AKADEMIA WIEKU ŚREDNIEGO AKADEMICKI MODEL KSZTAŁCENIA USTAWICZNEGO OSÓB W WIEKU 50+ Raport z badań. Słupsk 2013

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "AKADEMIA WIEKU ŚREDNIEGO AKADEMICKI MODEL KSZTAŁCENIA USTAWICZNEGO OSÓB W WIEKU 50+ Raport z badań. Słupsk 2013"

Transkrypt

1 AKADEMIA WIEKU ŚREDNIEGO AKADEMICKI MODEL KSZTAŁCENIA USTAWICZNEGO OSÓB W WIEKU 50+ Raport z badań Pod redakcją: Andrzej Urbanek Robert Parol Mateusz Nitka Słupsk 2013 Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego 1

2 SPIS TREŚCI WSTĘP... 5 I. WNIOSKI I REKOMENDACJE DLA AKADEMICKIEGO MODELU KSZTAŁCENIA USTAWICZNEGO OSÓB W WIEKU 50+ (ROBERT PAROL, MATEUSZ NITKA) METODOLOGIA BADAŃ REKOMENDACJE DLA MODELU AWŚ Rynek pracy a akademicki model kształcenia ustawicznego osób w wieku Uwarunkowania społeczno-zawodowe a akademicki model kształcenia ustawicznego osób w wieku Oferta edukacyjna a akademicki model kształcenia ustawicznego osób w wieku Wyniki badań własnych a akademicki model kształcenia ustawicznego osób w wieku II. RYNEK PRACY A AKTYWNOŚĆ EDUKACYJNA OSÓB 50+ (URSZULA SZUKAŁA) RYNEK PRACY WOBEC SYTUACJI DEMOGRAFICZNEJ RYNEK PRACY WOJEWÓDZTWA POMORSKIEGO - CO WIEMY O Prognozy demograficzne Bezrobocie i bezrobotni Struktura bezrobotnych pod względem wieku na tle kraju i wybranych powiatach pomorskich Wykształcenie bezrobotnych pięćdziesięciolatków ATRAKCYJNOŚĆ INWESTYCYJNA WOJEWÓDZTWA POMORSKIEGO I SZANSE NA PRACĘ Srebrna gospodarka jako szansa na pracę Aktywność zawodowa przez samozatrudnienie Branże strategiczne dla pomorskiego rynku pracy WYBRANE PROGRAMY I PROJEKTY DEDYKOWANE STARSZYM PRACOWNIKOM Projekty rządowe wspierające powrót na rynek pracy osób w wieku Projekty realizowane w województwie pomorskim Innowacyjne wsparcie dla osób powyżej 50 roku życia w województwie pomorskim(aktualnie realizowane projekty w województwie pomorskim) NAJWAŻNIEJSZE WNIOSKI WYNIKAJĄCE Z ANALIZY DANYCH ZASTANYCH, DOTYCZĄCE BARIER ZE STRONY RYNKU PRACY I POWODÓW WCZESNEJ DEZAKTYWIZACJI ZAWODOWEJ OSÓB Powody indywidualne leżące po stronie osób powyżej 50 roku życia Powody leżące po stronie pracodawców Powody związane z polityką rynku pracy Rozważane kierunki działań prewencyjnych REKOMENDACJE DLA AKADEMICKIEGO MODELU KSZTAŁCENIA USTAWICZNEGO OSÓB W WIEKU III.UWARUNKOWANIA AKTYWNOŚCI SPOŁECZNO-ZAWODOWEJ OSÓB 50+ (PAWEŁ WIERZBOWSKI) SPOŁECZNE UWARUNKOWANIA AKTYWNOŚCI ZAWODOWEJ I EDUKACYJNEJ OSÓB W WIEKU Percepcja wieku i identyfikacja starości i dojrzałości

3 1.2. Strategie radzenia sobie ze starością Motywacje do osiągnięć osób Potencjał zawodowy osób w wieku 50+ w badaniach międzynarodowych Aktywność zawodowa osób 50+ w Polsce Postrzeganie własnej działalności gospodarczej przez osoby Udział osób 50+ w inicjatywach aktywizacyjnych w kształceniu Uniwersytety trzeciego wieku Rola wartości pracy w aktywności zawodowej osób PSYCHOLOGICZNE I ANDRAGOGICZNE UWARUNKOWANIA AKTYWNOŚCI EDUKACYJNEJ OSÓB W WIEKU Podstawowe założenia andragogiki Charakterystyka procesu uczenia się dorosłych Różnice indywidualne z perspektywy andragogicznej Specyfika procesów poznawczych osób w wieku Założenia edukacji osób dorosłych XXI wieku w kontekście zagranicznych modeli i praktyk w obszarze kształcenia ustawicznego Uwarunkowania, potrzeby i możliwości edukacyjne osób w wieku Organizacja procesu szkoleniowego w kontekście specyfiki potrzeb edukacyjnych osób w wieku WNIOSKI REKOMENDACJE DLA AKADEMICKIEGO MODELU KSZTAŁCENIA USTAWICZNEGO OSÓB W WIEKU IV. OFERTA EDUKACYJNA DLA OSÓB 50+ W WOJEWÓDZTWIE POMORSKIM (ALDONA PLĄSKA) ISTNIEJĄCE ROZWIĄZANIA W OBRĘBIE KSZTAŁCENIA USTAWICZNEGO Kształcenie ustawiczne definicje europejskie Modernizacja polskiego kształcenia ustawicznego Instytucje kształcenia ustawicznego ANALIZA ISTNIEJĄCEJ OFERTY KSZTAŁCENIA DLA OSÓB 50+ W WOJEWÓDZTWIE POMORSKIM Wprowadzenie metodologiczne Wprowadzenie przedmiotowe Dostępność ofert kształcenia PRZYKŁADY DOBRYCH PRAKTYK (ZAGRANICA) Uniwersytet Otwarty - Wielka Brytania Uniwersytet ludowy, akademia ludowa Szwecja, Dania, Niemcy Akademicka edukacja dorosłych Stany Zjednoczone Akademickie kształcenie ustawiczne - Japonia ANDRAGOGICZNY MODEL NAUCZANIA ANALIZA WYWIADÓW Z NAUCZYCIELAMI Wyniki badań WNIOSKI REKOMENDACJE DLA AKADEMICKIEGO MODELU KSZTAŁCENIA USTAWICZNEGO DLA OSÓB W WIEKU

4 V. POTRZEBY I BARIERY EDUKACYJNE OSÓB W WIEKU 50+ W ŚWIETLE WYNIKÓW BADAŃ WŁASNYCH SZCZEGÓŁOWE WYNIKI BADAŃ SONDAŻOWYCH (ROBERT PAROL, MATEUSZ NITKA) Założenia metodologiczne badań sondażowych Próba badawcza i charakterystyka populacji Uczestnictwo osób badanych w kształceniu ustawicznym na przestrzeni ostatnich 5 lat Opinia respondentów dotycząca sposobów zdobywania wiedzy i umiejętności oraz ich preferencji co do sposobu kształcenia Opinia respondentów dotycząca barier utrudniających podjęcie kształcenia Opinia respondentów dotycząca potrzeb edukacyjnych Deklarowana przez osoby badane chęć rozwijania kompetencji Opinia respondentów dotycząca samooceny własnych kompetencji Opinia respondentów na temat czynników wpływających na podjęcie decyzji o aktywności edukacyjnej Podsumowanie wyników badań Rekomendacje dla akademickiego modelu kształcenia ustawicznego osób w wieku SZCZEGÓŁOWE WYNIKI BADAŃ DIAGNOZY BEHAWIORALNEJ TESTEM PERFORMANSE DIAL ECHO (PAWEŁ WIERZBOWSKI) Cel badania Opis narzędzia testu bilansu behawioralnego Performanse Dial-Echo Charakterystyka badanej grupy Przebieg badania Szczegółowa analiza wyników badań indywidualnych narzędziem Dial-Echo Podsumowanie wyników badań Rekomendacje dla akademickiego modelu kształcenia ustawicznego osób w wieku STUDIUM INDYWIDUALNYCH PRZYPADKÓW (EWA OLSZÓWKA) Informacje o badaniu Analiza wyników badań indywidualnych Wnioski Rekomendacje dla akademickiego modelu kształcenia ustawicznego osób w wieku SPIS RYCIN SPIS TABEL BIBLIOGRAFIA NETOGRAFIA AKTY PRAWNE ANEKS

5 Wstęp Sytuacja społeczno-gospodarcza, w której znalazła się Polska a także znaczna część krajów Unii Europejskiej wydaje się być trudna i skomplikowana. Jednym z aspektów, na który wskazują eksperci w odniesieniu do kierunków działań, które należy podjąć jest uaktywnienie potencjału ludzkiego dotyczącego osób w wieku powyżej 50 roku życia. Wprawdzie z dzisiejszej perspektywy wydaje się, że skoro brakuje miejsc pracy dla ludzi młodych, wchodzących na rynek pracy, to działania na rzecz osób 50+ nie są potrzebne i podejmowanie działań w tym kierunku jest bezsensowne. Warto jednak patrzeć na zjawiska społeczne i gospodarcze w dłuższej perspektywie, która pozwala przygotować się i planować działania uprzedzające w odniesieniu do problemów, które dopiero się pojawią. Prognozy demograficzne dotyczące naszego kraju jak i kontynentu jednoznacznie przewidują problemy z kadrą pracowniczą w całkiem niedalekiej przyszłości, a jednym z rezerwuarów jest generacja osób wieku powyżej 50 roku życia. W związku z powyższym zainicjowany został projekt wypracowania modelu kształcenia dla osób 50+, w którym w ujęciu polifonicznym będą przenikały się bardzo różnorodne tematycznie jak i metodycznie treści kształcenia. Potrzebna i szczytna idea potrzebuje jednak do realizacji konkretnych danych, które pomogą tak zaplanować jej realizację, aby prawdopodobieństwo uzyskania założonego celu miało wysoką wartość. Prezentowany raport diagnostyczny jest właśnie takim dokumentem, tzn. powstał po to, aby przygotować rekomendacje dla projektowanego modelu kształcenia dla osób 50+. Zawartość niniejszego opracowania stanowi wieloaspektowa analiza czynników, które zdaniem zespołu diagnostycznego mają istotne znaczenie dla niskiego uczestnictwa osób pomiędzy 50 a 64 rokiem życia w kształceniu ustawicznym. Raport podzielony jest na rozdziały a ich zawartość treściowa przedstawia się następująco. Rozdział pierwszy jest kwintesencją całego opracowania i skupia się na zaleceniach wynikających z przeprowadzonych analiz w poszczególnych rozdziałach. Zawiera esencję całego procesu diagnostycznego, która w sposób syntetyczny, zwarty i rzeczowy przedstawia rekomendacje dla realizowanego modelu i szczególnie w sytuacji, kiedy możliwości zapoznania się z pełnym dokumentem są ograniczone, pozwala zapoznać się z najważniejszymi wnioskami diagnostycznymi. Natomiast rozdział drugi jest kompletną analizą rynku pracy w odniesieniu do aktywności zawodowej osób 50+. Zawiera przegląd problemów przestrzeni gospodarczej od 5

6 analizy ogólnych trendów społeczno-ekonomicznych, poprzez uwarunkowania województwa pomorskiego aż do przykładów działań na rzecz pobudzania aktywności zawodowej osób 50+. Rozdział zamyka wnikliwa analiza stanu, wnioski oraz propozycje dla projektowanego modelu kształcenia. Rozdział trzeci skupia się na analizie czynników społecznych i psychologicznych, które mogą mieć istotne znaczenie dla konstruowanego modelu. Poruszana problematyka krąży wokół kwestii dotyczących społecznej reakcji na starość i dojrzałość, przyjmowanych strategii radzenia sobie z kryzysami tożsamości, potencjałów zawodowych osób 50+ a także hierarchii wartości pracy w analizowanym przedziale wiekowym. Ważną część rozdziału trzeciego zajmuje problematyka uczenia się i nauczania osób w wieku powyżej 50 roku życia, możliwości percepcyjnych a także ram organizacyjnych procesu dydaktycznego z uwzględnieniem specyfiki odbiorców. Rozdział podsumowują wnioski wynikające z przeprowadzonej analizy. Kolejny rozdział, czwarty, odnosi się do problematyki rynku usług edukacyjnych a szczególnie jego oferty w odniesieniu do kształcenia osób 50+. Przeprowadzona analiza dotyczy rozwiązań istniejących w systemie oświaty ze szczególnym uwzględnieniem kształcenia ustawicznego na różnych jej poziomach, a także procesów i przemian, które skutkują koniecznością brania pod uwagę nowych rozwiązań w sytuacji projektowania modelu kształcenia dla osób 50+. Ponadto rozdział zawiera ofertę kształcenia województwa pomorskiego a także badanie orientacji dydaktycznej nauczycieli w odniesieniu do procesu nauczania. Rozdział kończą wnioski i rekomendacje dla przygotowywanego modelu kształcenia. Ostatni rozdział zawiera szczegółowe wyniki badań zaprojektowanych i zrealizowanych przez zespół diagnostyczny. Przeprowadzone badania miały strategię zarówno ilościową jak i jakościową. W modelu ilościowym zbadano potrzeby edukacyjne, bariery edukacyjne oraz motywację do uczenia się, poprzez przeprowadzenie sondażu diagnostycznego. W modelu jakościowym zbadano potencjały społeczne i zawodowe testem Performance Dial Echo oraz zrealizowano wywiady pogłębione z testerami biorącymi udział w opracowywaniu modelu kształcenia ustawicznego dedykowanego osobom 50+. Warto dodać, że praca ma charakter zespołowy i każdy z jego członków wykazał się maksymalizacją swoich potencjałów twórczych, społecznych jak i profesjonalnych. Wynikiem tego działania jest powyższy raport, który z całą pewnością jest dobrym zaczynem dla przygotowania takiego modelu kształcenia, który będzie spełniał oczekiwania zarówno osób 50+ jak i rynku pracy. 6

