowiedzi. Ogólnie mówiąc, w programach telewizyjnych prezentacja problemów kobiet przedstawiała się jeszcze mniej korzystnie niż w programach drukowanych. Zdecydowana większość partii o specyficznych problemach kobiet nie wspomniała w ogóle w programach telewizyjnych, nawet jeśli umieszczała je w pisemnych programach partii. Jedynie wypowiedź jednej kobiety z SLD o aborcji uznać można za wypowiedź reprezentującą typ wypowiedzi uwzględniającej specyficzne problemy kobiet. Można więc powiedzieć, że problemy kobiet jako odrębnej grupy w przedwyborczych programach telewizyjnych przygotowanych przez same partie w 1993 roku nie pojawiły się w ogóle. Szerzej natomiast reprezentowany był drugi typ wypowiedzi, a więc taki, w których mówi się o problemach kobiet związanych z jej tradycyjną rolą w rodzinie i domu i apeluje się do kobiet matek czy opiekunek domowego ogniska. Do tego typu przekazów zaliczyć trzeba audycję Samoobrony, w której mężczyzna mówił o krzyżu, jaki na swych barkach niosą kobiety polskie, a jest nim wychowanie, dbanie o rodzinę i jej codzienną egzystencję. Praca kobiety w domu porównywana była do niesienia krzyża, który kobiety niosą samotnie. Dlaczego tak się dzieje, Samoobrona w programie nie wyjaśniła. Podobnie wypowiadała się jedna z kandydatek Samoobrony mówiąca o walce kobiet o byt, o zamykaniu żłobków i przedszkoli i konieczności zadbania przez matki o los ich dzieci. Podobna była wypowiedź kandydata KPN, także i w tym wypadku co charakterystyczne mężczyzny prezentującego pogląd partii na problemy kobiet. Stwierdził on, że trwa ekonomiczny przymus pracy kobiet, gdyż mężczyzna nie jest w stanie utrzymać rodziny, a dodatki rodzinne są zbyt niskie. Pewien ideał który się z tej wypowiedzi wyłania, to sytu

19 acja, w której jedynie mężczyzna pracuje zawodowo i dobrze zarabia, natomiast kobieta pozostaje w domu i świadczy na jego rzecz nieodpłatną pracę, bez innych własnych potrzeb czy aspiracji. Kolej na analizę zagadnień, które w swych wypowiedziach poruszały kobiety-kandydatki poszczególnych partii. Były to przede wszystkim problemy ochrony zdrowia, ubezpieczeń społecznych, emerytur, bezrobocia, nędzy, sytuacji dzieci i bezpieczeństwa socjalnego. Wypowiedzi wszystkich kobiet dotyczyły codziennych spraw bytowych, przede wszystkim z zakresu opieki nad rodziną, dziećmi i ludźmi starymi, a także sytuacji materialnej. Tylko jedna kobieta, w programie KKW Ojczyzna mówiła o innych sprawach nie z dziedziny spraw codziennych, a spraw ideologicznych i świata wartości. W tym wypadku kobieta przedstawiona była jako strażniczka wartości chrześcijańskich, Kościoła, odrębności i swoistości Polski na tle Europy. Jedynie dwie kobiety należące do ścisłej czołówki liderów swojej partii pokazywane były w innym kontekście ówczesna premier Hanna Suchocka oraz jedna z liderek Unii Pracy Wiesława Ziółkowska. Pokazywano je przede wszystkim na wiecach wyborczych, witane serdecznie przez tłum potencjalnych wyborców. Sposób, w jaki prezentowane były postacie kobiet w telewizyjnych programach przygotowanych przez poszczególne partie, kontekst, w jakich je pokazywano, zdaje się związany ściśle z ogólnym programem partii. Najbardziej uderzająca może tu być różnica między np. Kongresem Liberalno-Demokratycznym, gdzie kobiety ukazywane były na tle nowoczesnych biur, a Ojczyzną, która kobietę prezentowała jako matkę z niepokojem i samotnie oczekującą o zmierzchu w domu na dzieci. Odnosi się to także do sposobu, w jaki partie pokazywały sylwetki kandydujących kobiet. I tak np. BBWR, przedstawiając swoją kandydatkę, oprócz informacji, że jest związana z wsią, eksponował fakt, że chodzi do kościoła i pomaga starszym ludziom. Żaden mężczyzna-kandydat nie został w podobny sposób scharakteryzowany. Dostęp do czasu antenowego Telewizyjna kampania wyborcza z 1997 roku była dokładniej zanalizowana. Podobnie jak w 1993 roku, badaniu poddano tylko programy przygotowane przez partie. Programy analizowano pod kątem dostępu kobiet i mężczyzn do czasu antenowego, którym bezpłatnie dysponowały partie dla wypromowania swoich ugrupowań i kandydatów, nadawane w programie I telewizji publicznej. Zaczniemy od tego, kto reprezentuje partię w jej przedwyborczych programach telewizyjnych kobiety czy mężczyźni. Okazało się, że aż 3 partie spośród 10 poświęciły w programach wyborczych 10% lub mniej czasu przeznaczonego na wszystkie wypowiedzi wypowiedziom kobiet. Były to: Polskie Stronnictwo Ludowe, w którego programach pojawiło się najmniej kobiet (3 kobiety, 58 mężczyzn 5%), Unia Wolności (9 kobiet, 80 mężczyzn 10%) i Unia Polityki Realnej (10%). Tylko jedna partia (Unia Pracy) poświęciła kobietom ponad 40% procent antenowego czasu, KREiR RP 34%, a SLD niemal 30%. Kolejne pytanie dotyczy prezentacji kobiet-kandydatek i mężczyznkandydatów w programach przedwyborczych. Ponownie okazało się, że 3 partie przedstawiły w swoich programach najmniej kobiet-kandydatek. Były to: PSL, które nie przedstawiło żadnej kobiety-kandydatki; UPR, która lansowała jedną kandydująca kobietę, oraz Unia Wolności, która przedstawiła 5 kobiet-kandydatek (10%). Największy odsetek kobiety-kandydatki stanowiły w programach przygotowanych przez SLD (37%), KPEiR (33%) i Unię Pracy (31%). Zabiegiem stosowanym przez wszystkie partie w audycjach wyborczych jest prezentowanie programu partii czy choćby ważnych zdaniem partii problemów przez głos dobiegający spoza ekranu, na tle obrazu filmowego. Okazało się, że zawsze i przez wszystkie partie wykorzystywany jest do takiej prezentacji głos męski. Ani razu ani jedna partia nie użyła do tego rodzaju prezentacji głosu kobiecego. Trzeba wreszcie pokazać, ile czasu zajęły w programach przedwyborczych poszczególnych partii i komitetów wyborczych wypowiedzi kobiet, a ile wypowiedzi mężczyzn. Okazało się, że największe dysproporcje w korzystaniu przez kobiety i mężczyzn z bezpłatnego czasu antenowego pojawiają się wówczas, gdy weźmiemy pod uwagę czas, jaki na antenie zajęły wypowiedzi kobiet i mężczyzn (w obliczeniach za 100% uznano czas wypowiedzi kobiet i mężczyzn, pominięto materiał filmowy, piosenki etc.). Aż połowa partii (5 z 10) udostępniła kobietom mniej niż 36 37

