GAZ ZIEMNY I ROPA W POLSCE. Podstawowe fakty

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "GAZ ZIEMNY I ROPA W POLSCE. Podstawowe fakty"

Transkrypt

1 GAZ ZIEMNY I ROPA W POLSCE Podstawowe fakty

2 Główne fazy poszukiwań oraz wydobycia gazu ziemnego i ropy POSZUKIWANIA OCENA POTENCJAŁU WYDOBYCIE Moment możliwej rezygnacji z inwestycji Firma może wycofać się z inwestycji, jeżeli na etapie poszukiwań projekt okaże się nierentowny. Moment możliwej rezygnacji z inwestycji Firma może wycofać się z inwestycji, jeżeli na etapie oceny potencjału projekt okaże się nierentowny. Uzyskanie koncesji Zakończenie wydobycia i rekultywacja terenu Badania sejsmiczne Wydobycie Cykl prac związanych z poszukiwaniami oraz wydobyciem gazu ziemnego i ropy na lądzie Budowa wiertni Przygotowania odwiertu do eksploatacji Wiercenia Jako firma prowadząca działalność w wielu krajach, daliśmy się poznać jako wiarygodny partner, otwarty na dialog ze społecznościami lokalnymi. Tak samo chcemy być postrzegani także w Polsce. Zdajemy sobie sprawę z tego, że jesteśmy tutaj gośćmi. Będziemy działać tak, aby zasłużyć na Państwa zaufanie i szacunek. Carl R. Hubacher, prezes Marathon Oil Polska

3 GAZ ZIEMNY I ROPA W POLSCE Podstawowe fakty Dlaczego Polska? Polska jako główny obszar prac poszukiwawczych w Europie 2 Nowoczesne metody poszukiwań gazu i ropy Wyzwania związane z poszukiwaniem nowych złóż gazu ziemnego i ropy 3-4 Bezpieczeństwo prowadzonych prac Troska o bezpieczeństwo jako kluczowy element działalności firmy Marathon Oil na całym świecie 5 Troska o środowisko naturalne Dążenie do ograniczenia wpływu na otoczenie 6-7 Badania sejsmiczne Wykorzystanie badań sejsmicznych do stworzenia map warstw skalnych znajdujących się pod powierzchnią ziemi Budowa wiertni Przygotowanie terenu do instalacji urządzenia wiertniczego Wiercenia Uruchomienie urządzenia wiertniczego i kilkutygodniowy okres prac wiertniczych 11 Przygotowanie odwiertu do eksploatacji Szczelinowanie hydrauliczne, czyli technika stymulacji złoża niezbędna do zapewnienia opłacalności inwestycji Wydobycie Wieloletnia eksploatacja w przypadku ekonomicznej opłacalności odwiertu Zakończenie wydobycia i rekultywacja terenu Przywrócenie terenu do stanu pierwotnego po wyczerpaniu złoża 14 Gaz ziemny i ropa w Polsce. Podstawowe fakty 1

4 Dlaczego Polska? Polska jako główny obszar prac poszukiwawczych w Europie Mapa koncesji Marathon Oil w Polsce otrzeby energetyczne światowej gospodarki stale rosną. Koncerny naftowo- wciąż poszukują nowych zasobów surowców i obszarów ich wydobycia. Pgazownicze Na kontynencie europejskim, Polska jest obecnie głównym terenem poszukiwań węglowodorów pochodzących z tzw. złóż niekonwencjonalnych. Złoża te określane są jako niekonwencjonalne, ponieważ znajdujące się w nich węglowodory uwięzione są w formacjach drobnoziarnistych skał osadowych, zwanych łupkami, a ich eksploatacja w porównaniu ze złożami konwencjonalnymi wymaga zastosowania bardziej skomplikowanych metod. Dzięki postępowi technologicznemu, zwłaszcza w dwóch obszarach: wierceń poziomych i szczelinowania hydraulicznego, wydobycie tych surowców stało się opłacalne, przyczyniając się do zwiększenia światowych zapasów energii. Zdaniem ekspertów, polskie formacje łupkowe pochodzące z okresu dolnego paleozoiku mogą okazać się największymi i najbardziej znaczącymi w Europie Środkowej złożami węglowodorów niekonwencjonalnych gazu ziemnego i ropy. Według szacunków opublikowanych w raporcie amerykańskiej Agencji ds. Energii (EIA) z 5 kwietnia 2011r., Polska posiada znaczące złoża tzw. gazu łupkowego (opracowanie to nie uwzględnia potencjalnych zasobów ropy naftowej pochodzącej z łupków). Polska ma ponad 150 lat doświadczenia w zakresie poszukiwania i eksploatacji gazu ziemnego, jednak dopiero od niedawna, w związku z intensywnym rozwojem wydobycia gazu łupkowego w Ameryce Północnej, nasz kraj znalazł się w centrum zainteresowania branży naftowo-gazowniczej. Badania geologiczne wstępnie potwierdziły informacje dotyczące potencjału polskich złóż węglowodorów, co skłoniło kilka światowych koncernów energetycznych oraz firmy krajowe do ubiegania się o koncesje na ich poszukiwanie. Koncesje poszukiwawcze wydane przez Ministerstwo Środowiska obejmują obszary rozciągające się wzdłuż niemal całego kraju. Obecnie większość firm jest na początkowym etapie działań; prowadzą prace sejsmiczne i wykonują próbne odwierty. Celem tych prac jest określenie możliwości i opłacalności późniejszej eksploatacji złóż. obejmują kwestie związane z ochroną środowiska, budową specjalistycznej infrastruktury, geologią, technologiami wierceń oraz zagadnieniami regulacyjnymi i prawnymi. Dziś trudno jest w pełni ocenić, jaką rolę może odegrać Polska, jeśli chodzi o wydobycie węglowodorów, gdyż eksploatacja złóż może się rozpocząć najwcześniej za kilka lat. Do tego czasu trzeba będzie zmierzyć się z wieloma wyzwaniami, w tym np. brakiem odpowiedniej infrastruktury, zarówno przesyłowej, jak i wspierającej wydobycie. Powodzenie inwestycji w wydobycie gazu z łupków w Polsce może jednak przynieść wiele korzyści, w tym szansę na zmianę obecnego statusu naszego kraju z importera, sprowadzającego gaz przede wszystkim z Rosji, w jednego z eksporterów energii. Obecnie, około 50% gazu ziemnego importowanego przez kraje europejskie pochodzi spoza Unii Europejskiej. Obok wzrostu niezależności i bezpieczeństwa energetycznego Polski, rozwój nowoczesnego przemysłu wykorzystującego innowacyjne technologie może pozytywnie wpłynąć na całą gospodarkę, zwiększając jej konkurencyjność i tworząc nowe miejsca pracy, nie tylko bezpośrednio związane z branżą gazowniczą. Sukces inwestycji w gaz z łupków w Ameryce Północnej spowodował, że firmy naftowo-gazownicze posiadające specjalistyczną wiedzę w zakresie poszukiwań i eksploatacji złóż niekonwencjonalnych, zaczęły wykorzystywać zdobyte kompetencje i doświadczenia do realizacji projektów na całym świecie. Doświadczenia te 2 Gaz ziemny i ropa w Polsce. Podstawowe fakty

5 Nowoczesne metody poszukiwań gazu i ropy Wyzwania związane z poszukiwaniem nowych złóż gazu ziemnego i ropy KLUCZOWE ZAGADNIENIA Poszukiwanie i eksploatacja nowych źródeł gazu ziemnego oraz ropy stają się coraz bardziej wymagające i skomplikowane. Wiele koncernów wydobywa obecnie gaz i ropę z łupków, czyli skał złożonych z mułu i drobnych fragmentów innych minerałów, a także szczątków organicznych. Postęp technologiczny umożliwił wykorzystanie niekonwencjonalnych zasobów surowców. Szczelinowanie hydrauliczne to stosowana od ponad 60 lat technika stymulacji złóż, umożliwiająca bezpieczne wydobycie gazu i ropy. Rozwój techniki wiercenia poziomego oraz szczelinowania hydraulicznego znacząco zwiększył opłacalność wydobycia gazu ziemnego z łupków. większone zainteresowanie gazem ziemnym, związane z optymistycznymi prognozami Zdotyczącymi polskich złóż, jest okazją do odpowiedzi na kilka podstawowych pytań dotyczących tego surowca jako źródła czystej i ekologicznej energii. Czym jest więc gaz ziemny i skąd wzięło się określenie gaz łupkowy? Podstawowe informacje na temat gazu ziemnego Gaz ziemny to mieszanka węglowodorów, składająca się głównie z metanu (CH 4 ), mniejszych ilości butanu, etanu, propanu oraz innych gazów powstałych w wyniku trwającego miliony lat rozkładu materii organicznej. Jest to gaz bezwonny i bezbarwny, który podczas spalania wytwarza znaczne ilości energii. Gaz ziemny występuje w formacjach skalnych znajdujących się pod powierzchnią ziemi. Złoża gazu ziemnego można podzielić na dwie podstawowe kategorie konwencjonalne i niekonwencjonalne. Wydobycie gazu ze złóż konwencjonalnych jest dużo prostsze, ponieważ znajduje się on zazwyczaj w przepuszczalnych skałach zbiornikowych, takich jak piaskowiec lub wapień, pozwalających na bardziej swobodny przepływ surowca. Z kolei złoża niekonwencjonalne charakteryzują się ściśniętymi formacjami skalnymi o niskiej przepuszczalności, w których uwięzione są zasoby węglowodorów. Wydobycie surowców z tego Geolodzy wykorzystują najnowsze technologie do analizowania danych sejsmicznych Analiza skał pomaga zrozumieć, co kryje się pod ich powierzchnią typu złóż wymaga zastosowania specjalnych metod stymulacyjnych, które pomagają uwolnić zgromadzone w skałach węglowodory. Proces ten wiąże się zwykle z większymi nakładami finansowymi i jest bardziej zaawansowany technologicznie. Gaz łupkowy to termin stosowany w odniesieniu do gazu ziemnego, którego złoża znajdują się w drobnoziarnistych skałach osadowych, tzw. łupkach. Sam gaz nie różni się jednak niczym od gazu ziemnego, z którego korzystamy na co dzień. Powszechnie stosowany jest również termin ropa łupkowa, oznaczający ropę pozyskiwaną ze skał łupkowych. Podobnie jak w przypadku gazu, ropa ta nie różni się niczym od surowca wydobywanego ze złóż konwencjonalnych. Poszukiwanie węglowodorów Firmy specjalizujące się w poszukiwaniu i wydobyciu gazu ziemnego określają położenie złóż, wykorzystując do tego celu nowoczesne i kompleksowe technologie. Zespoły geologów, geofizyków oraz inżynierów, krok po kroku badają, opisują i sprawdzają obszary, pod kątem ich potencjału związanego z wydobyciem gazu ziemnego i ropy na skalę przemysłową. Zanim jednak zostanie wykonany odwiert, przeprowadzane są skomplikowane testy i analizy, służące jak najdokładniejszemu określeniu miejsca prowadzenia prac wiertniczych. Nowoczesne technologie wiercenia są mniej inwazyjne i bardziej precyzyjne niż kiedyś, dzięki czemu cały proces jest przygotowywany i prowadzony w taki sposób, aby w jak najmniejszym stopniu oddziaływać na środowisko naturalne oraz życie mieszkańców terenów, na których prowadzone są prace. Proces poszukiwania złóż węglowodorów składa się z trzech etapów. Zgodnie z obowiązującym w Polsce prawem, prace odbywają się w ramach dwóch rodzajów zezwoleń: koncesji na poszukiwanie oraz koncesji na wydobycie surowców: W fazie poszukiwań wykonywane są badania sejsmiczne oraz odwierty próbne pozwalające ocenić zasobność złoża pod kątem jego przyszłej eksploatacji na skalę przemysłową. W Polsce etap ten potrwa prawdopodobnie około 5 lat. W tym czasie Marathon Oil planuje wykonanie jednego lub dwóch odwiertów na terenie każdej z posiadanych koncesji. Prace prowadzone w fazie oceny potencjału polegają na wykonywaniu dodatkowych odwiertów na mniejszych i bardziej zwartych obszarach. Celem prac jest oszacowanie wielkości zasobów i potwierdzenie opłacalności wydobycia surowca na danym terenie. Na tym etapie może się okazać, że projekt jest nieopłacalny i firma podejmie decyzję Gaz ziemny i ropa w Polsce. Podstawowe fakty 3