7 I. Wnioski i rekomendacje dla akademickiego modelu kształcenia ustawicznego osób w wieku Metodologia badań W realizacji projektu zdecydowano się na dokonanie wieloaspektowego zbierania danych. W rozdziałach II, III i IV posłużono się analizą danych zastanych a rozdziale V metodą sondażu diagnostycznego. Analiza danych zastanych została zorientowana na przegląd raportów badawczych i opracowań już istniejących oraz opracowań akademickich, których wspólnym mianownikiem jest problematyka osób 50+ w wielowątkowym ujęciu szczegółowo opisanym w poszczególnych rozdziałach. Badania sondażowe miały charakter zarówno ilościowy jak i jakościowy i posługiwano się w nich odpowiednio techniką wywiadu, testem behawioralnym oraz wywiadem pogłębionym. Szczegółowe zagadnienia dotyczące metodologii i przebiegu badań przedstawione zostały w poszczególnych rozdziałach. 2. Rekomendacje dla modelu AWŚ 50+ Poniżej przedstawione zostały rekomendacje dla opracowywanego modelu kształcenia osób w wieku pomiędzy 50 a 64 rokiem życia. Mają one charakter ujęcia syntetycznego, które pozwala na szybkie zapoznanie się z najważniejszymi wynikami zrealizowanych badań. Bardziej szczegółowe opracowanie wniosków i rekomendacji można znaleźć w kolejnych rozdziałach raportu Rynek pracy a akademicki model kształcenia ustawicznego osób w wieku 50+ Akademia Wieku Średniego powinna uwzględniać wachlarz usług i działań prewencyjnych adresowanych do starszego pokolenia. Starzejące się społeczeństwo, to rosnąca rzesza starszych klientów szczególnie w branżach takich jak handel, ubezpieczenia, pielęgnacyjno-kosmetyczne, turystyka i organizowanie czasu wolnego. Istnieje szereg usług wrażliwych na wiek, które mogą być realizowane przez osoby znajdujące się w wieku zbliżonym, a tym samym lepiej rozumiejące 7

8 potrzeby i oczekiwania odbiorców. Obszarem aktywności osób starszych mogą być również wszelkiego rodzaju zawody w branży usług opiekuńczych, wskazywanej przez ekspertów w dłuższej perspektywie, jako jednej z branż strategicznych dla pomorskiego rynku pracy. W projektowanym modelu powinno się zwrócić uwagę na przybliżenie zasad i wartości dotyczących ochrony, pielęgnacji zdrowia i zdrowego wypoczywania, Rekomenduje się, aby innowacyjne wsparcie zaproponowane w ramach projektu pozwoliło równocześnie na wypromowanie pozytywnego wizerunku osób 50+ i rodzaju mody na drugą karierę zawodową. Działania informacyjno-promocyjne w ramach realizowanego projektu powinny zawierać przesłanie do pracodawców, związane z koniecznością zarządzania wiekiem i wiedzą w organizacjach. Zaleca się, aby opracowywany model kształcenia ustawicznego był skorelowany z potrzebami pracodawców, zarówno na poziomie planowania treści kształcenia jak też ich realizacji. Opracowywany model kształcenia osób w wieku 50+ w ramach AWŚ powinien w znacznej mierze opierać się na modelu duńskim oraz brytyjskim, oba modele rekomenduje się jako punkt odniesienia dla AWŚ 50+ (szczegółowe przedstawienia obu modeli znajduje się w rozdziale IV Raportu z badań) Uwarunkowania społeczno-zawodowe a akademicki model kształcenia ustawicznego osób w wieku 50+ Należy od pierwszych chwil kontaktu z osobami po 50 roku życia z procesem edukacji, podkreślać przydatność i celowość proponowanego kierunku nauki, zarówno w życiu zawodowym, jak i prywatnym. Należy podkreślać jak wielkim walorem jest posiadane przez nich doświadczenie z różnych sfer życia, co niewątpliwie jest pomocne w przyswajaniu wiadomości, zarówno tych mających na celu pogłębienie wiedzy związanej z wykonywaną pracą, wyuczonym zawodem, jak i tych zmierzających w kierunku przekwalifikowania. Zalecane jest stosowanie w procesie kształcenia strategii nauczania problemowego, opartego na ćwiczeniach praktycznych, wymianie doświadczeń z życia między uczestnikami, a co za tym idzie możliwy jest bezpośredni wgląd w korzyści, jakie 8

9 płyną z pozyskiwania wiedzy i umiejętności. Działania praktyczne mają szczególne znaczenie w kształceniu związanym z nowymi technologiami, umiejętnościami obsługi komputera, internetu. Nabyte umiejętności praktyczne należy często powtarzać w celu utrwalenia ich w pamięci. Nauczanie powinno być skoncentrowane przede wszystkim wokół odwołań do posiadanej już wiedzy lub do uniwersalnych znaczeń, kontekstów. Należy pamiętać, aby zbytnio nie odbiegać od określonego kierunku edukacji, gdyż może to spowodować swego rodzaju zagubienie się osób po 50 roku życia w tym procesie. Nie należy pracować na szczegółowych treściach, opartych na niskim poziomie logiki. W związku z tym użyteczne będzie stosowanie mnemotechnik, ćwiczeń aktywności intelektualnej, jak również fizycznej dostosowanej do poziomu sprawności osób w średnim wieku, która ma pozytywny wpływ na ogólną sprawność psychoruchową. Spokojne tempo mówienia, stosowanie techniki małych kroczków (pracowanie początkowo na małych partiach materiałów), unikanie stosowania słownictwa specjalistycznego, encyklopedycznego oraz dostosowane tempo pracy do poziomu uczestników, to zalecenia, dzięki którym można uniknąć poczucia nieefektywności u uczestników procesu edukacji, jak i również ich zniechęcenia do nauki. Należy stworzyć takie warunki uczenia się, aby jednostka miała możliwość kreowania kierunku kształcenia czy ogólnych zasad dotyczących tegoż procesu. Dzięki temu uczestnik edukacji ma większą motywację do samodzielnego uczenia się wyznaczania sobie dróg rozwoju. Relacja nauczyciel uczeń powinna być oparta na partnerstwie i wzajemnym szacunku. Zalecane jest, aby nauczyciel był w podobnym wieku co uczestnicy kształcenia, gdyż prawdopodobne jest, iż posiada on podobne doświadczenia życiowe, dzięki czemu możliwe jest rozumienie siebie nawzajem, zarówno między uczestnikami, jak i uczestnikami i nauczycielem. Dzięki temu uniknie się przywoływania negatywnych wspomnień z okresu edukacji obowiązkowej, które mogłyby znacznie utrudnić proces nauczania. Ponadto u osób po 50 roku życia obserwuje się potrzebę konsultacji i wsparcia ze strony trenera, dlatego w miarę możliwości warto umożliwić uczestnikom 9

10 indywidualne spotkania z trenerem, zarówno w trakcie procesu edukacji, jak i po jej zakończeniu. Oprócz relacji między nauczycielem a uczestnikiem, ważne jest także zapewnienie odpowiednio bezpiecznego i komfortowego środowiska uczenia się. Pomocne w tym może okazać się zawarcie kontraktu na początku procesu edukacji, który zawierałby najważniejsze zasady. Należy wyeliminować wszelkiego rodzaju czynniki zewnętrzne, które mogłyby przeszkadzać w zdobywaniu wiedzy, np. hałas, zbyt niska lub wysoka temperatura panująca w pomieszczeniu. Uczestnictwo w edukacji powinno być dobrowolne i niezwiązane z ponoszeniem jakichkolwiek kosztów. Dzięki temu pojawia się u osób w średnim wieku motywacja wewnętrzna, która jest niezwykle cennym czynnikiem podtrzymującym zaangażowanie w proces kształcenia. Dlatego, jeśli w przypadku takich osób pojawią się bariery zewnętrzne np. ograniczenia czasowe, przestrzenne, należy umożliwić im pracę samodzielną w domu na podstawie przekazanych materiałów. Proponuje się, aby opracowany model kształcenia ustawicznego AWŚ 50+ był modelowym rozwiązaniem dotyczącym edukacji osób w wieku pomiędzy 50 a 64 rokiem życia, ze szczególnym uwzględnieniem i wykorzystaniem andragogicznego modelu pracy, który będzie wykorzystywał możliwości rozwojowe dotyczące wspomnianej grupy wiekowej Oferta edukacyjna a akademicki model kształcenia ustawicznego osób w wieku 50+ W ramach projektowanego akademickiego modelu kształcenia ustawicznego, rekomenduje się podejmowanie przedsięwzięć aktywizujących osoby wieku średniego, wykraczających poza dotychczas wypracowane centralnie i funkcjonujące rozwiązania legislacyjne, finansowe i organizacyjne. AWŚ powinna zapewnić odformalizowanie edukacji, czyli dopuszczenie do szkół wyższych wszystkich chętnych, którzy bez formalnych świadectw, egzaminów mogą podjąć kształcenie w formie dostosowanej do potrzeb osoby w wieku 50+ z uwzględnieniem systemu multimedialnego przekazu wiedzy. 10

11 Oferty edukacyjne dla dorosłych powinny zawierać wskazówki dla przyszłych słuchaczy i być redagowane w taki sposób, aby wzmocnić motywację i zachęcić do podjęcia nauki w środowisku akademickim (przykładem mogą być nowozelandzkie uniwersytety). Zachętą do podjęcia nauki ma być przekonanie, że osoby dorosłe dysponują dużym bagażem społecznych i osobistych doświadczeń. Należy włączyć do oferty szkoleniowej AWŚ problematykę urynkowienia pracy, znaczenia i budowania relacji społecznych oraz funkcjonowania w zmiennych warunkach na rynku pracy, ponieważ jedną z głównych barier aktywizacji zawodowej osób w wieku 50+ jest niezrozumienie przez nich mechanizmów, które kierują współczesnym rynkiem pracy. Niezbędne staje się w projektowanym modelu kształcenia ustawicznego osób wieku średniego odstąpienie od podziału edukacji dorosłych na ogólną i zawodową oraz zniesienie wszelkich sztucznych form selekcji. Analizy ofert edukacyjnych, badań rynku pracy potwierdzają konieczność organizowania szkoleń oraz warsztatów dla osób wieku średniego, dotyczących zarówno umiejętności zawodowych, jak i tzw. miękkich (m.in. komunikacji, współpracy w zespole, asertywności, przełamywania autostereotypów, kształtowania poczucia sprawstwa i własnej wartości). Zaleca się w ramach projektowanego modelu AWŚ prowadzenie doradztwa zawodowego dla osób 50+, uwzględniającego specyfikę tej grupy, z uwzględnieniem indywidualizacji oferty pod kątem potrzeb uczestnika, zapewnienia możliwości współpracy z psychologiem. W celu elastycznego reagowania na potrzeby edukacyjne osoby w wieku 50+, jak również na potrzeby lokalnego rynku pracy, zajęcia w ramach poszczególnych modułów tematycznych powinny być porządkowane w sekwencje, uwzględniające gotowość do uczenia się uczestników, ich zainteresowania i pasje. Umożliwi to organizację zajęć opartą na zasadzie układania puzzli. Rekomenduje się, aby propozycje kursów zawodowych w ramach modułu dotyczącego rozwoju kompetencji zawodowych wiązały się z zainteresowaniami uczestników, miały charakter praktyczny i odbywały się w naturalnym lub wysoko symulacyjnym środowisku pracy. Otwarcie kursu powinno wiązać się z zaprezentowaniem możliwości dalszego doskonalenia kompetencji zawodowych w ramach kwalifikacyjnych kurów zawodowych, zgodnych z Krajowymi Ramami 11

12 Kwalifikacji. Programy kursów powinny być na tyle atrakcyjne, aby zwiększyły motywację uczestników do zmiany postawy i dalszego zdobywania kompetencji zawodowych. Uczenie się osoby wieku średniego możliwe jest tylko wtedy, kiedy posiada osobiste cele, związane z daną aktywnością rozwojową. Na początku każdego modułu tematycznego rekomenduje się dokonanie analizy wpływu zróżnicowania jednostkowego dorosłych w procesie uczenia się, czyli przeprowadzenia wejściowego badania poziomu potrzeb, indywidualne właściwości uczestnika, poznawcze możliwości, wcześniejsze doświadczenia w zakresie treści programowych modułu. Przy prezentacji szczegółowego programu szkolenia, nauczyciel powinien wyjaśniać, w którym momencie szkolenia będą spełniane oczekiwania uczestników. Grupy szkoleniowe mogą różnić się liczebnością, jednak zaleca się, aby liczba uczestników jednej grupy nie przekraczała szesnastu. Z analizy ofert edukacyjnych i badań wynika, że najbardziej optymalny skład grupy liczy od dziesięciu do czternastu uczestników. Ze względu na częste stosowanie technik opartych na pracy w parach, dobrze jest, gdy liczba uczestników jednej grupy jest parzysta. Sugeruje się zbudowanie modelu pożądanych cech i zachowań, aby umożliwić dokonanie diagnozy - samooceny aktualnego poziomu kompetencji, najlepiej za pomocą odpowiedniego narzędzia, oraz wskazanie, które należy korygować. Taki model umożliwi również dokonanie rediagnozy, czyli ewaluacji poszczególnych elementów procesu kształcenia, ocenę stopnia ich przydatności w zdobywaniu nowej wiedzy i umiejętności. Skuteczne uczenie się wymaga pozyskania zaangażowania uczestnika szkolenia poprzez włączanie go we wszystkie etapy procesu kształcenia. Należy przygotować i organizować doskonalenie nauczycieli dla oświaty dorosłych w uczelniach kształcących pedagogów. Proces kształcenia powinien być autonomiczny i uwzględniać cele, metody i techniki, właściwe dla kształcenia dorosłych oraz uwzględniać zmianę roli nauczyciela - z informacyjnej na transformacyjną, czyli z dawców wiedzy na kierujących procesem uczenia się. Program kształcenia nauczycieli oświaty dorosłych powinien obejmować przygotowanie do programowania i prowadzenia pracy oświatowej, przygotowanie do badań, a także doskonalenie kwalifikacji nauczycieli tzn. form i metod animacji, inspirujących powstanie nowych grup i pozyskiwanie nowych słuchaczy. 12