20 10% czasu antenowego, który przeznaczono na wszystkie wypowiedzi, przy czym 3 z nich przeznaczyły mniej niż 5% czasu dla kobiet, były to: PSL, UPR i KPEiR. Dwie Blok dla Polski i Unia Wolności, udostępniły kobietom blisko 10% czasu przeznaczonego na wypowiedzi. Specyficzna sytuacja dotyczy KPEiR RP, który udostępnił część czasu kandydatom innego komitetu (AWS) i został dużej części antenowego czasu pozbawiony wśród audycji, które nadał, procentowo najwięcej czasu zajęły wypowiedzi kobiet. Stosunkowo dużo czasu (ponad 1/4) zajęły wypowiedzi kobiet w programach przedwyborczych SLD. Tematy dobre dla kobiet Analizie poddano też treść wypowiedzi kobiet i mężczyzn kandydujących z ramienia poszczególnych partii. Doprowadziło to do wyróżnienia problemów, które omawiane były przez kobiety i przez mężczyzn. Na tej podstawie spróbujemy odpowiedzieć na pytanie, czy kobiety i mężczyźni prezentowali inne czy też takie same problemy. Brak odpowiednich badań nie pozwala nam odpowiedzieć na pytanie, na ile kandydatki/kandydaci sami wybierają temat, o którym mówią w programie telewizyjnym, a na ile decydują o tym szefowie kampanii wyborczej. Pojedyncze wywiady nieformalne z kobietami-kandydatkami pozwalają przypuszczać, że w głównym stopniu decydują o tym szefowie kampanii wyborczych poszczególnych partii. Przedstawione powyżej listy pozwalają stwierdzić, że w 1997 roku nie było właściwie (poza incydentalnymi tematami poruszanymi przez jedną osobę) w przedwyborczych programach telewizyjnych takich tematów, na które wypowiadaliby się mężczyźni, a nie poruszyłyby ich nigdy kobiety, lub o których mówiłyby kobiety, a zupełnie pomijali je mężczyźni. Różnica tkwi natomiast w częstotliwości, z jaką kobiety i mężczyźni podejmowali poszczególne tematy. Ogólnie bardzo mała ilość czasu przeznaczona na wypowiedzi kobiet nie pozwala tutaj na sensowne porównywanie czasu poświęcanego poszczególnym problemom przez kobiety i mężczyzn. W przypadku kobiet były to najczęściej jedno- lub kilkuzdaniowe wypowiedzi o niezwykle krótkim czasie trwania. Różnice w częstotliwości poruszania niektórych tematów są jednak wyraźne. I tak mężczyźni ze wszystkich partii mówili o bezpieczeństwie wewnętrznym i o gospodarce, natomiast problemy te pojawiały się jedynie w pojedynczych wypowiedziach kobiet. Natomiast edukacja czy zdrowie to tematy, które znajdowały stosunkowo wiele miejsca w wypowiedziach kobiet, miały też nieco inną zawartość, niż wypowiedzi mężczyzn na ten sam temat w przypadku edukacji kobiety częściej mówiły o aspektach programowych, w przypadku zarówno edukacji, jak i zdrowia częściej niż mężczyźni mówiły o sytuacji osób tam pracujących. Pewne dysproporcje w poruszanych tematach wynikają z braku kobiet-kandydatek wśród osób pokazywanych przez niektóre partie. Tak było np. przy omawianiu problemów wsi PSL nie przedstawiło żadnej kobiety-kandydatki, ogólnie w wypowiedziach kobiet mniej miejsca zajęły kwestie związane ze sprawami wsi. Bardzo ciekawe są wyniki analizy dotyczące jednego z najważniejszych tu wątków prezentowania wprost problemów kobiet. Wynik jest analogiczny do poprzednich, uzyskanych na podstawie analizy pisemnych programów partii i analizy ilościowej programów telewizyjnych tylko przedstawiciele SLD i UP mówili wprost o prawach kobiet. W obu przypadkach mówili o tym zarówno mężczyźni, jak i kobiety z tych partii. Tylko jedna partia postulowała skrócenie czasu pracy dla kobiet, które miałoby im ułatwić pełnienie ról macierzyńskich; postulat ów wysunęła tylko jedna kobieta w programie tej partii (BdP). A zatem, w porównaniu z telewizyjną kampanią wyborczą z 1993 roku, problem dyskryminacji kobiet pojawił się w 1997 roku w znacznie szerszym zakresie. Umieściły go w swych programach tym razem zarówno w wersjach pisemnych, jak i telewizyjnych dwie partie, które i w 1993, i w1997 roku zamieściły je w programach pisemnych. Zniknęły w 1997 roku, obecne w programach telewizyjnych w 1993 roku, paternalistyczne teksty mówione zamiast kobiet przez mężczyzn, a poświęcone ciężkiej doli kobiety, wyrażane przez mężczyzn opinie o chęci pozostania przez kobiety w domu i tym podobne wypowiedzi. Władza wykonawcza KOBIETA U WŁADZY Reprezentacja kobiet we władzy ustawodawczej jest niska, a przeprowadzone badania wskazują, że wiele barier zwiększenia reprezentacji 38 39

o współpracy rozwojowej 1) Rozdział 1 Przepisy ogólne

o współpracy rozwojowej 1) Rozdział 1 Przepisy ogólne Kancelaria Sejmu s. 1/8 USTAWA z dnia 16 września 2011 r. o współpracy rozwojowej 1) Opracowano na podstawie: Dz. U. z 2011 r. Nr 234, poz. 1386, z 2013 r. poz. 1283. Rozdział 1 Przepisy ogólne Art. 1.

Bardziej szczegółowo

Szanowny Panie Ministrze,

Szanowny Panie Ministrze, Warszawa, 16.03.2015 Pan Minister Władysław Kosiniak-Kamysz Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej Szanowny Panie Ministrze, Organizacje tworzące Koalicję na rzecz CEDAW zwracają się do Pana Ministra

Bardziej szczegółowo

z dnia 17 lutego 2015 r. w sprawie powołania Komitetu Monitorującego Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój 2014-2020

z dnia 17 lutego 2015 r. w sprawie powołania Komitetu Monitorującego Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój 2014-2020 Z A R Z Ą D Z E N I E N R 9 M I N I S T R A I N F R A S T R U K T U R Y I R O Z W O J U 1) z dnia 17 lutego 2015 r. w sprawie powołania Komitetu Monitorującego Program Operacyjny Wiedza Edukacja Rozwój

Bardziej szczegółowo

ROZDZIAŁ I POSTANOWIENIA OGÓLNE

ROZDZIAŁ I POSTANOWIENIA OGÓLNE Regulaminu Klubu Poselskiego Nowoczesnej Ryszarda Petru ROZDZIAŁ I POSTANOWIENIA OGÓLNE Art. 1 1. Tworzy się Klub Poselski Nowoczesnej Ryszarda Petru. 2. Członkami Klubu Poselskiego, zwanego dalej Klubem,

Bardziej szczegółowo

STATUT FUNDACJI WSPÓLNA EUROPA POSTANOWIENIA OGÓLNE

STATUT FUNDACJI WSPÓLNA EUROPA POSTANOWIENIA OGÓLNE STATUT FUNDACJI WSPÓLNA EUROPA POSTANOWIENIA OGÓLNE 1 Fundacja pod nazwą Fundacja Wspólna Europa, zwana dalej Fundacją, ustanowiona przez Tomasza Horbowskiego zwanego dalej Fundatorem, aktem notarialnym

Bardziej szczegółowo

Wyższa frekwencja w drugiej turze?