6 o wycofaniu się z inwestycji. Według szacunków Marathon Oil, etap oceny potencjału potrwa w Polsce od 1 roku do 3 lat. W tym czasie konieczne może się okazać wywiercenie do 6 dodatkowych otworów w ramach każdej z koncesji. Jeżeli projekt zostanie uznany za rentowny, następuje przejście do trzeciego etapu wydobycia, który wymaga wykonania dużo większej liczby odwiertów. Eksploatacja każdego z odwiertów na skalę przemysłową może potrwać nawet kilkadziesiąt lat. Wydobywany gaz ziemny jest poddawany specjalnym procesom, których celem jest oczyszczenie surowca z wody, piasku i innych zanieczyszczeń. Niektóre gazy węglowodorowe, takie jak butan lub propan, są składowane i sprzedawane osobno. Czysty, przetworzony gaz ziemny jest zazwyczaj sprzedawany przedsiębiorstwom, które zajmują się jego dalszą dystrybucją. Następnie, za pośrednictwem systemu gazociągów przesyłowych i dystrybucyjnych, gaz dociera do końcowych odbiorców gospodarstw domowych, firm i zakładów przemysłowych. W wielu przypadkach trudno jest wyobrazić sobie opłacalny ekonomicznie substytut gazu ziemnego. Dla wielu branż, takich jak przemysł spożywczy, papierniczy, metalurgiczny, chemiczny czy petrochemiczny, gaz ziemny jest paliwem pierwszego wyboru. Na bazie tego surowca powstaje bardzo wiele produktów, np. tworzyw sztucznych, chemikaliów i nawozów. 0.1 mm Typowy piaskowiec w powiększeniu. Na różowo oznaczone zostały przestrzenie, w których mogą się znajdować lub przez które mogą się przemieszczać węglowodory 0.2 mm Powiększenie niekonwencjonalnego, ściśniętego piaskowca. Mniejsza liczba niebieskich obszarów wskazuje na mniejszą pojemność magazynową i mniejszą liczbę ścieżek przepływu węglowodorów 0.5 mm Powiększenie niekonwencjonalnej skały łupkowej. Węglowodory uwięzione są przede wszystkim w przestrzeni porowej materii organicznej. Przy podobnej objętości skała łupkowa ma dużo mniejsze możliwości przepływu węglowodorów niż dwa poprzednie typy skał. Dlatego uzasadnione ekonomiczne wydobycie węglowodorów z łupków wymaga stymulacji tego rodzaju skał. Szczelinowanie hydrauliczne i wiercenie poziome Wydobycie gazu ziemnego z bogatych w węglowodory złóż łupkowych jest jedną z najszybciej rozwijających się gałęzi przemysłu energetycznego. Termin łupek oznacza skałę osadową, złożoną w większości z mułu, kamieni i materiałów organicznych. Skały te charakteryzują się niską przepuszczalnością, ich pory są bowiem bardzo małe i niepołączone ze sobą, co sprawia, że węglowodory uwięzione wewnątrz skał przemieszczają się bardzo powoli. Postęp technologiczny ostatnich lat sprawił jednak, że eksploatacja gazu ze złóż niekonwencjonalnych, takich jak łupki, stała się opłacalna, umożliwiając wydobycie surowca na niedostępnych wcześniej terenach. Kamieniem milowym w procesie rozwoju opłacalnej ekonomicznie eksploatacji gazu z łupków było udoskonalenie dwóch technik wiercenia poziomego oraz szczelinowania hydraulicznego. W porównaniu z tradycyjnym wierceniem pionowym, wiercenie poziome zapewnia lepszy dostęp do złoża i umożliwia wydobywanie większej ilości węglowodorów w ramach jednego otworu wiertniczego. Dla porównania, od 6 do 8 poziomych odwiertów w jednej lokalizacji zapewnia dostęp do takiej samej ilości surowca co 16 odwiertów pionowych. Wiercenie poziome może zatem znacząco zmniejszyć skalę inwestycji niezbędnych do eksploatacji gazu, w tym przygotowania terenów odwiertów, zapewnienia dostępu do dróg dojazdowych i sieci przemysłowych oraz budowy instalacji produkcyjnych, minimalizując tym samym wpływ działań wydobywczych na otoczenie. Kolejną techniką, która przyczyniła się do zwiększenia opłacalności wydobycia gazu ziemnego z łupków jest szczelinowanie hydrauliczne. Polega ono na wpompowywaniu do otworu odwiertu specjalnej mieszanki składającej się z wody, piasku oraz niewielkiej ilości dodatków chemicznych. Płyn jest wtłaczany pod ziemię pod wysokim ciśnieniem i powoduje powstawanie licznych pęknięć i szczelin w skałach zbiornikowych. Technika ta umożliwia bardziej efektywne wydobycie i pozyskiwanie większej ilości surowca z danego odwiertu. W ciągu ostatniej dekady obie techniki wiercenie poziome i szczelinowanie hydrauliczne były wielokrotnie wykorzystywane, dzięki czemu wydobycie gazu ziemnego i ropy ze złóż łupkowych stało się opłacalne i mogło się rozwijać. Oba procesy i związane z nimi techniki stosowane są obecnie w wielu krajach na całym świecie, w tym w Polsce, i w istotny sposób przyczyniają się do zwiększenia światowych zasobów energii. 4 Gaz ziemny i ropa w Polsce. Podstawowe fakty

7 Bezpieczeństwo prowadzonych prac Troska o bezpieczeństwo jako kluczowy element działalności firmy Marathon Oil na całym świecie KLUCZOWE ZAGADNIENIA Ochrona zdrowia i bezpieczeństwo pracowników oraz członków lokalnych społeczności jest podstawową wartością Marathon Oil. Prowadzenie działalności operacyjnej w danej społeczności wymaga zaufania, na które trzeba zapracować. W oparciu o sprawdzone procedury, Marathon Oil nieustannie doskonali system ochrony bezpieczeństwa i higieny pracy. Potencjalne zagrożenia są natychmiast identyfikowane, a następnie firma podejmuje odpowiednie kroki, by wyeliminować ryzyko. chrona zdrowia i bezpieczeństwo wszystkich pra- oraz członków lokalnych społeczności Ocowników to podstawowa wartość firmy, wyznawana nie tylko przez Marathon Oil, ale również wszystkich dostawców i poddostawców, z którymi koncern współpracuje. Firma nie podejmuje żadnego działania, dopóki nie uzyska stuprocentowej pewności, że może ono być wykonane w sposób bezpieczny. Jesteśmy świadomi, że prowadzenie działalności operacyjnej w danej społeczności wymaga zaufania, na które trzeba zasłużyć. Firma pracuje na nie, wdrażając najwyższe standardy ochrony środowiska, bezpieczeństwa i higieny pracy oraz zasady społecznej odpowiedzialności biznesu (CSR). Standardy te obejmują: Kompleksową politykę w zakresie ochrony środowiska oraz bezpieczeństwa i higieny pracy, a także wynikające z niej szczegółowe zasady działania i procedury. Zintegrowany System Zarządzania Ochroną Środowiska oraz Bezpieczeństwem i Higieną Pracy, który umożliwia monitoring efektywności i doskonalenie procedur związanych z ww. zagadnieniami. Opartą na kluczowych wartościach Marathon Oil politykę CSR, która wszędzie tam, gdzie firma prowadzi swoją działalność, promuje zrównoważony rozwój społeczny, środowiskowy i gospodarczy. Bezpieczeństwo stanowi najważniejsze kryterium oceny działań podejmowanych przez Marathon Oil. Firma dąży do stworzenia bezpiecznego środowiska pracy, w którym liczba wypadków zostanie ograniczona do zera. W koncernie wdrażane są odpowiednie procedury dotyczące raportowania i analizy zdarzeń, które mogły doprowadzić do wypadku. Pracownicy biorą udział w programach związanych Ciągłe doskonalenie z BHP i uczestniczą w szkoleniach, których celem jest zwiększenie świadomości istniejących zagrożeń i poznanie metod ich unikania. W firmie działają także procesy pozwalające kontrolować zgodność prowadzonych projektów z obowiązującymi przepisami i normami branżowymi. Ciągłe doskonalenie dzięki Systemowi Zarządzania W swojej codziennej działalności, Marathon Oil korzysta ze sprawdzonego i opartego na międzynarodowych zasadach systemu zarządzania procesami związanymi z ochroną środowiska, bezpieczeństwem i higieną pracy oraz standardami CSR (tzw. Global Performance System). Rozwiązanie to opiera się na kompleksowym i spójnym podejściu do działalności operacyjnej firmy, niezależnie od miejsca, w którym działalność ta jest prowadzona. Pozwala ono na wyznaczanie konkretnych celów, realizację działań zmierzających do ich osiągnięcia, mierzenie efektywności oraz raportowanie rezultatów. System jest spójny z podstawowymi zasadami tzw. cyklu ciągłego doskonalenia: Zaplanuj- Wprowadź-Sprawdź-Zrewiduj. Elementy te są powszechnie uznawane za kluczowe części składowe dobrych praktyk zarządzania systemowego. Gwarantują one najwyższą efektywność i bezpieczeństwo prowadzonych działań. Global Performance System umożliwia identyfikację i proaktywne zarządzanie potencjalnym wpływem prowadzonych działań operacyjnych na ludzi, środowisko naturalne oraz aktywa firmy. Dzięki temu rozwiązaniu, niezależnie od wielkości, położenia, znaczenia inwestycji czy istniejących lokalnie regulacji, Marathon Oil w sposób systemowy ocenia i zarządza procedurami w zakresie ochrony środowiska oraz bezpieczeństwa i higieny pracy. Ochrona zdrowia i bezpieczeństwo pracowników oraz członków społeczności lokalnych są dla Marathon Oil priorytetem. Firma nie podejmuje żadnych działań, dopóki nie uzyska stuprocentowej pewności, że mogą być one wykonane w sposób bezpieczny. Zarządzanie procesem rewizyjnym Monitoring i pomiary Wypadki i incydenty ZAPLANUJ: Wymyśl i zorganizuj ZREWIDUJ: Sprawdź jeszcze raz i skoryguj WPROWADŹ: Zakomunikuj i zrealizuj SPRAWDŹ: Monitoruj i poprawiaj Procedury i przywództwo Ocena ryzyka Zgodność z przepisami Cele i plany działania Role i obowiązki Szkolenia i rozwój kompetencji Komunikacja/Zaangażowanie zainteresowanych stron Kontrola operacyjna Zarządzanie zmianami Bezpieczeństwo i gotowość na wypadek awarii Dostawcy Zarządzanie produktami Dokumentacja i archiwizacja danych Globalny System Zarządzanie (Global Performance System) Gaz ziemny i ropa w Polsce. Podstawowe fakty 5

8 Troska o środowisko naturalne Dążenie do ograniczenia wpływu na otoczenie KLUCZOWE ZAGADNIENIA Solidne zabezpieczenie otworów wiertniczych, złożone z co najmniej dwóch warstw stali i cementu chroni wody gruntowe przed przenikaniem płynów wpompowywanych do odwiertów. Do płynu wykorzystywanego w szczelinowaniu hydraulicznym dodawane są substancje chemiczne; wiele z nich można znaleźć w domowych środkach czystości. Woda z odwiertów oraz płyn wykorzystywany przy szczelinowaniu hydraulicznym są utylizowane w wyznaczonych do tego celu miejscach, zgodnie z polskimi przepisami o ochronie środowiska. osnący popyt na energię powoduje, że Marathon ROil poszerza spektrum działań na całym świecie, starając się przy tym ograniczyć wpływ swojej aktywności na środowisko naturalne. Koncern zmniejsza ilość surowców wykorzystywanych w działalności operacyjnej, redukuje emisję CO 2 wprowadzając przyjazne dla środowiska rozwiązania oraz inwestuje w nowe technologie i odnawialne źródła energii. W Polsce działania Marathon Oil związane z ochroną środowiska są realizowane w oparciu o cztery główne zasady: Wartości firmy jako podstawa prowadzonych działań Troska o otoczenie, w którym działa firma to kluczowa wartość Marathon Oil. Jeżeli jakieś działanie może wpłynąć negatywnie na środowisko, firma wstrzymuje się z jego realizacją do czasu znalezienia rozwiązania, umożliwiającego bezpieczne wykonanie prac. Wdrażanie odpowiednich systemów zarządzania W ramach swojej działalności w Polsce, Marathon Oil rozwija i stosuje procedury dostosowane do lokalnych warunków, korzysta z odpowiedniego sprzętu oraz wykorzystuje najlepszą wiedzę i doświadczenia zdobyte na całym świecie. Wszyscy pracownicy Marathon Oil stale diagnozują potencjalne zagrożenia. Nieprzewidziane zdarzenia są na bieżąco raportowane, ich skutki usuwane, a analiza i ustalenie przyczyn zdarzenia umożliwiają zapobieganie podobnym przypadkom w przyszłości. Zapobieganie wyciekom poprzez zapewnienie szczelności odwiertów Płyny wykorzystywane przy pracach wiertniczych są odizolowane od wód gruntowych nieprzepuszczalną warstwą orurowania i cementu. Samo orurowanie, przed przystąpieniem do jakichkolwiek prac związanych ze szczelinowaniem hydraulicznym czy późniejszym wydobyciem, zostaje poddane ciśnieniowym testom szczelności. W celu zwiększenia bezpieczeństwa, w trakcie procesu szczelinowania hydraulicznego szczelność orurowania i ciśnienie w przestrzeni pierścieniowej są stale monitorowane. Orurowanie i cement chronią wody gruntowe przed wyciekiem gazu także podczas przemysłowej eksploatacji odwiertu. Prawidłowo przeprowadzone prace uszczelniające odwiert gwarantują ochronę podziemnych zasobów wody pitnej przed płynami wykorzystywanymi w trakcie prac wiertniczych. Warto zaznaczyć, że do tej pory nie udokumentowano przypadków zanieczyszczenia wody pitnej w wyniku procesu szczelinowania hydraulicznego. Wszelkie doniesienia na temat skażenia wody są związane prawdopodobnie z pracami prowadzonymi na powierzchni lub niezachowaniem należytej staranności podczas uszczelniania odwiertu. Restrykcyjne procedury zapobiegające rozlewaniu się płynów na powierzchni W oparciu o wieloletnie doświadczenia i sprawdzone procedury, Marathon Oil stosuje odpowiednie środki i narzędzia, chroniące powierzchnię terenu odwiertu przed wyciekami płynów i substancji chemicznych. Jednym z takich zabezpieczeń są np. zainstalowane na urządzeniach ruchome zbiorniki ochronne, uniemożliwiające kontakt płynów z gruntem. Troska o otoczenie, w którym działa firma to kluczowa wartość Marathon Oil. Jeżeli jakieś działanie może wpłynąć negatywnie na środowisko, firma wstrzymuje się z jego realizacją do czasu znalezienia rozwiązania, umożliwiającego bezpieczne wykonanie prac. Zabezpieczenie zasobów wód gruntowych 6 Gaz ziemny i ropa w Polsce. Podstawowe fakty

9 Dodatki chemiczne wykorzystywane w płynie do szczelinowania hydraulicznego Wiele mówi się na temat wpływu, jaki mogą wywierać na środowisko substancje chemiczne znajdujące się w płynie wykorzystywanym do szczelinowania hydraulicznego, tzw. płynie stymulującym. Poniższa tabela pokazuje, jakie dodatki chemiczne, oprócz wody i piasku, zawiera płyn stymulujący. Wiele z tych dodatków to składniki popularnych środków chemicznych, używanych w gospodarstwach domowych. Wszystkie substancje chemiczne wykorzystywane podczas prac wiertniczych są odpowiednio ewidencjonowane, a pracownicy i służby ratownicze mają stały dostęp do dokumentacji. Informacje na temat charakterystyki tych dodatków można również znaleźć na stronach internetowych niektórych firm chemicznych. ZWIĄZEK CHEMICZNY PRZEZNACZENIE POWSZECHNE ZASTOSOWANIE Kwasy Pomagają rozpuścić minerały, tworzą szczeliny w skale (przed procesem szczelinowania) Płyn do czyszczenia basenów Chlorek sodu Pozwala opóźnić podział żelowych łańcuchów polimerowych Sól stołowa Poliakrylamid Minimalizuje tarcie pomiędzy płynem a rurami Uzdatnianie wody, nawozy 90% WODA 9,5% PIASEK Glikol etylenowy Węglan potasu/ sodu Zapobiega powstawaniu osadów w rurze Wspomaga skuteczność innych składników, takich jak substancje łączące Preparaty samochodowe chroniące przed zamarzaniem, substancje rozmrażające, domowe środki czystości Detergenty, mydła, płyny, zmiękczacze do wody, szkło, ceramika 0,5% DODATKI CHEMICZNE Aldehyd glutarowy Eliminuje bakterie w wodzie Środek dezynfekujący, sterylizacja przyrządów medycznych i dentystycznych Guma guar Zagęszcza wodę, pomaga utrzymać zawiesinę z piaskiem Składnik zagęszczający kosmetyków, wypieków, lodów, sosów, pasty do zębów Kwas cytrynowy Zapobiega wytrąceniu się tlenków metali Dodatek do żywności i napojów, kwasek cytrynowy Izopropanol Zwiększa kleistość płynu do szczelinowania Środki do czyszczenia szkła, antyperspiranty, środki koloryzujące do włosów Typowy skład płynu wykorzystywanego przy szczelinowaniu hyraulicznym. Źródło - DOE, GWPC: Modern Gas Shale Development in the United States: A. Primer (2009) Gaz ziemny i ropa w Polsce. Podstawowe fakty 7