13 Kluczowe dla osiągania celów akademickiego modelu kształcenia ustawicznego osób w wieku 50+ jest dostosowanie metod dydaktycznych do specyfiki osobowościowej osób wieku średniego, odejście od tradycyjnych akademickich metod nauczania na rzecz aktywizujących strategii nauczania, stosowania metod rozwijających zdolności twórcze (np. sześciu kapeluszy de Bono ), metod opartych na przedstawieniu ogólnego obrazu zagadnienia (np. przewidującego organizatora ), metod problemowych, metod opartych na działaniu. Należy również unikać nadmiernej formalizacji przebiegu i oceny szkoleń, sprawić, by każdy uczestnik AWŚ stawał się nauczycielem i odwrotnie. Ważne jest, aby warunki prowadzonych działań edukacyjnych nie przywoływały skojarzeń z obowiązkowymi formami edukacyjnymi. Rekomenduje się, aby wiedzę, umiejętności i postawę uczestnika kształcenia raczej doceniać niż oceniać. Uczący się dorosły w wieku 50 + odczuwa silną potrzebę doświadczania sukcesu, należy mu to poczucie zapewnić, zwiększając w ten sposób jego wewnętrzną motywację do zmian. Do nauki języka obcego rekomenduje się wykorzystywanie podstawowych zasad przyspieszonego uczenia się, stosowanych w typowym kursie języka obcego (łączenie gier dydaktycznych, scenek z muzyką, obrazem, wykorzystywanie technologii ICT, stosowanie mnemotechniki, wdrażanie do samokształcenia). Sugeruje się, aby materiały dydaktyczne, przygotowywane do realizacji poszczególnych modułów tematycznych w ramach innowacyjnego modelu kształcenia osób w wieku 50 +, uwzględniały pewne zasady przyspieszonego uczenia. Stronice umieszczane po lewej stronie zaprojektować tak, aby stanowiły przegląd głównych zagadnień danego rozdziału czy tematu oraz mogły być reprodukowane w formie plansz (zarówno w wersji papierowej, jak i multimedialnej). Należy zapewnić wszystkim uczestnikom AWŚ dostęp do informacji i materiałów, które swobodnie będą mogli modyfikować i wykorzystywać we własnych opracowaniach, najlepiej z wykorzystanie ICT. Rekomenduje się dokonywanie ewaluacji każdych zajęć. Zbieranie informacji zwrotnych o przebiegu zajęć i osiąganiu celów edukacyjnych, kształtuje w uczących się osobach wieku średniego pozytywne nastawienie do ciągłego rozwoju, stymulowanego przez wymianę swobodnych, sprawiedliwych i szczerych opinii. 13

14 2.4. Wyniki badań własnych a akademicki model kształcenia ustawicznego osób w wieku 50+ Nadrzędnym celem proponowanego modelu powinno być pobudzanie aktywności edukacyjnej osób w wieku 50+ oraz podtrzymywanie aktywności umysłowej poprzez rozwijanie zainteresowań i doskonalenie oraz nabywanie kompetencji, wydaje się, że szczególnie trudną grupą w znalezieniu motywacji do kształcenia będą osoby powyżej 60 roku życia, z niskim poziomem wykształcenia oraz niskim statusem materialnym. Akademicki model kształcenia ustawicznego osób w wieku 50+ powinien kształtować u tych osób otwartość na zmiany oraz uświadamiać potrzebę adaptacji do zmieniających się warunków życia społecznego i warunków pracy zawodowej, W ramach proponowanego modelu powinno się kłaść nacisk na uświadomienie osób w wieku 50+ na fakt, iż bogate doświadczenie zawodowe nie jest w stanie zastąpić ustawicznego kształcenia się, jednakże należy również zwrócić szczególną uwagę na wykorzystanie zasobów doświadczenia życiowego i zawodowego osób w wieku 50+ przy kształtowaniu i doskonaleniu kompetencji, Nauczyciele prowadzący zajęcia w ramach AWŚ powinni pełnić również rolę moderatorów aktywności edukacyjnej osób w wieku 50+ i ukierunkowywać te osoby na alternatywne formy zdobywania wiedzy i umiejętności, również z wykorzystaniem nowoczesnych narzędzi ICT, Nauczyciele prowadzący zajęcia w ramach AWŚ powinni brać pod uwagę dorobek życiowy i zawodowy osób w wieku 50+ i wykazywać szacunek oraz wrażliwość wobec dotychczasowych osiągnięć uczestników zajęć, Proponowany model AWŚ powinien kształtować wśród uczestników zajęć umiejętności ściśle związane z samodzielnym uczeniem się poprzez wdrażanie ich do poszukiwania, selekcjonowania i przetwarzania informacji znajdujących się w zróżnicowanych źródłach, W ramach proponowanego modelu należy kształtować wśród osób w wieku 50+ umiejętność diagnozowania własnych słabych i mocnych stron, wzmacniając przy tym poczucie własnej wartości, Proponowany model AWŚ i proponowane w jego obrębie treści powinny uwzględniać zarówno sytuację zawodową osób w wieku 50+ jak również ich 14

15 sytuację osobistą, kształtowane kompetencje powinny być przydatne zarówno w pracy zawodowej jak i w życiu codziennym, a sposób przekazywania treści powinien uwzględniać w szczególności praktyczne wykorzystywanie wiedzy i odniesienia do przykładów z życia, Wśród badanej populacji uczestniczącej w kształceniu w przeciągu ostatnich 5 lat zdecydowanie najmniejszą popularnością cieszyło się kształcenie zdalne, co powoduje że rekomenduje się położyć nacisk na tę formę nabywania kompetencji, a jednocześnie jako jeden z głównych celów proponowanego modelu przyjąć przygotowanie osób w wieku 50+ do aktywnego uczestnictwa w tego typu formach kształcenia ustawicznego, Analiza wyników badań jednoznacznie pokazuje chęć kształtowania kompetencji twardych wśród badanej populacji, takich jak np. obsługa nowoczesnych urządzeń ICT czy posługiwanie się językiem obcym, co stanowi rekomendację dla proponowanego modelu, Biorąc pod uwagę wyniki przeprowadzonych badań ankietowych oraz wymogi funkcjonowania we współczesnym społeczeństwie informacyjnym zaleca się osobom w wieku 50+ kształtowanie kompetencji w zakresie ICT poprzez udział w zajęciach dedykowanych dla badanej grupy wiekowej w obrębie Akademii Wieku Średniego oraz wdrażanie ich do samouctwa informacyjnego w tym zakresie, Ze względu na ograniczoną ilość godzin dydaktycznych w proponowanym modelu rekomenduje się zajęcia w zakresie języka obcego prowadzić metodą blended learning, czyli połączenia tradycyjnej formy kształcenia poprzez bezpośredni kontakt z prowadzącym i e-learningowej (zdalnej aktywności przy pomocy nowoczesnych narzędzi ICT), która ma na celu pobudzenie aktywności w obszarze języka obcego osób w wieku 50+ oraz pokazanie możliwości nabywania kompetencji w tym obszarze w alternatywny sposób aniżeli tylko i wyłącznie poprzez naukę z nauczycielem, Kształtowanie kompetencji w obszarze społecznym cieszyło się stosunkowo najmniejszą popularnością wśród badanej populacji, również respondenci dokonali wysokiej samooceny własnych kompetencji w tym zakresie, jednakże biorąc pod uwagę Krajowe Ramy Kwalifikacji to właśnie kompetencje społeczne stanowią niezbędne uzupełnienie dla wiedzy i umiejętności w danej dziedzinie, postuluje się 15

16 zatem że kształtowanie i doskonalenie kompetencji społecznych u osób w wieku 50+ jest niezbędnym elementem w kontekście spójności modelu AWŚ, Aktywność fizyczna wpływa pozytywnie na procesy poznawcze w związku z czym rekomenduje się aby w innowacyjnym modelu AWŚ uwzględnić aktywność fizyczną adekwatną do możliwości osób w wieku 50+, Rekomenduje się przygotowanie specjalnie skrojonej, elastycznej oferty edukacyjnej dostosowanej do wieku i zmieniających się potrzeb potencjalnych odbiorców oraz wymogów nowoczesnej gospodarki. Pożądane byłoby przybliżenie wiedzy z zakresu obsługi urządzeń ICT, j. obcych, autopromocji i kreowania własnego wizerunku, umiejętności komunikacyjnych i negocjacyjnych. Korzyścią na przyszłość może być przybliżenie formy e-learningowego nauczania, która daje możliwości dostosowania tempa i zakresu programu nauki do potrzeb i możliwości starszego odbiorcy szkolenia. Zaleca się uwzględnienie w procesie nauczania równoległe wsparcie psychologiczne w kierunku kształtowania właściwych postaw i zachowań sprzyjających aktywności i gotowości do zmian. Proponowane działania mogłyby obejmować pomoc indywidualną z wykorzystaniem specjalistycznych narzędzi diagnostycznych oraz zajęcia warsztatowe motywujące i modelujące postawy społeczne. Zaleca się w badanie słuchaczy rozpoczynających AWŚ, narzędziem Performance Dial-Echo, które daje możliwość zaprojektowania form kształcenia w odpowiedzi na charakterystykę behawioralną grupy. Badanie testem Dial-Echo daje również możliwość indywidualnego zaprojektowania ścieżki rozwoju z wykorzystaniem oferty kształcenia AWŚ. Stanowi to o bezpośredniej odpowiedzi na stawiane na początku cele. Osoba, u której zostaną określone predyspozycje zawodowe, sposób funkcjonowania w społeczeństwie i zostaną zbilansowane pod względem potencjałów osobistych, będą trafniej dobierać kierunki kształcenia i ścieżki międzymodułowe. W celu zoptymalizowania potencjałów rozwojowych osób wskazane jest aby zachować dynamikę personalną w grupach zadaniowych. Proponuje się aby zespoły zmieniały swój skład po zakończonym zadaniu. Społeczny moduł zajęć powinien posiadać jak najbardziej rozbudowane treści z zakresu kompetencji miękkich. 16

17 Zajęcia powinny być projektowane tak, aby każda część materiału teoretycznego mogła być przedstawiona w sposób ćwiczeniowy praktyczny. W celu optymalizowania treści i sposobów kształcenia wskazane jest aby dokonywać częstych ewaluacji jakościowych prowadzonych zajęć. Ze względu na już ukształtowane i mało elastyczne - ze względu na wiek osób - kanały uczenia się sugerowane jest prowadzenie zajęć z wykorzystaniem jak największej ilości metod kształcenia. Uwzględniając np. wykłady, dyskusje, prezentacje audio/video, konsultacje indywidualne, warsztaty praktyczne, itd. Dodatkowo wskazane jest aby każdy z prowadzących zajęcia posiadał przygotowane kompendium wiedzy do samokształcenia. Treści przekazywane w ramach modułów społecznych, zawodowych, ICT i psychofizycznych powinny się wzajemnie uzupełniać, np. warsztat pokonywania stresu może być kontynuowany na zajęciach jogi czy muzykoterapii, sporządzanie dokumentów aplikacyjnych powinno być kontynuowane na zajęciach ICT (przy uwzględnieniu portali typu GoldenLine, LinkedIn), Rekomenduje się zastosowanie terapii pozytywnego myślenia poprzez uczestnictwo w warsztatach zawodowych (rozwijanie pasji, hobby), warsztatach psychofizycznych czy społecznych. 17

18 II. Rynek pracy a aktywność edukacyjna osób 50+ W niniejszym rozdziale przedstawiono charakterystykę sytuacji na rynku pracy w województwie pomorskim w świetle sytuacji demograficznej, głównie w oparciu o dane statystyki publicznej udostępnianej przez GUS, Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, opracowania dostępne na stronie internetowej Wojewódzkiego Urzędu Pracy w Gdańsku. Przeprowadzono analizę wybranych dokumentów zastanych w postaci raportów oraz publikacji, dotyczących aktywności osób starszych i ich sytuacji na polskim i pomorskim rynku pracy. Przeprowadzone badania najczęściej współfinansowane były ze środków Unii Europejskiej (EFS) i realizowane przez uniwersytety, jednostki i zespoły badawcze z udziałem lub na zamówienie publicznych służb zatrudnienia. Ponieważ w ostatnich latach liczba przeprowadzonych badań poświęconych problemom osób starszych na europejskim, światowym i polskim rynku pracy jest bardzo duża, z konieczności ograniczono się do rekomendacji i wniosków najtrafniej odnoszących się do sytuacji w analizowanym regionie. Opracowanie obejmuje bieżące dane dotyczące podstawowych kategorii rynku pracy, to jest aktywności ekonomicznej, zatrudnienia i bezrobocia. Zawiera również zwięzłe demograficzne tło rynku pracy, krótką charakterystykę ludności w wieku powyżej 50 roku życia, oraz próbę wskazania przyczyn niskiej aktywności społeczno-zawodowej osób starszych. Przy analizie rynku pracy istnieje potrzeba rozpoznania nie tylko zaistniałych zdarzeń i pewnych prawidłowości rynku pracy, ale również kontekstu historycznego, sytuacji demograficznej i projekcji najbardziej prawdopodobnych zdarzeń w perspektywie najbliższych lat. W tym celu pomocne są różne opracowania i prognozy demograficzne, które są dostępne na poziomie zarówno krajowym, województwa, jak i powiatów. Na ich podstawie specjaliści mogą podejmować próby oceny oczekujących zmian podaży zasobów pracy. Zdecydowanie trudniejszym zadaniem jest prognozowanie popytu na pracę według najważniejszych dla rynku rodzajów działalności oraz zawodów. Pojęcie osoby w wieku 50+ jest coraz popularniejsze zarówno w opracowaniach naukowych jak i w języku dokumentów urzędowych. W różnego rodzaju źródłach nazwą pokolenie 50 + lub populacja 50+ określane są osoby, które ukończyły pięćdziesiąt lat, a nie osiągnęły jeszcze wieku emerytalnego. W Polsce w 2006 pokolenie to liczyło 6 milionów 18

19 336 tysięcy osób, co stanowiło 16,6% ogółu ludności kraju, w większości zamieszkałej miastach Rynek pracy wobec sytuacji demograficznej Dane demograficzne wskazują, iż od kilkudziesięciu lat społeczeństwa krajów wysokorozwiniętych starzeją się, systematycznie wrasta udział osób, które przekroczyły pięćdziesiąty rok życia. Jest to proces nieuchronny i nieodwracalny mający związek z poprawą warunków i jakości życia, postępem w medycynie i opiece zdrowotnej. Następuje systematyczne wydłużanie się życia współczesnych społeczeństw. W ostatnim 50-leciu przeciętna długość ludzkiego życia wzrosła o 20 lat. Demografowie przewidują, że w roku 2030 roku co trzecia osoba zamieszkująca w krajach europejskich będzie w wieku przekraczającym 60 lat, natomiast co dziesiąty mieszkaniec UE będzie liczył powyżej 80 lat 2. Prognozy trendów demograficznych konsekwentnie przewidują malejący przyrost naturalny i wzrost osób w wieku dojrzałym w zasobach siły roboczej oraz w wieku poprodukcyjnym w całości populacji. Natomiast jednym z negatywnych zjawisk towarzyszących jest zauważalny spadek liczby osób w wieku produkcyjnym. Wzrost odsetka osób czynnych zawodowo, może pozytywnie wpłynąć na niekorzystne społeczno-ekonomiczne konsekwencje procesów demograficznych. Im więcej pracujących w społeczeństwach, tym lepsze wykorzystanie istniejących zasobów pracy, bowiem w wysokorozwiniętej gospodarce kapitał ludzki jest najważniejszym zasobem. Natomiast wczesne wycofywanie się, znikanie z rynku pracy często prowadzi również do braku uczestnictwa w życiu społecznym, zrywania więzi z otoczeniem i w konsekwencji do zagrożenia wykluczeniem społecznym. Dlatego ogromnie ważne jest maksymalne wykorzystanie potencjału osób starszych, uwzględniając ich cechy i specyfikę, poprzez stwarzanie odpowiednich warunków zachęcających do pozostawania jak najdłużej aktywnymi zawodowo i społecznie. 1 B. Rysz-Kowalczyk, B. Szatur-Jaworska, Rynek pracy a osoby bezrobotne 50+. Bariery i szanse, Akademia Rozwoju Filantropii w Polsce, Warszawa 2007, s T. Schimanek, Aktywizacja zawodowa osób 50+ i zarządzanie wiekiem, Akademia Rozwoju Filantropii, Warszawa 2010, s

