TOLERANCYJNA CHWALEBNA REWOLUCJA

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "TOLERANCYJNA CHWALEBNA REWOLUCJA"

Transkrypt

1 konfesyjnego, a tym samym na odejście od zakorzenienia polityki w wyższych wartościach. Wyraźnym torysem była nie tylko królowa Anna, ale też panujący jeszcze w XIX wieku Jerzy III ( ). Bez porzucenia idei państwa konfesyjnego nie sposób jednak mówić o liberalnym konsensie, ani o jego prototypie. Zmiana fundamentów angielskiej polityki nastąpiła formalnie dopiero w wyniku wigowskich reform z lat Zniesienie Penal Laws, Test and Corporation Acts, Oath of Supremacy, rezygnacja z cenzusu wyznaniowego i wprowadzenie do parlamentu katolików, protestantów, a także polityków innych wyznań były świadectwem faktycznego pluralizmu światopoglądowego w Anglii. Dopiero ten przeskok kładł liberalny fundament dla polityki, z kiełkującą dopiero wolnością słowa. Zmiany te można nazwać konsensem o tyle, o ile zgodziła się na nie większość parlamentarna i król. Część torysów sprzeciwiała się odejściu od nakazu kierowania się w polityce zasadami religijnymi. Warto mieć to na uwadze, gdy uznajemy jak Michał Zabdyr-Jamróz że w liberalizmie liczy się, aby nie krzywdzić innych (2008: 68). Starzy torysi bowiem bez wątpienia czuli się pokrzywdzeni, nazywali oni zmianę paradygmatu politycznego narodową apostazją (Keble 1833: 6-27). Liberalizm dąży do zapewnienia pokoju przez rezygnację ze sporów o wartości wyższe. Niesprawiedliwością jest jednak pominięcie faktu, że system ten krzywdzi zwolenników tych wartości. TOLERANCYJNA CHWALEBNA REWOLUCJA ODPOWIEDŹ PIOTROWI MUSIEWICZOWI M i c h a ł Z a b d y r - J a m r ó z 288 Przypisy: 1. Penal Laws były prawami ograniczającymi lub uniemożliwiającymi katolikom, a w pewnej mierze także protestantom, praktykowanie i rozszerzanie ich wiary, a także aktywność polityczną, społeczną, edukacyjną, a nawet rodzinną. Wydawane były od czasów Elżbiety I do końca XVIII wieku; z pewnym wyjątkiem (akt o sukcesji tronu zakazujący dziedziczenia go przez katolika) zostały ostatecznie zniesione w 1829 roku. Z ich treści wynikały między innymi: zakaz przebywania duchownych katolickich na terenie Anglii, zakaz dawania schronienia duchownym katolickim, zakaz zbliżania się innowierców do Londynu, nakaz chrzczenia dzieci w Kościele anglikańskim i uczęszczania na jego nabożeństwa, konieczność uznania króla Anglii za głowę Kościoła i wyrzeczenia się wierności wobec papieża dla zajmowania urzędu publicznego, uznanie wyłączniej ważności małżeństw zawieranych wobec duchownego anglikańskiego i inne. Za niedostosowanie się do Penal Laws groziły kary grzywny, konfiskaty mienia, dożywotnie więzienia, a dla najbardziej nieposłusznych kara śmierci. Co dalej? Krytykowany tekst Michała Zabdyr-Jamroza znajdziesz w naszym internetowym archiwum Jego odpowiedź na tę miażdżącą polemikę znajduje się tuż obok. W odpowiedzi na polemikę Piotra Musiewicza (2010) z moim tekstem na temat korzeni liberalnego konsensu (2008) spróbuję uporać się z postawionym mi zarzutem popełnienia pięciu błędów i szeregu innych niedociągnięć. Ze względu na wygodę i różną wagę argumentów nie będę się trzymał kolejności zarzutów. Muszę jeszcze zastrzec, że moja polemika ma znacznie bardziej historyczno-prawny charakter, niż dyskutowany artykuł, który był raczej luźnym esejem o historii idei w kontekście powracających do debaty publicznej idei rewolucyjnych. Ale ad rem! Czy przed 1829 rokiem w Anglii panowała tolerancja religijna? Zacznę od argumentów odnoszących się do tolerancji religijnej (2) i (5), które uznaję za najpoważniejsze. Od tego, czy będę w stanie je odeprzeć, zależy w zupełności zasadność moich twierdzeń o rewolucyjności Chwalebnej Rewolucji. Na pytanie, kto był bardziej tolerancyjny Jakub II i jego katoliccy stronnicy, czy też Maria i Wilhelm Orański wraz z anglikańską większością społeczeństwa, Piotr Musiewicz odpowiedział sobie sam. Przyznaje on, że mimo wzorcowo liberalnej frazeologii polityka Jakuba II nie pozwala na nadanie mu tytułu rzecznika tolerancji (2010: 286). W obliczu absolutystycznej polityki Stuarta, który dążył do obsadzenia kluczowych urzędów powolnymi mu ludźmi, intencja Declaration wydaje się całkowicie przejrzysta. Odpowiedź ta nie unieważnia jednak podstawowego zarzutu uzasadniającego kwestionowanie tezy o rewolucyjności Chwalebnej Rewolucji stwierdzenia, że zarówno stronnicy Jakuba II, jak i jego przeciwnicy byli siebie warci. Muszę więc uporać się z drugim wypomnianym mi błędem, że z analizy dokumentów dotyczących tolerancji w drugiej połowie XVII wieku nie wynika, by w konsekwencji «chwalebnej rewolucji» stała się ona naczelną zasadą (Musiewicz 2010: 287). Właśnie z powodu rozchodzenia się deklaracji i faktów jestem w stanie podtrzymać swoje stanowisko, że Chwalebna Rewolucja była kamieniem węgielnym liberalizmu politycznego również dla wolności wyznania w Anglii. 289

2 290 W tym miejscu muszę wypomnieć autorowi polemiki pewne niedopatrzenie. (Nie będę ukrywał, że to, co zaraz napiszę, sprawia mi pewną satysfakcję, niezmiernie rzadko bowiem nadarza się okazja, by wytykając komuś zasadniczy błąd, jednocześnie stawiać go w szeregu najwybitniejszych korzystam z tej okazji ochoczo, gdyż o wiele mniej przyjemne jest robienie jednej z tych rzeczy osobno). Niedopatrzenie owo można nazwać błędem Monteskiusza, nawiązując do komentarza Williama Blackstone a do uwag tego pierwszego na temat surowości Penal Laws 1. Blackstone pisze: można zauważyć (czego obcokrajowcy, którzy sądząc tylko po treści prawa stanowionego, nie są w pełni świadomi), że te prawa rzadko wykonywane są z pełną surowością. W rzeczy samej, gdyby tak się działo, byłyby one trudne do usprawiedliwienia. Powinno się je raczej brać przez wzgląd na ich historię oraz gwałtowność czasów, które je zrodziły, niż uznawać na podstawie chłodnego przeglądu za obowiązujący element systemu prawnego (1893: 324). Sytuacja, w której obowiązujące prawa nie są wykonywane, tak osobliwa dla myślenia kontynentalnego i naszego pojmowania praworządności, jest dopuszczalna na gruncie specyficznego angielskiego systemu prawnego. Z jednej strony jest on spektakularnie wręcz zachowawczy, a z drugiej strony daje cały szereg sposobów obejścia praw istniejących od wieków, które współczesnym jawią się jako nazbyt surowe 2. Prawa, które pozbawiały katolików i innych dysydentów religijnych praw pełnienia funkcji publicznych, jeśliby nie spełnili warunków Test Act i Corporation Act, były faktycznie objęte prawem łaski. Często obchodzono je dzięki tak zwanej occasional conformity, czyli pojawianiu się raz w roku na uroczystości anglikańskiej. Praw tych faktycznie nie wykonywano lub wykonywano łagodnie. Uzasadnieniem tego była również przypominająca Paragraf 22 Hellera pułapka prawna, w jaką wpadali dysydenci wybrani na urząd nie mogli oni go pełnić, lecz obowiązywało prawo zakazujące odmowy jego pełnienia. Od 1727 roku, po fiasku prób liberalizacji prawa, tysiące dysydentów religijnych obejmowano więc corocznie wydawanymi przez Parlament aktami indemnizacyjnym (Acts of Indemnity), czyli ustawowymi aktami łaski (McConnell 1995). Co ciekawe, przez cały wiek XVIII usiłowano w Anglii także formalnie znieść dyskryminację dysydentów, co bardzo długo nie mogło dojść do skutku. Jak można sądzić, przyczyną tego było łączenie tej kwestii ze sprawą liberalizacji doktryny i liturgii Kościoła anglikańskiego, co zniechęcało do tej Nie będę ukrywał, że to, co zaraz napiszę, sprawia mi pewną satysfakcję, niezmiernie rzadko bowiem nadarza się okazja, by wytykając komuś zasadniczy błąd, jednocześnie stawiać go w szeregu najwybitniejszych. sprawy gorących zwolenników tolerancji, niechętnych jednak sekularyzacji Kościoła, na przykład Edmunda Burke a (McConnell 1995). Inną przyczyną niechęci do zniesienia Penal Laws był wzgląd na rzeczywiste i domniemane niebezpieczeństwa wiążące się z katolicyzmem. Takie podejście prezentował choćby wspomniany Blackstone. Wymienia on cały szereg wydarzeń historycznych uzasadniających obowiązywanie Penal Laws: od niecnych machinacji Jezuitów za panowania Elżbiety aż po powstania jakobickie w Szkocji z lat 1715, 1718 i 1745, wspierane przez Francję i Hiszpanię, zmierzające do osadzenia na tronie brytyjskim kolejnych pretendentów z dynastii Stuartów. Blackstone pisze tak: jeśli nastanie kiedyś czas, a może i nie jest on odległy, kiedy to wszelkie obawy przed [jakobickim] pretendentem znikną, a władza i wpływy papieża staną się słabe, niedorzeczne i nędzne nie tylko w Anglii, ale i w każdym z królestw Europy, z pewnością nie będzie nieodpowiednim by zrewidować i osłabić te restrykcyjne rozporządzenia (1893: 325). To bardzo reprezentatywna wypowiedź dla ducha tamtego czasu i dla katolikożerczej retoryki torysowskiej. O czym to świadczy? Z jednej strony, widać w niej sporo politycznej mitomanii, która przypisuje papiestwu wyłącznie złe intencje i fantastyczną wprost potęgę. Prowadziła ona, w czasach wojen z republikańską Francją, do absurdalnej sytuacji, gdy torysowska propaganda rządowa stawiała w jednym szeregu jakobinów i jakobitów wojujący ateizm i zbrojny katolicyzm. Już biorąc pod uwagę sam fakt, że wyprawę Wilhelma Orańskiego poparł papież, na ironię losu zakrawa, że dla obrony zdobyczy Chwalebnej Rewolucji ustanawiano prawa przeciw papistom. Nie da się jednak zaprzeczyć, że wrażenie, jakie wywarła na Anglikach katolicka próba wysadzenia Parlamentu w 1605 roku, musiało być trudne do zatarcia. Tym bardziej, że systematyczne łączenie sprawy jakobickiej z katolicyzmem wcale nie służyło tolerancji religijnej. Z drugiej strony, wypowiedź Blackstone a świadczy ewidentnie, że Penal Laws nie miały służyć religijnemu ujednoliceniu. Nawet zwolennicy tych ustaw uznawali je raczej za instrument przeciw próbom obalenia ustroju, a nie przeciw katolikom jako innowiercom. Był to instrument wymierzony w historycznego wroga politycznego nie zaś religijnego. Gdy mowa o Declaration of Indulgence, trzeba pamiętać, że katolicyzm był w owym czasie uznawany za groźną wobec systemu ideologię sprzyjającą stawianiu monarchy ponad prawem oraz infiltrowaniu państwa przez rzeczników obcych mocarstw. Trudno się dziwić, że próba odgórnej legalizacji takiej doktryny została uznana za zdradę. Byłoby to uznanie praw przeciw papistom za angielski odpowiednik Artykułu 13 naszej Konstytucji. Bardziej właściwe byłoby uznanie praw przeciw papistom, za ówczesny, angielski odpowiednik Artykułu 13 naszej Konstytucji artykułu, zakazującego propagowania nazizmu, faszyzmu i komunizmu jako ideologii odwołujących się do przemocy jako narzędzia zdobycia władzy. Nie przyrównując oczywiście katolicyzmu do komunizmu, analogię tę uznałbym za tym bardziej trafną, że i w polskim przypadku przejawianie się tych antysystemowych (antyliberalnych) przekonań jest de facto tolerowane w bardzo wielu niszach debaty publicznej. Szczególnie godne uwagi jest to, że w wypowiedzi Blackstone a wzorowego reprezentanta epoki widać wyraźnie, iż punktem odniesienia są dla niego tolerancja i wolność religijna nie ma tu mowy o naprostowywaniu błądzących w wierze. Właśnie mając na względzie bardzo typowe dla Anglików i niezwykle uciążliwe dla badaczy ich historii rozchodzenie się prawa pisanego i jego praktyki (law in books i law in action) można z czystym sumieniem powiedzieć, że już w XVIII wieku Anglia nie była państwem konfesyjnym, mimo wyraźnych pozorów takiego stanu rzeczy. Właśnie w tym sensie pisałem o narodzinach liberalnego konsensu, który w ciągu tego stulecia był corocznie potwierdzany przez akty parlamentu i praktykę sądową, co czyniło go jeszcze bardziej obowiązującym, niż gdyby był tylko martwą literą prawa (jak choćby bardzo liberalna Konstytucja PRL). Zapewne z myślą o tego typu fenomenach systemu prawnego Herbert L. A. Hart tak wiele uwagi poświęcał praktycystycznej teorii obowiązywania normy (1998: 83-85). 291