10 Badania sejsmiczne Testy pomagają zrozumieć geologiczne aspekty poszukiwań i ustalić miejsce odwiertu. KLUCZOWE ZAGADNIENIA Badania sejsmiczne są poprzedzone wizytą u władz lokalnych oraz właścicieli gruntów. Między właścicielem gruntów a wykonawcą pomiarów podpisywane zostaje porozumienie. Podczas testów specjalistyczne pojazdy wibracyjne, poruszające się wzdłuż wcześniej określonych linii sejsmicznych, zatrzymują się na minutę lub krócej, by wysłać drgania w głąb ziemi, a następnie ruszają w kolejne miejsce. W ciągu jednego dnia pojazdy uzyskują średnio dane z 5 kilometrów. Dane sejsmiczne odbijane od głębokich warstw podpowierzchniowych są rejestrowane za pomocą małych urządzeń (tzw. geofonów), które są ręcznie przymocowywane do podłoża i połączone kablami niskiego napięcia ułożonymi na powierzchni. Po zakończeniu testów geofony są usuwane z terenu. Rozłożone na powierzchni ziemi geofony są podłączane do wozu ze sprzętem rejestrującym. Kiedy ciężarówka obniża płytę do poziomu gruntu, ta zaczyna wibrować i wysyła sygnał pulsujący w głąb ziemi. Sygnały przenikają przez podpowierzchniowe warstwy ziemi. adania sejsmiczne to całkowicie bezpie- metoda, powszechnie wykorzystywana Bczna w przemyśle naftowo-gazowniczym od ponad 80 lat. Testy polegają na wysyłaniu pod powierzchnię ziemi drgań i rejestrowaniu obrazu tworzonego przez odbite, powracające na powierzchnię gruntu fale. Gromadzenie danych sejsmicznych wymaga specjalistycznych urządzeń, w tym ciężarówki ze sprzętem emitującym wibracje oraz geofonów, czyli urządzeń rejestrujących fale. Zebrane w ten sposób dane dostarczają informacji na temat struktury ziemi, co pozwala Marathon Oil sporządzać mapy geologiczne obszarów podpowierzchniowych. Przebieg prac sejsmicznych Pierwszym etapem procesu jest kontakt z właścicielami terenów, na których prowadzone będą badania i zawarcie porozumienia, umożliwiającego korzystanie z gruntów. Następnie, ekipa badawcza sprawdza teren i za pomocą niewielkich kolorowych flag dokładnie wytycza obszar, na którym zostaną zainstalowane geofony. Po zakończeniu badania flagi są usuwane z terenu. Kolejny krok to rozmieszczenie wzdłuż wyznaczonych linii kabli z przymocowanymi do nich geofonami. Kable są podłączone do ciężarówki wyposażonej w system rejestrujący, w której technicy komputerowo zapisują dane pozyskane podczas badań sejsmicznych. Aby wytworzyć sygnały podpowierzchniowe cztery ciągniki wibracyjne poruszają się wzdłuż oznaczonych ścieżek, na których wcześniej zainstalowane zostały geofony. Z samochodów opuszczane są na ziemię duże płyty, które wibrując przez niespełna minutę wytwarzają sygnał sejsmiczny. Następnie ciągniki przemieszczają się do następnej oznakowanej pozycji wzdłuż linii, zwykle ok. 40 metrów dalej. Zgodnie z obowiązującymi od dawna w branży standardami, wokół budynków i innej infrastruktury tworzy się strefy buforowe, by w wyniku drgań nie doszło do żadnych zniszczeń. Ponadto lokalizacja każdego ciągnika wibracyjnego jest dokładnie monitorowana i rejestrowana cyfrowo. Odbite fale są na bieżąco zapisywane komputerowo i analizowane przez ekipę badawczą pracującą w samochodzie ze sprzętem rejestrującym. Po zakończeniu pomiarów, technicy zbierają wszystkie geofony oraz kable i przenoszą sprzęt do następnej lokalizacji. Część sygnałów odbija się od różnych typów warstw skalnych i powraca na powierzchnię, gdzie jest rejestrowana przez geofony. 8 Gaz ziemny i ropa w Polsce. Podstawowe fakty

11 Ciężarówka ze sprzętem wibracyjnym Płyta wibracyjna opuszczona do poziomu gruntu Geofony układane są na ziemi ręcznie Geofon wbity w ziemię Ekipa techniczna rozwijająca kable na terenie badań Gaz ziemny i ropa w Polsce. Podstawowe fakty 9

12 Budowa wiertni Ochrona i bezpieczeństwo terenów prowadzenia prac wiertniczych KLUCZOWE ZAGADNIENIA Przed instalacją urządzenia wiertniczego, pojazdy budowlane oczyszczają teren odwiertu. W razie potrzeby, drogi dojazdowe zostają wzmocnione, co pomaga dostosować je do zwiększonego ruchu i transportu specjalistycznego sprzętu. Jeżeli obszar odwiertu znajduje się w pobliżu budynków mieszkalnych, instalowane są ekrany dźwiękoszczelne, co pozwala ograniczyć poziom hałasu do minimum. Teren pod budowę wiertni jest zazwyczaj przygotowywany z wykorzystaniem specjalnych pojazdów o określeniu miejsca odwiertu oraz podpisaniu Pporozumienia z właścicielem gruntu, zostaje wydzielony obszar o powierzchni ok. 100 metrów na 100 metrów, na którym prowadzone będą wiercenia. Teren ten jest następnie oczyszczany i przygotowywany do wprowadzenia sprzętu budowlanego i wiertniczego. Przygotowania, poza oczyszczeniem terenu pod budowę wiertni, wymagają czasami wzmocnienia dróg dojazdowych i doprowadzenia prądu z lokalnej sieci energetycznej. Wierzchnia warstwa ziemi usuwana podczas przygotowań jest zazwyczaj przechowywana i zostaje ponownie wykorzystana na etapie rekultywacji terenu po zakończeniu eksploatacji złoża. Usunięte kamienie mogą zostać ponownie wykorzystane na innym terenie. Przy wyborze terenu odwiertu bierze się pod uwagę wiele czynników, w tym odległość od najbliższego zbiornika wody, terenów zabudowanych i innych miejsc użyteczności publicznej. Dzięki zastosowaniu licznych środków bezpieczeństwa, tereny otaczające wiertnie są odpowiednio zabezpieczone i chronione. Przykładem takich działań może być wykorzystanie kamieni lub innych materiałów do kontrolowania odpływu wody z obszaru odwiertów. Urządzenie wiertnicze Marathon Oil w Zagórzu (woj. lubelskie) 10 Gaz ziemny i ropa w Polsce. Podstawowe fakty

13 Wiercenia Uruchomienie urządzenia wiertniczego i kilkutygodniowy okres prac wiertniczych KLUCZOWE ZAGADNIENIA Urządzenie wiertnicze, które jest widocznym elementem krajobrazu i powoduje hałas, znajduje się na terenie poszukiwań zazwyczaj nie na dłużej niż 6 do 8 tygodni. Urządzenie wiertnicze umożliwia wywiercenie otworu w ziemi za pomocą świdra wiertniczego przemieszczającego się w dół na specjalnej stalowej rurze. W czasie prowadzenia prac wiertniczych wzrasta ruch na lokalnych drogach. Prace wiertnicze są zatrzymywane na głębokościach określonych przez odpowiednie przepisy, a przed ich wznowieniem odwiert jest zabezpieczany stalowym orurowaniem oraz cementem. rządzenie wiertnicze zostaje zainstalowane, gdy teren wiertni jest już odpowiednio Uprzygotowany. Proces ten przebiega wieloetapowo, a poszczególne części konstrukcji są przewożone na ciężarówkach. Prace z wykorzystaniem urządzenia wiertniczego trwają 24 godziny na dobę, od 6 do 8 tygodni. Wokół wiertni wznoszone są specjalne instalacje, które redukują poziom hałasu. W nocy pracownicy korzystają z odpowiedniego oświetlenia, co zapewnia bezpieczeństwo prowadzonych prac. Wiercenie Po rozpoczęciu wiercenia do rury, na której zamontowany jest świder (tzw. przewód wiertniczy), stopniowo dokłada się kolejne rury, dzięki czemu wiercenie może posuwać się w dół. Podczas prac do otworu wpompowywany jest specjalny płyn wiertniczy, zwany płuczką, który spływa w dół aż do świdra, a następnie wypływa z powrotem, zabierając ze sobą odłamki skał (tzw. zwierciny). Prace z wykorzystaniem urządzenia wiertniczego trwają od 6 do 8 tygodni Świder wiertniczy Płuczka pełni kilka funkcji: zwilża przewód wiertniczy wzdłuż otworu, redukuje tarcie oraz chłodzi świder, dzięki czemu wolniej się on zużywa. Ponadto, płuczka chroni świder przed zwiercinami, które są utylizowane po wydobyciu na powierzchnię. Wraz z przemieszczaniem się w górę otworu wiertniczego, płuczka wywiera także przeciwciśnienie na ściany otworu, co zabezpiecza odwiert przed zapadnięciem się. Orurowanie zabezpieczające odwiert Na głębokościach określonych przez odpowiednie przepisy, prace wiertnicze są zatrzymywane, a do otworu wpuszczane jest stalowe orurowanie, które zabezpiecza zarówno odwiert, jak i otaczające go formacje skalne oraz wody gruntowe. Orurowanie jest mocowane w otworze poprzez wpompowanie cementu, w przestrzeń pierścieniową pomiędzy rurami a ścianą odwiertu. Prace wiertnicze są wstrzymywane do czasu utwardzenia cementu. Jakość cementowania i jego szczelność jest następnie testowana za pomocą specjalnych urządzeń pomiarowych. Orurowanie i cement tworzą fizyczną barierę zapobiegającą przedostawaniu się cieczy i odłamków skał do otworu wiertniczego w trakcie prowadzenia prac wiertniczych. Zabezpieczają one również otwór przed wyciekami płynów lub gazu w fazie wydobycia. Po osiągnięciu docelowej głębokości, pracownicy usuwają przewód wiertniczy i wprowadzają do otworu przyrządy, które pozwalają ocenić właściwości złoża. Po zakończeniu testów następuje instalacja i zacementowanie ostatniej części orurowania. Dodatkowo, wewnątrz odwiertu pozostawia się cementowe zapory zabezpieczające. Proces wiercenia kończy się zamontowaniem na powierzchni ziemi głowicy z kilkoma zaworami, która zamyka odwiert. Zawory te umożliwiają dostęp do odwiertu w przyszłości i są jedyną widoczną pozostałością po prowadzonych pracach wiertniczych. Gaz ziemny i ropa w Polsce. Podstawowe fakty 11

14 Przygotowanie odwiertu do eksploatacji Proces umożliwiający wydobycie gazu i ropy na skalę przemysłową KLUCZOWE ZAGADNIENIA Szczelinowanie hydrauliczne to technika stymulacji złoża niezbędna do zapewnienia ekonomicznej opłacalności wydobycia. Płyn (tzw. płyn stymulujący) wykorzystywany podczas szczelinowania składa się w 99,5% z piasku i wody, zaś w 0,5% z dodatków chemicznych, z których większość to składniki znanych środków chemicznych, używanych w gospodarstwach domowych. Zasoby wody pitnej są chronione przez co najmniej dwie warstwy orurowania i cementu. Gaz wydobyty podczas próbnych odwiertów jest bezpiecznie spalany w tzw. kominie spalającym. o usunięciu urządzenia wiertniczego z terenu Podwiertu, rozpoczynają się przygotowania do wydobycia gazu. Etap ten może trwać od kilku dni do kilku miesięcy i wiąże się z ponownym natężeniem ruchu na lokalnych drogach. Procesy przygotowujące do wydobycia Proces przygotowania do eksploatacji odwiertu rozpoczyna się od usunięcia z otworu cementowych zapór, które tymczasowo zabezpieczają otwór. Następnie, orurowanie jest poddawane testom ciśnieniowym, sprawdzającym jego szczelność i trwałość. Kolejnym krokiem jest perforacja odwiertu. Polega ona na wprowadzeniu do otworu wiertniczego specjalnego narzędzia zwanego perforatorem, do którego przymocowane są niewielkie ładunki wybuchowe. Ładunki te są odpalane na ustalonej głębokości. Po odpaleniu ładunków w orurowaniu i cemencie powstają szczeliny, łączące otwór wiertniczy z otaczającymi go formacjami skalnymi. Szczeliny te umożliwiają swobodny przepływ gazu ziemnego lub ropy ze złoża wprost do otworu wiertniczego. Głębokość, na jaką opuszczany jest perforator jest tak duża, że w momencie odpalania ładunków, na powierzchni ziemi nie słychać żadnych wybuchów. Jak wspomniano wcześniej, w celu zwiększenia efektywności wydobycia węglowodorów ze złóż łupkowych, stosowany jest proces stymulacji złoża, zwany szczelinowaniem hydraulicznym. W wyniku tego procesu, w formacjach skalnych powstają małe pęknięcia i szczeliny ułatwiające przepływ cieczy i gazu do otworu wiertniczego oraz ich szybszą migrację na powierzchnię. Szczelinowanie polega na wpompowywaniu pod bardzo wysokim ciśnieniem do formacji skał łupkowych specjalnie przygotowanego płynu stymulującego. W wyniku tego zabiegu w skałach powstają głębokie na kilka milimetrów, szerokie na ok. 100 metrów i długie na ok metrów pęknięcia. Po zredukowaniu ciśnienia, szczeliny te mają tendencję do zasklepiania się, jednak dzięki zawartemu w płynie stymulującym piaskowi pozostają one otwarte, umożliwiając swobodny przepływ gazu i ropy do otworu wiertniczego. Ilość wody potrzebnej do stymulacji złoża można dokładnie ustalić dopiero po przeanalizowaniu danych pozyskanych w czasie wiercenia. Szacuje się, że w przypadku odwiertu pionowego jest to ok. 1-4 milionów litrów, zaś w przypadku odwiertu poziomego może to być ok razy więcej. Podczas szczelinowania hydraulicznego ciśnienie na zewnątrz orurowania odwiertu jest stale monitorowane, a w przypadku jakichkolwiek niezgodności z obowiązującymi normami, prace są natychmiast przerywane. Stymulacja odwiertów za pomocą szczelinowania hydraulicznego jest powszechnie stosowana w przemyśle naftowo-gazowniczym na całym świecie od około 60 lat. W tym czasie technika ta znalazła zastosowanie w ok. milionie odwiertów. Po zakończeniu stymulacji złoża, proces wydobywania węglowodorów jest monitorowany przez kilka tygodni, aby ocenić jego wydajność. Na początku cały wydobywany w Polsce gaz będzie bezpiecznie spalany w specjalnych kominach spalających. Takie rozwiązanie jest konieczne ze względu na brak gazociągów umożliwiających transport wydobytego surowca. Na szczycie komina spalającego (tzw. pochodnia) zwłaszcza nocą może być widoczny płomień. Po zakończeniu fazy testowej cały sprzęt zostaje usunięty, a na powierzchni w miejscu odwiertu pozostaje jedynie głowica z zaworami. Szczelinowanie hydrauliczne to bezpieczna i sprawdzona metoda stymulacji odwiertu stosowana powszechnie na całym świecie od ponad 60 lat. W tym czasie technika znalazła zastosowanie w ponad milionie odwiertów. Kolumna wstępna Poziom wód gruntowych Kolumna prowadnikowa Kolumna techniczna Cement i rury chronią wody podziemne Perforacja przygotowuje odwiert do szczelinowania hydraulicznego 12 Gaz ziemny i ropa w Polsce. Podstawowe fakty Schemat pokazujący proces szczelinowania hydraulicznego, prowadzonego w formacjach łupkowych znajdujących się kilka tysięcy metrów poniżej poziomu wód gruntowych