20 Postępujące zmiany w strukturze wiekowej ludności w istotny sposób wpływają również na proporcje pomiędzy pracownikami w wieku określanym jako mobilny (18-44 lata) i niemobilny (powyżej 44 lat) 3. W krajach UE i na świecie już wcześniej były realizowane duże programy rządowe podejmujące problemy osób starszych, angażujące wszystkie istotne siły społeczne, pracodawców, związki zawodowe i szereg instytucji. W Unii Europejskiej od wielu lat podejmowane są intensywne działania w celu zwiększenia aktywności zawodowej osób powyżej 50 roku życia, co w efekcie doprowadziło do wzrostu wskaźnika zatrudnienia 4 w grupie najstarszych pracowników. Dzięki środkom unijnym w Europie wprowadzone zostały dobre rozwiązania związane z zarządzaniem wiekiem w organizacjach i aktywizacją zawodową starszych pracowników. Przeprowadzone zostały kampanie społeczne i działania informacyjne wskazujące na korzyści z zatrudniania starszych wiekiem i przełamujące negatywne stereotypy, zachęcające do aktywności na rzecz lokalnych społeczności. Długość życia w Polsce jest nadal znacząco krótsza niż w innych krajach rozwiniętych, niemniej tendencja dotycząca coraz większego udziału osób starszych w społeczeństwie dotyczy również naszego kraju. Ogłoszony przez UE rok 2012 jako Europejski Rok Aktywności Osób Starszych i Solidarności Międzypokoleniowej był dobrą okazją, do uświadomienia, że obecnie żyjemy przeciętnie dłużej niż nasi rodzice i dziadkowie, że cieszymy się lepszym zdrowiem i że jesteśmy sprawni mimo upływających lat. Był to również czas, w którym podjęto wiele cennych inicjatyw w celu zatrzymania osób starszych na rynku pracy i pomocy im w zachowaniu aktywności. 3 Za wiek mobilny umownie przyjmuje się lata, zaś za wiek niemobilny lat w przypadku kobiet i lata w przypadku mężczyzn. Brak mobilności przestrzennej / geograficznej jest rozumiana jako niechęć do zmiany miejsca pracy, zawodowej rozumianej obniżoną motywacją do dokształcania się lub przekwalifikowania się w celu zmiany zawodu, rodzaju pracy. 4 Wskaźnik zatrudnienia to jeden z podstawowych wskaźników rynku pracy, który mówi o procentowym udziale ludności pracującej w ogólnej liczbie ludności danej kategorii. Zgodnie z Badaniem Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL) wskaźnik zatrudnienia oznacza udział pracujących w ogólnej liczbie ludności w wieku 15 lat i więcej. 20

21 Podejmując zagadnienie pracowników w wieku ponad 50 lat, trzeba podkreślić, że w Polsce większość osób po pięćdziesiątym roku życia nie pracuje. Wskaźnik zatrudnienia w Polsce osiąga jedną z najniższych w Unii Europejskiej wartości. To powoduje, że nasza gospodarka ponosi porównywalnie większe koszty utrzymania osób niepracujących i straty na niewykorzystywaniu potencjału ekonomicznego tak dużej grupy społecznej 50+. W IV kwartale 2011 r. pracowało tys. Polaków, natomiast liczba pracujących w wieku 50 lat i więcej wynosiła tys. osób, wskaźnik zatrudnienia w tej grupie wyniósł 31,3% 5. Rycina 1. Aktywność i bierność zawodowa osób w wieku 50+. Źródło: W Badaniu Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL) ludność dzielona jest na aktywnych i biernych zawodowo. Populację aktywnych zawodowo tworzą osoby pracujące i bezrobotne. Według danych opracowanych przez MPiPS w 2012 r. współczynnik aktywności zawodowej osób w wieku 50 lat i więcej wyniósł w ostatnim kwartale 2011 r. 33,7%, czyli nadal aktywna pozostawała zaledwie co trzecia osoba w omawianej grupie 6. W ostatnim kwartale 2011 r. aktywna zawodowo była co druga osoba w tej grupie wiekowej, co więcej aktywność zawodowa tej grupy systematycznie wzrasta z 46,7% w IV kwartale 2006 r. do 5 Osoby powyżej 50 roku życia na rynku pracy w 2011, MPiPS Wydział Analiz i Statystyki, Warszawa 2011, s Ibidem, s

22 52,5% w IV kwartale 2011 r. biernymi pozostawało tys. osób w wieku 50 lat i więcej. W przypadku grupy w wieku lata liczba biernych wynosi osób do tysięcy 7. Od końca lat dziewięćdziesiątych wskaźniki zatrudnienia wykazywały tendencję spadkową. Od tego też czasu narastała systematycznie różnica dotycząca osób aktywnych zawodowo pomiędzy Polską a krajami Europy. W dużej mierze był to efekt polityki państwa po transformacji gospodarczej w latach dziewięćdziesiątych polegającej na świadomym wygaszaniu aktywności zawodowej starszych pracowników. Wczesna dezaktywacja osób z dłuższym stażem pracy, po pięćdziesiątym roku życia miała być remedium na wysokie bezrobocie i w efekcie miała spowodować zwolnienie miejsc pracy dla ludzi młodych. Osoby po pięćdziesiątce były w tym okresie masowo zwalniane w ramach redukcji etatów, lub na skutek upadłości dużych przedsiębiorstw państwowych i przechodziły na wcześniejsze emerytury lub świadczenia przedemerytalne. Równie często przyczyną wykluczenia z życia zawodowego w minionym okresie był zły stan zdrowia i w następstwie renta inwalidzka. Możliwość uzyskania świadczeń była również pewną formą ucieczki przed bezrobociem, a także sposobem na zapewnienie choćby minimalnego bezpieczeństwa socjalnego. Takie postawy obserwowano głównie wśród starszych roczników, niewykazujących postaw aktywnych, obciążonych negatywnymi stereotypami z racji swojego wieku. Sytuację przez kolejne lata pogarszał brak reform instytucjonalnych, zdecydowanej polityki państwa i kompleksowych, efektywnych programów adresowanych do pokolenia 50+, obejmujących m.in. rozwiązania legislacyjne, wsparcie dla pracodawców, działania prozdrowotne i aktywizacyjne dla starszych pracowników. Historyczne uwarunkowania wciąż negatywnie obciążają grupę najstarszych uczestników rynku pracy, którzy rozpoczynali pracę w innych warunkach. Pomimo, iż pod wieloma względami to silnie zróżnicowana grupa, większość w nowej rzeczywistości ekonomicznej radzi sobie znacznie gorzej, jest formalnie gorzej wykształcona, często wykazuje bierną postawę i niechęć do zmian. W przeszłości brakowało zachęt do dokształcania, ceniono głównie prace fizyczne, nie umysłowe. 7 Ibidem, s

23 Obecne tempo zmian technologicznych wymaga ciągłego uzupełniania kwalifikacji, stałego nadążania za rozwojem choćby wykorzystywanych narzędzi w swojej pracy. Osoby z powojennego wyżu demograficznego, zbliżające się do 60 r. ż. w niedalekiej przyszłości wpłyną znacząco na wzrost statystyk obejmujących liczby ludności w wieku poprodukcyjnym. Spadek po 2010 r. liczby osób w wieku produkcyjnym, przy jednoczesnym wzroście w wieku poprodukcyjnym zapowiada większe obciążenia grupy pracujących, gdyż będą musieli oni pokryć świadczenia emerytalne większej liczbie osób. Koszty wczesnej dezaktywizacji są bardzo wysokie zarówno w postaci bezpośrednich kosztów świadczeń dla populacji poniżej wieku emerytalnego, jak i utraconych przychodów ze składek. Ma to istotny wpływ na wielkość i strukturę wydatków społecznych 8. Polska, jako członek UE od 2004 realizowała cele określone w Strategii Lizbońskiej, opracowanej przez Unię Europejską. Strategia przewidywała m.in. wsparcie dla najsłabszych grup społecznych i ułatwienie dostępu do zatrudnienia. Wyznaczony strategiczny cel UE w ramach Strategii Lizbońskiej wskazywał do roku 2010 stworzenie opartej na wiedzy, najbardziej konkurencyjnej gospodarki na świecie, zdolnej do systematycznego wzrostu gospodarczego, zapewniającej, większą liczbę miejsc pracy w warunkach większej spójności społecznej. Jeden z celów Strategii przewidywał wzrost wskaźnika zatrudnienia osób w wieku na poziomie nie niższym niż 50%. Obecnie z perspektywy roku 2013 można mówić o niepowodzeniu w realizacji postawionych celów, głównie z powodu kryzysu gospodarczego, który dotknął kraje Europy w 2008 r. i w konsekwencji znacząco wpłynął również na sytuację w Polsce. Obecny cel określony w Strategii Europa 2020dotyczący wskaźnika zatrudnienia osób w wieku lata określa jego wartość na poziomie 75%, natomiast dla Polski na poziomie 71%. Wspomniane wyżej prognozy dotyczące proporcji pomiędzy osobami w wieku produkcyjnym, przed i poprodukcyjnym przedstawiają się w Polsce szczególnie alarmująco. Bliższe dane zawiera rządowy program na rzecz aktywności społecznej osób starszych na lata Zawiera on identyfikację problemów osób starszych oraz pogłębioną analizę procesów społecznych i demograficznych. Celem tego Programu było wskazanie kierunków 8 A. Chłoń-Domińczak - Ekonomiczne skutki i uwarunkowania niskiej aktywności zawodowej osób 50+ w Polsce, w:aktywizacja zawodowa osób 50+ i zarządzanie wiekiem, Akademia Rozwoju Filantropii w Polsce, Warszawa 2010, s

24 kompleksowych działań na drodze wspierania osób starszych, wpływających na jakość i poziom życia, godne starzenie się poprzez aktywność społeczną. W programie podkreśla się obserwowany od kilkunastu lat proces zmiany struktury demograficznej, wydłużanie się średniej długość życia Polaków na skutek poprawy warunków życia, którego cechą jest rosnący udział osób starszych w populacji ogółem. W efekcie w ciągu 10 lat od 2000 r. wydłużyło się przeciętne dalsze trwanie życia mężczyzn o 2,4 lata, a kobiet o 2,6 lat. Omawiany rządowy program na rzecz aktywności społecznej osób starszych zawiera prognozę dotyczącą kształtowania się struktury demograficznej w Polsce, którą obrazuje poniższy wykres. Według prognozy demograficznej Głównego Urzędu Statystycznego (GUS) do 2035 r. przeciętne trwanie życia w Polsce wzrośnie odpowiednio o około 8 lat dla mężczyzn oraz o około 3 lata dla kobiet. Oznacza to w poważny sposób zmieni się kształt rynku pracy, dominować będą pracownicy starsi, zaś deficytową grupę będą stanowiły osoby młode. Rycina 2. Trwanie życia z podziałem na płeć w latach Źródło: Rządowy Program na rzecz aktywności społecznej osób starszych na lata , Warszawa2012, s. 4. Jednocześnie w latach wzrośnie udział osób w wieku nieprodukcyjnym(wiek przedprodukcyjny oraz poprodukcyjny). Ludność w wieku produkcyjnym zostanie w większym niż obecnie stopniu obciążona pracą na rzecz pokolenia 24

25 w wieku przedprodukcyjnym i poprodukcyjnym 9. W Polsce przeciętny wiek wychodzenia z rynku pracy wynosi 58 lat i jest to najniższy wiek kończenia pracy zawodowej w UE. Dlatego też, ogromnym wyzwaniem na najbliższe lata jest podejmowanie wieloaspektowych działań, efektywnego motywowania, w celu wykorzystania kapitału wiedzy i doświadczenia osób starszych i w efekcie wydłużenia okresu ich aktywności zawodowej i społecznej. Dziennik Gazeta Prawna zilustrował nieco optymistyczniej sytuację osób bezrobotnych powyżej pięćdziesiątego roku życia w artykule Tani i wierny. Pracownik po pięćdziesiątce. Rycina 3. Udział osób w wieku 50+ w ogólnej liczbie bezrobotnych. Źródło: Dziennik Gazeta Prawna (dostęp: r.) Z przedstawionych danych wynika, że udział osób starszych w ogólnej liczbie bezrobotnych systematycznie od 2007 maleje. Powołując się na zdanie ekspertów wskazuje się również, że starszych pracowników chętnie zatrudniają działające w kraju firmy zagraniczne doceniając mniejsze oczekiwania płacowe tej grupy oraz zdolności analityczne i werbalne. Seniorzy mogą liczyć na karierę głównie w firmach produkcyjnych, finansowych i handlowych, bardzo dobrze radzą sobie również z pracami biurowymi oraz w telemarketingu. Wzbudzają znacznie większe zaufanie u rozmówców. Jeszcze lepiej nasi pięćdziesięciolatkowie i starsi radzą sobie poza granicami kraju, podejmując prace w zawodach budowlanych, czy jako opiekunowie osób starszych ocenia agencja pośrednictwa pracy Work Express. W obecnej sytuacji na rynku pracy, przy rosnącym szybko poziomie bezrobocia wszystkie inicjatywy dążące do utrzymania aktywności zawodowej starszych, i 9 Rządowy Program na rzecz Aktywności Społecznej Osób Starszych na lata , Warszawa 2012, s