3 292 Nie jest tak, że prawo zakazuje królowej powołania na urząd premiera kogo tylko by sobie zażyczyła. Wszystko to oczywiście wynika ze specyficznego charakteru brytyjskiej konstytucji. Powszechnie wiadomo, że ma ona charakter materialny nie jest zawartą w pojedynczym dokumencie o ponadustawowej randze, ani nawet nie jest w całości spisana. Ale konstytucja ta ma jeszcze jedną cechę unikalną, która jest dość trudna do ogarnięcia dla kogoś wychowanego w naszej tradycji prawnej. Konstytucja brytyjska w swojej zasadniczej części nie ma nawet charakteru normatywnego nie składa się z reguł prawnych zaopatrzonych w sankcje. W Wielkiej Brytanii wcale nie jest tak, że prawo zakazuje królowej powołania na urząd premiera, kogo tylko by sobie zażyczyła. Gdyby to zrobiła postąpiłaby niekonstytucyjnie, ale nie złamałaby żadnego prawa! Wzbudziłaby tym czynem zdumienie, które przeszłoby najpierw w powszechne oburzenie, a potem zamieniło się w bojkot i sceptyczne powątpiewanie czy ta faktyczna próba zmiany konstytucji przetrwa w praktyce ale czyn ten nie byłoby ipso facto nieważny. Jak pisał A. V. Diecey, w Anglii to, co nazywamy zasadami konstytucyi, jest szeregiem indukcyjnych wniosków lub uogólnień z praktyki (1908: 126). Słowem, konstytucja UK jest faktem, a nie powinnością. Ten aspekt ustroju angielskiego swoją drogą uważam za stanowiący o pewnej jego wyższości nad podejściem kontynentalnym. Anglicy od siebie samych wymagają by swoje zasady ustrojowe systematycznie potwierdzali czynem, co sprawia, że są one żywe i dobrze zakorzenione w umysłach zarówno elit, jak i społeczeństwa. W przypadku Penal Laws Parlament na przestrzeni niemal całego XVIII wieku, co roku potwierdzał czynem (aktami indemnizacyjnymi), że zasada tolerancji religijnej jest w Anglii obowiązująca w praktyce (choć nie na papierze). Sądy w większości czyniły to od samej Ugody Rewolucyjnej. Ów rytualność utwierdzania się w swoich zasadach nadaje ich polityce i prawu wyraźny rys teatralności przedstawień edukacyjnych, mających wciąż i wciąż przypominać obywatelom i rządzącym o korzeniach tych zasad, o których istocie łatwo możemy zapomnieć, uznając je za oczywiste niczym powietrze. Czy jestem zarażony wigowszczyzną? Na zarzut, dotyczący moich wigowskich inspiracji, odpowiedzieć mogę z wypiętą piersią: guilty as charged! Podstawowe zastrzeżenie wobec wigowszczyzny (whiggishness) sformułowane przez Herberta Butterfielda (1931) polega na tym, że podchodzi ona do przeszłości z punktu widzenia współczesności, co ma skutkować teleologicznym postrzeganiem dziejów jako postępu wolności, a w jest rzeczywistości zwykłym uprzedzeniem w ocenie stron sporów politycznych i religijnych. Z tej perspektywy katolicy stali po stronie zła (absolutyzmu monarszego), protestanci zaś dobra (parlamentaryzmu i wolności politycznych). Niestety, przynajmniej w Anglii, korelacja ta jest faktem, niezależnie od tego, czy jest ona rezultatem zwykłego historycznego zbiegu okoliczności, czy też związkiem przyczynowym, jakby twierdził choćby Monteskiusz, wskazując na związki tych religii z różnymi typami ustrojów. Jakub II zasługuje na potępienie nie dlatego, że wyznawał nieprawomyślną religię, ale dlatego, że faktycznie był absolutystą nieczułym na wolnościowe tradycje swojego kraju i używał religii jako karty przetargowej w grze o władzę. Faktem jest również, że protestanckowigowski parlamentaryzm był realnym postępem wolności indywidualnych i obywatelskich jeśli nie od razu w 1689 roku, to na pewno w ciągu XVII wieku, nie zaś ich regresem lub próbą utrzymania status quo tylko au rebours. Jestem zdania, że pisarstwo George a Macaulaya Trevelyana i jego ogólna interpretacja losów Anglii bronią się same. Oczywiście, rzetelny historyk musi skrupulatnie przyglądać się najróżniejszym szczegółom, wybitny historyk musi być jednak też jak impresjonistyczny malarz, który potrafi je we Na zarzut, dotyczący moich wigowskich inspiracji, odpowiedzieć mogę z wypiętą piersią: guilty as charged! właściwych proporcjach połączyć, by stworzyć prawdziwy obraz całości. Czasem jakiś szczegół może przesłaniać ten obraz. Jednak odkrycie takich detali, często kompromitujących domniemanych bohaterów, nie musi wcale prowadzić do zanegowania generalnego poglądu. Fakt, że amerykańską Deklarację Niepodległości napisano na kradzionym papierze wcale nie czyni z USA kraju złodziei. Chciałbym skłonić mojego polemistę, by w ocenie ładu polityczno-prawnego XVII i XVIII-wiecznej Anglii brał pod uwagę pełen kontekst historyczny, który pozwala na właściwą ocenę znaczenia wskazanych przez niego faktów. Czy trafnie oceniam Chwalebną Rewolucję? Po tym wprowadzeniu chciałbym odnieść się do zarzutu (1), że fałszywie oceniłem historyczną rolę Chwalebnej Rewolucji pisząc, iż porzucała ona fundamentalistyczne podejście do religii. Nigdy nie miałem na myśli tego, że wygasła żarliwość debat religijnych i politycznych. Pisząc o ekstremizmie przekonań religijnych i ich płomiennej pasji miałem raczej na myśli taką postawę, która miast zagrzewać atmosferę dyskusji, tęskni za swędem palonego mięsa. Chodzi mi o pasję cromwellowskich purytanów, którzy przekonani byli, że wykonują misję od Boga, i których najmniejszą ze zbrodni było zakazanie Świąt Bożego Narodzenia. Jak najbardziej słuszna jest uwaga Piotra Musiewicza, że pod pewnymi względami Chwalebną Rewolucję można nawet uznać [ ] za [ ] ruch reakcyjny (2010: 286), choć oczywiście nie w tym sensie, żeby ją nazwać antyliberalną. Jak zauważa Hannah Arendt, wszystkie najsłynniejsze rewolucje z amerykańską, a nawet i francuską włącznie, rozpoczynały się jako ruchy zmierzające do przywrócenia dawnych swobód. Sugeruje to sama etymologia słowa rewolucja, które oznacza powrót do początku. Paradoksem jest prawidłowość, że rewolucje poniekąd wbrew intencjom swoich inicjatorów prowadziły do zaprowadzenia nowego ładu, co sprawiło, że słowo rewolucja nabrało odwrotnego znaczenia (Arendt 2003). Inną sprawą jest to, w obronie jakiej tradycji występowali przeciwnicy Jakuba II. Z repliki Piotra Musiewicza można odnieść wrażenie, że cała Chwalebna Rewolucja sprowadza się do walki o pozycję Kościoła anglikańskiego i o wpływy katolicyzmu. Cała ta rewolucja miała być próbą obrony państwa konfesyjnego przed próbami rekatolicyzacji pod pozorem zaprowadzania tolerancji religijnej. Patrząc z takiego punktu widzenia rzeczywiście trudno dostrzec jakąś zasadniczą zmianę, którą miałyby wprowadzić lata Niestety, taką interpretację trudno uznać za trafioną. W całej tej zawierusze nie chodziło wcale o ustrój religijny Anglii, lecz o jej ustrój polityczny, i nie o rekatolicyzację czy protestantyzację, lecz o geopolitykę o to, czy Anglia w wojnie Francji i Niderlandów opowie się za Ludwikiem XIV czy za Wilhelmem 293