15 Wydobycie Wieloletnia eksploatacja w przypadku ekonomicznej opłacalności odwiertu KLUCZOWE ZAGADNIENIA Rozpoczęcie wydobycia wymaga oceny opłacalności odwiertu, przeprowadzanej zarówno w fazie poszukiwań, jak i na etapie oceny potencjału. Wydobycie może trwać nawet do 20 lat i wiązać się z wywierceniem setek otworów. Każdy odwiert wymaga stymulacji poprzez szczelinowanie; część wody wykorzystywanej w tym procesie może zostać użyta ponownie przy innym odwiercie. Na każdą wiertnię może przypadać po kilka otworów. Na terenie odwiertów mogą się znajdować instalacje wydobywcze, zbiorniki i sprężarki. Substancje płynne są transportowane przy użyciu cystern. Dystrybucja gazu na lokalne rynki będzie wymagać wykorzystania lokalnej sieci gazociągowej. eżeli dane pozyskane na etapie poszukiwań i oceny potencjału wykażą, że projekt Jjest opłacalny, rozpoczyna się proces ubiegania się o koncesję na wydobycie, niezbędną do rozpoczęcia eksploatacji. Na początku poziom aktywności na terenach prowadzenia prac jest bardzo duży, przede wszystkim ze względu na konieczność wykonania większej liczby odwiertów. W danym regionie objętym koncesją, może być w tym samym czasie uruchomionych nawet kilka wiertni. Teren eksploatacji odwiertu jest zaprojektowany tak, aby można było obsługiwać kilka otworów naraz. Otwory wiertnicze są podłączone do infrastruktury produkcyjnej, a ta z kolei jest podłączona do sieci gazociągowej. Teren wydobycia jest kontrolowany przez operatorów, którzy upewniają się, że wszystko działa prawidłowo Większość miejsc eksploatacji odwiertów jest wyposażona w sprzęt pozwalający na rozdzielenie ropy, gazu i zużytej wody na osobne strumienie. Ropa i woda są początkowo przechowywane w osobnych zbiornikach, a następnie transportowane za pomocą cystern. Woda jest przewożona w miejsca kolejnych odwiertów lub utylizowana w sposób określony przez odpowiednie przepisy. Ropa trafia natomiast prosto do punktów sprzedaży. Wydobyty gaz ziemny jest najpierw kierowany do kompresora, a następnie, pod odpowiednim ciśnieniem, jest tłoczony do gazociągów. Większość instalacji znajdujących się na powierzchni jest wyposażona w dodatkowe obudowy zabezpieczające otoczenie przed jakimikolwiek wyciekami. Przykładem tego typu rozwiązań mogą być ekrany osłaniające montowane wokół zbiorników oraz pojemniki na kapiące płyny umieszczane na przenośnych elementach instalacji (np. generatorach). Raz na kilka dni operatorzy kontrolują teren, sprawdzając stan zbiorników i upewniając się, że wszystko działa prawidłowo. Dodatkowo, zainstalowane na terenie eksploatacji alarmy i elektroniczne systemy monitoringu natychmiast informują personel o wszelkich nieprawidłowościach. Faza wydobycia może potrwać nawet do 20 lat. W tym czasie, ciężki sprzęt jest wykorzystywany jedynie sporadycznie, podczas pracach konserwacyjnych związanych z utrzymaniem odwiertów oraz przeglądem instalacji. Typowa głowica eksploatacyjna Gaz ziemny i ropa w Polsce. Podstawowe fakty 13

16 Zakończenie eksploatacji i rekultywacja terenu Przywrócenie terenu do stanu pierwotnego po wyczerpaniu złoża KLUCZOWE ZAGADNIENIA Rekultywacja terenu pozwala na pozostawienie go w stanie, w jakim znajdował się przed rozpoczęciem wydobycia. Cała infrastruktura znajdująca się na powierzchni jest usuwana. Otwory wiertnicze są zalewane cementem, a rury odcinane poniżej poziomu gruntu. Teren jest zasypywany ziemią lub ponownie obsadzany roślinnością. yeksploatowany lub nierentowny punkt wydobycia jest likwidowany, Wa teren zostaje przywrócony do stanu pierwotnego. Obowiązek rekultywacji wynika z umów zawartych z jego właścicielami ziemi, warunków koncesji poszukiwawczych przyznanej przez Ministerstwo Środowiska oraz odpowiednich przepisów Kodeksu Cywilnego. Teren jest porządkowany, a cała infrastruktura znajdująca się na powierzchni jest demontowana. Ten etap inwestycji oznacza wzmożoną aktywność na terenie eksploatacji odwiertu, związaną z działaniami ekip usuwających sprzęt. Zgodnie z polskim prawem nieczynne otwory wiertnicze są cementowane i czopowane, co zapewnia całkowitą izolację złoża i chroni przed jakimikolwiek wyciekami. Głowice są odcinane poniżej poziomu gruntu, a powstałe w ten sposób otwory dodatkowo zalewa się cementem. Teren jest zasypywany ziemią lub ponownie obsadzany roślinnością. Po przywróceniu do stanu sprzed wydobycia wraca do właściciela,może być przekształcony zarówno w kierunku rolnym, jak i leśnym. Jak pokazują liczne doświadczenia, zrekultywowane obszary mogą być np. miejscem siedliskowym wielu ptaków i zwierząt, w tym przedstawicieli bardzo rzadkich gatunków. Punkt eksploatacji Marathon Oil w USA stanie Wyoming, zlikwidowany w 1985 r. Inny otwór wywiercony przez Marathon Oil w stanie Wyoming (1985 r.) To samo miejsce 2 lata później Cały sprzęt został usunięty z terenu odwiertu 14 Gaz ziemny i ropa w Polsce. Podstawowe fakty

17 Słowniczek wybranych terminów Badania sejsmiczne wspomagany komputerowo proces tworzenia map warstw skalnych znajdujących się pod powierzchnią ziemi. Cementowanie proces polegający na wlewaniu cementu do otworu wiertniczego w celu jego zabezpieczenia. Cementowanie służy stworzeniu fizycznej bariery pomiędzy otworem wiertniczym a otaczającymi go formacjami skalnymi. Wykorzystuje się je także do tworzenia specjalnych czopów zabezpieczających, umieszczanych wewnątrz odwiertu. Ekran dźwiękoszczelny nieprzepuszczająca dźwięku bariera, budowana wokół terenu odwiertu, aby ograniczyć poziomu hałasu związanego z pracami wiertniczymi. Gaz ziemny występująca naturalnie w podziemnych formacjach skalnych mieszanka węglowodorów i innych gazów. Podstawowym składnikiem gazu ziemnego jest metan. Gazociąg sieć połączonych ze sobą rur, umożliwiających transport gazu od punktu wydobycia do punktu docelowego. Geofon urządzenie wykorzystywane w badaniach sejsmicznych, rejestrujące drgania sejsmiczne i przetwarzające je na impulsy elektryczne. Głowica urządzenie montowane na szczycie odwiertu, składające się z zaworów i otworów spustowych, służące do kontrolowania odwiertu. Karta charakterystyki substancji/msds (ang. Material Safety Data Sheet) dokument zawierający dane o istotnych fizykochemicznych właściwościach substancji chemicznej lub produktu, informujący o potencjalnych zagrożeniach związanych z daną substancją. Karta zawiera także szczegóły dotyczące procedur bezpieczeństwa i sposobów postępowania w przypadku połknięcia lub kontaktu produktu ze skórą. Przygotowywanie kart charakterystyki jest prawnym obowiązkiem nałożonym na sprzedawców i producentów substancji chemicznych w większości krajów na świecie. Koncesja/blok koncesyjny pozwolenie wydawane przez Ministerstwo Środowiska, nadające firmie prawo do prowadzenia określonych w koncesji prac. W Polsce występują dwa typy koncesji. Koncesja poszukiwawcza przyznawana jest zwykle na 5 lat i zezwala na wykonywanie prac związanych z poszukiwaniem gazu lub ropy, takich jak badania sejsmiczne czy próbne odwierty. Koncesja wydobywcza jest niezbędna do prac związanych z eksploatacją odwiertu. Koncesja ściśle określa warunki działalności firmy, w tym np. obszar prowadzenia prac, czyli tzw. blok koncesyjny. Tryb przyznawania koncesji oraz wysokość i sposób naliczania opłat reguluje ustawa Prawo geologiczne i górnicze. Landman pracownik firmy naftowo-gazowniczej lub agent, którego praca polega na negocjowaniu warunków dostępu do gruntów z ich właścicielami oraz nadzorowaniu formalnego procesu związanego z nabyciem praw do korzystania z terenu. Łupki nieprzepuszczalna skała osadowa, wewnątrz której znajdują się zasoby węglowodorów, w tym gazu. Ze względu na budowę i właściwości łupków (mała przepuszczalność skał), proces eksploatacji surowców wymaga stosowania specjalistycznych technik, takich jak wiercenie poziomie i szczelinowanie hydrauliczne. NGL (ang. Natural Gas Liquids) ogólny termin stosowany w odniesieniu do ciekłych produktów będących pochodnymi wydobycia gazu ziemnego i powstających podczas jego przetwarzania, w tym propanu, butanu, etanu i innych związków organicznych. Odwiert otwór wiercony w skałach, służący badaniu, ocenie i wydobyciu znajdujących się w nich zasobów węglowodorów. Operator koncesji podmiot bezpośrednio odpowiedzialny za poszczególne fazy prac prowadzonych w ramach koncesji (np. poszukiwania, wydobycie). Operatorem może być firma nieposiadająca koncesji, realizująca prace na podstawie porozumienia z posiadaczem koncesji. Otwór/odwiert zamknięty otwór, z którego można wydobywać gaz, a który nie jest w danym momencie eksploatowany. Powodem zamknięcia otworu może być przejściowy brak dostępu do gazociągów lub niekorzystne ceny rynkowe surowca. Płuczka mieszanka płynów wykorzystywanych przy pracach wiertniczych, składająca się głównie z zawiesin oraz emulsji wodnej lub olejowej. Poszczególne rodzaje płuczki obejmują wszystkie typy płynów wiertniczych opartych na wodzie, oleju lub składnikach syntetycznych. Płyta wibracyjna urządzenie wykorzystywane w badaniach sejsmicznych, generujące fale dźwiękowe. Opuszczona na ziemię płyta wibruje, emitując fale przenikające do wnętrza ziemi. Płyn stymulujący płyn wykorzystywany w procesie szczelinowania hydraulicznego, umożliwiający swobodny przepływ gazu lub ropy ze skały zbiornikowej do odwiertu. Porowatość właściwość skały polegająca na występowaniu w niej niewielkich przestrzeni (tzw. porów), które nadają skale strukturę podobną do gąbki. Poszukiwania proces lokalizowania surowców takich jak gaz lub ropa, pozwalający firmie ocenić potencjał złoża i podjąć decyzję dotyczącą opłacalności wydobycia. Produkcja termin stosowany w sektorze energetycznym do określenia wszystkich działań związanych z wydobyciem oraz wstępnym przetwarzaniem surowca. Proppant termin określający drobnocząsteczkowy składnik płynu stymulującego do szczelinowania hydraulicznego, który zapobiega zasklepianiu się szczelin w skałach po zredukowaniu ciśnienia płynu pompowanego do otworu. Składnik ten konsystencją przypomina drobnoziarnisty piasek. Przepuszczalność właściwość danej skały, określająca zdolność do przenikania przez nią wody, gazu lub ropy. Przetwarzanie proces wyodrębniania gazu ziemnego, ropy i ich pochodnych oraz usuwania zanieczyszczeń. Przygotowanie odwiertu do eksploatacji faza projektu, podczas której odwiert jest przygotowywany do wydobycia gazu. Jednym z procesów przeprowadzanych w tej fazie jest szczelinowanie hydrauliczne. Skała zbiornikowa/rezerwuar podziemna skała, w której znajdują się zasoby gazu ziemnego lub ropy, będące celem działań wydobywczych. Gaz ziemny i ropa w Polsce. Podstawowe fakty 15