26 pomoc w dopasowaniu ich kwalifikacji do wymagań pracodawców i dynamicznie rozwijającej się gosporadki są bezcenne. 2. Rynek pracy województwa pomorskiego - co wiemy o Prognozy demograficzne Obecnie w odniesieniu wskaźników obciążenia demograficznego, sytuacja w województwie pomorskim przedstawia się korzystniej niż sytuacja na poziomie kraju. Według danych Urzędu Statystycznego liczba osób zamieszkujących województwo pomorskie na koniec grudnia 2011r. wynosiła 2283,5 tys. mieszkańców, co stanowiło 5,9% ludności Polski. Liczebnie przeważają kobiety (1169,9 tys.) (1113,5 tys. mężczyźni). Większość ludności w województwa 65,6% stanowią mieszkańcy miast. Ludność w wieku produkcyjnym (stan w XII 2011r.) 1467,2 tys., w tym w wieku tzw. mobilnym 926,5 tys. Natomiast struktura wieku na koniec roku 2010wwojewództwie pomorskim przedstawiała się następująco: na wiek przedprodukcyjny przypadało 16,5% osób, produkcyjny: 68,1% i poprodukcyjny: 15,5% (Polska, wskaźniki zbliżone: 15,1%, 68,1% i 16,8%). Najbardziej na korzyść od średniej dla kraju województwo odbiega w przypadku wskaźnika ludności w wieku poprodukcyjnym na 100 osób w wieku przedprodukcyjnym. Zgodnie z prognozą dotyczącą ludności powyżej pięćdziesiątego roku życia w województwie pomorskim przewiduje się, iż liczba osób wrośnie z poziomu 740 tysięcy w 2010 r. do niemal miliona w roku 2035 r. Liczba ludności powyżej 65 roku życia w 2010 r. powiększy się z poziomu 274 tysiąca zbliży się do ok. pół miliona w 2035 roku. Powagę zmian demograficznych w perspektywie do roku 2035 obrazuje poniższy wykres dotyczący prognozy ludności w wieku produkcyjnym oraz w wieku 50+ w województwie pomorskim w latach 2010 i

27 Rycina 4. Prognoza kształtowania się liczby ludności w wieku 50+ w latach w województwie pomorskim. Źródło: Opracowanie WUP w Gdańsku na podstawie danych GUS. Bardziej szczegółowe, aktualne opracowanie dostępne w WUP w Gdańsku dotyczące prognozy na lata wskazuje, iż średnio w latach w województwie każdego miesiąca będą przybywały 864 osoby powyżej pięćdziesiątego roku życia. I tak odpowiednio, w latach osób miesięcznie, a już w latach w latach osób miesięcznie. Tabela 1. Prognozowany przyrost ilości osób w wieku 50+ w województwie pomorskim. Grupy wiekowe 2010 r r. Ludność w wieku produkcyjnym (18-59/64) Ludność w wieku Źródło: opracowanie własne na podstawie danych WUP w Gdańsku. Struktura wieku w powiatach województwa pomorskiego różni się znacząco. Jak wynika z danych statystycznych największy udział osób w wieku poprodukcyjnym (60/65+) występuje wśród mieszkańców Sopotu (24%) przy równoczesnym najmniejszym udziale osób w wieku przedprodukcyjnym (poniżej 18 lat 13%), co oznacza najstarsze społeczeństwo. Natomiast najmniej osób w wieku poprodukcyjnym jest w powiatach gdańskim i kartuskim (po 11%). W powiecie kartuskim jest zarazem najwyższy odsetek osób w wieku 27

28 przedprodukcyjnym (27%), co wskazuje, że powiat ten odznacza się najmłodszą strukturą wieku spośród wszystkich w województwie pomorskim. Kolejna tabela obrazuje prognozę wg miejsca zamieszkania pięćdziesięciolatków w podziale na powiaty województwa pomorskiego. Jak wynika z zestawienia danych, największe zmiany mogą dotyczyć w przyszłości powiatu wejherowskiego, gdzie przybędzie liczebnie najwięcej osób powyżej 50 r. ż., miasta Gdańska oraz na podobnym poziomie powiatu kartuskiego i gdańskiego. Tabela 2. Prognoza ludności w wieku 50+ według powiatów w latach w województwie pomorskim. województwo powiaty: Lata Zmiana w tys. osób 2035/ ,3 135,1 bytowski ,8 138,5 chojnicki ,1 142,3 człuchowski ,6 130,4 gdański ,8 197,0 kartuski ,0 182,2 kościerski ,4 147,0 kwidzyński ,3 141,9 lęborski ,7 127,7 malborski ,8 127,4 nowodworski ,0 134,7 Pucki ,1 167,3 Słupski ,2 134,7 starogardzki ,0 142,7 sztumski ,0 131,7 tczewski ,6 137,9 wejherowski ,1 178,1 28

29 m. Gdańsk ,5 116,5 m. Gdynia ,1 113,7 m. Słupsk ,0 113,7 m. Sopot ,7 90,3 Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych WUP w Gdańsku i GUS. Przedstawione dane wskazują, iż najwięcej osób zamieszkuje w dużych miastach województwa: Gdańsku, Gdyni i w Słupsku, ale również w na terenie powiatów: wejherowskiego, starogardzkiego, tczewskiego i kartuskiego. Przewiduje się, że w Gdańsku oraz w powiatach wejherowskim, gdańskim i kartuskim do roku 2035 będzie przybywać najwięcej osób w wieku starszym. Obecne podejście do grupy 50+ wymaga radykalnej zmiany, ze względu na prognozę starzenia się siły roboczej oraz migracje pracowników młodych, w wyniku czego osoby 50+ będą coraz liczniejsze na rynku pracy. Należy powstrzymać zbyt wczesne wycofywanie się z rynku pracy starszych wiekiem pracowników, wykorzystując ich potencjał zawodowy i społeczny płynący z wieloletniego doświadczenia zawodowego i życiowego Bezrobocie i bezrobotni 50+ Rynek pracy województwa pomorskiego jest bardzo zróżnicowany przestrzennie, co ma związek z intensywnością rozwoju gospodarki w poszczególnych powiatach województwa. Według stanu z końca 2011 r. liczba pracujących w gospodarce narodowej w województwie pomorskim (według faktycznego miejsca pracy) nieznacznie zmniejszyła się i wyniosła 744,3 tys. osób wobec 744,9 tys. osób w 2010 r. Pracujący w województwie stanowili 5,4% ogólnej liczby pracowników w kraju. Według danych na koniec grudnia 2012r. liczba osób bezrobotnych zarejestrowanych w urzędach pracy na terenie województwa wyniosła 114,6 tys. osób i była wyższa w stosunku do grudnia 2011 r. o 8,0 tys. osób. Stopa bezrobocia wyniosła 13,4% i była wyższa niż przed rokiem o 0,9 p. proc., (w Polsce również na poziomie 13,4%). 29

30 Rosnącemu bezrobociu towarzyszyła mniejsza liczba zgłaszanych ofert pracy, w końcu grudnia 2012 r. na 1 ofertę pracy przypadało 102 bezrobotnych. W pierwszym kwartale 2012 roku współczynnik aktywności zawodowej będący kluczowym wskaźnikiem ukazującym wykorzystanie zasobów ludzkich regionu w województwie pomorskim wynosił 54,7% (był niższy od średniej krajowej wynoszącej 56,0%). Niestety, niższy niż przeciętnie był także wskaźnik zatrudnienia, który wynosił 49,0% wobec 50,1% ogółem dla Polski. Obecnie trudną sytuację na rynku pracy pogarszają comiesięczne zapowiedzi pracodawców o planowanych zwolnieniach grupowych. Poziom bezrobocia rejestrowanego 10 na terenie poszczególnych powiatów jest bardzo zróżnicowany, sytuację obrazuje poniższa mapka. Rycina 5. Stopa bezrobocia rejestrowanego według powiatów (stan na koniec grudnia 2012 r.) 11. Źródło: Komunikat o sytuacji społeczno-gospodarczej województwa pomorskiego w grudniu 2012 r. 10 Dane o bezrobotnych zarejestrowanych obejmują osoby, które zgodnie z ustawą z dnia 20 IV 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, obowiązującą od 1 VI 2004 r. (Dz. U. Nr 99, poz. 1001, z późniejszymi zmianami), określone są jako bezrobotne. Stopa bezrobocia rejestrowanego to wyrażony w procentach stosunek liczby osób zarejestrowanych jako bezrobotne w powiatowych urzędach pracy do liczby cywilnej ludności aktywnej zawodowo. 11 Urząd Statystyczny w Gdańsku Komunikat, 12/2012, s

31 W dalszym ciągu do powiatów o najwyższej stopie bezrobocia należały: powiat nowodworski (30,8%), sztumski (26,6%) i malborski (24,6%), a o najniższej Sopot 4,6%. Najłatwiej o pracę w aglomeracji trójmiejskiej i powiatach przyległych oraz w Słupsku. Ogólną liczbę bezrobotnych i stopę bezrobocia w poszczególnych powiatach województwa pomorskiego obrazuje poniższy wykres. Rycina 6. Liczba bezrobotnych i stopa bezrobocia w powiatach województwa pomorskiego (stan na koniec grudnia 2012 r.). Źródło: WUP w Gdańsku, Informacja miesięczna o rynku pracy województwo pomorskie, 12/2012, s. 5. W rejestrach urzędów pracy zwiększył się również udział osób bezrobotnych powyżej 50 roku życia (o 0,4 p. proc. do 22,4%), którzy stanowią kategorię osób znajdujących się w szczególnej sytuacji na rynku pracy. Wśród długotrwale bezrobotnych przeważają osoby w wieku powyżej 50 roku życia. Obserwowany obecnie wzrost bezrobocia oraz narastające problemy pracodawców (upadłości, likwidacje)stają się poważnym zagrożeniem pogłębiającym zjawisko eliminacji ludzi dojrzałych z rynku pracy. Grupy osób bezrobotnych w powiatach różnią się strukturą demograficzną, w niektórych regionach zbiorowość bezrobotnych jest starsza, a w innych młodsza. Świadczy o tym zróżnicowany w zależności od powiatu udział osób powyżej 50 lat wśród wszystkich bezrobotnych zarejestrowanych w danym regionie. Największy udział 31

Poziom 5 EQF Starszy trener

Poziom 5 EQF Starszy trener Poziom 5 EQF Starszy trener Opis Poziomu: Trener, który osiągnął ten poziom rozwoju kompetencji jest gotowy do wzięcia odpowiedzialności za przygotowanie i realizację pełnego cyklu szkoleniowego. Pracuje

Bardziej szczegółowo

4C. III MODUŁ. PROJEKT EWALUACJI PROGRAMU ROZWOJU SZKOŁY

4C. III MODUŁ. PROJEKT EWALUACJI PROGRAMU ROZWOJU SZKOŁY 4C. III MODUŁ. PROJEKT EWALUACJI PROGRAMU ROZWOJU SZKOŁY Cele zajęć UCZESTNICY: a. ustalają cele, obszary i adresata ewaluacji b. formułują pytania badawcze i problemy kluczowe c. ustalają kryteria ewaluacji

Bardziej szczegółowo

Program doradztwa edukacyjnego i orientacji zawodowej

Program doradztwa edukacyjnego i orientacji zawodowej 1 Program doradztwa edukacyjnego i orientacji zawodowej dla uczniów Gimnazjum nr 44 im. gen. Mariusza Zaruskiego w Poznaniu w roku szkolnym: 2015/2016. 1. Program obejmuje ogół działań podejmowanych przez

Bardziej szczegółowo

Gimnazjum w Gardnie Imię i nazwisko SORE Piotr Waydyk

Gimnazjum w Gardnie Imię i nazwisko SORE Piotr Waydyk Projekt realizowany przez Powiat Gryfiński pn. Bezpośrednie wsparcie rozwoju szkół poprzez zmodernizowany system doskonalenia nauczycieli w powiecie gryfińskim współfinansowany przez Unię Europejską ze

Bardziej szczegółowo

Start rekrutacji w ramach projektu Aktywny emeryt

Start rekrutacji w ramach projektu Aktywny emeryt Informacja prasowa Warszawa, 31.05.2012 r. Start rekrutacji w ramach projektu Aktywny emeryt Rozpoczął się proces rekrutacji do udziału w projekcie Aktywny emeryt. Usługa szkoleniowo-doradcza realizowana

Bardziej szczegółowo

Działanie 9.1 Wyrównywanie szans edukacyjnych i zapewnienie wysokiej jakości usług edukacyjnych świadczonych w systemie oświaty

Działanie 9.1 Wyrównywanie szans edukacyjnych i zapewnienie wysokiej jakości usług edukacyjnych świadczonych w systemie oświaty Priorytet IX Rozwój wykształcenia i kompetencji w regionach Działanie 9.1 Wyrównywanie szans edukacyjnych i zapewnienie wysokiej jakości usług edukacyjnych świadczonych w systemie oświaty Cel Działania:

Bardziej szczegółowo

Aktywizacja osób w podeszłym wieku na rynku pracy.

Aktywizacja osób w podeszłym wieku na rynku pracy. Aktywizacja osób w podeszłym wieku na rynku pracy. Aneta Maciąg Warszawa, 10.12.2015 r. Plan 1. Struktura demograficzna społeczeństwa. 2. Poziom zatrudnienia wśród osób powyżej 50 roku życia. 3. Przyczyny

Bardziej szczegółowo

Raport Lidera ds. osób 50+ Regionalnego Ośrodka EFS w Krośnie

Raport Lidera ds. osób 50+ Regionalnego Ośrodka EFS w Krośnie Raport Lidera ds. osób 50+ Regionalnego Ośrodka EFS w Krośnie Grażyna Boczar - Wolańska Obszar i zakres działania Lidera ds. osób 50+ Działania aktywizacyjne w ramach RO EFS w Krośnie, realizowane są na

Bardziej szczegółowo

Skrót założeń strategii rozwoju usług edukacyjnych w gminie Lesznowola

Skrót założeń strategii rozwoju usług edukacyjnych w gminie Lesznowola Skrót założeń strategii rozwoju usług edukacyjnych w gminie Lesznowola sporządzony w ramach projektu Od diagnozy do strategii model planowania rozwoju usług publicznych dofinansowanego ze środków Unii

Bardziej szczegółowo

Bezrobotni 50+ charakterystyka grupy oraz źródła trudności osób bezrobotnych 50+ na polskim rynku pracy

Bezrobotni 50+ charakterystyka grupy oraz źródła trudności osób bezrobotnych 50+ na polskim rynku pracy Bezrobotni 50+ charakterystyka grupy oraz źródła trudności osób bezrobotnych 50+ na polskim rynku pracy Agnieszka Piątkiewicz Dolnośląski Urząd Wojewódzki 1 I. Sytuacja demograficzna i jej wpływ na rynek

Bardziej szczegółowo

50+ NA MAŁOPOLSKIM RYNKU PRACY

50+ NA MAŁOPOLSKIM RYNKU PRACY 50+ NA MAŁOPOLSKIM RYNKU PRACY Alina Paluchowska Wicedyrektor Wojewódzkiego Urzędu Pracy w Krakowie Kraków, 22 luty 2012 r. Przemiany demograficzne w Małopolsce Starzenie się społeczeństwa w Małopolsce

Bardziej szczegółowo

ROCZNY PLAN WSPOMAGANIA. Szkoła Podstawowa w Chojnie ROCZNY PLAN WSPOMAGANIA W OBSZARZE

ROCZNY PLAN WSPOMAGANIA. Szkoła Podstawowa w Chojnie ROCZNY PLAN WSPOMAGANIA W OBSZARZE Projekt realizowany przez Powiat Gryfiński pn. Bezpośrednie wsparcie rozwoju szkół poprzez zmodernizowany system doskonalenia nauczycieli w powiecie gryfińskim współfinansowany przez Unię Europejską ze

Bardziej szczegółowo

Finasowanie Oświaty w perspektywie 2014 2020. Środki UE. www.bras-edukacja.pl

Finasowanie Oświaty w perspektywie 2014 2020. Środki UE. www.bras-edukacja.pl Finasowanie Oświaty w perspektywie 2014 2020. Środki UE Działalność szkół, placówek oświatowych, instytucji wsparcia oświaty finansowana będzie w ramach dwóch głównych Programów Operacyjnych: 1. Regionalny

Bardziej szczegółowo

Szkoła Trenerów STO. pomożemy Ci w tym!