Wyższa frekwencja w drugiej turze? Warszawa, 22.05.2015 Wyższa frekwencja w drugiej turze? Frekwencja podczas I tury wyborów była najniższa spośród wszystkich wyborów prezydenckich po 1990 roku - do urn poszło zaledwie 48,8% wyborców. Jest

Bardziej szczegółowo

Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji Pozarządowych

Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji Pozarządowych ul. Szpitalna 5/5, 00-031 Warszawa, tel. (022) 828 91 28 wew. 135 fax. (022) 828 91 29 Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji

Bardziej szczegółowo

Warszawa, 16.03.2015. Pan Komendant Nadinsp. Krzysztof Gajewski Komendant Główny Policji. Szanowny Panie Komendancie,

Warszawa, 16.03.2015. Pan Komendant Nadinsp. Krzysztof Gajewski Komendant Główny Policji. Szanowny Panie Komendancie, Warszawa, 16.03.2015 Pan Komendant Nadinsp. Krzysztof Gajewski Komendant Główny Policji Szanowny Panie Komendancie, Organizacje tworzące Koalicję na rzecz CEDAW zwracają się do Pana Komendanta z prośbą

Bardziej szczegółowo

STATUT Ogólnopolskiego Forum Rad Rodziców i Organizacji Rodzicielskich. Rozdział I Postanowienia ogólne

STATUT Ogólnopolskiego Forum Rad Rodziców i Organizacji Rodzicielskich. Rozdział I Postanowienia ogólne STATUT Ogólnopolskiego Forum Rad Rodziców i Organizacji Rodzicielskich Rozdział I Postanowienia ogólne Art. 1. Ogólnopolskie Forum Rad Rodziców i Organizacji Rodzicielskich, zwane dalej Forum, jest obywatelską

Bardziej szczegółowo

STATUT PODKARPACKIEJ RADY ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH WSTĘP

STATUT PODKARPACKIEJ RADY ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH WSTĘP STATUT PODKARPACKIEJ RADY ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH WSTĘP Mając na względzie, iż istotną cechą i podstawą sukcesu demokratycznie zorganizowanej społeczności lokalnej jest aktywność obywatelska jej mieszkańców,

Bardziej szczegółowo

Statut Fundacji Akcja Demokracja. Rozdział 1 Przepisy Ogólne

Statut Fundacji Akcja Demokracja. Rozdział 1 Przepisy Ogólne Statut Fundacji Akcja Demokracja Rozdział 1 Przepisy Ogólne 1 1. Fundacja Akcja Demokracja, zwana dalej Fundacją, ustanowiona przez Piotra Trzaskowskiego, Aleksandrę Szymczyk, Marcina Kozieja i Weronikę

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA KRAJOWEJ KONWENCJI SLD z dnia 14 grudnia 2013 r. w sprawie zmiany Statutu SLD

UCHWAŁA KRAJOWEJ KONWENCJI SLD z dnia 14 grudnia 2013 r. w sprawie zmiany Statutu SLD UCHWAŁA KRAJOWEJ KONWENCJI SLD z dnia 14 grudnia 2013 r. w sprawie zmiany Statutu SLD 1 Działając na podstawie art. 23 pkt. b) Statutu Sojuszu Lewicy Demokratycznej, Krajowa Konwencja uchwala następujące

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE NR 16 MINISTRA INFRASTRUKTURY I ROZWOJU 1) z dnia 4 marca 2015 r.

ZARZĄDZENIE NR 16 MINISTRA INFRASTRUKTURY I ROZWOJU 1) z dnia 4 marca 2015 r. ZARZĄDZENIE NR 16 MINISTRA INFRASTRUKTURY I ROZWOJU 1) z dnia 4 marca 2015 r. w sprawie powołania Komitetu Monitorującego Program Operacyjny Infrastruktura i Środowisko 2014-2020 Na podstawie art. 14 ust.

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK URZĘDOWY. Warszawa, dnia 6 marca 2015 r. Poz. 20. ZARZĄDZENIE Nr 14 MINISTRA INFRASTRUKTURY I ROZWOJU 1) z dnia 4 marca 2015 r.

DZIENNIK URZĘDOWY. Warszawa, dnia 6 marca 2015 r. Poz. 20. ZARZĄDZENIE Nr 14 MINISTRA INFRASTRUKTURY I ROZWOJU 1) z dnia 4 marca 2015 r. DZIENNIK URZĘDOWY Ministra Infrastruktury i Rozwoju Warszawa, dnia 6 marca 2015 r. Poz. 20 ZARZĄDZENIE Nr 14 MINISTRA INFRASTRUKTURY I ROZWOJU 1) z dnia 4 marca 2015 r. w sprawie powołania Komitetu Monitorującego

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 26 marca 2013 r. Szanowny Pan. Antoni Górski Przewodniczący Krajowej Rady Sądownictwa. Szanowny Panie Przewodniczący,

Warszawa, dnia 26 marca 2013 r. Szanowny Pan. Antoni Górski Przewodniczący Krajowej Rady Sądownictwa. Szanowny Panie Przewodniczący, Warszawa, dnia 26 marca 2013 r. Szanowny Pan Antoni Górski Przewodniczący Krajowej Rady Sądownictwa Szanowny Panie Przewodniczący, W imieniu Koalicji na Rzecz Równych Szans, nieformalnej platformy skupiającej

Bardziej szczegółowo

Warszawa, kwiecień 2015 ISSN 2353-5822 NR 61/2015 WIEDZA O UŁATWIENIACH W GŁOSOWANIU PRZED WYBORAMI PREZYDENCKIMI

Warszawa, kwiecień 2015 ISSN 2353-5822 NR 61/2015 WIEDZA O UŁATWIENIACH W GŁOSOWANIU PRZED WYBORAMI PREZYDENCKIMI Warszawa, kwiecień 2015 ISSN 2353-5822 NR 61/2015 WIEDZA O UŁATWIENIACH W GŁOSOWANIU PRZED WYBORAMI PREZYDENCKIMI Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 9 stycznia 2015 roku

Bardziej szczegółowo

STATUT FUNDACJI... Postanowienia ogólne

STATUT FUNDACJI... Postanowienia ogólne WZÓR STATUTU FUNDACJI: (źródło: www.ngo.pl) STATUT FUNDACJI... Postanowienia ogólne 1 1. Fundacja pod nazwą..., zwana dalej Fundacją, ustanowiona przez:...... zwanych dalej fundatorami, aktem notarialnym

Bardziej szczegółowo

STATUT STOWARZYSZENIA GMIN ZACHODNIEGO MAZOWSZA

STATUT STOWARZYSZENIA GMIN ZACHODNIEGO MAZOWSZA STATUT STOWARZYSZENIA GMIN ZACHODNIEGO MAZOWSZA Postanowienia ogólne 1 Stowarzyszenie nosi nazwę STOWARZYSZENIE GMIN ZACHODNIEGO MAZOWSZA, zwane jest dalej Stowarzyszeniem. 2 Stowarzyszenie używa pieczęci

Bardziej szczegółowo

STATUT POLSKO NORWESKIEJ FUNDACJI ROZWOJU. Postanowienia ogólne

STATUT POLSKO NORWESKIEJ FUNDACJI ROZWOJU. Postanowienia ogólne STATUT POLSKO NORWESKIEJ FUNDACJI ROZWOJU Postanowienia ogólne 1 1. Fundacja pod nazwą Polsko Norweska Fundacja Rozwoju, zwana dalej Fundacją, ustanowiona jest przez: Joannę Skibińską Lewandowską oraz

Bardziej szczegółowo

AKT USTANAWIAJĄCY EUROPEJSKO-LATYNOAMERYKAŃSKIEGO ZGROMADZENIA PARLAMENTARNEGO 1

AKT USTANAWIAJĄCY EUROPEJSKO-LATYNOAMERYKAŃSKIEGO ZGROMADZENIA PARLAMENTARNEGO 1 AKT USTANAWIAJĄCY EUROPEJSKO-LATYNOAMERYKAŃSKIEGO ZGROMADZENIA PARLAMENTARNEGO 1 PREAMBUŁA Zebrani w Brukseli w dniu 8 listopada 2006 r., przewodniczący Parlamentu Europejskiego, Parlamentu Andyjskiego,

Bardziej szczegółowo

Działania Sopockiej Rady Organizacji Pozarządowych opierają się na zapisach niniejszego Regulaminu.

