Przykład Badania Socjodemograficznego realizowanego od 2001 roku przez Pomorskie Forum na rzecz Wychodzenia z Bezdomności

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Przykład Badania Socjodemograficznego realizowanego od 2001 roku przez Pomorskie Forum na rzecz Wychodzenia z Bezdomności"

Transkrypt

1 ANEKS: Przykład Badania Socjodemograficznego realizowanego od 2001 roku przez Pomorskie Forum na rzecz Wychodzenia z Bezdomności Projekt badania socjodemograficznego 2009, jest powtórzeniem z jednoczesnym rozszerzeniem pewnych aspektów badao, które we współpracy z ponad stu instytucjami zostały zrealizowane przez Pomorskie Forum na rzecz Wychodzenia z Bezdomności w 2001, 2003, 2005 i 2007 roku. W badaniu biorą udział m.in. Ośrodki Pomocy Społecznej, Policja, Straż Miejska, organizacje pozarządowe, Służba Więzienna, Służba Zdrowia itp. Przedsięwzięcie ma posłużyd zdobyciu adekwatnej, rzetelnej, a przede wszystkim autentycznej wiedzy o liczbie osób bezdomnych na terenie województwa. Umożliwi także ustalenie podstawowych danych o charakterze bezdomności w naszym regionie. Objęcie pomocą nieznanych dotychczas osób bezdomnych, nawiązanie kontaktu oraz zaoferowanie pomocy. Pomorskie Forum na rzecz Wychodzenia z Bezdomności, jako jedyne w kraju czterokrotnie zrealizowało projekt badania socjodemograficznego w skali całego województwa, który polegał na jednodniowej akcji liczenia oraz ankietowania osób bezdomnych w całym województwie pomorskim. Przedsięwzięcie połączone było z akcją informacyjną o placówkach świadczących pomoc osobom bezdomnym. Każdorazowo w badanie zaangażowanych było ponad 400 osób. Sondaż ten jest odpowiedzią na głęboki problem deficytu precyzyjnych danych związanych z bezdomnością w Polsce. Pierwszym badaniem w 2001 roku dotarto do 2144 osób, drugim zaś do 2384 osób, trzecim do 2753, czwartym do 2408 osób bezdomnych. Doświadczenia współpracy z wieloma instytucjami zainteresowanymi problemem bezdomności, jak i uzyskane, podczas tego badania, dane przekonują nas o konieczności powtarzania takich przedsięwzięd. Przede wszystkim dlatego, że problem bezdomności wymaga stałego, cyklicznego monitorowania. W naszym rozumieniu bezdomnośd jest procesem, który ewaluuje i ciągle się zmienia, w konsekwencji raz uzyskana wiedza o tym fenomenie musi zostad poddana metodycznej weryfikacji. Przeprowadzenie kolejnego badania w odstępie dwóch lat umożliwia rzeczywiste, poprawne metodologicznie rozpoznanie liczby osób oraz charakteru bezdomności na terenie naszego województwa oraz zweryfikowanie wiedzy uzyskanej w grudniu 2001, 2003, 2005 i 2007 roku. Projekt polega nie tylko na pomiarze liczby osób bezdomnych, ale także na uzyskaniu podstawowych informacji i danych o bezdomnych objętych badaniem. Wyniki naszych badao, jako jedyne dane z Polski, znalazły się w raporcie EUROSTATU (Europejski Urząd Statystyczny) o bezdomności w Europie, opublikowanym w grudniu 2004 roku. Publikacja ta na ponad 400 stronach prezentuje dane socjologiczne o bezdomności wszystkich krajów członkowskich UE. Realizowane przez nas badanie będzie zgodne z europejską typologią bezdomności i wyłączenia mieszkaniowego ETHOS wypracowaną przez Europejską Federację Organizacji Działających na rzecz Bezdomnych FEANTSA. Typologia ta jest wdrażana we współpracy z Komisją Europejską.