4 294 Orańskim. Nie chodzi mi oczywiście o to, że kwestie wyznaniowe nie były w tej grze istotne wprost przeciwnie ale o to, że miały one charakter wtórny, wręcz instrumentalny. Wyraźnym dowodem, że w Chwalebnej Rewolucji chodziło tak naprawdę o czystą politykę jest fakt, że sam papież poparł koalicję protestancką i wyprawę Wilhelma Orańskiego do Anglii przeciwko Ludwikowi XIV. W całym sporze religia nabrała charakteru zgoła doczesnego. Wolność głoszenia idei Przejdę teraz do zarzutów (4) i (5). Wigowszczyznie stawia się zarzut przykładania współczesnej miary do postaci i czynów z zamierzchłej historii. Trudno oprzeć się wrażeniu, że Piotr Musiewicz twierdząc, iż nowy konsens nie mógł [ ] się oprzeć na wolności idei, ponieważ nie mógł się oprzeć na czymś, czego nie było (2010: 287) czyni dokładnie to samo. Albo rozumuje on zero-jedynkowo i chodzi mu o to, że wszelka dyskryminacja jest zaprzeczeniem istnienia wolności słowa w ogóle albo, co bardziej prawdopodobne, za punkt odniesienia bierze współczesny stan wolności słowa. W obu wypadkach, jego kryteria nie mają waloru operacyjności, szczególnie w formułowaniu sądów historycznych. W wypadku pierwszym musielibyśmy z pełnym przekonaniem stwierdzić, że i dziś wolności słowa nie ma właściwie nigdzie na świecie choćby w Polsce, gdzie niweczy ją Artykuł 13 naszej Konstytucji; w drugim musielibyśmy narazić się na zarzut czegoś na kształt wigowszczyzny. Podobnie, trudno zgodzić się opinią, że to dopiero ten przeskok [reformy wigowskie z lat M. Z.-J.] kładł liberalny fundament dla polityki, z kiełkującą dopiero wolnością słowa (Musiewicz 2010: 288), szczególnie gdy pomyśli się o burzliwości XVIII-wiecznych debat politycznych. Ustawodawstwo to postrzegałbym jako początek całego etapu demokratyzacji ustroju angielskiego, ciągnącego się w zasadzie przez cały XIX wiek, a wieńczącego proces zakorzeniania liberalizmu politycznego, który z różnych przyczyn dokonać sie mógł dopiero po wojnach napoleońskich. Sam liberalizm polityczny ewidentnie zaczął się rozwijać dużo wcześniej. W rozważaniu tezy o przełomowym charakterze Chwalebnej Rewolucji musimy brać pod uwagę historyczny kontekst i sytuację w danym czasie. Z tego właśnie względu zawieszenie i dyskryminacja Sachaverella nie jest dowodem przeczącym istnieniu wolności słowa w XVII-wiecznej Anglii (Musiewicz 2010: 287). Poddano go procedurze impeachmentu i uwaga zawieszono w wykonywaniu posługi duchownego na trzy lata. Przypominam: Henryk Schaverell był duchownym kościoła państwowego, który w swoich kazaniach z pozycji torysowskiej i jakobickiej krytykował konsens Chwalebnej Rewolucji i szkalował członków wigowskiego rządu, za co w 1710 roku, jako de iure urzędnika korony, poddano go procedurze impeachmentu i uwaga zawieszono w wykonywaniu posługi duchownego na trzy lata. Represje te stanowiły kompromitację wigowskiego rządu w oczach opinii publicznej i dały pretekst królowej Annie do wyniesienia torysów do funkcji ministerialnych. Mniej więcej w tym samym czasie (w 1717 roku), po drugiej stronie kanału La Manche niejaki Franciszek-Maria Arouet, znany później jako Wolter, został bez sądu i bez postawienia zarzutów uwięziony w Bastylii na dwa lata, z powodu podejrzenia, że był autorem broszury oczerniającej regenta Filipa Orleańskiego. Żaden członek egzekutywy nie stracił stanowiska, wszelkie protesty opinii publicznej byłyby bezużyteczne 3. Sama biografia Woltera wiele mówi o wolności słowa w XVIII wieku. Przez całe swoje życie podróżował on po różnych krajach Europy, gdzieniegdzie flirtując z władzą, jednak w końcu zawsze popadał z nią w konflikt. To Wielka Brytania była jedynym krajem, który był dla niego azylem. Anglia oczywiście nie była ideałem. Zdarzały się okresy regresu wolności obywatelskich szczególnie w pierwszych latach panowania Jerzego III i Rewolucji Francuskiej lecz uznać je należy raczej za reakcję establishmentu i społeczeństwa na poważne zagrożenia dla suwerenności. Rzecz jasna, w kwestii tolerancji religijnej i wolności słowa w XVIII wieku wzorem były Stany Zjednoczone, ale co znamienne i dla tego państwa również Chwalebna Rewolucja była pozytywnym punktem odniesienia. Pamiętać należy, że mimo pozostawienia w mocy pewnych instrumentów cenzury represyjnej, zniesienie prewencyjnej cenzury prasy nastąpiło w Anglii już w 1694 roku, podczas gdy na przykład we Francji licencjonowanie publikacji poszerzano systematycznie od XVII wieku aż do drugiej połowy XIX wieku. Mówiąc o wolności słowa w tamtym czasie w Anglii, myślałem o ogromnej różnorodności poglądów reprezentowanych przez rozliczne wydawnictwa i wszechobecne stowarzyszenia. Anglicy już w pierwszej połowie XVIII wieku szczycili się swoją wolnością słowa stawiając swój ustrój nad tradycyjnie despotyczną Francją. Swobodną debatę za oczywistą i niezbędną dla prowadzenia właściwej polityki uznawali zarówno XVIII-wieczni wigowie, jak i torysi. Sam fakt, że się nią szczycili świadczy, że uznawali ją za zasadę naczelną swojego ustroju, nawet jeśli okazjonalnie łamali ją pod pretekstem obrony racji stanu. Narodziny liberalnego konsensu? Wypadłoby się także odnieść do krytyki mojego rzekomo śmiałego twierdzenia, że w latach narodził się liberalizm polityczny. Do takiego twierdzenia upoważniałaby mnie już sama data wydania Dwóch traktatów o rządzie Johna Locke a (1690 rok) wedle słów samego autora, dzieła konceptualizującego zdobycze Chwalebnej Rewolucji (Locke 1824: 209). Oczywiście jednak, i w tym wypadku można kwestionować związek miedzy teorią a praktyką 4. Zanim przystąpię do zgłębiania sprawy muszę wyjaśnić dwie rzeczy. Po pierwsze, pojęcie liberalizmu politycznego rozumiem w sposób ścisły, czyli jako równość praw gwarantujących indywidualne swobody wobec państwa (wolności negatywnych). Pojęcie to różni się od demokracji, czyli równości praw politycznych (wolności pozytywnych). Po wtóre, wcale nie wyobrażałem sobie narodzin liberalnego konsensu jako gwałtownego nastania w pełni ukształtowanego i zabezpieczonego de iure i de facto ustroju wolności słowa i wyznania. Jego narodziny postrzegam raczej jako wyraźne przełamanie doktrynerskiego myślenia i początek przekształcania świadomości społecznej. Miałem na myśli coś na kształt momentu zwrotnego, po którym można obserwować pogłębianie i proliferację idei liberalnych. Oczywiście, prawna dyskryminacja dysydentów religijnych i politycznych w Anglii nawet tylko w symbolicznym wymiarze jest z perspektywy współczesnego zmysłu sprawiedliwości i praw człowieka skandalem, ale biorąc pod uwagę wszystkie okoliczności i atmosferę tamtych czasów, trudno nie docenić tego, co działo się w rozdzieranej do niedawna wojnami religijnymi Anglii. Utrzymując, że w 1689 roku narodził się liberalizm polityczny, nie twierdzę, że był on już od razu dojrzały i miał od pierwszego momentu rozpoznawalną dla nas formę. Metaforę narodzin liberalizmu polecałbym traktować nieco bardziej dosłownie, jako proces rozwoju i dojrzewania. Rzecz w tym, że w procesie tym widać wyraź- 295