Działania Sopockiej Rady Organizacji Pozarządowych opierają się na zapisach niniejszego Regulaminu. REGULAMIN SOPOCKIEJ RADY ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH Preambuła Działalność organizacji pozarządowych jest istotną cechą społeczeństwa demokratycznego, elementem spajającym i aktywizującym społeczność lokalną.przywołując

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 2 grudnia 2015 r. Poz. 2012 OBWIESZCZENIE MARSZAŁKA SEJMU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ z dnia 26 listopada 2015 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego

Bardziej szczegółowo

Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych wdrażanie w Polsce. Rehabilitation value for societies in Europe

Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych wdrażanie w Polsce. Rehabilitation value for societies in Europe Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych wdrażanie w Polsce Rehabilitation value for societies in Europe Warszawa, 7 października 2014 Droga do ratyfikacji Podpisanie Konwencji 30 marca 2007 Przegląd

Bardziej szczegółowo

Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej. Joanna Skonieczna

Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej. Joanna Skonieczna Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej Joanna Skonieczna Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej European Union Agency for Fundamental Rights (FRA) Rozporządzenie Rady (WE) nr 168/2007 z dnia

Bardziej szczegółowo

S T A T U T STOWARZYSZENIA POLSKA JEST NAJWAŻNIEJSZA. Rozdział I Postanowienia ogólne

S T A T U T STOWARZYSZENIA POLSKA JEST NAJWAŻNIEJSZA. Rozdział I Postanowienia ogólne S T A T U T STOWARZYSZENIA POLSKA JEST NAJWAŻNIEJSZA Rozdział I Postanowienia ogólne 1. Stowarzyszenie pod nazwą POLSKA JEST NAJWAŻNIEJSZA działa na podstawie ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach

Bardziej szczegółowo

RZECZPOSPOLITA POLSKA Zastępca Rzecznika Praw Obywatelskich. Ryszard CZERNIAWSKI RPO-742891-VII-720/13/KG/MMa

RZECZPOSPOLITA POLSKA Zastępca Rzecznika Praw Obywatelskich. Ryszard CZERNIAWSKI RPO-742891-VII-720/13/KG/MMa RZECZPOSPOLITA POLSKA Zastępca Rzecznika Praw Obywatelskich Ryszard CZERNIAWSKI RPO-742891-VII-720/13/KG/MMa 00-090 Warszawa Tel. centr. 22 551 77 00 Al. Solidarności 77 Fax 22 827 64 53 Pan Tadeusz Sławecki

Bardziej szczegółowo

Kto zasiądzie w parlamencie?

Kto zasiądzie w parlamencie? Mateusz Zaremba, Uniwersytet SWPS Kto zasiądzie w parlamencie? Wybory do parlamentu dostarczają politologom interesujących danych. Pozwalają dokonać wstępnego rozpoznania zmian, jakie zaszły wśród głosujących

Bardziej szczegółowo

STATUT FUNDACJI NA RZECZ JAKOŚCI KSZTAŁCENIA ROZDZIAL I POSTANOWIENIA OGÓLNE

STATUT FUNDACJI NA RZECZ JAKOŚCI KSZTAŁCENIA ROZDZIAL I POSTANOWIENIA OGÓLNE STATUT FUNDACJI NA RZECZ JAKOŚCI KSZTAŁCENIA ROZDZIAL I POSTANOWIENIA OGÓLNE 1 Fundacja pod nazwą Fundacja na rzecz Jakości Kształcenia, zwana dalej Fundacją, ustanowiona aktem notarialnym w kancelarii

Bardziej szczegółowo

STATUT STOWARZYSZENIA Amazonki w Makowie Mazowieckim ROZDZIAŁ I POSTANOWIENIA OGÓLNE

STATUT STOWARZYSZENIA Amazonki w Makowie Mazowieckim ROZDZIAŁ I POSTANOWIENIA OGÓLNE STATUT STOWARZYSZENIA Amazonki w Makowie Mazowieckim ROZDZIAŁ I POSTANOWIENIA OGÓLNE 1. Stowarzyszenie nosi nazwę: Amazonki w Makowie Mazowieckim w dalszych postanowieniach statutu zwane Stowarzyszeniem.

Bardziej szczegółowo

Obywatelski Parlament Seniorów reprezentacja interesów osób starszych na poziomie krajowym i partner w kreowaniu polityki senioralnej

Obywatelski Parlament Seniorów reprezentacja interesów osób starszych na poziomie krajowym i partner w kreowaniu polityki senioralnej Obywatelski Parlament Seniorów reprezentacja interesów osób starszych na poziomie krajowym i partner w kreowaniu polityki senioralnej Michał Szczerba Przewodniczący Parlamentarnego Zespołu Spotkanie inauguracyjne

Bardziej szczegółowo

SENAT RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VIII KADENCJA SPRAWOZDANIE

SENAT RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VIII KADENCJA SPRAWOZDANIE SENAT RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VIII KADENCJA Warszawa, dnia 17 grudnia 2014 r. Druk nr 757 S SPRAWOZDANIE KOMISJI USTAWODAWCZEJ, KOMISJI PRAW CZŁOWIEKA, PRAWORZĄDNOŚCI I PETYCJI, KOMISJI RODZINY, POLITYKI

Bardziej szczegółowo

Statut Stowarzyszenia Wolontariat dla Przyrody

Statut Stowarzyszenia Wolontariat dla Przyrody Statut Stowarzyszenia Wolontariat dla Przyrody Rozdział I. Postanowienia ogólne 1 Stowarzyszenie Wolontariat dla przyrody, zwane dalej Stowarzyszeniem, działa na podstawie Ustawy z dnia 7 kwietnia 1989

Bardziej szczegółowo

M I N I S T R A I N F R A S T R U K T U R Y I R O Z W O J U 1) z dnia r.

M I N I S T R A I N F R A S T R U K T U R Y I R O Z W O J U 1) z dnia r. Z A R ZĄDZENIE NR M I N I S T R A I N F R A S T R U K T U R Y I R O Z W O J U 1) z dnia r. w sprawie powołania Komitetu Monitorującego Program Operacyjny Pomoc Techniczna 2014-2020 Na podstawie art. 14

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 27 lipca 2001 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa

USTAWA z dnia 27 lipca 2001 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa Kancelaria Sejmu s. 1/7 USTAWA z dnia 27 lipca 2001 r. Opracowano na podstawie: Dz.U. z 2001 r. Nr 100, poz. 1082. o Krajowej Radzie Sądownictwa Art. 1. 1. Krajowa Rada Sądownictwa, zwana dalej Radą, realizuje

Bardziej szczegółowo

Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji Pozarządowych ANKIETA

Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji Pozarządowych ANKIETA ul. Szpitalna 5/5, 00-031 Warszawa, tel. (022) 828 91 28 wew. 135 fax. (022) 828 91 29 Społeczeństwo obywatelskie w Parlamencie RP V kadencji (2005-2009) Projekt badawczy Ogólnopolskiej Federacji Organizacji

Bardziej szczegółowo

Polskie Towarzystwo Naukowe Edukacji Internetowej

Polskie Towarzystwo Naukowe Edukacji Internetowej Polskie Towarzystwo Naukowe Edukacji Internetowej Statut Polskiego Towarzystwa Naukowego Edukacji Internetowej 1. POSTANOWIENIA OGÓLNE 1 1. Polskie Towarzystwo Naukowe Edukacji Internetowej, zwane dalej

Bardziej szczegółowo

Łukasz Gibała Poseł na Sejm RP

Łukasz Gibała Poseł na Sejm RP Kraków, czerwca 2012 r. Szanowny Pan Donald Tusk Prezes Rady Ministrów INTERPELACJA w sprawie konieczności udziału Polski w międzynarodowym porozumieniu Partnerstwo Otwartych Rządów (Open Government Partnership)

Bardziej szczegółowo

STATUT FORUM WSPÓŁPRACY EMPOWERMENT

STATUT FORUM WSPÓŁPRACY EMPOWERMENT STATUT FORUM WSPÓŁPRACY EMPOWERMENT I. POSTANOWIENIA OGÓLNE 1 1. Forum Współpracy Empowerment, nazywane dalej Forum, jest autonomicznym ciałem bez osobowości prawnej. 2. Forum powołuje się na czas nieokreślony.