Szkoła Trenerów STO. pomożemy Ci w tym! Szkoła Trenerów STO Jeśli chcesz: zdobyć nowy, prestiżowy zawód doskonalić swoje umiejętności rozwijać się pomożemy Ci w tym! Dzięki udziałowi w naszym projekcie możesz: zrealizować swoje życiowe cele

Bardziej szczegółowo

Regionalny Program Strategiczny w zakresie aktywności zawodowej i społecznej. Wejherowo, 9 październik 2013 r.

Regionalny Program Strategiczny w zakresie aktywności zawodowej i społecznej. Wejherowo, 9 październik 2013 r. Regionalny Program Strategiczny w zakresie aktywności zawodowej i społecznej Wejherowo, 9 październik 2013 r. Strategia 6 RPS RPO 2014-2020 Strategia Rozwoju Województwa Pomorskiego 2020 (wrzesień 2012)

Bardziej szczegółowo

SZKOLENIE : Grupowe poradnictwo zawodowe i warsztaty aktywizacyjne w praktyce

SZKOLENIE : Grupowe poradnictwo zawodowe i warsztaty aktywizacyjne w praktyce SZKOLENIE : Grupowe poradnictwo zawodowe i warsztaty aktywizacyjne w praktyce Cel szkolenia: Nabycie praktycznych umiejętności prowadzenia grupowego poradnictwa zawodowego i warsztatów aktywizacyjnych

Bardziej szczegółowo

Projekt Programu rozwoju edukacji w Warszawie w latach 2013-2020 (streszczenie)

Projekt Programu rozwoju edukacji w Warszawie w latach 2013-2020 (streszczenie) Projekt Programu rozwoju edukacji w Warszawie w latach 2013-2020 (streszczenie) Program rozwoju edukacji w Warszawie w latach 2013-2020 jest strategicznym dokumentem opisującym cele i sposoby rozwoju warszawskiej

Bardziej szczegółowo

E-WYKLUCZENIE w wieku dojrzałym

E-WYKLUCZENIE w wieku dojrzałym E-WYKLUCZENIE w wieku dojrzałym o czym warto pamiętać pracując z seniorami w bibliotece Poradnik powstał w ramach projektu Informacja dla obywateli cybernawigatorzy w bibliotekach, zainicjowanego przez

Bardziej szczegółowo

Wsparcie edukacji zawodowej w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Lubelskiego na lata 2014 2020

Wsparcie edukacji zawodowej w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Lubelskiego na lata 2014 2020 Wsparcie edukacji zawodowej w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Lubelskiego na lata 2014 2020 Agnieszka Pidek-Klepacz Urząd Marszałkowski Województwa Lubelskiego w Lublinie Lublin,

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY SYSTEM WSPIERANIA ZDOLNOŚCI I TALENTÓW UCZNIÓW W ZESPOLE SZKÓŁ SAMOCHODOWYCH IM. TADEUSZA KOŚCIUSZKI WE WŁOCŁAWKU

SZKOLNY SYSTEM WSPIERANIA ZDOLNOŚCI I TALENTÓW UCZNIÓW W ZESPOLE SZKÓŁ SAMOCHODOWYCH IM. TADEUSZA KOŚCIUSZKI WE WŁOCŁAWKU SZKOLNY SYSTEM WSPIERANIA ZDOLNOŚCI I TALENTÓW UCZNIÓW W ZESPOLE SZKÓŁ SAMOCHODOWYCH IM. TADEUSZA KOŚCIUSZKI WE WŁOCŁAWKU 1 WSTĘP Wsparcie utalentowanej młodzieży to jedno z najważniejszych zadań współczesnej

Bardziej szczegółowo

Powiatowy Urząd Pracy w Chełmie

Powiatowy Urząd Pracy w Chełmie Powiatowy Urząd Pracy w Chełmie 22-100 Chełm, pl. Niepodległości 1, tel. (082) 562 76 97, fax (082) 562 76 68, e-mail: luch@praca.gov.pl; www.pupchelm.pl Program szkolenia z zakresu umiejętność poszukiwania

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 1 lipca 2015 r. Poz. 43 DECYZJA NR 206 KOMENDANTA GŁÓWNEGO POLICJI. z dnia 24 czerwca 2015 r.

Warszawa, dnia 1 lipca 2015 r. Poz. 43 DECYZJA NR 206 KOMENDANTA GŁÓWNEGO POLICJI. z dnia 24 czerwca 2015 r. DZIENNIK URZĘDOWY KOMENDY GŁÓWNEJ POLICJI Warszawa, dnia 1 lipca 2015 r. Poz. 43 DECYZJA NR 206 KOMENDANTA GŁÓWNEGO POLICJI z dnia 24 czerwca 2015 r. zmieniająca decyzję w sprawie programu kursu specjalistycznego

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa w Piasku

Szkoła Podstawowa w Piasku Projekt realizowany przez Powiat Gryfiński pn. Bezpośrednie wsparcie rozwoju szkół poprzez zmodernizowany system doskonalenia nauczycieli w powiecie gryfińskim współfinansowany przez Unię Europejską ze

Bardziej szczegółowo

Formy kształcenia ustawicznego w krajach wysokorozwiniętych

Formy kształcenia ustawicznego w krajach wysokorozwiniętych Formy kształcenia ustawicznego w krajach wysokorozwiniętych dr Paweł Modrzyński Prezentacja przygotowana w ramach projektu pn: Ludzie starsi na rynku pracy w województwie kujawsko-pomorskim. Tendencje

Bardziej szczegółowo

Priorytet 3: Promocja zatrudnienia, w tym przeciwdziałanie bezrobociu, łagodzenie skutków bezrobocia i aktywizacja zawodowa bezrobotnych

Priorytet 3: Promocja zatrudnienia, w tym przeciwdziałanie bezrobociu, łagodzenie skutków bezrobocia i aktywizacja zawodowa bezrobotnych Priorytet 3: Promocja zatrudnienia, w tym przeciwdziałanie bezrobociu, łagodzenie skutków bezrobocia i aktywizacja zawodowa bezrobotnych Analiza SWOT 62 MOCNE STRONY 1. Wzrost środków na aktywne formy

Bardziej szczegółowo

Proces zarządzania zasobami ludzkimi

Proces zarządzania zasobami ludzkimi Marek Angowski Proces zarządzania zasobami ludzkimi Część 1 Etapy procesy zarządzania zasobami ludzkimi Planowanie zasobów ludzkich Rekrutacja Selekcja i dobór kandydatów Szkolenia i doskonalenie zawodowe

Bardziej szczegółowo

Elastyczny rynek pracy gdzie zmierzamy?

Elastyczny rynek pracy gdzie zmierzamy? Elastyczny rynek pracy gdzie zmierzamy? dr Agnieszka Chłoń-Domińczak Konferencja Przemysłu Materiałów Budowlanych 20 maja 2010 r., Rawa Mazowiecka Rynek pracy wyzwania na przyszłość Starzenie się ludności

Bardziej szczegółowo

Priorytet 3: Promocja zatrudnienia, w tym przeciwdziałanie bezrobociu, łagodzenie skutków bezrobocia i aktywizacja zawodowa bezrobotnych

Priorytet 3: Promocja zatrudnienia, w tym przeciwdziałanie bezrobociu, łagodzenie skutków bezrobocia i aktywizacja zawodowa bezrobotnych Priorytet 3: Promocja zatrudnienia, w tym przeciwdziałanie bezrobociu, łagodzenie skutków bezrobocia i aktywizacja zawodowa bezrobotnych Analiza SWOT 56 MOCNE STRONY 1. Wzrost środków na aktywne formy

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM EFEKTYWNEGO UCZENIA SIĘ

SZKOLNY PROGRAM EFEKTYWNEGO UCZENIA SIĘ SZKOLNY PROGRAM EFEKTYWNEGO UCZENIA SIĘ Szkoła Podstawowa im. Jana Pawła II w Kowalach Oleckich opracował zespół w składzie: Jadwiga Lizanowicz Mirosław Mularczyk Teresa Truchan Urszula Kołodzińska Kluczem

Bardziej szczegółowo

POWIATOWY URZĄD PRACY W RADOMIU

POWIATOWY URZĄD PRACY W RADOMIU POWIATOWY URZĄD PRACY W RADOMIU BANK PROGRAMÓW GRUPOWYCH PORAD ZAWODOWYCH I GRUPOWEJ INFORMACJI ZAWODOWEJ 2014r. Bank Programów Porad Grupowych i Grupowych Informacji Zawodowych w Powiatowym Urzędzie Pracy

Bardziej szczegółowo

Projekt 3E - EASY E-LEARNING ENGLISH. LONG współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt 3E - EASY E-LEARNING ENGLISH. LONG współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Projekt 3E - EASY E-LEARNING ENGLISH. LONG współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego TYTUŁ PROJEKTU 3E - EASY E-LEARNING ENGLISH. LONG NAZWA PROGRAMU Program Operacyjny

Bardziej szczegółowo

Monitoring Rynku Pracy Bezrobocie rejestrowane w Powiecie Tczewskim. Informacja miesięczna MARZEC 2015 r.

Monitoring Rynku Pracy Bezrobocie rejestrowane w Powiecie Tczewskim. Informacja miesięczna MARZEC 2015 r. Monitoring Rynku Pracy Bezrobocie rejestrowane w Powiecie Tczewskim Marzec 2015 Data wydania Informacja miesięczna MARZEC 2015 r. Tczew, marzec 2015 Marzec 2015 Str. 2 Uwagi metodyczne Podstawę prawną

Bardziej szczegółowo

CENTRUM INFORMACJI I PLANOWANIA KARIERY ZAWODOWEJ W WAŁBRZYCHU. Zajęcia warsztatowe w III kwartale 2013r.

CENTRUM INFORMACJI I PLANOWANIA KARIERY ZAWODOWEJ W WAŁBRZYCHU. Zajęcia warsztatowe w III kwartale 2013r. CENTRUM INFORMACJI I PLANOWANIA KARIERY ZAWODOWEJ W WAŁBRZYCHU Zajęcia warsztatowe w III kwartale 2013r. SZKOLENIA OTWARTE DOSTĘPNE DLA WSZYSTKICH ZAINTERESOWANYCH Zgłoszenia przyjmujemy do dnia poprzedzającego

Bardziej szczegółowo

Zmiany w zakresie wspomagania szkół/placówek. Podstawowe założenia i organizacja nowego systemu doskonalenia nauczycieli

Zmiany w zakresie wspomagania szkół/placówek. Podstawowe założenia i organizacja nowego systemu doskonalenia nauczycieli Zmiany w zakresie wspomagania szkół/placówek Podstawowe założenia i organizacja nowego systemu doskonalenia nauczycieli Rok szkolny 2012/2013 - pierwszy etap tworzenia nowoczesnego systemu wspomagania

Bardziej szczegółowo

Podsumowanie projektu. Efektywny rozwój aktywnej integracji w gminie Ożarowice

Podsumowanie projektu. Efektywny rozwój aktywnej integracji w gminie Ożarowice Podsumowanie projektu Efektywny rozwój aktywnej integracji w gminie Ożarowice Kilka słów o projekcie... Główny problem, na potrzeby którego został stworzony i zrealizowany niniejszy projekt......zagrożenie

Bardziej szczegółowo

POWIATOWY URZĄD PRACY W RADOMIU

POWIATOWY URZĄD PRACY W RADOMIU POWIATOWY URZĄD PRACY W RADOMIU BANK PROGRAMÓW GRUPOWYCH PORAD ZAWODOWYCH I GRUPOWEJ INFORMACJI ZAWODOWEJ 2013r. Bank Programów Porad Grupowych i Grupowych Informacji Zawodowych w Powiatowym Urzędzie Pracy

Bardziej szczegółowo

Oferta Instytutu Kształcenia Ustawicznego Nauczycieli BD Center

Oferta Instytutu Kształcenia Ustawicznego Nauczycieli BD Center Oferta Instytutu Kształcenia Ustawicznego Nauczycieli BD Center Instytut Kształcenia Ustawicznego Nauczycieli BD Center Głównym celem szkoleń realizowanych przez BD Center w ramach Instytutu Kształcenia

Bardziej szczegółowo

STRATEGIA ROZWOJU DLA LOKALNEJ GRUPY DZIAŁANIA. Oferta badawcza

STRATEGIA ROZWOJU DLA LOKALNEJ GRUPY DZIAŁANIA. Oferta badawcza STRATEGIA ROZWOJU DLA LOKALNEJ GRUPY DZIAŁANIA Oferta badawcza DLACZEGO WARTO? Nowa perspektywa finansowania PROW 2014-2020, w ramach której kontynuowane będzie wdrażanie działania LEADER. Zgodnie z przyjętymi

Bardziej szczegółowo

Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych Akademii Marynarki Wojennej

Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych Akademii Marynarki Wojennej Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych Akademii Marynarki Wojennej Program kształcenia studiów podyplomowych Przygotowanie pedagogiczne Gdynia 2014 r. Podstawa prawna realizacji studiów. Ustawa Prawo

Bardziej szczegółowo

KOMPETENCJE ABSOLWENTÓW UCZELNI WYŻSZYCH W ŚWIETLE OCZEKIWAŃ PRACODAWCY

KOMPETENCJE ABSOLWENTÓW UCZELNI WYŻSZYCH W ŚWIETLE OCZEKIWAŃ PRACODAWCY KOMPETENCJE ABSOLWENTÓW UCZELNI WYŻSZYCH W ŚWIETLE OCZEKIWAŃ PRACODAWCY MONIKA TURLEJ SPECJALISTA DS. REKRUTACJI; SAGE SP. ZO.O. Wizerunek dużej firmy czy małego punktu usługowego jest bezpośrednio budowany

Bardziej szczegółowo

ZIT PRIORYTETY INWESTYCYJNE EFS

ZIT PRIORYTETY INWESTYCYJNE EFS ZIT PRIORYTETY INWESTYCYJNE EFS PRIORYTETY INWESTYCYJNE EFS REGIONALNY RYNEK PRACY 8i - dostęp do zatrudnienia dla osób poszukujących pracy i biernych zawodowo, w tym długotrwale bezrobotnych oraz oddalonych