5 296 ną ciągłość, przerywaną tylko okresami regresu. Pojedyncze wypadki ograniczania wolności słowa nie przeczą temu ogólnemu trendowi. Analogicznie, jestem w stanie zrozumieć niechętną postawę Amerykanów wobec komunizmu (maccartyzm, egzekucja Rosenbergów) w kontekście apogeum zimnej wojny i faktycznej infiltracji struktur państwa przez agentów radzieckich. To zaprzeczenie ideałom wolności nie uzasadnia jednak moim zdaniem stawiania USA w jednym szeregu z ZSRR, ani uznawania tego pierwszego za państwo opresyjne w ścisłym tego słowa znaczeniu. Przy tej okazji chciałbym poszerzyć moją ocenę Chwalebnej Rewolucji i uznać ją za właściwy moment narodzin liberalnej demokracji. Od początku XVIII wieku zaczęto na Anglię spoglądać jako na szczególnie imponujący eksperyment polityczny parlamentarną monarchię, realizującą zasady ustrojowe, które do tej pory uznawano za stosowne tylko dla małych republik. Teraz zasady te stały się atrybutem europejskiego mocarstwa czego dowodem były spektakularne zwycięstwa armii Johna Churchilla. Nowa parlamentarno-monarchiczna Anglia wyśmienicie radziła sobie w wojnie o sukcesję hiszpańską ( ), zarówno organizacyjnie, jak i politycznie, najzupełniej wbrew doświadczeniom państw, takich jak Rzeczpospolita, dla których ustrój mieszany był przyczyną politycznej impotencji. To właśnie Chwalebną Rewolucją uznać należy za moment narodzin i rozsławienia na całą Europę nowoczesnej odmiany kontraktualizmu idei suwerenności ludu objawiającej się nie tylko w hipotetycznej pierwotnej umowie społecznej, fundującej społeczeństwo czy władzę polityczną. Od tej pory zaczęto myśleć o umowie jako o czymś współczesnym, codziennym i aktualnym, a nie jak o jakimś micie założycielskim. Rewolucja ta choćby tylko w oczach jej XVIII-wiecznych interpretatorów dokonała czegoś bezprecedensowego. Wbrew (nie całkiem słusznie) przypisywanemu Burke owi stanowisku, a raczej w duchu Paine a, utrwaliła w Anglikach przekonanie o nieodłączności pewnego rodzaju demokratycznej legitymacji aktualnie panującej władzy, nie tylko na zasadzie jednorazowego, pierwotnego przyzwolenia na dany ustrój, ale ciągłej kontroli i społecznego przyzwolenia na prowadzenie takiej a nie innej polityki. Wraz z bujnym rozkwitem debaty publicznej w XVIII wieku za sprawą upowszechniania prasy i mnożenia się różnorodnych stowarzyszeń politycznych narodziła się autonomiczna sfera opinii publicznej, która mimo formalnego braku władzy zaczęła wywierać stały wpływ na poczynania rządzących. Zdaniem Charlesa Taylora, właśnie wtedy wykształciła się sfera publiczna, czyli wspólna przestrzeń debaty o krajowej i światowej polityce rządu (Taylor 2010: , zob. Zabdyr-Jamróz 2010). Wracając do kwestii wolności słowa bez niej zaistnienie sfery publicznej byłoby niepodobieństwem. Krzywdzący liberalny konsens Piotr Musiewicz wieńczy swą polemikę gorzkimi słowami, że liberalizm krzywdzi zwolenników wartości, ponieważ wyklucza wartości ze sporu politycznego i na dodatek nie jest łaskaw się do tej perfidii przyznać. Śpieszę z wyjaśnieniem. Twierdząc, że liberalizm polityczny polega na tym, by nie krzywdzić innych, miałem na myśli krzywdę nieco większą, niż subiektywne poczucie niezadowolenia z tego, że debatuje się nie o tym, co ważne. Chodziło mi o niezabijanie w imię wartości od życia ważniejszych. Chciałem jedynie zwrócić uwagę, że liberalizm polityczny sensu stricto, taki, jaki w mojej opinii narodził się u zarania XVIII wieku, niezależnie od tego, jak to pojecie rozumie się dzisiaj, polega nie na rezygnacji ze sporów o wartości wyższe, ale po prostu tylko i aż na rezygnacji z użycia przemocy w rozstrzyganiu sporów o wartości wyższe. Być może rzeczywiście mieliśmy do czynienia z jakiegoś rodzaju społecznym efektem domina być może ten wczesny liberalny krok doprowadził w konsekwencji do współczesnego wyjałowienia debaty publicznej z kwestii fundamentalnych: Boga, grzechu, zbawienia, idealnego ładu społecznego. Jeśli jednak miałbym wybierać, to wybrałbym raczej liberalizm razem z jego współczesnymi odmianami, uznawanymi bądź za dekadenckie, bądź za opresyjne. Przypisy 1. Autor pisał tam o pewnym narodzie, osiadłym na północy, zamieszkującym wielką wyspę i posiadającym rozległy handel : Gdyby wśród różnych religii znalazła się jedna, którą starałoby się wprowadzić drogą przemocny, znienawidzono by ją [ ]. Prawa przeciw tym, którzy by wyznawali tę religię, nie byłyby krwawe, wolność bowiem nie zna tego rodzaju kar; ale byłyby tak ciężkie, że czyniłyby wszystko zło, jakie można zadać na zimno (Monteskiusz 2003: 296). 2. Doskonałym przykładem tego podejścia jest unikanie stawiania oskarżenia o zdradę stanu (high treason). Przestępstwo to, w wypadku uznania winy, na mocy prawa obowiązującego od 1351 do 1998 (sic!) automatycznie karane było śmiercią. W połowie XIX wieku uznano jednak, że w większości przypadków kara ta jest zbyt sroga, więc wprowadzono kategorię zbrodni zdrady (treason felony) przestępstwa karanego maksymalnie dożywociem. 3. Albert Dicey (1945: ) opisuje, jak analogiczny przypadek przebiegłby w ówczesnej Anglii. 4. Peter Laslett (1956) argumentuje, że dzieło to napisane zostało w większej części o całą dekadę przed Chwalebną Rewolucją, raczej na potrzeby walczącego ze Stuartami stronnictwa ekskluzjonistów z mecenasem Locke a, lordem Shaftesbury na czele. Co dalej? Kto by przypuszczał, że rewolucja sprzed kilkuset lat może wywoływać takie emocje! Piotr Musiewicz szykuje odpowiedź na odpowiedź Michała Zabdyr-Jamroza. Wytrzymajcie cierpliwie do kolejnej teki. 297

FORUM DEBATY PUBLICZNEJ SPRAWNE I SŁUŻEBNE PAŃSTWO VII SEMINARIUM EKSPERCKIE SYSTEM STANOWIENIA PRAWA SYSTEM ŹRÓDEŁ PRAWA

FORUM DEBATY PUBLICZNEJ SPRAWNE I SŁUŻEBNE PAŃSTWO VII SEMINARIUM EKSPERCKIE SYSTEM STANOWIENIA PRAWA SYSTEM ŹRÓDEŁ PRAWA FORUM DEBATY PUBLICZNEJ SPRAWNE I SŁUŻEBNE PAŃSTWO VII SEMINARIUM EKSPERCKIE SYSTEM STANOWIENIA PRAWA SYSTEM ŹRÓDEŁ PRAWA Prof. zw. dr hab. Piotr Winczorek Prof. UW dr hab. Tomasz Stawecki System źródeł

Bardziej szczegółowo

HISTORIA KLASA II GIMNAZJUM SZKOŁY BENEDYKTA

HISTORIA KLASA II GIMNAZJUM SZKOŁY BENEDYKTA 2016-09-01 HISTORIA KLASA II GIMNAZJUM SZKOŁY BENEDYKTA Cele kształcenia wymagania ogólne I. Chronologia historyczna. Uczeń sytuuje wydarzenia, zjawiska i procesy historyczne w czasie oraz porządkuje je

Bardziej szczegółowo

PETYCJA O OCHRONĘ PAŃSTWA PRAWNEGO

PETYCJA O OCHRONĘ PAŃSTWA PRAWNEGO Warszawa, 09.11.2015 Szanowna Pani Elżbieta Bieńkowska Unijna Komisarz ds. rynku wewnętrznego i usług, przemysłu oraz małych i średnich przedsiębiorstw. PETYCJA O OCHRONĘ PAŃSTWA PRAWNEGO Działając w imieniu

Bardziej szczegółowo

Wady i zalety starego i nowego systemu

Wady i zalety starego i nowego systemu TNS 014 K.08/14 Informacja o badaniu Jedni twierdzą, że za komuny było lepiej", inni wręcz przeciwnie mówią, że nigdy nie było tak dobrze, jak teraz. Co denerwowało nas w poprzednim systemie, a co denerwuje

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI Numer zadania Wymagania ogólne (z podstawy programowej) 1. II. Analiza

Bardziej szczegółowo

Warszawa, maj 2009 BS/80/2009 WYBORY Z 4 CZERWCA 1989 Z PERSPEKTYWY DWUDZIESTU LAT

Warszawa, maj 2009 BS/80/2009 WYBORY Z 4 CZERWCA 1989 Z PERSPEKTYWY DWUDZIESTU LAT Warszawa, maj 2009 BS/80/2009 WYBORY Z 4 CZERWCA 1989 Z PERSPEKTYWY DWUDZIESTU LAT Dwie dekady po wyborach 4 czerwca 1989 roku coraz mniej osób co oczywiste jest w stanie przywołać atmosferę tamtych dni

Bardziej szczegółowo

MODELE USTROJOWE PAŃSTW DEMOKRATYCZNYCH

MODELE USTROJOWE PAŃSTW DEMOKRATYCZNYCH MODELE USTROJOWE PAŃSTW DEMOKRATYCZNYCH S. PREZYDENCKI Ogólna charakterystyka: Rozdzielczość i względna równość kompetencji władzy ustawodawczej i wykonawczej Władza wykonawcza prezydent Władza ustawodawcza

Bardziej szczegółowo

KONSTYTUCJA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ z dnia 2 kwietnia 1997 r. (wyciąg)

KONSTYTUCJA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ z dnia 2 kwietnia 1997 r. (wyciąg) KONSTYTUCJA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ z dnia 2 kwietnia 1997 r. (wyciąg) W trosce o byt i przyszłość naszej Ojczyzny, odzyskawszy w 1989 roku możliwość suwerennego i demokratycznego stanowienia o Jej losie,

Bardziej szczegółowo

BADANIE DIAGNOSTYCZNE

BADANIE DIAGNOSTYCZNE Centralna Komisja Egzaminacyjna BADANIE DIAGNOSTYCZNE W ROKU SZKOLNYM 2011/2012 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI GRUDZIEŃ 2011 Numer zadania 1. 2.