Bardziej szczegółowo

Pan. Donald Tusk. Pani

Pan. Donald Tusk. Pani Warszawa, 21 lutego 2011r. Pan Donald Tusk Prezes Rady Ministrów Pani Elżbieta Radziszewska Sekretarz Stanu Pełnomocniczka Rządu ds. Równego Traktowania Szanowny Panie Premierze, Szanowna Pani Minister,

Bardziej szczegółowo

STATUT Stowarzyszenia "PIERWSZY KROK"

STATUT Stowarzyszenia PIERWSZY KROK Wrocław, dnia 01 lutego 2004 r. STATUT Stowarzyszenia "PIERWSZY KROK" 1 Stowarzyszenie "PIERWSZY KROK" zwanym w dalszej części statutu Stowarzyszeniem. Terenem działalności Stowarzyszenia jest obszar Rzeczpospolitej

Bardziej szczegółowo

SPOŁECZNY KOMITET RATOWNIKÓW MEDYCZNYCH ROZDZIAŁ I POSTANOWIENIA OGÓLNE

SPOŁECZNY KOMITET RATOWNIKÓW MEDYCZNYCH ROZDZIAŁ I POSTANOWIENIA OGÓLNE STATUT STOWARZYSZENIA SPOŁECZNY KOMITET RATOWNIKÓW MEDYCZNYCH ROZDZIAŁ I POSTANOWIENIA OGÓLNE 1. Stowarzyszenie nosi nazwę: Społeczny Komitet Ratowników Medycznych w dalszych postanowieniach statutu zwane

Bardziej szczegółowo

ZAPIS STENOGRAFICZNY. Posiedzenie Komisji Budżetu i Finansów Publicznych (103.) w dniu 8 sierpnia 2013 r. VIII kadencja

ZAPIS STENOGRAFICZNY. Posiedzenie Komisji Budżetu i Finansów Publicznych (103.) w dniu 8 sierpnia 2013 r. VIII kadencja ZAPIS STENOGRAFICZNY Posiedzenie Komisji Budżetu i Finansów Publicznych (103.) w dniu 8 sierpnia 2013 r. VIII kadencja Porządek obrad: 1. Rozpatrzenie wniosków zgłoszonych na 38. posiedzeniu Senatu do

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 29 czerwca 2016 r. Poz. 929 USTAWA z dnia 22 czerwca 2016 r. o Radzie Mediów Narodowych 1) Art. 1. Ustawa określa zadania, kompetencje i organizację

Bardziej szczegółowo

Statut. Stowarzyszenie Przyjaciół Przedszkola nr 125 Pod Złotym Promykiem

Statut. Stowarzyszenie Przyjaciół Przedszkola nr 125 Pod Złotym Promykiem Statut Stowarzyszenie Przyjaciół Przedszkola nr 125 Pod Złotym Promykiem Statut Stowarzyszenie Przyjaciół Przedszkola nr 125 Pod Złotym Promykiem str 1 / 10 1 1. Stowarzyszenie Przyjaciół Przedszkola nr

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN SPECJALISTYCZNEJ SEKCJI CHIRURGI ESTETYCZNEJ POLSKIEGO TOWARZYSTWA CHIRURGII PLASTYCZNEJ, REKONSTRUKCYJNEJ I ESTETYCZNEJ ROZDZIAŁ I

REGULAMIN SPECJALISTYCZNEJ SEKCJI CHIRURGI ESTETYCZNEJ POLSKIEGO TOWARZYSTWA CHIRURGII PLASTYCZNEJ, REKONSTRUKCYJNEJ I ESTETYCZNEJ ROZDZIAŁ I REGULAMIN SPECJALISTYCZNEJ SEKCJI CHIRURGI ESTETYCZNEJ POLSKIEGO TOWARZYSTWA CHIRURGII PLASTYCZNEJ, REKONSTRUKCYJNEJ I ESTETYCZNEJ ROZDZIAŁ I Postanowienia ogólne 1 Specjalistyczna Sekcja Chirurgii Estetycznej

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR RADY MIEJSKIEJ LEGNICY

UCHWAŁA NR RADY MIEJSKIEJ LEGNICY Projekt UCHWAŁA NR RADY MIEJSKIEJ LEGNICY z dnia w sprawie powołania Legnickiej Rady Seniorów i nadania jej statutu określającego tryb wyboru jej członków i zasady działania Na podstawie art. 5c ust. 2

Bardziej szczegółowo

z dnia 19 lutego 2016 r. w sprawie wniesienia do Sejmu projektu ustawy o zmianie ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie

z dnia 19 lutego 2016 r. w sprawie wniesienia do Sejmu projektu ustawy o zmianie ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie U C H WA Ł A S E N A T U R Z E C Z Y P O S P O L I T E J P O L S K I E J z dnia 19 lutego 2016 r. w sprawie wniesienia do Sejmu projektu ustawy o zmianie ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie

Bardziej szczegółowo

STATUT DOLNOŚLĄSKIEGO FORUM POMOCY SPOŁECZNEJ

STATUT DOLNOŚLĄSKIEGO FORUM POMOCY SPOŁECZNEJ STATUT DOLNOŚLĄSKIEGO FORUM POMOCY SPOŁECZNEJ Rozdział I Postanowienia ogólne 1 1. Dolnośląskie Forum Pomocy Społecznej jest autonomicznym podmiotem działającym na rzecz integracji i rozwoju pomocy społecznej.

Bardziej szczegółowo

STATUT FUNDACJI PRZYJACIELE STASIA Postanowienia ogólne

STATUT FUNDACJI PRZYJACIELE STASIA Postanowienia ogólne STATUT FUNDACJI PRZYJACIELE STASIA Postanowienia ogólne 1 1. Fundacja pod nazwą FUNDACJA PRZYJACIELE STASIA, zwana dalej Fundacją, ustanowiona przez: Wojciech Przemysław Rawecki zwany dalej fundatorem,

Bardziej szczegółowo

KOSZALIŃSKIE STOWARZYSZENIE AKTYWNOŚCI LOKALNEJ Era Kobiet

KOSZALIŃSKIE STOWARZYSZENIE AKTYWNOŚCI LOKALNEJ Era Kobiet STATUT STOWARZYSZENIA KOSZALIŃSKIE STOWARZYSZENIE AKTYWNOŚCI LOKALNEJ Era Kobiet Rozdział I Postanowienia ogólne 1 1. Stowarzyszenie nosi nazwę: Koszalińskie Stowarzyszenie Aktywności Lokalnej ERA KOBIET

Bardziej szczegółowo

PETYCJA O OCHRONĘ PAŃSTWA PRAWNEGO

PETYCJA O OCHRONĘ PAŃSTWA PRAWNEGO Warszawa, 09.11.2015 Szanowna Pani Elżbieta Bieńkowska Unijna Komisarz ds. rynku wewnętrznego i usług, przemysłu oraz małych i średnich przedsiębiorstw. PETYCJA O OCHRONĘ PAŃSTWA PRAWNEGO Działając w imieniu

Bardziej szczegółowo

STATUT. FUNDACJI NA RZECZ BUDOWY OTWARTEGO SPOŁECZEŃSTWA ONI TO MY (tekst jednolity ustalony 3 października 2013 r.)