2 Przeprowadzenie kolejnego badania jest ewenementem na skalę krajową, możliwa rzeczywiste, poprawne metodologicznie rozpoznanie liczby osób oraz charakteru bezdomności na terenie naszego województwa. 1. Cele badania socjodemograficznego Głównym celem przeprowadzenia socjodemograficznych badao wśród osób bezdomnych jest ustalenie liczby osób bezdomnych przebywających na terenie województwa pomorskiego oraz ustalenie ich podstawowych danych społeczno-demograficznych. Chodzi tutaj o dokonanie diagnozy w takich aspektach jak płed, wiek, wykształcenie, miejsce i forma przebywania, korzystanie z pomocy, doświadczenie bezdomności: strukturalne i jednostkowe przyczyny bezdomności, długośd pozostawania osobą bezdomną, zdrowie osób bezdomnych, aktywnośd zawodowa osób bezdomnych oraz sytuacja mieszkaniowa. Obok celu głównego badania można wskazad również na cele szczegółowe, nie związane bezpośrednio z uzyskaniem danych naukowych, lecz uzyskaniem praktycznych informacji służących systemowi pomocy osobom bezdomnym. Wszystkie poniższe cele szczegółowe dotyczą w dużej mierze osób bezdomnych przebywających poza placówkami. Do celów szczegółowych zaliczyd można: a) stworzenie map przestrzennych przebywania osób bezdomnych poza placówkami: cel ten jest szczególnie ważny z punktu widzenia systemu pomocy osobom bezdomnym. Dzięki jego osiągnięciu istnieje możliwośd stworzenia dokładnych miejsc przebywania osób bezdomnych w miejscach niemieszkalnych, a to z kolei może warunkowad niesienie bardziej wszechstronnej pomocy. W przypadku badao socjodemograficznych możemy powiedzied, że z jednej strony już istniejące mapy są doskonałym narzędziem do poszukiwania osób bezdomnych, z drugiej zaś w trakcie realizacji badania są uzupełniane o nowe miejsca przebywania osób bezdomnych. W codziennym tworzeniu map biorą udział streetworkerzy pracujący na terenie Gdaoska, Sopotu, Gdyni oraz Słupska, jak również pracownicy ośrodków pomocy społecznej. Tylko dzięki ścisłej współpracy organizacji pozarządowych z podmiotami pozostającymi pod opieką gminy (referaty i zespoły do spraw osób bezdomnych) istnieje możliwośd wymiany codziennych doświadczeo i niesienia profesjonalnej pomocy ludziom pozostającym poza systemem pomocy osobom bezdomnym. b) lepsze poznanie charakteru miejsc przebywania osób bezdomnych: wymierną korzyścią z realizowanych badao socjodemograficznych jest również fakt lepszego poznania charakteru miejsc, w których przebywają osoby bezdomne. Chodzi tutaj przede wszystkim o rozpoznanie bieżących potrzeb osób bezdomnych i przekazanie ich do osób i instytucji świadczących pomoc osobom bezdomnym. Podczas realizacji badania socjodemograficznego wielokrotnie dochodziło do sytuacji, w której osoba bezdomna była informowana o możliwości korzystania z pomocy gminy a później z tej pomocy korzystała. c) sprowadzenie osób bezdomnych do placówek w sytuacji zagrożenia życia: w przypadkach bezpośredniego zagrożenia życia podczas realizowanych badao istnieje możliwośd przeniesienia osób bezdomnych do specjalistycznych placówek, a w razie konieczności do placówek ochrony zdrowia. W poprzednich latach sytuacje takie zdarzały się dośd często i dotyczyły przede wszystkim osób chorych. W tym roku, ze względu na raczej jesienne niż zimowe warunki atmosferyczne taka sytuacja nie miała miejsca.