Bardziej szczegółowo

System monitorowania realizacji strategii rozwoju. Andrzej Sobczyk

System monitorowania realizacji strategii rozwoju. Andrzej Sobczyk System monitorowania realizacji strategii rozwoju Andrzej Sobczyk System monitorowania realizacji strategii rozwoju Proces systematycznego zbierania, analizowania publikowania wiarygodnych informacji,

Bardziej szczegółowo

Tabela 2. Struktura i zakres treści programów modułowych umożliwiających prowadzenie szkoleń z wykorzystaniem e-learningu

Tabela 2. Struktura i zakres treści programów modułowych umożliwiających prowadzenie szkoleń z wykorzystaniem e-learningu 3. Efektywna współpraca z klientem urzędu 2. Dane o rynku i ich wykorzystywanie 1. Rola i zadania służb zatrudnienia Tabela 2. Struktura i zakres treści programów modułowych umożliwiających prowadzenie

Bardziej szczegółowo

CROSS-COACHING NOWOCZESNE NARZĘDZIE ROZWOJU W ORGANIZACJI

CROSS-COACHING NOWOCZESNE NARZĘDZIE ROZWOJU W ORGANIZACJI CROSS-COACHING NOWOCZESNE NARZĘDZIE ROZWOJU W ORGANIZACJI BARBARA KUBICKA - KLUCZNY Cross-coaching nowoczesne narzędzie rozwoju w organizacji Zarówno o coachingu indywidualnym jak i zespołowym powiedziano

Bardziej szczegółowo

Gotowi na przyszłość Program rozwoju placówki oświatowej opracowany i prowadzony przez Akademię Szkoleń Adeptus, na licencji CoachWise

Gotowi na przyszłość Program rozwoju placówki oświatowej opracowany i prowadzony przez Akademię Szkoleń Adeptus, na licencji CoachWise Gotowi na przyszłość Program rozwoju placówki oświatowej opracowany i prowadzony przez Akademię Szkoleń Adeptus, na licencji CoachWise www.adeptus.com.pl Pilotażowy Projekt,,Gotowi na przyszłość Projekt

Bardziej szczegółowo

Centrum Edukacji i Pracy Młodzieży w Słupsku

Centrum Edukacji i Pracy Młodzieży w Słupsku Centrum Edukacji i Pracy Młodzieży w Słupsku OHP jako realizator usług rynku pracy Ewa Olszówka doradca zawodowy Słupsk, 12 grudzień 2012r. OCHOTNICZE HUFCE PRACY Państwowa jednostka budżetowa - instytucja

Bardziej szczegółowo

DORADZTWO ZAWODOWE. Strona1. Doradztwo zawodowe

DORADZTWO ZAWODOWE. Strona1. Doradztwo zawodowe Strona1 DORADZTWO ZAWODOWE Moduł 1: Diagnoza zawodowa Pierwsze spotkanie poświęcone jest określeniu problemu z jakim zmaga się klient, oraz zaproponowaniu sposobu jego rozwiązania. Jeśli klient jest zainteresowany

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1 do Specyfikacji. tel. 29 761 73 95 faks 29 643 24 22 http://www.rzekun.pl/osrodek-pomocy-spolecznej.html ops@rzekun.

Załącznik nr 1 do Specyfikacji. tel. 29 761 73 95 faks 29 643 24 22 http://www.rzekun.pl/osrodek-pomocy-spolecznej.html ops@rzekun. Załącznik nr 1 do Specyfikacji Szczegółowy opis przedmiotu zamówienia Przedmiotem zamówienia jest zorganizowanie i przeprowadzenie konsultacji, warsztatów, treningów oraz szkoleń w zakresie umiejętności

Bardziej szczegółowo

Instytut Transportu Samochodowego ul. Jagiellońska 80, 03-301 Warszawa

Instytut Transportu Samochodowego ul. Jagiellońska 80, 03-301 Warszawa Instytut Transportu Samochodowego ul. Jagiellońska 80, 03-301 Warszawa tel. +48 22 811 09 44; fax. +48 22 811 09 06 e-mail: info@its.waw.pl www.its.waw.pl Raport końcowy dotyczący szkolenia w ramach projektu

Bardziej szczegółowo

w w w.w o r l d w i d e s c h o o l.p l OVER 45

w w w.w o r l d w i d e s c h o o l.p l OVER 45 grupa worldwideschool w w w.w o r l d w i d e s c h o o l.p l INFORMACJA O ZREALIZOWANYM PROJEKCIE OVER 45 OVER 45 INFORMACJA O ZREALIZOWANYM PROJEKCIE OVER 45 Worldwide School Sp. z o.o. w okresie od

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa w Żórawinie

Szkoła Podstawowa w Żórawinie Szkoła Podstawowa w Żórawinie SORE Sabina Żuchelkowska Rok szkolny 2013/2014 Temat I RPW Jak pomóc uczniowi osiągnąć sukces edukacyjny? Potrzeby nauczycieli Podczas spotkania z Panią Dyrektor SP w Żórawinie,

Bardziej szczegółowo

Mentoring starszy stażem pracownik przyucza pracownika mniej doświadczonego do zawodu

Mentoring starszy stażem pracownik przyucza pracownika mniej doświadczonego do zawodu Temat szkolenia nieformalnego: Mentoring starszy stażem pracownik przyucza pracownika mniej doświadczonego do zawodu. Cele szkolenia Celem szkolenia jest podwyższenie poziomu kompetencji, ważnych z perspektywy

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Jak skutecznie diagnozować i rozwijać kompetencje zawodowe z wykorzystaniem produktu finalnego w postaci modelu walidacji i uzupełniania kompetencji zawodowych Ewa Ziarkowska - Hordyj Gdańsk 12.09.2014

Bardziej szczegółowo

RAMOWY PROGRAM WARSZTATÓW

RAMOWY PROGRAM WARSZTATÓW WARSZTATY nt. programu kompetencji nauczycieli odnoszących się do dydaktyki cyfrowej Załącznik nr 2 RAMOWY PROGRAM WARSZTATÓW Czas trwania: 8 godzin dydaktycznych 1 grupa Liczba grup: 2 (łączna liczba

Bardziej szczegółowo

Możliwości wsparcia rozwoju zasobów ludzkich w regionie w okresie programowania 2007 2013. Częstochowa, 21. 09. 2007 r.

Możliwości wsparcia rozwoju zasobów ludzkich w regionie w okresie programowania 2007 2013. Częstochowa, 21. 09. 2007 r. Możliwości wsparcia rozwoju zasobów ludzkich w regionie w okresie programowania 2007 2013 Częstochowa, 21. 09. 2007 r. Działania wdrażane przez Wojewódzki Urząd Pracy w Katowicach Działanie 6.1 Działanie

Bardziej szczegółowo

Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych

Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych Cel badania Główny: Identyfikacja kierunków i czynników rozwoju województwa śląskiego w kontekście zachodzących

Bardziej szczegółowo

WEWNĄTRZSZKOLNY SYSTEM DORADZTWA ZAWODOWEGO REALIZOWANY W PUBLICZNYM GIMNAZJUM IM. KSIĘDZA JERZEGO POPIEŁUSZKI W WIELOPOLU SKRZYŃSKIM W ROKU SZKOLNYM

WEWNĄTRZSZKOLNY SYSTEM DORADZTWA ZAWODOWEGO REALIZOWANY W PUBLICZNYM GIMNAZJUM IM. KSIĘDZA JERZEGO POPIEŁUSZKI W WIELOPOLU SKRZYŃSKIM W ROKU SZKOLNYM WEWNĄTRZSZKOLNY SYSTEM DORADZTWA ZAWODOWEGO REALIZOWANY W PUBLICZNYM GIMNAZJUM IM. KSIĘDZA JERZEGO POPIEŁUSZKI W WIELOPOLU SKRZYŃSKIM W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 WEWNĄTRZSZKOLNY SYSTEM DORADZTWA ZAWODOWEGO

Bardziej szczegółowo

Program Doskonalenia Nauczycieli Akademickich Uniwersytetu Warszawskiego

Program Doskonalenia Nauczycieli Akademickich Uniwersytetu Warszawskiego NOWOCZESNY UNIWERSYTET - kompleksowy program wsparcia dla doktorantów i kadry dydaktycznej Uniwersytetu Warszawskiego Uniwersytet Otwarty Uniwersytetu Warszawskiego Mały Dziedziniec Kampusu Centralnego,

Bardziej szczegółowo

Zakład Doskonalenia Zawodowego w Białymstoku

Zakład Doskonalenia Zawodowego w Białymstoku Zakład Doskonalenia Zawodowego w Białymstoku Efektywność działań aktywizujących osoby 50+. Podstawa realizowanych działań Zagrożenia Osób 50+ lęk przed utratą pracy relatywnie niskie kwalifikacje konieczność

Bardziej szczegółowo

SYSTEM ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ KSZTAŁCENIA NA WYDZIALE EDUKACYJNO - FILOZOFICZNYM AKADEMII POMORSKIEJ W SŁUPSKU

SYSTEM ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ KSZTAŁCENIA NA WYDZIALE EDUKACYJNO - FILOZOFICZNYM AKADEMII POMORSKIEJ W SŁUPSKU Uchwała Nr 23/2012/13 Rady Wydziału Edukacyjno Filozoficznego Akademii Pomorskiej w Słupsku Z dnia 03 lipca 2013 r. SYSTEM ZARZĄDZANIA JAKOŚCIĄ KSZTAŁCENIA NA WYDZIALE EDUKACYJNO - FILOZOFICZNYM AKADEMII

Bardziej szczegółowo

Projekt systemowy współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego CZŁOWIEK NAJLEPSZA INWESTYCJA

Projekt systemowy współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego CZŁOWIEK NAJLEPSZA INWESTYCJA Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Stargardzie Szczecińskim zbliża się do końca realizacji działań w partnerskim Projekcie systemowym Integracja społeczna w powiecie stargardzkim. Miejski Ośrodek Pomocy

Bardziej szczegółowo

RAPORT PRZEDSZKOLA SAMORZĄDOWEGO NR 3 IM. MARII KOWNACKIEJ W BIAŁEJ PODLASKIEJ. Wstęp

RAPORT PRZEDSZKOLA SAMORZĄDOWEGO NR 3 IM. MARII KOWNACKIEJ W BIAŁEJ PODLASKIEJ. Wstęp RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ PRZEDSZKOLA SAMORZĄDOWEGO NR 3 IM. MARII KOWNACKIEJ W BIAŁEJ PODLASKIEJ Wstęp Prezentowany raport jest rezultatem ewaluacji wewnętrznej przeprowadzonej w przedszkolu przez

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr VII / 18 / 04 Rady Dzielnicy Bemowo m. st. Warszawy z dnia 17 czerwca 2004 r.

Uchwała Nr VII / 18 / 04 Rady Dzielnicy Bemowo m. st. Warszawy z dnia 17 czerwca 2004 r. Uchwała Nr VII / 18 / 04 Rady Dzielnicy Bemowo m. st. Warszawy z dnia 17 czerwca 2004 r. w sprawie wyrażenia opinii dotyczącej realizacji w latach 2004 2005 projektów: Bemowski Program Wspierania Przedsiębiorczości

Bardziej szczegółowo

WEWNĄTRZSZKOLNY SYSTEM DORADZTWA ZAWODOWEGO w Szkole Podstawowej nr 118 im. Przyjaciół Mazowsza w Warszawie na rok szkolny 2014/2015

WEWNĄTRZSZKOLNY SYSTEM DORADZTWA ZAWODOWEGO w Szkole Podstawowej nr 118 im. Przyjaciół Mazowsza w Warszawie na rok szkolny 2014/2015 WEWNĄTRZSZKOLNY SYSTEM DORADZTWA ZAWODOWEGO w Szkole Podstawowej nr 118 im. Przyjaciół Mazowsza w Warszawie na rok szkolny 2014/2015 1. Ocena zapotrzebowania na WSDZ w Szkole Podstawowej nr 118 Wewnątrzszkolny

Bardziej szczegółowo

Wyzwania polskiej polityki edukacyjnej z perspektywy rynku pracy. dr Agnieszka Chłoń- Domińczak, IBE

Wyzwania polskiej polityki edukacyjnej z perspektywy rynku pracy. dr Agnieszka Chłoń- Domińczak, IBE Wyzwania polskiej polityki edukacyjnej z perspektywy rynku pracy dr Agnieszka Chłoń- Domińczak, IBE Plan prezentacji 1. Wyzwania dla polityki rozwoju umiejętności w Polsce 2. Absolwenci i ich sytuacja

Bardziej szczegółowo

Wyniki sprawdzianu zewnętrznego klas szóstych uczniów SP10 w latach 2008-2012 na tle miasta, województwa, kraju:

Wyniki sprawdzianu zewnętrznego klas szóstych uczniów SP10 w latach 2008-2012 na tle miasta, województwa, kraju: Efekty różnorodnych działań przygotowujących uczniów do sprawdzianu zewnętrznego analiza oferty zajęć wspierających oraz materiałów przygotowywanych przez nauczycieli Dzięki zaangażowaniu nauczycieli,

Bardziej szczegółowo

www.forumrynkupracy.com.pl.

www.forumrynkupracy.com.pl. Projekt współfinansowany jest ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego. www.forumrynkupracy.com.pl. Konferencja 22.09.11, Wrocław imię, nazwisko prelegenta: Zenon Matuszko

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa nr 3 nr 1 w Gryfinie

Szkoła Podstawowa nr 3 nr 1 w Gryfinie Projekt realizowany przez Powiat Gryfiński pn. Bezpośrednie wsparcie rozwoju szkół poprzez zmodernizowany system doskonalenia nauczycieli w powiecie gryfińskim współfinansowany przez Unię Europejską ze

Bardziej szczegółowo

KSZTAŁCENIE USTAWICZNE

KSZTAŁCENIE USTAWICZNE KSZTAŁCENIE USTAWICZNE Wykład do projektu: Doradztwo edukacyjne dorosłych szansą na rynku pracy w powiecie poznańskim Wielkopolski rynek pracy we wrześniu 2013r. 141 787 osób bezrobotnych w urzędach pracy,

Bardziej szczegółowo

Podnoszę swoje kwalifikacje

Podnoszę swoje kwalifikacje Podnoszę swoje kwalifikacje Dorota Marszałek Podejmując działania edukacyjne musisz brać pod uwagę fakt, iż współczesny rynek pracy wymaga ciągłego dokształcania i rozwoju od wszystkich poszukujących pracy,

Bardziej szczegółowo

5-LETNI PROGRAM ROZWOJU SZKOŁY NA LATA 2010 2015

5-LETNI PROGRAM ROZWOJU SZKOŁY NA LATA 2010 2015 5-LETNI PROGRAM ROZWOJU SZKOŁY NA LATA 2010 2015 Zespół Szkół w Złockiem Wizja szkoły: służymy wiedzą, umiejętnościami i wieloletnim doświadczeniem, aby naszych uczniów przygotować do roli obywateli odnoszących

Bardziej szczegółowo

Projekt: Szansa drzemie w zmianie nowoczesne ZZL

Projekt: Szansa drzemie w zmianie nowoczesne ZZL Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Projekt: Szansa drzemie w zmianie nowoczesne ZZL Opis szkoleń planowanych do realizacji w ramach projektu

Bardziej szczegółowo

Sylabus przedmiotu / modułu kształcenia - (studia podyplomowe)

Sylabus przedmiotu / modułu kształcenia - (studia podyplomowe) Sylabus przedmiotu / modułu kształcenia - (studia podyplomowe) Nazwa przedmiotu/modułu kształcenia Pozyskiwanie środków z funduszy UE i ich administrowanie Nazwa w języku angielskim Język wykładowy polski

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego PI Aktywni seniorzy

Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego PI Aktywni seniorzy LITERATURA 1. Boni M., Generacja 50+:problemy, wyzwania, szanse [w:] Tokarz J., Rynek pracy a Bosoby bezrobotne 50+. Bariery i szanse, ARFP, Warszawa, 2007. 2. CBOS, Obraz typowego Polaka w starszym wieku,

Bardziej szczegółowo

Termin 09-10 maja 2013 r. Miejsce: sala szkoleniowa - Dolnośląska Izba Gospodarcza

Termin 09-10 maja 2013 r. Miejsce: sala szkoleniowa - Dolnośląska Izba Gospodarcza SZKOLENIE EFEKTYWNA ROZMOWA OCENIAJĄCA Termin 09-10 maja 2013 r. Miejsce: sala szkoleniowa - Dolnośląska Izba Gospodarcza Wrocław, dn. 27 marca 2013 r. ZAKRES OFERTY 1. Charakterystyka Human Partner Sp.