Bardziej szczegółowo

Spis treści Wykaz skrótów Wykaz literatury Wykaz orzecznictwa Inne źródła i opracowania Wykaz aktów prawnych Wstęp

Spis treści Wykaz skrótów Wykaz literatury Wykaz orzecznictwa Inne źródła i opracowania Wykaz aktów prawnych Wstęp Wykaz skrótów... Wykaz literatury... Wykaz orzecznictwa... Inne źródła i opracowania... Wykaz aktów prawnych... Wstęp... XIII XV XXIX XXXIX Rozdział I. Zagadnienia wprowadzające... 1 1. Znaczenie problematyki

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

KONSTYTUCYJNY SYSTEM ORGANÓW PAŃSTWOWYCH RED. EWA GDULEWICZ

KONSTYTUCYJNY SYSTEM ORGANÓW PAŃSTWOWYCH RED. EWA GDULEWICZ KONSTYTUCYJNY SYSTEM ORGANÓW PAŃSTWOWYCH RED. EWA GDULEWICZ PRZEDMOWA ROZDZIAŁ I. ZMIANY USTROJU POLITYCZNEGO POLSKI W LATACH 1944-1997 1. Pojęcie ustroju politycznego i jego periodyzacja 2. Okres Krajowej

Bardziej szczegółowo

Europa po kongresie wiedeńskim

Europa po kongresie wiedeńskim Europa po kongresie wiedeńskim 1. Przeciwnicy ładu wiedeńskiego Kongres ma przywrócić często to co było znienawidzone (ustrój feudalny) Arystokracja wraca do władzy mniejsze wpływy bogatego mieszczaństwa

Bardziej szczegółowo

PRÓBNY EGZAMIN GIMNAZJALNY Z NOWĄ ERĄ 2016/2017 HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE

PRÓBNY EGZAMIN GIMNAZJALNY Z NOWĄ ERĄ 2016/2017 HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE PRÓBNY EGZAMIN GIMNAZJALNY Z NOWĄ ERĄ 2016/2017 HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE ZASADY OCENIANIA ROZWIĄZAŃ ZADAŃ Copyright by Nowa Era Sp. z o.o. Zadanie 1. (0 1) 6. Dziedzictwo antyku. Uczeń: 1) charakteryzuje

Bardziej szczegółowo

5/12/2015 WŁADZA I POLITYKA WŁADZA I POLITYKA PAŃSTWO

5/12/2015 WŁADZA I POLITYKA WŁADZA I POLITYKA PAŃSTWO WŁADZA I POLITYKA dr Agnieszka Kacprzak WŁADZA I POLITYKA WŁADZA zdolność jednostek lub grup do osiągania własnych celów lub realizowania własnych interesów, nawet wobec sprzeciwu innych POLITYKA środki

Bardziej szczegółowo

Pan. Donald Tusk. W związku z licznymi wątpliwościami jakie wywołała informacja o planowanym na

Pan. Donald Tusk. W związku z licznymi wątpliwościami jakie wywołała informacja o planowanym na Pan Donald Tusk Prezes Rady Ministrów Aleje Ujazdowskie 1/3 00-071 Warszawa W związku z licznymi wątpliwościami jakie wywołała informacja o planowanym na dzień 26 stycznia 2012 r. podpisaniu przez Polskę

Bardziej szczegółowo

Zastępca Szefa. Kancelarii Sejmu RP

Zastępca Szefa. Kancelarii Sejmu RP Do druku nr 166 WICEPREZES NACZELNEJ RADY ADWOKACKIEJ Jacek Trela Warszawa, dnia 18 stycznia 2015 r. Pan Adam Podgórski Zastępca Szefa Kancelarii Sejmu RP Dot. GMS-WP-173-296115 NRA -12-SM -1.1.2016 W

Bardziej szczegółowo

Warszawa, kwiecień 2013 BS/48/2013 W JAKICH SPRAWACH POWINNA OBOWIĄZYWAĆ DYSCYPLINA W GŁOSOWANIU?

Warszawa, kwiecień 2013 BS/48/2013 W JAKICH SPRAWACH POWINNA OBOWIĄZYWAĆ DYSCYPLINA W GŁOSOWANIU? Warszawa, kwiecień 2013 BS/48/2013 W JAKICH SPRAWACH POWINNA OBOWIĄZYWAĆ DYSCYPLINA W GŁOSOWANIU? Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2013 roku Fundacja

Bardziej szczegółowo

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE ks. Artur Aleksiejuk Pojęcie praw człowieka Przez prawa człowieka rozumie się te prawa, które są bezpośrednio związane z naturą człowieka jako istoty rozumnej i wolnej (osoby)

Bardziej szczegółowo

Kalendarz roku szkolnego 2013/2014

Kalendarz roku szkolnego 2013/2014 Kalendarz roku szkolnego 2013/2014 Termin Wydarzenie 2 września2013 r. Rozpoczęcie roku szkolnego 2i 3 stycznia 2013 r. Dzień wolny po odpracowaniu w dniu 14 i 28 września 2013r. Grudzień 2013 Próbne egzaminy

Bardziej szczegółowo

KONSTYTUCJA FEDERACJI ROSYJSKIEJ A ROSYJSKA I EUROPEJSKA TRADYCJA KONSTYTUCYJNA

KONSTYTUCJA FEDERACJI ROSYJSKIEJ A ROSYJSKA I EUROPEJSKA TRADYCJA KONSTYTUCYJNA Ub Hamburg A/553552 Jerzy Kowalski KONSTYTUCJA FEDERACJI ROSYJSKIEJ A ROSYJSKA I EUROPEJSKA TRADYCJA KONSTYTUCYJNA Polskie Wydawnictwo Prawnicze Warszawa - Poznań 2009 Spis treści Wstęp 11 1. Zakres tematyczny

Bardziej szczegółowo

Immanuel Kant: Fragmenty dzieł Uzasadnienie metafizyki moralności

Immanuel Kant: Fragmenty dzieł Uzasadnienie metafizyki moralności Immanuel Kant: Fragmenty dzieł Uzasadnienie metafizyki moralności Rozdział II Pojęcie każdej istoty rozumnej, która dzięki wszystkim maksymom swej woli musi się uważać za powszechnie prawodawczą, by z

Bardziej szczegółowo

Ku wolności jako odpowiedzialności

Ku wolności jako odpowiedzialności Marcin Kilanowski Ku wolności jako odpowiedzialności Dewey, Rorty, Habermas o nowej jakości w demokracji Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika Toruń 2013 Spis treści Od Autora 11 Wstęp 13

Bardziej szczegółowo

W centrum uwagi Roczny plan pracy. Liczb a godzi n lekcyj nych. Punkt z NPP

W centrum uwagi Roczny plan pracy. Liczb a godzi n lekcyj nych. Punkt z NPP W centrum uwagi Roczny plan pracy Jednostka tematyczna 1. Życie zbiorowe i jego reguły 2. Socjalizacja i kontrola społeczna Zagadnienia Klasa II I. Społeczeństwo socjologia formy życia społecznego normy

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Jak przekonywać innych do swoich racji? Dr Witold Szumowski Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu 3 listopada 2014r. Plan dzisiejszych zajęć Istota przekonywania Wywieranie

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY W KLASIE II GIMNAZJUM

WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY W KLASIE II GIMNAZJUM WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY W KLASIE II GIMNAZJUM POZIOM WYMAGAŃ KONIECZNY ocena dopuszczająca zna pojęcia: kolonia, odkrycia geograficzne, renesans, odrodzenie, humanizm, reformacja, kontrreformacja,

Bardziej szczegółowo

Stan wojenny w świetle konstytucji SSN Antoni Górski, Przewodniczący Krajowej Rady Sądownictwa

Stan wojenny w świetle konstytucji SSN Antoni Górski, Przewodniczący Krajowej Rady Sądownictwa Stan wojenny w świetle konstytucji SSN Antoni Górski, Przewodniczący Krajowej Rady Sądownictwa Stan wojenny został nareszcie oceniony i osądzony w kategoriach prawno konstytucyjnych przez kompetentny organ

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Słowo wstępne 11

SPIS TREŚCI. Słowo wstępne 11 SPIS TREŚCI Słowo wstępne 11 I. POJĘCIE EUROPY ORAZ PERIODYZACJA JEJ DZIEJÓW 13 1. Etymologia słowa Europa" 13 2. Europa jako pojęcie geograficzne 14 3. Europa jako pojęcie historyczne i kulturowe 15 4.

Bardziej szczegółowo

PRZYKŁADOWE TEMATY / ZAGADNIENIA

PRZYKŁADOWE TEMATY / ZAGADNIENIA PRZYKŁADOWE TEMATY / ZAGADNIENIA 1. Rozwój idei demokratycznych w czasach starożytnych 2. Historyczno-doktrynalne źródła europejskich procesów integracyjnych 3. Platońska koncepcja państwa idealnego jako

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA NA EGZAMIN POPRAWKOWY

WYMAGANIA NA EGZAMIN POPRAWKOWY WYMAGANIA NA EGZAMIN POPRAWKOWY 1. Obywatelstwo polskie i unijne - wyjaśnia znaczenie terminów: obywatelstwo, społeczeństwo obywatelskie, - wymienia dwa podstawowe sposoby nabywania obywatelstwa (prawo

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Część I. Dawne państwo polskie (do 1795) Rozdział 1. Państwo patrymonialne (połowa X w. 1320)

Spis treści. Część I. Dawne państwo polskie (do 1795) Rozdział 1. Państwo patrymonialne (połowa X w. 1320) Spis treści Do Czytelnika 5 Część I Dawne państwo polskie (do 1795) Rozdział 1. Państwo patrymonialne (połowa X w. 1320) 1.1. Początki i rozwój państwa polskiego (do 1138). Rozbicie dzielnicowe i dążenia

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Kazimierz Klugiewicz

POSTANOWIENIE. SSN Kazimierz Klugiewicz Sygn. akt V KK 285/14 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 21 stycznia 2015 r. SSN Kazimierz Klugiewicz na posiedzeniu w trybie art. 535 3 k.p.k. po rozpoznaniu w Izbie Karnej w dniu 21 stycznia