18 Spalanie gazu kontrolowane i w pełni bezpieczne spalanie gazu odpadowego, który nie może być wykorzystany w inny sposób. Proces spalania odbywa się w specjalnym kominie spalającym, na szczycie którego znajduje się tzw. pochodnia. Szczelinowanie hydrauliczne proces stymulacji złoża polegający na wtłaczaniu do otworu płynu stymulującego składającego się z wody, piasku i mieszanki chemicznej. Płyn jest wtłaczany pod wysokim ciśnieniem. Szczelinowanie powoduje powstawanie pęknięć w skale, co zwiększa przepływ surowca do odwiertu. Świder narzędzie wykorzystywane do wykonywania odwiertów pozwalających na dostęp do podziemnych formacji skalnych. Świder porusza się w otworze ruchem obrotowym. Urządzenie wiertnicze/platforma wiertnicza kilkudziesięciometrowa konstrukcja wyposażona w specjalistyczny sprzęt, taki jak wieża wiertnicza, podnośniki, pompy i zbiorniki, umożliwiająca wykonywanie odwiertów. Po wywierceniu otworu instalacja zostaje zdemontowana. Wiercenie kierunkowe technika umożliwiająca dokonywanie podziemnych odwiertów pod kątem, w celu dotarcia do docelowej formacji skalnej. Wiercenie poziome zaawansowana forma wiercenia kierunkowego, podczas którego odwiert jest wykonywany w poziomie. Wiertnia specjalnie przygotowany teren wokół urządzenia wiertniczego, na którym odbywają się wszelkie prace związane z wierceniami. Wieża wiertnicza metalowa konstrukcja, będąca częścią urządzenia wiertniczego, montowana nad szybem, umożliwiająca przemieszczanie się w górę i w dół przewodu wiertniczego. Woda odpadowa woda użyta podczas poszukiwania i wydobycia gazu ziemnego lub ropy, zawierająca różnego rodzaju odpady. Zapora wykonany z cementu lub będący specjalnym urządzeniem mechanicznym czop, mocowany w otworze wiertniczym w celu zatrzymania wypływu płynów, wyłączenia fragmentu szybu lub stałego zamurowania wyeksploatowanego odwiertu. Źródła: Amerykański Instytut Naftowy (American Petroleum Institute); Departament ds. Energii Stanów Zjednoczonych (U.S. Department of Energy), Biuro ds. Energii Kopalnej (Office of Fossil Energy), Krajowe Laboratorium Technologii Energetycznych (National Energy Technology Laboratory) 16 Gaz ziemny i ropa w Polsce. Podstawowe fakty

19 O Marathon Oil arathon Oil to międzynarodowy koncern energetyczny prowadzący działalność w obszarze poszukiwań i wydobycia surowców, M eksploatacji piasków roponośnych oraz zintegrowanego przetwarzania gazu ziemnego. Firma jest notowana na nowojorskiej giełdzie pod symbolem MRO, a jej siedziba znajduje się w Houston w Stanach Zjednoczonych. Spółka posiada solidny portfel aktywów, który generuje określone zwroty w oparciu o produkcję ropy naftowej i potencjał wynikający z eksploracji złóż. Koncern działa na rynku od ponad 125 lat. Marathon Oil prowadzi działalność operacyjną w Stanach Zjednoczonych, Angoli, Gwinei Równikowej, irackiej części Kurdystanu, Kanadzie, Libii, Norwegii, Polsce i Wielkiej Brytanii. Marathon Oil ma w swoim dorobku wiele sukcesów operacyjnych, których źródło znajduje się w filozofii spółki, polegającej na stosowaniu w praktyce wyznawanych wartości. Należy do nich realizowane od wielu lat zobowiązanie do ochrony zdrowia i zapewnienia bezpieczeństwa, odpowie-dzalne gospodarowanie zasobami środowiska naturalnego, uczciwość i praworządność, odpowiedzialność społeczna oraz kultura efektywnej pracy zespołowej. Zdajemy sobie sprawę z faktu, że nasze działania i przedsięwzięcia mają wpływ na szerokie grono interesariuszy, wśród których znajdują się m.in. inwestorzy, pracownicy, klienci, dostawcy, partnerzy biznesowi oraz lokalne władze i społeczności. Wierzymy, że dzięki naszym kluczowym wartościom nasza firma może być postrzegana jako odpowiedzialny partner, pracodawca i sąsiad.

20 Marathon Oil Polska Sp. z o.o. ul. Złota Warszawa Tel.: Fax: Copyright Marathon Oil 2012

Środowiskowe aspekty wydobycia gazu łupkowego

Środowiskowe aspekty wydobycia gazu łupkowego Środowiskowe aspekty wydobycia gazu łupkowego Małgorzata Woźnicka - Gaz łupkowy w Polsce i na Lubelszczyźnie Gaz łupkowy (shale gas) Gaz ziemny o genezie termogenicznej Niekonwencjonalne złoża gazu ziemnego

Bardziej szczegółowo

Gaz łupkowy Szansa dla Polski

Gaz łupkowy Szansa dla Polski Organizacja Polskiego Przemysłu Poszukiwawczo-Wydobywczego Polish Exploration and Production Industry Organization Gaz łupkowy Szansa dla Polski Lublin, 27 lipca 2011 r. Plan prezentacji 1. Przedstawienie

Bardziej szczegółowo

GAZU ZIEMNEGO. Podstawowe fakty POSZUKIWANIA I WYDOBYCIE. Organizacja Polskiego Przemysłu Poszukiwawczo-Wydobywczego

GAZU ZIEMNEGO. Podstawowe fakty POSZUKIWANIA I WYDOBYCIE. Organizacja Polskiego Przemysłu Poszukiwawczo-Wydobywczego Organizacja Polskiego Przemysłu Poszukiwawczo-Wydobywczego Organizacja Polskiego Przemysłu Poszukiwawczo-Wydobywczego POSZUKIWANIA I WYDOBYCIE GAZU ZIEMNEGO Podstawowe fakty POSZUKIWANIA I WYDOBYCIE GAZU

Bardziej szczegółowo

wiedza o gazie z łupków w Europie

wiedza o gazie z łupków w Europie Środowiskowe aspekty poszukiwań i eksploatacji niekonwencjonalnych złóż węglowodorów amerykańskie doświadczenia i europejskie wyzwania Paweł Poprawa Państwowy Instytut Geologiczny-Państwowy Instytut Badawczy

Bardziej szczegółowo

CO WARTO WIEDZIEĆ O GAZIE Z ŁUPKÓW

CO WARTO WIEDZIEĆ O GAZIE Z ŁUPKÓW Materiał informacyjny 2 Wprowadzenie Dynamiczny wzrost wydobycia gazu niekonwencjonalnego w ostatnim dziesięcioleciu w USA doprowadził do wybuchu prawdziwej gorączki XXI wieku. Gaz wydobywany z łupków

Bardziej szczegółowo

Organizacja Polskiego Przemysłu Poszukiwawczo-Wydobywczego POSZUKIWANIA I WYDOBYCIE GAZU ZIEMNEGO. Podstawowe fakty

Organizacja Polskiego Przemysłu Poszukiwawczo-Wydobywczego POSZUKIWANIA I WYDOBYCIE GAZU ZIEMNEGO. Podstawowe fakty Organizacja Polskiego Przemysłu Poszukiwawczo-Wydobywczego POSZUKIWANIA I WYDOBYCIE GAZU ZIEMNEGO Podstawowe fakty POSZUKIWANIA I WYDOBYCIE GAZU ZIEMNEGO Podstawowe fakty Organizacja Polskiego Przemysłu

Bardziej szczegółowo

Środowiskowe aspekty wydobycia gazu z łupków

Środowiskowe aspekty wydobycia gazu z łupków Środowiskowe aspekty wydobycia gazu z łupków Małgorzata Woźnicka - Perspektywy gazu niekonwencjonalnego w Polsce 18 listopad 2011 r. Analiza presji na środowisko naturalne Szczelinowanie hydrauliczne,

Bardziej szczegółowo

Badania środowiskowe związane z poszukiwaniem i rozpoznawaniem gazu z łupków

Badania środowiskowe związane z poszukiwaniem i rozpoznawaniem gazu z łupków Badania środowiskowe związane z poszukiwaniem i rozpoznawaniem gazu z łupków dr Małgorzata Woźnicka - 8.10.2013 r., Lublin Szczelinowanie hydrauliczne niezbędne dla wydobycia gazu ze złoża niekonwencjonalnego

Bardziej szczegółowo

GAZ Z ŁUPKÓW. www.naszaenergia.kujawsko-pomorskie.pl

GAZ Z ŁUPKÓW. www.naszaenergia.kujawsko-pomorskie.pl GAZ Z ŁUPKÓW www.naszaenergia.kujawsko-pomorskie.pl Co to jest gaz ziemny i gaz z łupków? Gaz ziemny to związek organiczny zaliczany do paliw kopalnych, często jego miejsca występowania związane są z występowaniem

Bardziej szczegółowo

Informacja dla mieszkańców

Informacja dla mieszkańców Informacja dla mieszkańców Projekt: Pilotażowe Zagospodarowanie Złoża Gazu Ziemnego Siekierki Inwestor: Energia Zachód Sp. z o.o. Szanowni Państwo, Rosnąca presja na ograniczanie emisji zanieczyszczeń

Bardziej szczegółowo

Czym w ogóle jest energia geotermalna?

Czym w ogóle jest energia geotermalna? Energia geotermalna Czym w ogóle jest energia geotermalna? Ogólnie jest to energia zakumulowana w gruntach, skałach i płynach wypełniających pory i szczeliny skalne. Energia ta biorąc pod uwagę okres istnienia

Bardziej szczegółowo

Elektrownie Geotermalne

Elektrownie Geotermalne Elektrownie Geotermalne Czym w ogóle jest energia geotermalna? Ogólnie jest to energia zakumulowana w gruntach, skałach i płynach wypełniających pory i szczeliny skalne. Energia ta biorąc pod uwagę okres

Bardziej szczegółowo

Poszukiwania i wydobycie gazu z łupków Stan projektu

Poszukiwania i wydobycie gazu z łupków Stan projektu Zdjęcie: Marathon Oil Poszukiwania i wydobycie gazu z łupków Stan projektu Organizacja Polskiego Przemysłu Poszukiwawczo-Wydobywczego 12 grudnia 2012 roku OPPPW Podstawowe informacje Związek Pracodawców,

Bardziej szczegółowo

INFRASTRUKTURA I ENERGIA

INFRASTRUKTURA I ENERGIA INFRASTRUKTURA I ENERGIA ROZWIĄZANIA DLA FIRM WYDOBYWCZYCH WWW.WAGSA.EU World Acoustic Group SA to dynamicznie rozwijająca się firma inżynieryjno - budowlana, oferująca głównie produkty i usługi z zakresu

Bardziej szczegółowo

X POLSKO-NIEMIECKA KONFERENCJA ENERGETYKA PRZYGRANICZNA POLSKI I NIEMIEC DOŚWIADCZENIA I PERSPEKTYWY SULECHÓW, 21-22 LISTOPAD 2013

X POLSKO-NIEMIECKA KONFERENCJA ENERGETYKA PRZYGRANICZNA POLSKI I NIEMIEC DOŚWIADCZENIA I PERSPEKTYWY SULECHÓW, 21-22 LISTOPAD 2013 X POLSKO-NIEMIECKA KONFERENCJA ENERGETYKA PRZYGRANICZNA POLSKI I NIEMIEC DOŚWIADCZENIA I PERSPEKTYWY SULECHÓW, 21-22 LISTOPAD 2013 SHALE GAS, TIGHT GAS MINIONY ROK W POSZUKIWANIACH mgr inż. Aldona Nowicka

Bardziej szczegółowo

DOBRE PRAKTYKI W ZAKRESIE PROWADZENIA PRAC WIERTNICZYCH - ETAP POSZUKIWAŃ

DOBRE PRAKTYKI W ZAKRESIE PROWADZENIA PRAC WIERTNICZYCH - ETAP POSZUKIWAŃ DOBRE PRAKTYKI W ZAKRESIE PROWADZENIA PRAC WIERTNICZYCH - ETAP POSZUKIWAŃ Magdalena Piątkowska Dyrektor Biura Operacji, ORLEN Upstream Warszawa, 4 marca 2014 r. JESTEŚMY CZĘŚ ĘŚCIĄ GRUPY PKN ORLEN Siedem

Bardziej szczegółowo

Stanowisko Koalicji Klimatycznej

Stanowisko Koalicji Klimatycznej Stanowisko Koalicji Klimatycznej w sprawie poszukiwania i wydobycia gazu z łupków oraz miejsca tego gazu w polityce energetycznej i klimatycznej Polski Gaz z łupków jako paliwo kopalne, nieodnawialne,

Bardziej szczegółowo

PROJEKT ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE GMINY WOŹNIKI NA LATA 2012-2030

PROJEKT ZAŁOŻEŃ DO PLANU ZAOPATRZENIA W CIEPŁO, ENERGIĘ ELEKTRYCZNĄ I PALIWA GAZOWE GMINY WOŹNIKI NA LATA 2012-2030 05. Paliwa gazowe 5.1. Wprowadzenie... 1 5.2. Zapotrzebowanie na gaz ziemny - stan istniejący... 2 5.3. Przewidywane zmiany... 3 5.4. Niekonwencjonalne paliwa gazowe... 5 5.1. Wprowadzenie W otoczeniu

Bardziej szczegółowo

Co warto wiedzieć o gazie z łupków

Co warto wiedzieć o gazie z łupków Co warto wiedzieć o gazie z łupków CO WARTO WIEDZIEĆ O GAZIE Z ŁUPKÓW 1 Wprowadzenie Dynamiczny wzrost wydobycia gazu niekonwencjonalnego w ostatnim dziesięcioleciu w USA doprowadził do wybuchu prawdziwej

Bardziej szczegółowo

GAZ Z ŁUPKÓW realne bogactwo czy puste obietnice? Zdj. Calvin Tillman

GAZ Z ŁUPKÓW realne bogactwo czy puste obietnice? Zdj. Calvin Tillman GAZ Z ŁUPKÓW realne bogactwo czy puste obietnice? Zdj. Calvin Tillman GAZ ŁUPKOWY I JEGO POTENCJALNE WYDOBYCIE W EUROPIE TO OSTATNIO GORĄCY TEMAT W UNII EUROPEJSKIEJ (UE). JEGO ZWOLENNICY POSTRZEGAJĄ TEN