STATUT. FUNDACJI NA RZECZ BUDOWY OTWARTEGO SPOŁECZEŃSTWA ONI TO MY (tekst jednolity ustalony 3 października 2013 r.) STATUT FUNDACJI NA RZECZ BUDOWY OTWARTEGO SPOŁECZEŃSTWA ONI TO MY (tekst jednolity ustalony 3 października 2013 r.) Rozdział I Postanowienia ogólne 1 Fundacja pod nazwą Fundacja Na Rzecz Budowy Otwartego

Bardziej szczegółowo

STATUT FUNDACJI GENDER CENTER. Postanowienia ogólne

STATUT FUNDACJI GENDER CENTER. Postanowienia ogólne STATUT FUNDACJI GENDER CENTER Postanowienia ogólne 1 Fundacja pod nazwą GENDER CENTER, zwana dalej Fundacją, ustanowiona przez: dr Monikę Rudaś-Grodzką oraz Agnieszkę Zawadowską zwane dalej Fundatorkami,

Bardziej szczegółowo

USTAWA. z dnia... o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej

USTAWA. z dnia... o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej Projekt USTAWA z dnia... o zmianie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej Art. 1 W Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997r. (Dz.U.1997.78.483) wprowadza się następujące zmiany: 1)

Bardziej szczegółowo

STATUT STOWARZYSZENIA PISKIE FORUM

STATUT STOWARZYSZENIA PISKIE FORUM STATUT STOWARZYSZENIA PISKIE FORUM ROZDZIAŁ I POSTANOWIENIA OGÓLNE 1. Stowarzyszenie nosi nazwę: Piskie Forum, w dalszych postanowieniach statutu zwane Stowarzyszeniem. 2. Siedzibą stowarzyszenia jest

Bardziej szczegółowo

STATUT STOWARZYSZENIA PARTYCYPUJ. Rozdział I Postanowienia ogólne

STATUT STOWARZYSZENIA PARTYCYPUJ. Rozdział I Postanowienia ogólne STATUT STOWARZYSZENIA PARTYCYPUJ Kraków, dnia 10.06.2010 r. Rozdział I Postanowienia ogólne 1. Stowarzyszenie Partycypuj, zwane dalej Stowarzyszeniem, działa na podstawie ustawy z dnia 7 kwietnia 1989

Bardziej szczegółowo

Statut FORUM ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH POWIATU TCZEWSKIEGO

Statut FORUM ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH POWIATU TCZEWSKIEGO Statut FORUM ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH POWIATU TCZEWSKIEGO WSTĘP Mając na względzie, iż istotną cechą i podstawą sukcesu demokratycznie zorganizowanej społeczności lokalnej jest aktywność obywatelska jej

Bardziej szczegółowo

Szanowna Pani Marszałek, Szanowny Panie Marszałku, Szanowny Panie Premierze, Szanowny Panie Ministrze,

Szanowna Pani Marszałek, Szanowny Panie Marszałku, Szanowny Panie Premierze, Szanowny Panie Ministrze, Warszawa, 13 września 2012r. Donald Tusk Prezes Rady Ministrów Jan Vincent-Rostowski Minister Finansów Ewa Kopacz Marszałek Sejmu RP Bogdan Borusewicz Marszałek Senatu RP Szanowna Pani Marszałek, Szanowny

Bardziej szczegółowo

STATUT KRAKOWSKIEGO STOWARZYSZENIA OSÓB DOTKNIĘTYCH CHOROBĄ PARKINSONA

STATUT KRAKOWSKIEGO STOWARZYSZENIA OSÓB DOTKNIĘTYCH CHOROBĄ PARKINSONA STATUT KRAKOWSKIEGO STOWARZYSZENIA OSÓB DOTKNIĘTYCH CHOROBĄ PARKINSONA Rozdział 1 Przepisy ogólne Nazwa, teren działania, siedziba i charakter prawny 1 1. Stowarzyszenie nosi nazwę: Krakowskie Stowarzyszenie

Bardziej szczegółowo

Tabela 3. Porównanie systemów politycznych

Tabela 3. Porównanie systemów politycznych Tabela 3. Porównanie systemów politycznych Charakterystyka ustroju System polityczny charakter głowy państwa republika republika republika republika monarchia parlamentarna budowa terytorialna państwo

Bardziej szczegółowo

STATUT EŁCKIEJ KOALICJI WSPÓŁPRACY W OBSZARZE POMOCY SPOŁECZNEJ. I. Postanowienia ogólne

STATUT EŁCKIEJ KOALICJI WSPÓŁPRACY W OBSZARZE POMOCY SPOŁECZNEJ. I. Postanowienia ogólne STATUT EŁCKIEJ KOALICJI WSPÓŁPRACY W OBSZARZE POMOCY SPOŁECZNEJ I. Postanowienia ogólne 1 1. Ełcka Koalicja Współpracy w Obszarze Pomocy Społecznej, zwana dalej Koalicją, jest dobrowolnym porozumieniem

Bardziej szczegółowo

Statut Koła naukowego ENACTUS UE

Statut Koła naukowego ENACTUS UE Statut Koła naukowego ENACTUS UE Rozdział I Postanowienia ogólne Art.1 Koło Naukowe ENACTUS UE (zwane dalej Kołem) jest samorządną organizacją studencką reprezentującą Uniwersytet Ekonomiczny w Programie

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN SAMORZĄDU UCZNIOWSKIEGO Publicznego Gimnazjum nr 26 im. Mikołaja Reja w Łodzi. Załącznik Nr 2 do Statutu

REGULAMIN SAMORZĄDU UCZNIOWSKIEGO Publicznego Gimnazjum nr 26 im. Mikołaja Reja w Łodzi. Załącznik Nr 2 do Statutu REGULAMIN SAMORZĄDU UCZNIOWSKIEGO Publicznego Gimnazjum nr 26 im. Mikołaja Reja w Łodzi Załącznik Nr 2 do Statutu Słowo wstępne Samorządności nie tworzą władze - nie polega ona na tym, by kilkoro wybranych

Bardziej szczegółowo

Statut Partii SAMOOBRONA

Statut Partii SAMOOBRONA I. Nazwa, cel i teren działania. Statut Partii SAMOOBRONA Art.1 Partia używa nazwy: Samoobrona, skrótem partii jest Samoobrona. Art.2 1. Samoobrona jest ogólnonarodową partią polityczną wyrosłą z tradycji

Bardziej szczegółowo

Przejawy postaw obywatelskich młodzieży szkół mieleckich

Przejawy postaw obywatelskich młodzieży szkół mieleckich Przejawy postaw obywatelskich młodzieży szkół mieleckich Rok 2005 został ogłoszony przez Radę Europy Europejskim Rokiem Edukacji Obywatelskiej. Ma to zwrócić uwagę na znaczenie edukacji dla wspierania

Bardziej szczegółowo

Fundacja Dzieciom,,Wyrównajmy ich szanse

Fundacja Dzieciom,,Wyrównajmy ich szanse Statut Fundacja Dzieciom,,Wyrównajmy ich szanse Postanowienia ogólne 1 1.Fundacja pod nazwą Fundacja Dzieciom Wyrównajmy ich szanse została ustanowiona przez Daniela Englert- zwanego fundatorem, w dniu

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN STOWARZYSZENIA MEDIATORÓW CYWILNYCH

REGULAMIN STOWARZYSZENIA MEDIATORÓW CYWILNYCH REGULAMIN STOWARZYSZENIA MEDIATORÓW CYWILNYCH ROZDZIAŁ I Postanowienia ogólne 1 1. Stowarzyszenie Mediatorów Cywilnych (zwane dalej Stowarzyszeniem ) jest stowarzyszeniem zwykłym działającym na podstawie

Bardziej szczegółowo

Wrocław, dnia 15 kwietnia 2014 r. Poz. 1968 UCHWAŁA NR XLIII/450/14 RADY MIEJSKIEJ LEGNICY. z dnia 31 marca 2014 r.

Wrocław, dnia 15 kwietnia 2014 r. Poz. 1968 UCHWAŁA NR XLIII/450/14 RADY MIEJSKIEJ LEGNICY. z dnia 31 marca 2014 r. DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA DOLNOŚLĄSKIEGO Wrocław, dnia 15 kwietnia 2014 r. Poz. 1968 UCHWAŁA NR XLIII/450/14 RADY MIEJSKIEJ LEGNICY z dnia 31 marca 2014 r. w sprawie powołania Miejskiej Rady Seniorów

Bardziej szczegółowo

STATUT. STOWARZYSZENIA EUROREGION NIEMEN" (tekst jednolity na dzień 5 czerwca 2003r.)