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ. Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ. Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Lp. K_W01 K_W02 Nazwa Wydziału: Wydział Filozoficzny Nazwa kierunku

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN W TRZECIEJ KLASIE GIMNAZUM W ROKU SZKOLNYM 2014/2015

EGZAMIN W TRZECIEJ KLASIE GIMNAZUM W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 EGZAMIN W TRZECIEJ KLASIE GIMNAZUM W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 CZĘŚĆ 1. HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE ZASADY OCENIANIA ROZWIĄZAŃ ZADAŃ ARKUSZE: GH-H1, GH-H2, GH-H4, GH-H5, GH-H1U KWIECIEŃ 2015 Zadanie

Bardziej szczegółowo

Zmiana przekonań ograniczających. Opracowała Grażyna Gregorczyk

Zmiana przekonań ograniczających. Opracowała Grażyna Gregorczyk Zmiana przekonań ograniczających Opracowała Grażyna Gregorczyk Główny wpływ na nasze emocje mają nasze przekonania na temat zaistniałych faktów (np. przekonania na temat uprzedzenia do swojej osoby ze

Bardziej szczegółowo

Narodziny monarchii stanowej

Narodziny monarchii stanowej Narodziny monarchii stanowej 1. Przemiany społeczne Mimo władzy patrymonialne władca musiał liczyć się z możnymi Umowy lenne wiążą króla (seniora) z jego wasalami Wzajemna zależność i obowiązki X/XI w.

Bardziej szczegółowo

Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum

Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum Kryteria oceniania historia kl. I Ocena dopuszczająca. Poziom wymagań konieczny. - zna pojęcia źródło historyczne, era, zlokalizuje na

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIE O PRAWNEJ REGULACJI PRZERYWANIA CIĄŻY BS/139/2003 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, WRZESIEŃ 2003

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIE O PRAWNEJ REGULACJI PRZERYWANIA CIĄŻY BS/139/2003 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, WRZESIEŃ 2003 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Polsat Viasat History

Polsat Viasat History jesień2015 Polsat Viasat History Polsat Viasat History inspiruje widzów świeżym i nowoczesnym spojrzeniem na historię. Poprzez inteligentne, doskonale przygotowane programy, które prezentowane są przez

Bardziej szczegółowo

Prawo do nauczania religii Wprowadzenie Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej

Prawo do nauczania religii Wprowadzenie Konstytucja Rzeczpospolitej Polskiej Prawo do nauczania religii Wprowadzenie Nauczanie religii katolickiej w polskim systemie edukacji trwa już ponad 20 lat i zadomowiło się tam na dobre. Pomimo pojedynczych głosów krytyki religia w szkole

Bardziej szczegółowo

Tematy i zagadnienia programu nauczania wiedzy o społeczeństwie w klasie IV TE1, IV TE2, IV TK1, IV TK2, IV TR, IV TI zakres podstawowy.

Tematy i zagadnienia programu nauczania wiedzy o społeczeństwie w klasie IV TE1, IV TE2, IV TK1, IV TK2, IV TR, IV TI zakres podstawowy. Tematy i zagadnienia programu nauczania wiedzy o społeczeństwie w klasie IV TE1, IV TE2, IV TK1, IV TK2, IV TR, IV TI zakres podstawowy. Moduł dział - temat Lp. Zakres treści Lekcja organizacyjna 1. -

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp Rozdział III

Spis treści. Wstęp Rozdział III Spis treści Wstęp... 9 Rozdział I Wiadomości ogólne o konstytucji jako najważniejszym w państwie akcie prawnym... 13 1. Pojęcie, geneza i funkcje konstytucji... 13 2. Konstytucja ustawą zasadniczą państwa...

Bardziej szczegółowo

Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka. Janusz Korzeniowski

Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka. Janusz Korzeniowski Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka Opracowanie: Janusz Korzeniowski nauczyciel konsultant ds. edukacji obywatelskiej w Zachodniopomorskim Centrum Doskonalenia Nauczycieli 1 Spis slajdów Idea

Bardziej szczegółowo

Odpowiedzialność karna lekarza

Odpowiedzialność karna lekarza Sławomir Turkowski Odpowiedzialność karna lekarza Zakres i skuteczne ograniczenie odpowiedzialności karnej Warszawa 2012 2 Odpowiedzialność karna lekarza Zakres i skuteczne ograniczenie odpowiedzialności

Bardziej szczegółowo

TRZY GŁÓWNE PERSPEKTYWY FUNKCJONALIZM ROZWÓJ MYŚLI SOCJOLOGICZNEJ. WSPÓŁCZESNE PERSPEKTYWY SOCJOLOGICZNE FUNKCJONALIZM TEORIE KONFLIKTU

TRZY GŁÓWNE PERSPEKTYWY FUNKCJONALIZM ROZWÓJ MYŚLI SOCJOLOGICZNEJ. WSPÓŁCZESNE PERSPEKTYWY SOCJOLOGICZNE FUNKCJONALIZM TEORIE KONFLIKTU ROZWÓJ MYŚLI SOCJOLOGICZNEJ. WSPÓŁCZESNE PERSPEKTYWY SOCJOLOGICZNE dr Agnieszka Kacprzak TRZY GŁÓWNE PERSPEKTYWY Auguste Comte Emile Durkheim TEORIE KONFLIKTU Karol Marks INTERAKCJONIZM SYMBOLICZNY Max

Bardziej szczegółowo

Podstawy metodologiczne ekonomii

Podstawy metodologiczne ekonomii Jerzy Wilkin Wykład 2 Podstawy metodologiczne ekonomii Modele w ekonomii Rzeczywistość gospodarcza a jej teoretyczne odwzorowanie Model konstrukcja teoretyczna, będąca uproszczonym odwzorowaniem rzeczywistości

Bardziej szczegółowo

Zasada autonomii i wzajemnej niezależności oraz współdziałania między państwem a kościołami i innymi związkami wyznaniowymi

Zasada autonomii i wzajemnej niezależności oraz współdziałania między państwem a kościołami i innymi związkami wyznaniowymi SABINA ŁACH Zasada autonomii i wzajemnej niezależności oraz współdziałania między państwem a kościołami i innymi związkami wyznaniowymi Model relacji między państwem a kościołami i innymi związkami wyznaniowymi

Bardziej szczegółowo

Akademia Prawa. Zdzisław Muras. Podstawy prawa. 3. wydanie. C.H.Beck

Akademia Prawa. Zdzisław Muras. Podstawy prawa. 3. wydanie. C.H.Beck Akademia Prawa Zdzisław Muras Podstawy prawa 3 wydanie CHBeck AKADEMIA PRAWA Podstawy prawa W sprzedaży: S Gurgul PRAWO UPADŁOŚCIOWE I NAPRAWCZE, wyd 9 Duże Komentarze Becka K Flaga-Gieruszyńska PRAWO

Bardziej szczegółowo

Konwencja Stambulska KONWENCJA RADY EUROPY O ZAPOBIEGANIU I ZWALCZANIU PRZEMOCY WOBEC KOBIET I PRZEMOCY DOMOWEJ BEZPIECZNI OD STRACHU BEZPIECZNI OD

Konwencja Stambulska KONWENCJA RADY EUROPY O ZAPOBIEGANIU I ZWALCZANIU PRZEMOCY WOBEC KOBIET I PRZEMOCY DOMOWEJ BEZPIECZNI OD STRACHU BEZPIECZNI OD KONWENCJA RADY EUROPY O ZAPOBIEGANIU I ZWALCZANIU PRZEMOCY WOBEC KOBIET I PRZEMOCY DOMOWEJ Konwencja Stambulska BEZPIECZNI OD STRACHU BEZPIECZNI OD PRZEMOCY JAKI JEST CEL KONWENCJI? Konwencja Rady Europy

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Romualda Spyt

POSTANOWIENIE. SSN Romualda Spyt Sygn. akt III UK 95/10 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 21 września 2010 r. SSN Romualda Spyt w sprawie z odwołania P. W. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o odszkodowanie z tytułu

Bardziej szczegółowo

3 Religie Rola Rzymu Ośrodki kulturowe po upadku Rzymu 4 Schemat społeczeństwa Pojęcia

3 Religie Rola Rzymu Ośrodki kulturowe po upadku Rzymu 4 Schemat społeczeństwa Pojęcia Klasa I ZS Temat Lp. Zakres treści Lekcja organizacyjna 1 Program nauczania System oceniania Źródła wiedzy o przeszłości i teraźniejszości 2 Epoki historyczne Źródła historyczne Dziedzictwo antyku Kształtowanie

Bardziej szczegółowo

PRAWA DZIECKA. dziecko jako istota ludzka wymaga poszanowania jego tożsamości, godności prywatności;

PRAWA DZIECKA. dziecko jako istota ludzka wymaga poszanowania jego tożsamości, godności prywatności; PRAWA DZIECKA "Nie ma dzieci - są ludzie..." - Janusz Korczak Każdy człowiek ma swoje prawa, normy, które go chronią i pozwalają funkcjonować w społeczeństwie, państwie. Prawa mamy również my - dzieci,

Bardziej szczegółowo

Ustawa z dnia... 1) w art. 10 dotychczasową treść oznacza się art. 10 ust. 1 i dodaje się ustęp 2 w brzmieniu:

Ustawa z dnia... 1) w art. 10 dotychczasową treść oznacza się art. 10 ust. 1 i dodaje się ustęp 2 w brzmieniu: Ustawa z dnia... PROJEKT o zmianie ustawy z dnia 18 lutego 1994 roku o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Straży Granicznej, Biura Ochrony

Bardziej szczegółowo

Co to jest asertywność

Co to jest asertywność ASERTYWNOŚĆ Co to jest asertywność To umiejętność, dzięki której ludzie otwarcie wyrażają swoje myśli, preferencje, uczucia, przekonania, poglądy, wartości, bez odczuwania wewnętrznego dyskomfortu i nie

Bardziej szczegółowo

Wiedza o społeczeństwie zakres rozszerzony

Wiedza o społeczeństwie zakres rozszerzony Wiedza o społeczeństwie zakres rozszerzony Tematy i zagadnienia z WOS semestr trzeci( klasa II) Dział I. Społeczeństwo 1. Życie zbiorowe i jego reguły socjologia formy życia społecznego normy społeczne

Bardziej szczegółowo

Pierwsze konstytucje

Pierwsze konstytucje KONSTYTUCJA Konstytucja to akt prawny, określany także jako ustawa zasadnicza, która zazwyczaj ma najwyższą moc prawną w systemie źródeł prawa w państwie. W skład materii konstytucyjnej mogą wchodzić różne

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI Warszawa, październik 00 BS/0/00 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI CBOS, wspólnie z ośrodkami badania opinii społecznej z innych państw, uczestniczy w programie World Public Opinion. Jest to program

Bardziej szczegółowo

W ostatnim czasie zapadły dwa bardzo ważne wyroki w sprawie faktur VAT.