Bardziej szczegółowo

Zasoby wodne a wydobycie gazu z łupków

Zasoby wodne a wydobycie gazu z łupków Zasoby wodne a wydobycie gazu z łupków dr Małgorzata Woźnicka - Gospodarka wodna przedsięwzięcia 1. Etap poszukiwania i rozpoznawania złóż 2. Etap eksploatacji Rodzaj potrzeb wodnych Gospodarka wodna Lokalizacja

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie... 9 Akty normatywne... 20 CZĘŚĆ 1 OGÓLNE WYMAGANIA W ZAKRESIE BEZPIECZEŃSTWA I HIGIENY PRACY... 23

Wprowadzenie... 9 Akty normatywne... 20 CZĘŚĆ 1 OGÓLNE WYMAGANIA W ZAKRESIE BEZPIECZEŃSTWA I HIGIENY PRACY... 23 SPIS TREŚCI Wprowadzenie... 9 Akty normatywne... 20 CZĘŚĆ 1 OGÓLNE WYMAGANIA W ZAKRESIE BEZPIECZEŃSTWA I HIGIENY PRACY... 23 1.1. Obowiązki pracodawcy i osób kierujących pracownikami... 23 1.2. Obowiązki

Bardziej szczegółowo

GAZ Z ŁUPKÓW PRZYSZŁOŚĆ DLA POLSKI

GAZ Z ŁUPKÓW PRZYSZŁOŚĆ DLA POLSKI GAZ Z ŁUPKÓW PRZYSZŁOŚĆ DLA POLSKI Projekt kierunkowych założeń do ustawy o wydobywaniu węglowodorów, ich opodatkowaniu i Węglowodorowym Funduszu Pokoleń Gaz z łupków przyszłość dla Polski Już teraz Polska

Bardziej szczegółowo

GOSPODARKA ODPADAMI W ŚWIETLE NOWEJ USTAWY O ODPADACH z dnia 14 grudnia 2012r (Dz. U. z 8 stycznia 2013 r., poz. 21)

GOSPODARKA ODPADAMI W ŚWIETLE NOWEJ USTAWY O ODPADACH z dnia 14 grudnia 2012r (Dz. U. z 8 stycznia 2013 r., poz. 21) GOSPODARKA ODPADAMI W ŚWIETLE NOWEJ USTAWY O ODPADACH z dnia 14 grudnia 2012r (Dz. U. z 8 stycznia 2013 r., poz. 21) Władysława Wilusz Kierownik Zespołu Gospodarki Odpadami PRZEPISY PRAWNE USTAWA O ODPADACH

Bardziej szczegółowo

Doświadczenia Talisman Energy w produkcji gazu ziemnego z skał łupkowych

Doświadczenia Talisman Energy w produkcji gazu ziemnego z skał łupkowych Doświadczenia Talisman Energy w produkcji gazu ziemnego z skał łupkowych Talisman Energy Polska Sp. z o.o. Listopad, 2011 THINK SAFE. WORK SAFE. HOME SAFE. AGENDA 1. Talisman Energy przedstawienie firmy;

Bardziej szczegółowo

Dr hab. inż. Stanisław Nagy, prof. nzw.

Dr hab. inż. Stanisław Nagy, prof. nzw. Wydział Wiertnictwa, Nafty i Gazu Katedra Inżynierii Gazowniczej NOWE EKOLOGICZNE TECHNOLOGIE POZYSKANIA GAZU ZIEMNEGO ZE ZŁÓŻ NIEKONWENCJONALNYCH (SHALE GAS, TIGHT GAS, CBM) Dr hab. inż. Stanisław Nagy,

Bardziej szczegółowo

SZKOLENIE 2. Projektu: Propagowanie wzorców produkcji i konsumpcji sprzyjających promocji zasad trwałego i zrównoważonego rozwoju.

SZKOLENIE 2. Projektu: Propagowanie wzorców produkcji i konsumpcji sprzyjających promocji zasad trwałego i zrównoważonego rozwoju. SZKOLENIE 2 Projektu: Propagowanie wzorców produkcji i konsumpcji sprzyjających promocji zasad trwałego i zrównoważonego rozwoju. FAMED Żywiec S.A. Dokumentacja Systemu Zarządzania zgodnego z PN-EN ISO

Bardziej szczegółowo

Geotermia w Saksonii. 1. Krótki zarys na temat energii geotermalnej w Saksonii

Geotermia w Saksonii. 1. Krótki zarys na temat energii geotermalnej w Saksonii Geotermia w Saksonii 1. Krótki zarys na temat energii geotermalnej w Saksonii Zasoby geotermalne nabierają coraz większego znaczenia pośród energii odnawialnych. Posiadają one również w Saksonii, przy

Bardziej szczegółowo

ZAPYTANIE O INFORMACJE

ZAPYTANIE O INFORMACJE ZAPYTANIE O INFORMACJE Odbiór odpadów wydobywczych Data opublikowania: 01.04.2015r. Data i godzina zamknięcia: 08.04.2015r godz. 17:00 Strona 1 z 5 Szanowni Państwo, podczas realizacji zadań operacyjnych,

Bardziej szczegółowo

METODYKA POSZUKIWAŃ ZLÓŻ ROPY NAFTOWEJ I GAZU ZIEMNEGO

METODYKA POSZUKIWAŃ ZLÓŻ ROPY NAFTOWEJ I GAZU ZIEMNEGO METODYKA POSZUKIWAŃ ZLÓŻ ROPY NAFTOWEJ I GAZU ZIEMNEGO Prowadzący: Mgr inż. Bartosz Papiernik Konspekt opracowali w postaci prezentacji PowerPoint B.Papiernik i M. Hajto na podstawie materiałów opracowanych

Bardziej szczegółowo

Intensyfikacja poszukiwania gazu z łupków

Intensyfikacja poszukiwania gazu z łupków Strona znajduje się w archiwum. Intensyfikacja poszukiwania gazu z łupków Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo SA rozpoczęło kolejny etap poszukiwań gazu z łupków na południowym wschodzie Polski. 26

Bardziej szczegółowo

Zasada działania jest podobna do pracy lodówki. Z jej wnętrza, wypompowywuje się ciepło i oddaje do otoczenia.

Zasada działania jest podobna do pracy lodówki. Z jej wnętrza, wypompowywuje się ciepło i oddaje do otoczenia. Pompy ciepła Zasada działania pompy ciepła polega na pozyskiwaniu ciepła ze środowiska ( wody, gruntu i powietrza) i przekazywaniu go do odbiorcy jako ciepło grzewcze. Ciepło pobrane z otoczenia sprężane

Bardziej szczegółowo

Kodeks. Odpowiedzialnego Pozyskiwania Gazu Ziemnego i Ropy Naftowej PGNiG

Kodeks. Odpowiedzialnego Pozyskiwania Gazu Ziemnego i Ropy Naftowej PGNiG Kodeks Odpowiedzialnego Pozyskiwania Gazu Ziemnego i Ropy Naftowej PGNiG Kodeks Odpowiedzialnego Pozyskiwania Gazu Ziemnego i Ropy Naftowej Polskiego Górnictwa Naftowego i Gazownictwa SA dotyczy kształtowania

Bardziej szczegółowo

TECHNIKI MONITOROWANIA I OBNIŻANIA SIĘ GRUNTU ZWIĄZANYCH Z Z ŁUPKÓW

TECHNIKI MONITOROWANIA I OBNIŻANIA SIĘ GRUNTU ZWIĄZANYCH Z Z ŁUPKÓW TECHNIKI MONITOROWANIA SEJSMICZNOŚCI I OBNIŻANIA SIĘ GRUNTU ZWIĄZANYCH Z POSZUKIWANIAMI I EKSPLOATACJĄ GAZU Z ŁUPKÓW dr hab. inż. Piotr Krzywiec, prof. PIG-PIB - XXVII Forum Energia Efekt Środowisko MONITORING

Bardziej szczegółowo

Audyt energetyczny jako wsparcie Systemów Zarządzania Energią (ISO 50001)

Audyt energetyczny jako wsparcie Systemów Zarządzania Energią (ISO 50001) Audyt energetyczny jako wsparcie Systemów Zarządzania Energią (ISO 50001) ROMAN KOŁODZIEJ IV Konferencja Naukowo-Techniczna,,Utrzymanie ruchu w przemyśle spożywczym Szczyrk, 26 kwietnia 2012 r. 1 PLAN

Bardziej szczegółowo

NADZÓR OUG w LUBLINIE NAD POSZUKIWANIEM GAZU ŁUPKOWEGO PAŹDZIERNIK, 2013

NADZÓR OUG w LUBLINIE NAD POSZUKIWANIEM GAZU ŁUPKOWEGO PAŹDZIERNIK, 2013 NADZÓR OUG w LUBLINIE NAD POSZUKIWANIEM GAZU ŁUPKOWEGO PAŹDZIERNIK, 2013 ZAKRES NADZORU Szanowni Państwo! Okręgowy Urząd Górniczy sprawuje nadzór i kontrolę w oparciu o obowiązujące prawo geologiczne i

Bardziej szczegółowo

STATUS PROJEKTU POLSKI GAZ Z ŁUPKÓW perspektywa inwestorów

STATUS PROJEKTU POLSKI GAZ Z ŁUPKÓW perspektywa inwestorów STATUS PROJEKTU POLSKI GAZ Z ŁUPKÓW perspektywa inwestorów Kamlesh Parmar, Prezes Zarządu OPPPW Warszawa, listopad 2013 DRUGA EDYCJA KONFERENCJI BRANŻY POSZUKIWAWCZO- WYDOBYWCZEJ Członkowie OPPPW 2 OPPPW

Bardziej szczegółowo

Uwarunkowania prawne dla geotermii w Polsce

Uwarunkowania prawne dla geotermii w Polsce Uwarunkowania prawne dla geotermii w Polsce Dr hab. inż. Barbara Tomaszewska, prof. IGSMiE PAN Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią Polskiej Akademii Nauk Zakład Odnawialnych Źródeł Energii

Bardziej szczegółowo

ZAGROŻENIA NATURALNE W OTWOROWYCH ZAKŁADACH GÓRNICZYCH

ZAGROŻENIA NATURALNE W OTWOROWYCH ZAKŁADACH GÓRNICZYCH ZAGROŻENIA NATURALNE W OTWOROWYCH ZAKŁADACH GÓRNICZYCH. ZAGROŻENIE ERUPCYJNE Zagrożenie erupcyjne - możliwość wystąpienia zagrożenia wywołanego erupcją wiertniczą rozumianą jako przypływ płynu złożowego

Bardziej szczegółowo

Katalog rozwiązań informatycznych dla firm produkcyjnych

Katalog rozwiązań informatycznych dla firm produkcyjnych Katalog rozwiązań informatycznych dla firm produkcyjnych www.streamsoft.pl Obserwować, poszukiwać, zmieniać produkcję w celu uzyskania największej efektywności. Jednym słowem być jak Taiichi Ohno, dyrektor

Bardziej szczegółowo

ZESPÓŁ SZKÓŁ ELEKTRYCZNYCH w Gorzowie Wlkp. Technik energetyk Technik urządzeń i systemów energetyki odnawialnej

ZESPÓŁ SZKÓŁ ELEKTRYCZNYCH w Gorzowie Wlkp. Technik energetyk Technik urządzeń i systemów energetyki odnawialnej ZESPÓŁ SZKÓŁ ELEKTRYCZNYCH w Gorzowie Wlkp. Technik energetyk Technik urządzeń i systemów energetyki odnawialnej Patrząc na szybko rozwijającą się gospodarkę, ciągle rosnące zapotrzebowanie na energię

Bardziej szczegółowo

System Zarządzania Energią według wymagań normy ISO 50001

System Zarządzania Energią według wymagań normy ISO 50001 System Zarządzania Energią według wymagań normy ISO 50001 Informacje ogólne ISO 50001 to standard umożliwiający ustanowienie systemu i procesów niezbędnych do osiągnięcia poprawy efektywności energetycznej.

Bardziej szczegółowo

EKOLOGISTYKA Z A J Ę C I A 2 M G R I N Ż. M A G D A L E N A G R A C Z Y K

EKOLOGISTYKA Z A J Ę C I A 2 M G R I N Ż. M A G D A L E N A G R A C Z Y K EKOLOGISTYKA Z A J Ę C I A 2 M G R I N Ż. M A G D A L E N A G R A C Z Y K ĆWICZENIA 2 Charakterystyka wybranej działalności gospodarczej: 1. Stosowane surowce, materiały, półprodukty, wyroby ze szczególnym

Bardziej szczegółowo

Rathdowney Resources Ltd. Projekt Olza. Maj 2014

Rathdowney Resources Ltd. Projekt Olza. Maj 2014 Rathdowney Resources Ltd. Projekt Olza Maj 2014 1 Rathdowney Resources Rathdowney Resources - firma kanadyjska skoncentrowana na zaawansowaniu projektu OLZA, stowarzyszona z grupą Hunter Dickinson Inc.