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE KAPITAŁEM LUDZKIM W POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTWACH

ZARZĄDZANIE KAPITAŁEM LUDZKIM W POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTWACH DAG MARA LEWICKA ZARZĄDZANIE KAPITAŁEM LUDZKIM W POLSKICH PRZEDSIĘBIORSTWACH Metody, narzędzia, mierniki WYDAWNICTWA PROFESJONALNE PWN WARSZAWA 2010 Wstęp 11 ROZDZIAŁ 1. Zmiany w zakresie funkcji personalnej

Bardziej szczegółowo

Potrzeby w zakresie doskonalenia zawodowego nauczycieli

Potrzeby w zakresie doskonalenia zawodowego nauczycieli Potrzeby w zakresie doskonalenia zawodowego nauczycieli raport z badań w Zespole Szkół Publicznych nr 1 w Pleszewie Opracowanie: Halina Rembowska Małgorzata Borowczyk Anna Kostka Adam Lis Karol Trawiński

Bardziej szczegółowo

Wspieranie kształcenia i zatrudniania ludzi młodych

Wspieranie kształcenia i zatrudniania ludzi młodych Międzynarodowe warsztaty Zatrudnienie, równouprawnienie, bezpieczeństwo socjalne (nestor) Wspieranie kształcenia i zatrudniania ludzi młodych Nikogo nie wolno pozostawić samemu sobie pomysły działań i

Bardziej szczegółowo

Do projektu przystąpiło 48 placówek z terenu powiatu głogowskiego i 1086 nauczycieli.

Do projektu przystąpiło 48 placówek z terenu powiatu głogowskiego i 1086 nauczycieli. Powiatowe Centrum Poradnictwa Psychologiczno Pedagogicznego i Doskonalenia Nauczycieli w Głogowie od dnia 01.08.2013 r. realizuje projekt pn. Kompleksowe wspomaganie rozwoju szkół i przedszkoli Powiatu

Bardziej szczegółowo

CZŁOWIEK NAJLEPSZA INWESTYCJA

CZŁOWIEK NAJLEPSZA INWESTYCJA Projekt realizowany przez Powiat Gryfiński pn. Bezpośrednie wsparcie rozwoju szkół poprzez zmodernizowany system doskonalenia nauczycieli w powiecie gryfińskim współfinansowany przez Unię Europejską ze

Bardziej szczegółowo

ORGANIZACJA I EFEKTYWNOŚĆ POMOCY PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNEJ

ORGANIZACJA I EFEKTYWNOŚĆ POMOCY PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNEJ PUBLICZNA SZKOŁA PODSTAWOWA NR 3 IM. JANA PAWŁA II W PACZKOWIE RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ ORGANIZACJA I EFEKTYWNOŚĆ POMOCY PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNEJ ROK SZKOLNY 2013 / 2014 1 PROBLEM BADAWCZY: Organizacja

Bardziej szczegółowo

Ocena potrzeb szkoleniowych oraz wiedzy lekarzy i lekarzy dentystów w zakresie kompetencji miękkich oraz organizacji systemu ochrony zdrowia

Ocena potrzeb szkoleniowych oraz wiedzy lekarzy i lekarzy dentystów w zakresie kompetencji miękkich oraz organizacji systemu ochrony zdrowia Ocena potrzeb szkoleniowych oraz wiedzy lekarzy i lekarzy dentystów w zakresie kompetencji miękkich oraz organizacji systemu ochrony zdrowia Raport z badania ilościowego realizowanego wśród lekarzy i lekarzy

Bardziej szczegółowo

Model walidacji i uzupełniania kompetencji zawodowych osób 50+

Model walidacji i uzupełniania kompetencji zawodowych osób 50+ Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej Model walidacji i uzupełniania kompetencji zawodowych osób 50+ Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej Realizatorzy projektu Lider Partner

Bardziej szczegółowo

AKTYWNOŚĆ ZAWODOWA OSÓB POWYŻEJ 50 ROKU ŻYCIA W WOJEWÓDZTWIE PODLASKIM

AKTYWNOŚĆ ZAWODOWA OSÓB POWYŻEJ 50 ROKU ŻYCIA W WOJEWÓDZTWIE PODLASKIM AKTYWNOŚĆ ZAWODOWA OSÓB POWYŻEJ 50 ROKU ŻYCIA W WOJEWÓDZTWIE PODLASKIM Polska przeżywa od kilkunastu lat poważne przemiany w sferze społecznej, ekonomicznej, politycznej i gospodarczej. Dotyczą one także

Bardziej szczegółowo

ROCZNY PLAN WSPOMAGANIA. Zespół Szkolno Przedszkolny, Przedszkole Miejskie w Cedyni (nazwa przedszkola/szkoły)

ROCZNY PLAN WSPOMAGANIA. Zespół Szkolno Przedszkolny, Przedszkole Miejskie w Cedyni (nazwa przedszkola/szkoły) Projekt realizowany przez Powiat Gryfiński pn. Bezpośrednie wsparcie rozwoju szkół poprzez zmodernizowany system doskonalenia nauczycieli w powiecie gryfińskim współfinansowany przez Unię Europejską ze

Bardziej szczegółowo

JAK PORADNIA W WEJHEROWIE

JAK PORADNIA W WEJHEROWIE Jarosław Kordziński, Katarzyna Leśniewska JAK PORADNIA W WEJHEROWIE PRZYGOTOWUJE SIĘ DO WSPOMAGANIA SZKÓŁ? Warszawa 2015 Creative Commons - Uznanie autorstwa-użycie niekomercyjne-na tych samych warunkach

Bardziej szczegółowo

WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu

WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu PROGRAM KSZTAŁCENIA Kierunek Obszar/obszary kształcenia, w których umiejscowiony jest kierunek studiów PEDAGOGIKA / Edukacja wczesnoszkolna z wychowaniem przedszkolnym NAUKI SPOŁECZNE Forma kształcenia

Bardziej szczegółowo

1. Jaki zakres usług jest skierowany do szkół wyższych?

1. Jaki zakres usług jest skierowany do szkół wyższych? 1. Jaki zakres usług jest skierowany do szkół wyższych? Akademia Terra Arcanorum przeprowadza projekty edukacyjne w postaci warsztatów umiejętności społecznych skierowanych do studentów szkół wyższych,

Bardziej szczegółowo

PLAN DOSKONALENIA ZAWODOWEGO NAUCZYCIELI SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 3 IM. ADAMA MICKIEWICZA W SZAMOTUŁACH na lata 2011-2016

PLAN DOSKONALENIA ZAWODOWEGO NAUCZYCIELI SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 3 IM. ADAMA MICKIEWICZA W SZAMOTUŁACH na lata 2011-2016 PLAN DOSKONALENIA ZAWODOWEGO NAUCZYCIELI SZKOŁY PODSTAWOWEJ NR 3 IM. ADAMA MICKIEWICZA W SZAMOTUŁACH na lata 2011-2016 Podstawa prawna: 1. Ustawa z dnia 07.09.1991 r. o systemie oświaty ( Dz.U. Nr 256,

Bardziej szczegółowo

ZACHODNIOPOMORSKI UNIWERSYTET TECHNOLOGICZNY w Szczecinie WYDZIAŁ BUDOWNICTWA I ARCHITEKTURY PROGRAM KSZTAŁCENIA

ZACHODNIOPOMORSKI UNIWERSYTET TECHNOLOGICZNY w Szczecinie WYDZIAŁ BUDOWNICTWA I ARCHITEKTURY PROGRAM KSZTAŁCENIA ZACHODNIOPOMORSKI UNIWERSYTET TECHNOLOGICZNY w Szczecinie WYDZIAŁ BUDOWNICTWA I ARCHITEKTURY PROGRAM KSZTAŁCENIA na studiach trzeciego stopnia w dyscyplinie architektura i urbanistyka 1. Koncepcja kształcenia

Bardziej szczegółowo

Wojewódzki Urząd Pracy w Warszawie ogłasza nabór wniosków o dofinansowanie

Wojewódzki Urząd Pracy w Warszawie ogłasza nabór wniosków o dofinansowanie Wojewódzki Urząd Pracy w Warszawie ogłasza nabór wniosków o dofinansowanie projektów ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego w ramach Priorytetu I Osoby młode na rynku pracy, Działanie 1.2 Wsparcie

Bardziej szczegółowo

Badania prowadzone przez. Wojewódzki Urząd Pracy w Białymstoku

Badania prowadzone przez. Wojewódzki Urząd Pracy w Białymstoku Wojewódzki Urząd Pracy w Białymstoku Badania prowadzone przez Wojewódzki Urząd Pracy w Białymstoku Marzanna Wasilewska Wydział Badań i Analiz Partnerstwo lokalne na rzecz promocji zatrudnienia oraz rozwoju

Bardziej szczegółowo

SPECYFIKA PRZYWÓDZTWA EDUKACYJNEGO I KOMPETENCJE POLSKICH DYREKTORÓW

SPECYFIKA PRZYWÓDZTWA EDUKACYJNEGO I KOMPETENCJE POLSKICH DYREKTORÓW Prezentacja przedstawiona podczas VIII Kongresu Zarządzania Oświatą, OSKKO, Warszawa 25-27.09.2013 www.oskko.edu.pl/kongres/ SPECYFIKA PRZYWÓDZTWA EDUKACYJNEGO I KOMPETENCJE POLSKICH DYREKTORÓW DR ROMAN

Bardziej szczegółowo

Fundacja Rozwoju Środowisk Lokalnych PODPORA

Fundacja Rozwoju Środowisk Lokalnych PODPORA FUNDACJA ROZWOJU ŚRODOWISK LOKALNYCH PODPORA WYNIKI BADANIA AKTYWNOŚC SPOŁECZNA SENIOREK W POWIECIE DĄBROWSKIM SMYKÓW 2014 Co sądzić o seniorach, a szczególnie kobietach? Jakie jest ich społeczne zaangażowanie

Bardziej szczegółowo

1. POLITYKA SENIORALNA

1. POLITYKA SENIORALNA 1. POLITYKA SENIORALNA 1.1. REALIZACJA REGIONALNEJ POLITYKI PUBLICZNEJ Działania dotyczące polityki senioralnej zostały ujęte w Strategii Wojewódzkiej w zakresie Polityki Społecznej dla Województwa Mazowieckiego

Bardziej szczegółowo

3. Chorzy psychicznie, w rozumieniu ustawy o ochronie zdrowia psychicznego

3. Chorzy psychicznie, w rozumieniu ustawy o ochronie zdrowia psychicznego Działania Klubu Integracji Społecznej od 2010 roku. TUTUŁ PROGRAMU Zwiększenie szans na zatrudnienie i podniesienie kompetencji społecznych poprzez stworzenie kompleksowego systemu wsparcia dla osób zagrożonych

Bardziej szczegółowo

Redakcja naukowa Elżbieta Kryńska

Redakcja naukowa Elżbieta Kryńska Regionalny system koordynacji rynku pracy województwa mazowieckiego PRACA - ZATRUDNIENIE - SZKOLENIE" Projekt współfinansowany z Europejskiego Funduszu Społecznego - funduszu strukturalnego Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

ROCZNY PLAN WSPOMAGANIA Szkoły Podstawowej w Piecniku

ROCZNY PLAN WSPOMAGANIA Szkoły Podstawowej w Piecniku Projekt pn. Bezpośrednie wsparcie rozwoju szkół poprzez wdrożenie zmodernizowanego systemu doskonalenia nauczycieli w powiecie wałeckim Priorytet III Działanie 3.5 Program Operacyjny Kapitał Ludzki 2007

Bardziej szczegółowo

WEWNĄTRZSZKOLNY SYSTEM DORADZTWA ZAWODOWEGO

WEWNĄTRZSZKOLNY SYSTEM DORADZTWA ZAWODOWEGO WEWNĄTRZSZKOLNY SYSTEM DORADZTWA ZAWODOWEGO III LO im S. ŻEROMSKIEGO Z ODDZIAŁAMI DWUJĘZYCZNYMI W BIELSKU - BIAŁEJ Bielsko Biała; sierpień 2015 Wewnątrzszkolny System Doradztwa Zawodowego obejmuje ogół

Bardziej szczegółowo

DIAGNOSTYKA W TECHNIKACH I ZASADNICZYCH SZKOŁACH ZAWODOWYCH

DIAGNOSTYKA W TECHNIKACH I ZASADNICZYCH SZKOŁACH ZAWODOWYCH DIAGNOSTYKA W TECHNIKACH I ZASADNICZYCH SZKOŁACH ZAWODOWYCH dr Anna Wawrzonek Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Wydział Studiów Edukacyjnych Szkoły zawodowe Zasadnicze szkoły zawodowe Technika

Bardziej szczegółowo