W ostatnim czasie zapadły dwa bardzo ważne wyroki w sprawie faktur VAT. W ostatnim czasie zapadły dwa bardzo ważne wyroki w sprawie faktur VAT. W ostatnim czasie zapadł wyrok w sprawie możliwości przechowywania kopii faktur VAT w formie elektronicznej na dysku komputerowym.

Bardziej szczegółowo

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Henryk Gradzik (przewodniczący) SSN Andrzej Ryński (sprawozdawca) SSN Józef Szewczyk

WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ. SSN Henryk Gradzik (przewodniczący) SSN Andrzej Ryński (sprawozdawca) SSN Józef Szewczyk Sygn. akt V KK 359/14 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 10 grudnia 2014 r. SSN Henryk Gradzik (przewodniczący) SSN Andrzej Ryński (sprawozdawca) SSN Józef Szewczyk

Bardziej szczegółowo

Dyrektor szkoły, a naciski zewnętrzne

Dyrektor szkoły, a naciski zewnętrzne 2.2.2. Dyrektor szkoły, a naciski zewnętrzne Niezwykle trudno mówić jest o wpływie dyrektora szkoły na funkcjonowanie i rozwój placówki bez zwrócenia uwagi na czynniki zewnętrzne. Uzależnienie od szefa

Bardziej szczegółowo

2/18/2016 ELEMENTY SOCJOLOGII CO TO JEST SOCJOLOGIA? GORĄCA SOCJOLOGIA A SOCJOLOGIA NAUKOWA

2/18/2016 ELEMENTY SOCJOLOGII CO TO JEST SOCJOLOGIA? GORĄCA SOCJOLOGIA A SOCJOLOGIA NAUKOWA ELEMENTY SOCJOLOGII dr Agnieszka Kacprzak CO TO JEST SOCJOLOGIA? socjologia (societas i logos nauka o społeczeństwie) Społeczeństwo jest to pewna liczba ludzi, którzy w określonych czasach i pod pewnymi

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału do historii w klasie III A

Rozkład materiału do historii w klasie III A Rozkład materiału do historii w klasie III A 1. Rządy Jana III Sobieskiego. S 1. Źródła kryzysu monarchii polskiej w II połowie XVII wieku - przypomnienie materiału z kl. II 2. Elekcja Jana III Sobieskiego

Bardziej szczegółowo

Warszawa, kwiecień 2013 BS/45/2013 CZY POLACY SKORZYSTAJĄ Z ODPISU PODATKOWEGO NA KOŚCIÓŁ?

Warszawa, kwiecień 2013 BS/45/2013 CZY POLACY SKORZYSTAJĄ Z ODPISU PODATKOWEGO NA KOŚCIÓŁ? Warszawa, kwiecień 2013 BS/45/2013 CZY POLACY SKORZYSTAJĄ Z ODPISU PODATKOWEGO NA KOŚCIÓŁ? Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2013 roku Fundacja Centrum

Bardziej szczegółowo

TRANSATLANTIC TRENDS POLAND

TRANSATLANTIC TRENDS POLAND TRANSATLANTIC TRENDS POLAND P.1 Czy uważa Pan(i), że dla przyszłości Polski będzie najlepiej, jeśli będziemy brali aktywny udział w sprawach światowych, czy też jeśli będziemy trzymali się od nich z daleka?

Bardziej szczegółowo

- o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego.

- o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego. SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ V kadencja Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Druk nr 581 Warszawa, 12 maja 2006 r. Pan Marek Jurek Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Na podstawie art. 118 ust.

Bardziej szczegółowo

przykładowym 2013 roku, nie więcej niż od 11,6% do 27,9% polskich obywateli. Należy przy tym wziąć pod uwagę to, że wskaźniki te z roku na rok maleją.

przykładowym 2013 roku, nie więcej niż od 11,6% do 27,9% polskich obywateli. Należy przy tym wziąć pod uwagę to, że wskaźniki te z roku na rok maleją. Kościół Katolicki często powtarza, że katolicy stanowią w Polsce około 90% społeczeństwa. Jak daleko posunięte jest to kłamstwo można zobaczyć nie tylko obserwując ludzi wokoło. Dowody na to podsuwa nawet

Bardziej szczegółowo

Tematy i zagadnienia z WOS zakres rozszerzony

Tematy i zagadnienia z WOS zakres rozszerzony Tematy i zagadnienia z WOS zakres rozszerzony semestr piąty ( klasa III) Dział I. PRAWO 1. Prawo i systemy prawne normy prawne i ich charakter koncepcje budowy normy prawnej źródła norm prawnych system

Bardziej szczegółowo

Wiedza o społeczeństwie, zakres rozszerzony Plan dydaktyczny, klasa 2d

Wiedza o społeczeństwie, zakres rozszerzony Plan dydaktyczny, klasa 2d Wiedza o społeczeństwie, zakres rozszerzony Plan dydaktyczny, klasa 2d Jednostka tematyczna 1. Życie zbiorowe i jego reguły 2. Socjalizacja i kontrola społeczna Zagadnienia I. Społeczeństwo socjologia

Bardziej szczegółowo

KOMUNIKATzBADAŃ. Jakiego prawa aborcyjnego oczekują Polacy? NR 144/2016 ISSN

KOMUNIKATzBADAŃ. Jakiego prawa aborcyjnego oczekują Polacy? NR 144/2016 ISSN KOMUNIKATzBADAŃ NR 144/2016 ISSN 2353-5822 Jakiego prawa aborcyjnego oczekują Polacy? Przedruk i rozpowszechnianie tej publikacji w całości dozwolone wyłącznie za zgodą CBOS. Wykorzystanie fragmentów oraz

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Rozdział I. Aksjologiczne fundamenty Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej Uwagi wprowadzające... 26

SPIS TREŚCI. Rozdział I. Aksjologiczne fundamenty Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej Uwagi wprowadzające... 26 SPIS TREŚCI Wykaz skrótów... XI Wykaz podstawowej literatury... XV Przedmowa... XVII Rozdział I. Aksjologiczne fundamenty Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej... 1 1. Uwagi wprowadzające... 2 2. Zasada

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Maciej Pacuda

POSTANOWIENIE. SSN Maciej Pacuda Sygn. akt II PK 296/11 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie : Dnia 19 marca 2012 r. SSN Maciej Pacuda w sprawie z powództwa J. P. przeciwko Powszechnemu Zakładowi Ubezpieczeń S.A. o odszkodowanie, po

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Michał Laskowski

POSTANOWIENIE. SSN Michał Laskowski Sygn. akt II KK 193/13 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 22 sierpnia 2013 r. SSN Michał Laskowski na posiedzeniu w trybie art. 535 3 k.p.k. po rozpoznaniu w Izbie Karnej w dniu 22 sierpnia 2013

Bardziej szczegółowo

Uprawnienie do świadczenia substytucyjnego nie będzie przysługiwać osobom, które dopuściły się czynów godzących w niepodległość i suwerenność

Uprawnienie do świadczenia substytucyjnego nie będzie przysługiwać osobom, które dopuściły się czynów godzących w niepodległość i suwerenność UZASADNIENIE W 2009 roku przypada 70 rocznica wybuchu II wojny światowej. Ta najkrwawsza z wojen szczególnie dotknęła obywateli Rzeczypospolitej, którzy doznali wyjątkowych cierpień od obu totalitaryzmów

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia. Klasa III I. PRAWO

Zagadnienia. Klasa III I. PRAWO Jednostka tematyczna 1. Prawo i systemy prawne 2. Rzeczpospolita Polska jako państwo prawa Zagadnienia Klasa III I. PRAWO normy prawne i ich charakter koncepcje budowy normy prawnej źródła norm prawnych

Bardziej szczegółowo

Czy w świetle najnowszego orzecznictwa jest możliwe takie odliczenie bez ryzyka jego zakwestionowania przez organy podatkowe?

Czy w świetle najnowszego orzecznictwa jest możliwe takie odliczenie bez ryzyka jego zakwestionowania przez organy podatkowe? Czy w świetle najnowszego orzecznictwa jest możliwe takie odliczenie bez ryzyka jego zakwestionowania przez organy podatkowe? Czy w świetle najnowszego orzecznictwa możliwe jest odliczanie VAT naliczonego

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFA 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

AUTONOMIA JAKO ZASADA ETYCZNOŚCI

AUTONOMIA JAKO ZASADA ETYCZNOŚCI FUNDACJA NA RZECZ NAUKI POLSKIEJ EWA NOWAK-JUCHACZ AUTONOMIA JAKO ZASADA ETYCZNOŚCI KANT, FICHTE, HEGEL WROCŁAW 2002 SPIS TREŚCI Przedmowa. WOLNOŚĆ I FILOZOFIA 7 Część I. KANT 13 Rozdział I. WOLA I JEJ

Bardziej szczegółowo

ARKUSZ II - MODEL ODPOWIEDZI I SCHEMAT OCENIANIA

ARKUSZ II - MODEL ODPOWIEDZI I SCHEMAT OCENIANIA ARKUSZ II - MODEL ODPOWIEDZI I SCHEMAT OCENIANIA Zadania od 41. do 59. związane z analizą źródeł wiedzy historycznej (30 punków) Zasady oceniania: za rozwiązanie wszystkich zadań z arkusza II można uzyskać

Bardziej szczegółowo

Łukasz Gibała Poseł na Sejm RP

Łukasz Gibała Poseł na Sejm RP Kraków, czerwca 2012 r. Szanowny Pan Donald Tusk Prezes Rady Ministrów INTERPELACJA w sprawie konieczności udziału Polski w międzynarodowym porozumieniu Partnerstwo Otwartych Rządów (Open Government Partnership)

Bardziej szczegółowo

WOJEWÓDZKI KONKURS HUMANISTYCZNY DLA SZKÓŁ PODSTAWOWYCH POZNAŃ 2011/2012 ETAP SZKOLNY

WOJEWÓDZKI KONKURS HUMANISTYCZNY DLA SZKÓŁ PODSTAWOWYCH POZNAŃ 2011/2012 ETAP SZKOLNY WOJEWÓDZKI KONKURS HUMANISTYCZNY DLA SZKÓŁ PODSTAWOWYCH POZNAŃ 2011/2012 Drogi Uczestniku! ETAP SZKOLNY Test zawiera pytania z kilku humanistycznych dziedzin. Prosimy Cię, abyś uważnie przeczytał teksty

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp Rozdział I Systemy polityczne problemy ogólne Rozdział II Historyczne systemy polityczne. Rewolucje demokratyczne..