Bardziej szczegółowo

Znaczenie fazy użytkowej dla nawierzchni dróg dr inż. Marcin Tłustochowicz

Znaczenie fazy użytkowej dla nawierzchni dróg dr inż. Marcin Tłustochowicz Znaczenie fazy użytkowej dla nawierzchni dróg dr inż. Marcin Tłustochowicz 8 stycznia 2014r. Treść wykładu Wstęp znaczenie fazy użytkowej Zużycie paliwa w zależności od nawierzchni Współczynnik odbicia

Bardziej szczegółowo

MODERNIZACJA SYSTEMU WENTYLACJI I KLIMATYZACJI W BUDYNKU ISTNIEJĄCYM Z WYKORZYSTANIEM GRUNTOWEGO WYMIENNIKA CIEPŁA

MODERNIZACJA SYSTEMU WENTYLACJI I KLIMATYZACJI W BUDYNKU ISTNIEJĄCYM Z WYKORZYSTANIEM GRUNTOWEGO WYMIENNIKA CIEPŁA MODERNIZACJA SYSTEMU WENTYLACJI I KLIMATYZACJI W BUDYNKU ISTNIEJĄCYM Z WYKORZYSTANIEM GRUNTOWEGO WYMIENNIKA CIEPŁA WSTĘP Rośnie nasza świadomość ekologiczna, coraz bardziej jesteśmy przekonani, że zrównoważony

Bardziej szczegółowo

Surowce energetyczne (węgiel kopalny, ropa naftowa, gaz ziemny)

Surowce energetyczne (węgiel kopalny, ropa naftowa, gaz ziemny) Surowce energetyczne (węgiel kopalny, ropa naftowa, gaz ziemny) Opiekun prof. dr hab. A. Solecki Zespół: prof. Franciszek Czechowski, prof. dr hab. A. Solecki, dr W. Śliwiński, dr D. Tchorz- Trzeciakiewicz,

Bardziej szczegółowo

Zasady GMP/GHP, które należy wdrożyć przed wprowadzeniem HACCP

Zasady GMP/GHP, które należy wdrożyć przed wprowadzeniem HACCP System HACCP Od przystąpienia Polski do Unii Europejskiej wszystkie firmy zajmujące się produkcją i dystrybucją żywności muszą wdrożyć i stosować zasady systemu HACCP. Przed opisaniem podstaw prawnych

Bardziej szczegółowo

REACH. System. Co producent oraz importer zrobić powinien przed wejściem w życie systemu REACH

REACH. System. Co producent oraz importer zrobić powinien przed wejściem w życie systemu REACH System REACH Co producent oraz importer zrobić powinien przed wejściem w życie systemu REACH Dokument opracowany przez: Departament Przemysłu Ministerstwo Gospodarki www.mgip.gov.pl/przedsiebiorcy/reach

Bardziej szczegółowo

W kręgu naszych zainteresowań jest:

W kręgu naszych zainteresowań jest: DOLNE ŹRÓDŁA CIEPŁA W kręgu naszych zainteresowań jest: pozyskiwanie ciepła z gruntu, pozyskiwanie ciepła z powietrza zewnętrznego, pozyskiwanie ciepła z wód podziemnych, pozyskiwanie ciepła z wód powierzchniowych.

Bardziej szczegółowo

PODZIĘKOWANIA... BŁĄD! NIE ZDEFINIOWANO ZAKŁADKI. PRZEDMOWA... BŁĄD! NIE ZDEFINIOWANO ZAKŁADKI. 3.1 WPROWADZENIE... BŁĄD! NIE ZDEFINIOWANO ZAKŁADKI.

PODZIĘKOWANIA... BŁĄD! NIE ZDEFINIOWANO ZAKŁADKI. PRZEDMOWA... BŁĄD! NIE ZDEFINIOWANO ZAKŁADKI. 3.1 WPROWADZENIE... BŁĄD! NIE ZDEFINIOWANO ZAKŁADKI. Spis treści PODZIĘKOWANIA... BŁĄD! NIE PRZEDMOWA... BŁĄD! NIE WPROWADZENIE... BŁĄD! NIE ROZDZIAŁ 1... BŁĄD! NIE RYNEK GAZU ZIEMNEGO ZASADY FUNKCJONOWANIA.... BŁĄD! NIE 1.1. RYNEK GAZU ZIEMNEGO ZMIANY STRUKTURALNE

Bardziej szczegółowo

PRAKTYCZNE ASPEKTY WDRAŻANIA BAT W SEKTORZE PRODUKCJI

PRAKTYCZNE ASPEKTY WDRAŻANIA BAT W SEKTORZE PRODUKCJI Seminarium Informacyjno-promocyjne projektu: Propagowanie wzorców produkcji i konsumpcji sprzyjających promocji zasad trwałego i zrównoważonego rozwoju. PRAKTYCZNE ASPEKTY WDRAŻANIA BAT W SEKTORZE PRODUKCJI

Bardziej szczegółowo

Bezpieczeństwo realizacji badań geologicznych pod kątem projektu CCS. Marek Jarosiński, PIG-PIB kierownik Programu Bezpieczeństwo Energetyczne

Bezpieczeństwo realizacji badań geologicznych pod kątem projektu CCS. Marek Jarosiński, PIG-PIB kierownik Programu Bezpieczeństwo Energetyczne Bezpieczeństwo realizacji badań geologicznych pod kątem projektu CCS Marek Jarosiński, PIG-PIB kierownik Programu Bezpieczeństwo Energetyczne Łódź, 30 maja 2012 Sposoby podziemnego składowania CO2 Największe

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie energii naturalnej.

Wykorzystanie energii naturalnej. Wykorzystanie energii naturalnej. 2 Wprowadzenie 3 Tradycyjne zasoby naturalne są na wyczerpaniu, a ceny energii rosną. Skutkiem tej sytuacji jest wzrost zainteresowania produkcją energii bez emisji CO2

Bardziej szczegółowo

PIROLIZA BEZEMISYJNA UTYLIZACJA ODPADÓW

PIROLIZA BEZEMISYJNA UTYLIZACJA ODPADÓW PIROLIZA BEZEMISYJNA UTYLIZACJA ODPADÓW Utylizacja odpadów komunalnych, gumowych oraz przerób biomasy w procesie pirolizy nisko i wysokotemperaturowej. Przygotował: Leszek Borkowski Marzec 2012 Piroliza

Bardziej szczegółowo

PERSPEKTYWY GAZU ŁUPKOWEGO W POLSCE

PERSPEKTYWY GAZU ŁUPKOWEGO W POLSCE Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energia PAN PERSPEKTYWY GAZU ŁUPKOWEGO W POLSCE Eugeniusz Mokrzycki Posiedzenie Plenarne Komitetu Problemów Energetyki Warszawa, 14 grudnia 2011 r. Perspektywy

Bardziej szczegółowo

Przedsiębiorstwa usług energetycznych. Biomasa Edukacja Architekci i inżynierowie Energia wiatrowa

Przedsiębiorstwa usług energetycznych. Biomasa Edukacja Architekci i inżynierowie Energia wiatrowa Portinho da Costa oczyszczalnia ścieków z systemem kogeneracji do produkcji elektryczności i ogrzewania SMAS - komunalny zakład oczyszczania wody i ścieków, Portugalia Streszczenie Oczyszczalnia ścieków

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczne aspekty eksploatacji niekonwencjonalnych złóż gazu w Polsce

Ekonomiczne aspekty eksploatacji niekonwencjonalnych złóż gazu w Polsce Dr Andrzej Cylwik Ekonomiczne aspekty eksploatacji niekonwencjonalnych złóż gazu w Polsce 1. Perspektywa do roku 2020 W chwili obecnej dysponujemy mała liczbą sprawdzonych informacji, które dotyczą ekonomicznych

Bardziej szczegółowo

EDUKACYJNE FORUM KWALIFIKACJI ZAWODOWYCH MULTIMEDIALNY KATALOG ZAWODÓW ZAWÓD: WIERTACZ

EDUKACYJNE FORUM KWALIFIKACJI ZAWODOWYCH MULTIMEDIALNY KATALOG ZAWODÓW ZAWÓD: WIERTACZ EDUKACYJNE FORUM KWALIFIKACJI ZAWODOWYCH MULTIMEDIALNY KATALOG ZAWODÓW ZAWÓD: WIERTACZ Program Operacyjny Kapitał Ludzki Priorytet III. Wysoka jakość systemu oświaty Działanie 3.4. Otwartość systemu edukacji

Bardziej szczegółowo

POLITYKA EKOLOGICZNA PAŃSTWA W LATACH 2009 2012 Z PERSPEKTYWĄ DO ROKU 2016. uchwała Sejmu z dnia 22 maja 2009 roku (M.P. 2009.34.501.

POLITYKA EKOLOGICZNA PAŃSTWA W LATACH 2009 2012 Z PERSPEKTYWĄ DO ROKU 2016. uchwała Sejmu z dnia 22 maja 2009 roku (M.P. 2009.34.501. POLITYKA EKOLOGICZNA PAŃSTWA W LATACH 2009 2012 Z PERSPEKTYWĄ DO ROKU 2016 uchwała Sejmu z dnia 22 maja 2009 roku (M.P. 2009.34.501.) Proces transformacji ustrojowej Polski nie uwzględniał w swoim planie

Bardziej szczegółowo

Magazynowanie cieczy

Magazynowanie cieczy Magazynowanie cieczy Do magazynowania cieczy służą zbiorniki. Sposób jej magazynowania zależy od jej objętości i właściwości takich jak: prężność par, korozyjność, palność i wybuchowość. Zbiorniki mogą

Bardziej szczegółowo

Identyfikacja potencjału oszczędności energii jako podstawa w procesie poprawy efektywności energetycznej przedsiębiorstwa

Identyfikacja potencjału oszczędności energii jako podstawa w procesie poprawy efektywności energetycznej przedsiębiorstwa Identyfikacja potencjału oszczędności energii jako podstawa w procesie poprawy efektywności energetycznej przedsiębiorstwa TOMASZ SŁUPIK Konferencja techniczna Jak obniżać koszty remontów i utrzymania

Bardziej szczegółowo

Podstawowe informacje o projekcie. Cel budowy gazociągu i Tłoczni gazu

Podstawowe informacje o projekcie. Cel budowy gazociągu i Tłoczni gazu Tłocznia gazu w Goleniowie. Fot. Bartosz Lewandowski, GAZ-SYSTEM S.A. Podstawowe informacje o projekcie Gazociąg Świnoujście Szczecin połączy terminal LNG w Świnoujściu z krajową siecią gazociągów poprzez

Bardziej szczegółowo

PIROLIZA. GENERALNY DYSTRYBUTOR REDUXCO www.dagas.pl :: email: info@dagas.pl :: www.reduxco.com

PIROLIZA. GENERALNY DYSTRYBUTOR REDUXCO www.dagas.pl :: email: info@dagas.pl :: www.reduxco.com PIROLIZA Instalacja do pirolizy odpadów gumowych przeznaczona do przetwarzania zużytych opon i odpadów tworzyw sztucznych (polietylen, polipropylen, polistyrol), w której produktem końcowym może być energia

Bardziej szczegółowo

Gaz ze skał łupkowych - Aspekty Środowiskowe

Gaz ze skał łupkowych - Aspekty Środowiskowe Gaz ze skał łupkowych - Aspekty Środowiskowe Talisman Energy Polska Sp. z o.o. Wrzesień, 2011 THINK SAFE. WORK SAFE. HOME SAFE. Spis treści 1. Talisman Energy Polska działania w Polsce; 2. Aspekty środowiskowe

Bardziej szczegółowo

Wymagania gazu ziemnego stosowanego jako paliwo. do pojazdów

Wymagania gazu ziemnego stosowanego jako paliwo. do pojazdów Wymagania gazu ziemnego stosowanego jako paliwo mgr inż. Paweł Bukrejewski do pojazdów Kierownik Pracowni Analitycznej Starszy Specjalista Badawczo-Techniczny Laboratorium Produktów Naftowych i Biopaliw

Bardziej szczegółowo

ODNAWIALNE I NIEODNAWIALNE ŹRÓDŁA ENERGII. Filip Żwawiak

ODNAWIALNE I NIEODNAWIALNE ŹRÓDŁA ENERGII. Filip Żwawiak ODNAWIALNE I NIEODNAWIALNE ŹRÓDŁA ENERGII Filip Żwawiak WARTO WIEDZIEĆ 1. Co to jest energetyka? 2. Jakie są konwencjonalne (nieodnawialne) źródła energii? 3. Jak dzielimy alternatywne (odnawialne ) źródła

Bardziej szczegółowo

PLAN DZIAŁANIA KT 270. ds. Zarządzania Środowiskowego

PLAN DZIAŁANIA KT 270. ds. Zarządzania Środowiskowego Strona 2 PLAN DZIAŁANIA KT 270 ds. Zarządzania Środowiskowego STRESZCZENIE Komitet Techniczny ds. Zarządzania Środowiskowego został powołany 27.02.1997 r. w ramach Polskiego Komitetu Normalizacyjnego.

Bardziej szczegółowo

Krok 1 Dane ogólne Rys. 1 Dane ogólne

Krok 1 Dane ogólne Rys. 1 Dane ogólne Poniższy przykład ilustruje w jaki sposób można przeprowadzić analizę technicznoekonomiczną zastosowania w budynku jednorodzinnym systemu grzewczego opartego o konwencjonalne źródło ciepła - kocioł gazowy

Bardziej szczegółowo

Wydanie decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach wymaga przeprowadzenia postępowania w sprawie oceny oddziaływania na środowisko.

Wydanie decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach wymaga przeprowadzenia postępowania w sprawie oceny oddziaływania na środowisko. POSTĘPOWANIE ADMINISTRACYJNE W SPRAWIE WYPEŁNIANIA PRZEZ INWESTORÓW WYMAGAŃ OCHRONY ŚRODOWISKA DLA REALIZOWANEGO PRZEDSIĘWZIĘCIA MOGĄCEGO ZNACZĄCO ODDZIAŁYWAĆ NA ŚRODOWISKO W opracowaniu zostały omówione

Bardziej szczegółowo

Kwestionariusz dla przedstawiciela kadry kierowniczej lub specjalisty ds. bhp

Kwestionariusz dla przedstawiciela kadry kierowniczej lub specjalisty ds. bhp Kwestionariusz dla przedstawiciela kadry kierowniczej lub specjalisty ds. bhp Podstawowe informacje o przedsiębiorstwie Rodzaj działalności:. Liczba pracowników w jednostce lokalnej:. Wdrożony system zarządzania

Bardziej szczegółowo

BEZPIECZEŃSTWO PRZESYŁOWYCH. Inwestujemy w rozwój. www.gaz-system.pl

BEZPIECZEŃSTWO PRZESYŁOWYCH. Inwestujemy w rozwój. www.gaz-system.pl www.gaz-system.pl Operator Gazociągów Przesyłowych GAZ-SYSTEM S.A. ul. Mszczonowska 4, 02-337 Warszawa tel.: 22 220 18 00, faks: 22 220 16 06 BEZPIECZEŃSTWO GAZOCIĄGÓW PRZESYŁOWYCH Inwestujemy w rozwój

Bardziej szczegółowo

WARUNKI OPTYMALIZACJI TECHNOLOGII ROBÓT STRZAŁOWYCH W ODKRYWKOWYCH ZAKŁADACH GÓRNICZYCH

WARUNKI OPTYMALIZACJI TECHNOLOGII ROBÓT STRZAŁOWYCH W ODKRYWKOWYCH ZAKŁADACH GÓRNICZYCH Pracownia Technologii Wydobycia i Przeróbki Surowców Skalnych Laboratorium Sejsmiki Górotworu mgr inż. Arkadiusz Grześkowiak WARUNKI OPTYMALIZACJI TECHNOLOGII ROBÓT STRZAŁOWYCH W ODKRYWKOWYCH ZAKŁADACH