STATUT. STOWARZYSZENIA EUROREGION NIEMEN (tekst jednolity na dzień 5 czerwca 2003r.) STATUT STOWARZYSZENIA EUROREGION NIEMEN" (tekst jednolity na dzień 5 czerwca 2003r.) Rozdział I Postanowienia ogólne 1. Stowarzyszenie o nazwie Stowarzyszenie Euroregion Niemen" zwane dalej Stowarzyszeniem

Bardziej szczegółowo

Pan Grzegorz Andrysiak Ul. 90-368 Łódź

Pan Grzegorz Andrysiak Ul. 90-368 Łódź BIURO RZECZNIKA PRAW OBYWATELSKICH Warszawa, 0 7 LIS. 2014 Zespół Prawa Konstytucyjnego, Międzynarodowego i Europejskiego VII.602.20.2014. JZ Pan Grzegorz Andrysiak Ul. 90-368 Łódź W odpowiedzi na Pana

Bardziej szczegółowo

Statut Stowarzyszenia ZANSHIN Toruński Klub Karate Shotokan

Statut Stowarzyszenia ZANSHIN Toruński Klub Karate Shotokan Statut Stowarzyszenia ZANSHIN Toruński Klub Karate Shotokan Rozdział I Postanowienia Ogólne 1 1) Stowarzyszenie ZANSHIN Toruński Klub Karate Shotokan, zwane dalej Stowarzyszeniem, działa na podstawie Ustawy

Bardziej szczegółowo

STATUT STOWARZYSZENIA NA RZECZ DZIECI I MŁODZIEŻY LIDER ROZDZIAŁ I POSTANOWIENIA OGÓLNE

STATUT STOWARZYSZENIA NA RZECZ DZIECI I MŁODZIEŻY LIDER ROZDZIAŁ I POSTANOWIENIA OGÓLNE STATUT STOWARZYSZENIA NA RZECZ DZIECI I MŁODZIEŻY LIDER ROZDZIAŁ I POSTANOWIENIA OGÓLNE 1. Stowarzyszenie nosi nazwę: Stowarzyszenie na rzecz dzieci i młodzieży z rodzin dysfunkcyjnych Lider w dalszych

Bardziej szczegółowo

STATUT FUNDACJI PROMOCJI ZDROWIA PSYCHICZNEGO I PSYCHOTERAPII DRZWI OTWARTE. Postanowienia ogólne

STATUT FUNDACJI PROMOCJI ZDROWIA PSYCHICZNEGO I PSYCHOTERAPII DRZWI OTWARTE. Postanowienia ogólne STATUT FUNDACJI PROMOCJI ZDROWIA PSYCHICZNEGO I PSYCHOTERAPII DRZWI OTWARTE Postanowienia ogólne 1 Fundacja pod nazwą Promocji Zdrowia Psychicznego i Psychoterapii Drzwi Otwarte, zwana dalej Fundacją,

Bardziej szczegółowo

- o zmianie ustawy o partiach politycznych.

- o zmianie ustawy o partiach politycznych. Warszawa, dnia 19 lutego 2013 r. Pani Ewa Kopacz Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Na podstawie art. 118 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. i na podstawie art.

Bardziej szczegółowo

STATUT STOWARZYSZENIA AKTYWNYCH BIEGACZY FALSTART CHRZANÓW

STATUT STOWARZYSZENIA AKTYWNYCH BIEGACZY FALSTART CHRZANÓW Chrzanów, 19.07.2010 r. STATUT STOWARZYSZENIA AKTYWNYCH BIEGACZY FALSTART CHRZANÓW Rozdział I. NAZWA, TEREN DZIAŁANIA, SIEDZIBA WŁADZ, CHARAKTER PRAWNY 1. Stowarzyszenie nosi nazwę: Stowarzyszenie Aktywnych

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN SAMORZĄDU UCZNIOWSKIEGO Centrum Kształcenia Zawodowego i Ustawicznego w Żorach. 1 Podstawa prawna. 2 Zakres działania

REGULAMIN SAMORZĄDU UCZNIOWSKIEGO Centrum Kształcenia Zawodowego i Ustawicznego w Żorach. 1 Podstawa prawna. 2 Zakres działania REGULAMIN SAMORZĄDU UCZNIOWSKIEGO Centrum Kształcenia Zawodowego i Ustawicznego w Żorach 1 Podstawa prawna Samorząd uczniowski, działający w Centrum Kształcenia Zawodowego i Ustawicznego w Żorach, zwany

Bardziej szczegółowo

Komisja Polityki Senioralnej. Deklaracja Końcowa

Komisja Polityki Senioralnej. Deklaracja Końcowa Deklaracja Końcowa Projekt nr 2. III Ogólnopolskiej Konferencji Uniwersytetów Trzeciego Wieku inaugurującej obchody 40. lat Ruchu Uniwersytetów Trzeciego Wieku w Polsce pod patronatem Marszałka Sejmu RP,

Bardziej szczegółowo

UWAGI KOALICJI KARAT DO KRAJOWEGO PROGRAMU DZIAŁAŃ NA RZECZ RÓWNEGO TRAKTOWANIA NA LATA 2013 2015

UWAGI KOALICJI KARAT DO KRAJOWEGO PROGRAMU DZIAŁAŃ NA RZECZ RÓWNEGO TRAKTOWANIA NA LATA 2013 2015 UWAGI KOALICJI KARAT DO KRAJOWEGO PROGRAMU DZIAŁAŃ NA RZECZ RÓWNEGO TRAKTOWANIA NA LATA 2013 2015 Uwagi językowe do terminów, używanych w dokumencie W celu zapobiegania i likwidacji zjawiska stygmatyzacji

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 6 stycznia 2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka

USTAWA z dnia 6 stycznia 2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka Kancelaria Sejmu s. 1/6 USTAWA z dnia 6 stycznia 2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka Opracowano na podstawie: Dz.U. z 2000 r. Nr 6, poz. 69. Art. 1. 1. Ustanawia się Rzecznika Praw Dziecka. 2. Rzecznik Praw

Bardziej szczegółowo

STATUT FUNDACJI. Rozdział I. Postanowienia ogólne

STATUT FUNDACJI. Rozdział I. Postanowienia ogólne STATUT FUNDACJI (tekst jednolity z dnia 03.01.2011 r.) Rozdział I Postanowienia ogólne 1 Fundacja została ustanowiona przez Mykola Vodzyanskiy zwanego dalej Fundatorem, aktem notarialnym sporządzonym w

Bardziej szczegółowo

STATUT POLSKIEGO INSTYTUTU SPALANIA

STATUT POLSKIEGO INSTYTUTU SPALANIA STATUT POLSKIEGO INSTYTUTU SPALANIA ROZDZIAŁ I POSTANOWIENIA OGÓLNE 1 Polski Instytut Spalania, zwany dalej Instytutem, jest organizacją społeczną osób zajmujących się głównie od strony naukowej, a także

Bardziej szczegółowo

Regulamin Rady Rodziców Przedszkola Integracyjnego Nr 38 00-142 Warszawa Pl. Bankowy 3/5

Regulamin Rady Rodziców Przedszkola Integracyjnego Nr 38 00-142 Warszawa Pl. Bankowy 3/5 Regulamin Rady Rodziców Przedszkola Integracyjnego Nr 38 00-142 Warszawa Pl. Bankowy 3/5 1. Cele i zadania Rady Rodziców: a) Celem Rady Rodziców jest reprezentowanie ogółu rodziców dzieci uczęszczających

Bardziej szczegółowo

STATUT POLSKIEGO STOWARZYSZENIA BADAŃ JAPONISTYCZNYH ROZDZIAŁ I POSTANOWIENIA OGÓLNE

STATUT POLSKIEGO STOWARZYSZENIA BADAŃ JAPONISTYCZNYH ROZDZIAŁ I POSTANOWIENIA OGÓLNE STATUT POLSKIEGO STOWARZYSZENIA BADAŃ JAPONISTYCZNYH ROZDZIAŁ I POSTANOWIENIA OGÓLNE 1 Stowarzyszenie działające na podstawie niniejszego statutu zwane dalej Stowarzyszenie nosi nazwę: Polskie Stowarzyszenie