Spis treści. Wstęp Rozdział I Systemy polityczne problemy ogólne Rozdział II Historyczne systemy polityczne. Rewolucje demokratyczne.. Spis treści Wstęp... 7 Rozdział I Systemy polityczne problemy ogólne... 11 Rozdział II Historyczne systemy polityczne. Rewolucje demokratyczne.. 27 Rozdział III Demokracja i totalitaryzm. Kryzys polityczny

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE POZIOM PODSTAWOWY

EGZAMIN MATURALNY 2012 WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE POZIOM PODSTAWOWY Centralna Komisja Egzaminacyjna EGZAMIN MATURALNY 2012 WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania MAJ 2012 2 Egzamin maturalny z wiedzy o społeczeństwie Zadanie 1. (0 1) Obszar standardów

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 22 listopada 2001 r.

Warszawa, dnia 22 listopada 2001 r. Warszawa, dnia 22 listopada 2001 r. Opinia prawna w sprawie pytania prawnego Sądu Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku do Trybunału Konstytucyjnego - sygn. akt P.10/01. Sąd Okręgowy

Bardziej szczegółowo

Komunikowanie a ideologia

Komunikowanie a ideologia Elżbieta Laskowska Komunikowanie a ideologia Opublikowano w: Badanie i projektowanie komunikacji 1, red. Michał Grech, Anette Siemes, Wrocław 2012 Przykład sądu quasi-asertywnego: Społeczeństwo obywatelskie

Bardziej szczegółowo

O POTRZEBWIE WPROWADZENIA REJESTRU ZAGRANICZNYCH LOBBYSTÓW

O POTRZEBWIE WPROWADZENIA REJESTRU ZAGRANICZNYCH LOBBYSTÓW O POTRZEBWIE WPROWADZENIA REJESTRU ZAGRANICZNYCH LOBBYSTÓW Dr Andrzej Pogłódek Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie Żeby prowadzić wojnę potrzeba trzech rzeczy: pieniędzy, pieniędzy i

Bardziej szczegółowo

UJĘCIE SYSTEMATYCZNE ARGUMENTY PRZECIWKO ISTNIENIU BOGA

UJĘCIE SYSTEMATYCZNE ARGUMENTY PRZECIWKO ISTNIENIU BOGA UJĘCIE SYSTEMATYCZNE ARGUMENTY PRZECIWKO ISTNIENIU BOGA ARGUMENTY PRZECIW ISTNIENIU BOGA ARGUMENTY ATEISTYCZNE 1 1. Argument z istnienia zła. (Argument ten jest jedynym, który ateiści przedstawiają jako

Bardziej szczegółowo

WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE- Zakres na testy przyrostu kompetencji dla klas II

WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE- Zakres na testy przyrostu kompetencji dla klas II WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE- Zakres na testy przyrostu kompetencji dla klas II Klasa II I. Społeczeństwo 1. Życie zbiorowe i jego socjologia reguły formy życia społecznego normy społeczne instytucje społeczne

Bardziej szczegółowo

Ocena Demokracji i Rządów Prawa w Polsce

Ocena Demokracji i Rządów Prawa w Polsce Ocena Demokracji i Rządów Prawa w Polsce dla Wyniki badania Metodologia i cele badania Badanie zostało przeprowadzone w dniach 24.05-3.06.2013 metodą internetowych zestandaryzowanych wywiadów kwestionariuszowych

Bardziej szczegółowo

Chrześcijaństwo skupia w sobie wiele odłamów, które powstały przez lata, opierający się jednak na jednej nauce Jezusa Chrystusa.

Chrześcijaństwo skupia w sobie wiele odłamów, które powstały przez lata, opierający się jednak na jednej nauce Jezusa Chrystusa. Chrześcijaństwo Chrześcijaństwo jest jedną z głównych religii monoteistycznych wyznawanych na całym świecie. Jest to największa religia pod względem wyznawców, którzy stanowią 1/3 całej populacji. Najliczniej

Bardziej szczegółowo

Opinia prawna sporządzona dla Biura Analiz Sejmowych Kancelarii Sejmu w Warszawie

Opinia prawna sporządzona dla Biura Analiz Sejmowych Kancelarii Sejmu w Warszawie Warszawa dn. 8 stycznia 2016 r. Dr hab. prof. nadzw. Mirosław Karpiuk Opinia prawna sporządzona dla Biura Analiz Sejmowych Kancelarii Sejmu w Warszawie Bezpośrednie stosowanie Konstytucji RP przez Trybunał

Bardziej szczegółowo

Warszawa, czerwiec 2010 BS/92/2010 NSZZ SOLIDARNOŚĆ A PRZEMIANY USTROJOWE W POLSCE I INNYCH KRAJACH BLOKU WSCHODNIEGO

Warszawa, czerwiec 2010 BS/92/2010 NSZZ SOLIDARNOŚĆ A PRZEMIANY USTROJOWE W POLSCE I INNYCH KRAJACH BLOKU WSCHODNIEGO Warszawa, czerwiec 2010 BS/92/2010 NSZZ SOLIDARNOŚĆ A PRZEMIANY USTROJOWE W POLSCE I INNYCH KRAJACH BLOKU WSCHODNIEGO Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 4 lutego

Bardziej szczegółowo

Odzyskajcie kontrolę nad swoim losem

Odzyskajcie kontrolę nad swoim losem Odzyskajcie kontrolę nad swoim losem Mocno wierzę w szczęście i stwierdzam, że im bardziej nad nim pracuję, tym więcej go mam. Thomas Jefferson Czy zadaliście już sobie pytanie, jaki jest pierwszy warunek

Bardziej szczegółowo

WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE POZIOM ROZSZERZONY

WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE POZIOM ROZSZERZONY EGZAMIN MATURALNY W ROKU SZKOLNYM 2015/2016 FORMUŁA DO 2014 ( STARA MATURA ) WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE POZIOM ROZSZERZONY ZASADY OCENIANIA ROZWIĄZAŃ ZADAŃ ARKUSZ MWO-R1 MAJ 2016 Uwaga: Akceptowane są wszystkie

Bardziej szczegółowo

Indywidualny Zawodowy Plan

Indywidualny Zawodowy Plan Indywidualny Zawodowy Plan Wstęp Witaj w Indywidualnym Zawodowym Planie! Zapraszamy Cię do podróży w przyszłość, do stworzenia swojego własnego planu działania, indywidualnego pomysłu na życie i pracę

Bardziej szczegółowo

DOKTRYNY POLITYCZNE. XIX i XX wieku. i Wiesława Kozuba-Ciembroniewicza. pod redakcją: Krystyny Chojnickiej

DOKTRYNY POLITYCZNE. XIX i XX wieku. i Wiesława Kozuba-Ciembroniewicza. pod redakcją: Krystyny Chojnickiej DOKTRYNY POLITYCZNE XIX i XX wieku pod redakcją: Krystyny Chojnickiej i Wiesława Kozuba-Ciembroniewicza Liberalizm Konserwatyzm Socjalizm Doktryna socjaldemokracji Nauczanie społeczne Kościoła Totalitaryzm

Bardziej szczegółowo

OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA

OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA Nazwa kierunku studiów: ADMINISTRACJA Poziom kształcenia: studia I stopnia profil kształcenia: praktyczny SYMBOLE EFEKTÓW DLA KIERUNKU ADMINISTR ACJA OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA ODNIESIENIE EFEKTÓW

Bardziej szczegółowo

Andrzej Seremet Glosa do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 28 października 1993 r. III KRN 238. Palestra 39/1-2( ),

Andrzej Seremet Glosa do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 28 października 1993 r. III KRN 238. Palestra 39/1-2( ), Andrzej Seremet Glosa do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 28 października 1993 r. III KRN 238 Palestra 39/1-2(445-446), 234-238 1995 Glosa do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 28 października 1993 r.* III KRN

Bardziej szczegółowo

Konstytucja 3 maja 1791 roku

Konstytucja 3 maja 1791 roku Konstytucja 3 maja 1791 roku 3 maja, jak co roku, będziemy świętować uchwalenie konstytucji. Choć od tego wydarzenia minęło 226 lat, Polacy wciąż o nim pamiętają. Dlaczego jest ono tak istotne? Jaki wpływ

Bardziej szczegółowo

BADANIE DIAGNOSTYCZNE

BADANIE DIAGNOSTYCZNE Centralna Komisja Egzaminacyjna BADANIE DIAGNOSTYCZNE W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI ARKUSZ GH-H1-125, GH-H4-125, GH-H5-125,

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE WOS KLASA I

WYMAGANIA EDUKACYJNE WOS KLASA I WYMAGANIA EDUKACYJNE WOS KLASA I Dział: CZŁOWIEK W SPOŁECZEŃSTWIE nie potrafi sformułować jasnej na tematy poruszane na jego postawa na jest bierna, ale wykazuje chęć do współpracy wymienia rodzaje grup

Bardziej szczegółowo