Bardziej szczegółowo

Człowiek a środowisko

Człowiek a środowisko 90-242 ŁÓDŹ ul. Kopcińskiego 5/11 tel: 0-42 678-19-20; 0-42 678-57-22 http://zsp15.ldi.pl ZESPÓŁ SZKÓŁ PONADGIMNAZJALNYCH NR 15 Człowiek a środowisko 90-242 ŁÓDŹ ul. Kopcińskiego 5/11 tel: 0-42 678-19-20;

Bardziej szczegółowo

LNG. Nowoczesne źródło energii. Liquid Natural Gas - Ekologiczne paliwo na dziś i jutro. Systemy. grzewcze

LNG. Nowoczesne źródło energii. Liquid Natural Gas - Ekologiczne paliwo na dziś i jutro. Systemy. grzewcze LG owoczesne źródło energii Liquid atural - Ekologiczne paliwo na dziś i jutro Systemy B Szanowni Państwo, W obecnych czasach obserwujemy stały wzrost zapotrzebowania na paliwa płynne oraz wzrost ich cen

Bardziej szczegółowo

Szkolenie Stowarzyszenia Polskie Forum ISO 14000 Zmiany w normie ISO 14001 i ich konsekwencje dla organizacji Warszawa, 16.04.2015

Szkolenie Stowarzyszenia Polskie Forum ISO 14000 Zmiany w normie ISO 14001 i ich konsekwencje dla organizacji Warszawa, 16.04.2015 Wykorzystanie elementów systemu EMAS w SZŚ według ISO 14001:2015 dr hab. inż. Alina Matuszak-Flejszman, prof. nadzw. UEP Agenda Elementy SZŚ według EMAS (Rozporządzenie UE 1221/2009) i odpowiadające im

Bardziej szczegółowo

Zarządzenie Nr 90/2008 Burmistrza Miasta Czeladź. z dnia 09.05. 2008

Zarządzenie Nr 90/2008 Burmistrza Miasta Czeladź. z dnia 09.05. 2008 Zarządzenie Nr 90/2008 Burmistrza Miasta Czeladź z dnia 09.05. 2008 w sprawie : wprowadzenia procedury Identyfikacji zagrożeń oraz oceny ryzyka zawodowego na stanowiskach pracy w Urzędzie Miasta Czeladź

Bardziej szczegółowo

Rozporządzenie Ministra Gospodarki

Rozporządzenie Ministra Gospodarki DEPARTAMENTPRAWNYIINTEGRACJIEUROPEJSKIEJ WYŻSZYURZĄDGÓRNICZY zdnia28czerwca2002r. (Dz.U.Nr109,poz.961,z2004r.Nr24,poz.213 orazz2007r.nr106,poz.726) Rozporządzenie Ministra Gospodarki w sprawie bezpieczeństwa

Bardziej szczegółowo

ergo energy to: www.ergoenergy.pl

ergo energy to: www.ergoenergy.pl ergo energy to: Sprzedaż energii elektrycznej na terenie całego kraju. Lider w implementacji nowatorskich rozwiązań. Realizacja projektów w ramach programów unijnych. Realizacja programów inwestycyjnych

Bardziej szczegółowo

Proces produkcji kabli elektrycznych

Proces produkcji kabli elektrycznych Proces produkcji kabli elektrycznych TOP CABLE Witamy w TOP CABLE. Jesteśmy jednym z największych na świecie producentów przewodów i kabli elektrycznych. VIDEO-BLOG Na tym video-blogu pokażemy jak produkujemy

Bardziej szczegółowo

Ekoinnowacje w Polsce w aspekcie możliwości współpracy nauki z biznesem. Paweł Woźniak EKOS Poznań sp. z o.o.

Ekoinnowacje w Polsce w aspekcie możliwości współpracy nauki z biznesem. Paweł Woźniak EKOS Poznań sp. z o.o. Ekoinnowacje w Polsce w aspekcie możliwości współpracy nauki z biznesem Paweł Woźniak EKOS Poznań sp. z o.o. EKOS Poznań jako nazwa handlowa funkcjonuje na rynku od 1987. Głównymi obszarami działalności

Bardziej szczegółowo

Seria filtrów GL Wysokowydajne filtry

Seria filtrów GL Wysokowydajne filtry Seria filtrów GL Wysokowydajne filtry 2 Uwaga: skażenie! Wszystkie branże przemysłu stosują sprężone powietrze jako bezpieczny i niezawodny nośnik energii. Jednakże po wytworzeniu w chwili tłoczenia do

Bardziej szczegółowo

Potencjał inwestycyjny w polskim sektorze budownictwa energetycznego sięga 30 mld euro

Potencjał inwestycyjny w polskim sektorze budownictwa energetycznego sięga 30 mld euro Kwiecień 2013 Katarzyna Bednarz Potencjał inwestycyjny w polskim sektorze budownictwa energetycznego sięga 30 mld euro Jedną z najważniejszych cech polskiego sektora energetycznego jest struktura produkcji

Bardziej szczegółowo

dr Tomasz M. Zieliński ABC Akademia Sp. z o.o. tomasz.zielinski@abcakademia.com.pl

dr Tomasz M. Zieliński ABC Akademia Sp. z o.o. tomasz.zielinski@abcakademia.com.pl dr Tomasz M. Zieliński ABC Akademia Sp. z o.o. tomasz.zielinski@abcakademia.com.pl Green Controlling and Finance - innowacyjny program studiów podyplomowych Projekt finansowany ze środków funduszy norweskich

Bardziej szczegółowo

Certyfikacja produktów przeznaczonych do kontaktu z wodą do spożycia przez DVGW. Dipl.-Ing. Anton Wohlgemuth DVGW CERT GmbH, Bonn

Certyfikacja produktów przeznaczonych do kontaktu z wodą do spożycia przez DVGW. Dipl.-Ing. Anton Wohlgemuth DVGW CERT GmbH, Bonn Certyfikacja produktów przeznaczonych do kontaktu z wodą do Dipl.-Ing. Anton Wohlgemuth DVGW CERT GmbH, Bonn Struktura Co oznacza certyfikacja? Jakie są korzyści? Wymagania dot. testowania zaworów w zaopatrzeniu

Bardziej szczegółowo

PODSTAWOWE ZASADY BHP ZWIĄZANE Z OBSŁUGĄ URZĄDZEŃ TECHNICZNYCH. Szkolenia bhp w firmie szkolenie wstępne ogólne 73

PODSTAWOWE ZASADY BHP ZWIĄZANE Z OBSŁUGĄ URZĄDZEŃ TECHNICZNYCH. Szkolenia bhp w firmie szkolenie wstępne ogólne 73 PODSTAWOWE ZASADY BHP ZWIĄZANE Z OBSŁUGĄ URZĄDZEŃ TECHNICZNYCH Szkolenia bhp w firmie szkolenie wstępne ogólne 73 Urządzenia techniczne Maszyny i inne urządzenia techniczne powinny być tak konstruowane

Bardziej szczegółowo

PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH

PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH PROGRAM OPERACYJNY ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH Priorytet 1. Ułatwianie transferu wiedzy i innowacji w rolnictwie, leśnictwie i na obszarach wiejskich 1a. Zwiększenie innowacyjności i bazy wiedzy na obszarach

Bardziej szczegółowo

Fundusze unijne dla odnawialnych źródeł energii w nowej perspektywie finansowej. Warszawa, 3 kwietnia 2013 r.

Fundusze unijne dla odnawialnych źródeł energii w nowej perspektywie finansowej. Warszawa, 3 kwietnia 2013 r. Fundusze unijne dla odnawialnych źródeł energii w nowej perspektywie finansowej Warszawa, 3 kwietnia 2013 r. Dokumenty strategiczne KOMUNIKAT KOMISJI EUROPA 2020 Strategia na rzecz inteligentnego i zrównoważonego

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIA Z WOJEWÓDZKICH PLANÓW GOSPODARKI ODPADAMI ZA LATA 2011-2013. Łucja Dec Departament Gospodarki Odpadami

SPRAWOZDANIA Z WOJEWÓDZKICH PLANÓW GOSPODARKI ODPADAMI ZA LATA 2011-2013. Łucja Dec Departament Gospodarki Odpadami SPRAWOZDANIA Z WOJEWÓDZKICH PLANÓW GOSPODARKI ODPADAMI ZA LATA 2011-2013 Łucja Dec Departament Gospodarki Odpadami Art. 18 ustawy z dnia 1 lipca 2011 r. o zmianie ustawy o utrzymaniu czystości i porządku

Bardziej szczegółowo

UWARUNKOWANIA PRAWNE REMEDIACJI GLEB W POLSCE

UWARUNKOWANIA PRAWNE REMEDIACJI GLEB W POLSCE UWARUNKOWANIA PRAWNE REMEDIACJI GLEB W POLSCE Joanna Kwapisz Główny specjalista Tel. 22 57 92 274 Departament Gospodarki Odpadami Obowiązujące Ochrona powierzchni regulacje ziemi prawne Poziom UE: Dyrektywa

Bardziej szczegółowo

Technologia ACREN. Energetyczne Wykorzystanie Odpadów Komunalnych

Technologia ACREN. Energetyczne Wykorzystanie Odpadów Komunalnych Technologia ACREN Energetyczne Wykorzystanie Odpadów Komunalnych Profil firmy Kamitec Kamitec sp. z o.o. członek Izby Gospodarczej Energetyki i Ochrony Środowiska opracowała i wdraża innowacyjną technologię

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1. Wiadomości wstępne... 7. 1.1. Zadanie wodociągów i pojęcia podstawowe... 7 1.2. Elementy wodociągu... 8 1.3. Schematy wodociągów...

SPIS TREŚCI. 1. Wiadomości wstępne... 7. 1.1. Zadanie wodociągów i pojęcia podstawowe... 7 1.2. Elementy wodociągu... 8 1.3. Schematy wodociągów... Zbigniew Heidrich SPIS TREŚCI 1. Wiadomości wstępne... 7 1.1. Zadanie wodociągów i pojęcia podstawowe... 7 1.2. Elementy wodociągu... 8 1.3. Schematy wodociągów... 9 2. Zapotrzebowanie na wodę... 12 2.1.

Bardziej szczegółowo

Planowanie i kontrola zabiegów regeneracji i rekonstrukcji studni głębinowych przy użyciu metod geofizycznych

Planowanie i kontrola zabiegów regeneracji i rekonstrukcji studni głębinowych przy użyciu metod geofizycznych Planowanie i kontrola zabiegów regeneracji i rekonstrukcji studni głębinowych przy użyciu metod geofizycznych dr Tomasz Górka Schützenstraße 33 D-15859 Storkow gorka@blm-storkow.de Wprowadzenie Geofizyka

Bardziej szczegółowo

ANALIZA RYZYKA ZAWODOWEGO ARKUSZ KONTROLNY OCENY STANU BHP NA STANOWISKU PRACOWNIKA STACJI PALIW GAZOWYCH

ANALIZA RYZYKA ZAWODOWEGO ARKUSZ KONTROLNY OCENY STANU BHP NA STANOWISKU PRACOWNIKA STACJI PALIW GAZOWYCH ANALIZA RYZYKA ZAWODOWEGO Załącznik ARKUSZ KONTROLNY OCENY STANU BHP NA STANOWISKU PRACOWNIKA STACJI PALIW GAZOWYCH uwzględniający wymagania: dyrektywy 90/270/EWG, Kodeksu pracy art. 207 2, art. 212, art.

Bardziej szczegółowo

Ogólny zarys koncepcji rachunku ABC w kopalni węgla kamiennego

Ogólny zarys koncepcji rachunku ABC w kopalni węgla kamiennego Ogólny zarys koncepcji rachunku ABC w kopalni węgla kamiennego Mogłoby się wydawać, iż kopalnia węgla kamiennego, która wydobywa teoretycznie jeden surowiec jakim jest węgiel nie potrzebuje tak zaawansowanego

Bardziej szczegółowo

Bezemisyjna energetyka węglowa

Bezemisyjna energetyka węglowa Bezemisyjna energetyka węglowa Szansa dla Polski? Jan A. Kozubowski Wydział Inżynierii Materiałowej PW Człowiek i energia Jak ludzie zużywali energię w ciągu minionych 150 lat? Energetyczne surowce kopalne:

Bardziej szczegółowo

Krajowy Program Gospodarki Odpadami

Krajowy Program Gospodarki Odpadami Krajowy Program Gospodarki Odpadami KPGO został sporządzony jako realizacja przepisów ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. o odpadach (Dz. U. Nr 62, poz. 628 oraz z 2002 r. Nr 41, poz. 365 i Nr 113, poz.

Bardziej szczegółowo

TECHNOLOGIA PLAZMOWA W ENERGETYCZNYM ZAGOSPODAROWANIU ODPADÓW

TECHNOLOGIA PLAZMOWA W ENERGETYCZNYM ZAGOSPODAROWANIU ODPADÓW Jerzy Wójcicki Andrzej Zajdel TECHNOLOGIA PLAZMOWA W ENERGETYCZNYM ZAGOSPODAROWANIU ODPADÓW 1. OPIS PRZEDSIĘWZIĘCIA 1.1 Opis instalacji Przedsięwzięcie obejmuje budowę Ekologicznego Zakładu Energetycznego

Bardziej szczegółowo

Czyszczenie i cementowanie jako efektywna metoda poprawy niezawodności łódzkich magistral wodociągowych

Czyszczenie i cementowanie jako efektywna metoda poprawy niezawodności łódzkich magistral wodociągowych XVI Sympozjum Naukowo Techniczne WOD-KAN-EKO 2013 Czyszczenie i cementowanie jako efektywna metoda poprawy niezawodności łódzkich magistral wodociągowych dr inż. Joanna Siedlecka Zakład Wodociągów i Kanalizacji

Bardziej szczegółowo

POJĘCIA PODSTAWOWE DYREKTYWA ATEX

POJĘCIA PODSTAWOWE DYREKTYWA ATEX POJĘCIA PODSTAWOWE DYREKTYWA ATEX 1. Wstęp Termin ATEX (Atmosphere Explosive) stosowany jest w odniesieniu do dyrektywy EC 94/9/EU. Dyrektywa dotyczy bezpieczeństwa pracy urządzeń znajdujących się w strefach

Bardziej szczegółowo