Bardziej szczegółowo

STATUT Stowarzyszenia Ośrodek Współpracy Europejskiej

STATUT Stowarzyszenia Ośrodek Współpracy Europejskiej STATUT Stowarzyszenia Ośrodek Współpracy Europejskiej I. Postanowienia ogólne Art. 1 Na podstawie ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 roku prawo o stowarzyszeniach tworzy się stowarzyszenie Ośrodek Współpracy

Bardziej szczegółowo

STATUT RADY ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH WOJEWÓDZTWA WARMIŃSKO MAZURSKIEGO. ROZDZIAŁ I Postanowienia ogólne

STATUT RADY ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH WOJEWÓDZTWA WARMIŃSKO MAZURSKIEGO. ROZDZIAŁ I Postanowienia ogólne STATUT RADY ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH WOJEWÓDZTWA WARMIŃSKO MAZURSKIEGO Odwołując się do określonej w Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej zasady pomocniczości umacniającej uprawnienia obywateli i ich

Bardziej szczegółowo

U Z A S A D N I E N I E. 1. Potrzeba i cel związania Rzeczypospolitej Polskiej Umową międzynarodową

U Z A S A D N I E N I E. 1. Potrzeba i cel związania Rzeczypospolitej Polskiej Umową międzynarodową U Z A S A D N I E N I E 1. Potrzeba i cel związania Rzeczypospolitej Polskiej Umową międzynarodową W dniu 22 marca 1990 r. została zawarta Umowa między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej a Rządem Stanów

Bardziej szczegółowo

JAROSŁAW PERDUTA Departament Spraw Społecznych Urząd Miejski Wrocławia

JAROSŁAW PERDUTA Departament Spraw Społecznych Urząd Miejski Wrocławia EUROPEJSKI DOM SPOTKAŃ WROCŁAWSKO-LWOWSKI PROGRAM WSPIERANIA I INICJOWANIA WSPÓŁPRACY TRANSGRANICZNEJ ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH Truskawiec, 20 listopada 2008 r. JAROSŁAW PERDUTA Departament Spraw Społecznych

Bardziej szczegółowo

STATUT Andrychów 2003 1/7

STATUT Andrychów 2003 1/7 STATUT Andrychów 2003 1/7 Statut Stowarzyszenia Miejska Orkiestra Dęta Andropol Andrychów - przyjęty uchwałą nr 2 Zebrania Założycielskiego z dnia 21 maja 2003r. Rozdział I. Rozdział II. Rozdział III.

Bardziej szczegółowo

STATUT STOWARZYSZENIA WARSZAWSKI FUNK

STATUT STOWARZYSZENIA WARSZAWSKI FUNK STATUT STOWARZYSZENIA WARSZAWSKI FUNK ROZDZIAŁ I Postanowienia ogólne 1 Stowarzyszenie Warszawski Funk, zwane dalej Stowarzyszeniem, działa na podstawie przepisów Ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN SAMORZĄDU UCZNIOWSKIEGO NA LATA 2010/2012

REGULAMIN SAMORZĄDU UCZNIOWSKIEGO NA LATA 2010/2012 ZESPÓŁ SZKÓŁ ROLNICZYCH im. WŁADYSŁAWA GRABSKIEGO W SĘDZIEJOWICACH REGULAMIN SAMORZĄDU UCZNIOWSKIEGO NA LATA 2010/2012 OPRACOWANY W OPARCIU O: - Art. 55 ust. 3 Ustawy o systemie oświaty z dnia 7 września

Bardziej szczegółowo

Fundacja WOLNEJ MYŚLI

Fundacja WOLNEJ MYŚLI Fundacja WOLNEJ MYŚLI Statut I. POSTANOWIENIA OGÓLNE 1. Fundacja pod nazwą Fundacja Wolnej Myśli, zwana dalej Fundacją ustanowiona przez Mariusza Gawlika, Michała Przecha i Andrzeja Koraszewskiego zwanych

Bardziej szczegółowo

STATUT FUNDACJI. Rozdział I Postanowienia ogólne

STATUT FUNDACJI. Rozdział I Postanowienia ogólne STATUT FUNDACJI Rozdział I Postanowienia ogólne 1 1. Fundacja dla wspierania i rozwoju Publicznego Katolickiego Liceum Ogólnokształcącego i utworzenia Publicznego Katolickiego Gimnazjum w Magdalence pod

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN SAMORZĄDU UCZNIOWSKIEGO GIMNAZJUM IM. KAROLA WOJTYŁY W MIĘDZYBOROWIE

REGULAMIN SAMORZĄDU UCZNIOWSKIEGO GIMNAZJUM IM. KAROLA WOJTYŁY W MIĘDZYBOROWIE REGULAMIN SAMORZĄDU UCZNIOWSKIEGO GIMNAZJUM IM. KAROLA WOJTYŁY W MIĘDZYBOROWIE Dokument jednolity, zmieniony decyzją Rady Samorządu Uczniowskiego Gimnazjum w dniu 11 czerwca 2013 r. 1. Podstawa prawna:

Bardziej szczegółowo

S t a t u t. tekst jednolity

S t a t u t. tekst jednolity S t a t u t Stowarzyszenia Samorządów Polskich Współdziałających z Parkami Narodowymi oraz Samorządów posiadających na swym terenie inne obszary prawnie chronione. tekst jednolity Rozdział I Postanowienia

Bardziej szczegółowo

Pan. Donald Tusk. W związku z licznymi wątpliwościami jakie wywołała informacja o planowanym na

Pan. Donald Tusk. W związku z licznymi wątpliwościami jakie wywołała informacja o planowanym na Pan Donald Tusk Prezes Rady Ministrów Aleje Ujazdowskie 1/3 00-071 Warszawa W związku z licznymi wątpliwościami jakie wywołała informacja o planowanym na dzień 26 stycznia 2012 r. podpisaniu przez Polskę

Bardziej szczegółowo

DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH

DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr 47/135 przyjęta i proklamowana w dniu 10 grudnia 1992 roku Zgromadzenie

Bardziej szczegółowo

Rozdział I Nazwa reprezentacji rodziców. Rozdział II Cele i zadania rady rodziców

Rozdział I Nazwa reprezentacji rodziców. Rozdział II Cele i zadania rady rodziców REGULAMIN RADY RODZICÓW przy Szkole Podstawowej nr 27 im. Marii Montessori w Lublinie na podstawie art. 53 i 54 Ustawy o systemie oświaty z dnia 7 września 1991 r. z późniejszymi zmianami oraz Statutu

Bardziej szczegółowo

STATUT STOWARZYSZENIA PRZYJACIÓŁ ZAKŁADU OPIEKUŃCZO-LECZNICZEGO W PRZEMYŚLU RADOSNA JESIEŃ. ROZDZIAŁ I POSTANOWIENIA OGÓLNE

STATUT STOWARZYSZENIA PRZYJACIÓŁ ZAKŁADU OPIEKUŃCZO-LECZNICZEGO W PRZEMYŚLU RADOSNA JESIEŃ. ROZDZIAŁ I POSTANOWIENIA OGÓLNE STATUT STOWARZYSZENIA PRZYJACIÓŁ ZAKŁADU OPIEKUŃCZO-LECZNICZEGO W PRZEMYŚLU RADOSNA JESIEŃ. ROZDZIAŁ I POSTANOWIENIA OGÓLNE 1. Stowarzyszenie Przyjaciół Zakładu Opiekuńczo-Leczniczego w Przemyślu Radosna

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN ZARZĄDU Stowarzyszenia LOKALNA GRUPA DZIAŁANIA PROMENADA S 12

REGULAMIN ZARZĄDU Stowarzyszenia LOKALNA GRUPA DZIAŁANIA PROMENADA S 12 REGULAMIN ZARZĄDU Stowarzyszenia LOKALNA GRUPA DZIAŁANIA PROMENADA S 12 l. 1. Zarząd Stowarzyszenia jest organem wykonawczo zarządzającym Stowarzyszenia i działa na podstawie statutu, uchwał Walnego Zebrania

Bardziej szczegółowo