3 d) nagłośnienie problematyki bezdomności: socjodemograficzne badania są (i zawsze były) doskonałą okazją do zwrócenia uwagi społeczeostwa na problem bezdomności. Nie chodzi tutaj jedynie o zaangażowanie mediów, ale przede wszystkim o udział wielu instytucji niekoniecznie bezpośrednio związanych z systemem pomocy osobom bezdomnym. Za każdym razem żywe zainteresowanie badaniem przejawili politycy oraz osoby kluczowe w organizacjach pozarządowych. Dzięki temu mogła nawiązad się platforma regionalnego porozumienia w walce z bezdomnością. Dzięki systematycznym kontaktom z mediami istnieje możliwośd upowszechnienia pomysłu badao socjodemograficznych wśród mieszkaoców województwa pomorskiego, co w konsekwencji może przyczynid się do informowania organizatorów badania o przebywaniu osób bezdomnych na klatkach schodowych, piwnicach i strychach domów mieszkalnych. e) współpraca międzysektorowa: kluczowym elementem metodologii realizacji takiego badania jest zawiązanie współpracy z wieloma podmiotami zajmującymi się bezpośrednio lub pośrednio ludźmi bezdomnymi. Jeśli myślimy o rzetelnym przygotowaniu badania w miejscach niemieszkalnych należy przedsięwziąd szeroko zakrojoną współpracę ze wszystkimi instytucjami, które mają dostęp do tej problematyki, począwszy od służb mundurowych (np. porządkowych) na grupach lokalnych społeczności skooczywszy. Ważnym elementem realizacji tak dużego przedsięwzięcia jest nawiązanie współpracy z mediami. f) stworzenie materiału do analiz porównawczych mających za zadanie określenie dynamiki zjawiska bezdomności w województwie pomorskim: badanie socjodemograficzne to również doskonały materiał naukowy, który można wykorzystad w procesie upowszechniania problematyki bezdomności. Po każdym badaniu spisywany jest obszerny raport, który z roku na rok zawiera coraz więcej wiedzy specjalistycznej, wniosków i rekomendacji dla organów polityki społecznej. Poprzez cykliczną realizację badao istnieje możliwośd określenia dynamiki zjawiska bezdomności w województwie pomorskim. g) udoskonalanie metodologii badania problematyki bezdomności: podczas realizowanych badao narzędzie badawcze ulega stopniowym modyfikacjom. Również w roku 2007 kwestionariusz wywiadu różni się nieco od tego, który został zastosowany w roku Ciągłe doskonalenie kwestionariusza wywiadu oraz eliminowanie błędów badao terenowych czyni metodologię badao socjodemograficznych bardziej skuteczną w badaniu problematyki bezdomności. 2. Poszczególne etapy procesu badawczego: a) Operacjonalizacja badania, narzędzia badawczego, konceptualizacja problematyki badawczej: co dwa lata badanie jest nieco zmieniane w swoim zakresie merytorycznym. Członkowie grupy badawczej Pomorskiego Forum na rzecz Wychodzenia z Bezdomności w swojej pracy nad badaniami już od początku marca roku, w którym realizowane jest badanie zastanawiają się nad zmianą narzędzia badawczego. W ramach działalności Forum ustalono, że w każdym badaniu częśd kwestionariusza będzie identyczna, zaś druga jego częśd będzie co dwa lata całkowicie się zmieniała pod kątem realizowanego tematu rocznego ustalonego przez wszystkich członków Forum.

4 b) szkolenia ankieterskie: to przede wszystkim szkolenia dla koordynatorów powiatowych oraz dla ankieterów realizujących badania terenowe. Najczęściej ankieterami są pracownicy socjalni, opiekunowie placówek, wolontariusze znający meandry pomocy społecznej, studenci, pracownicy organizacji pozarządowych pracujących na rzecz osób bezdomnych, pracownicy miejskich ośrodków pomocy społecznej. Prowadzone szkolenia są realizowane w 5 najważniejszych obszarach województw pomorskiego. Dotyczą one omówienia koncepcji realizowanego badania, zmian w narzędziu badawczym oraz zasad prowadzenia badao terenowych, c) szkolenia dla służb mundurowych: w badaniach socjodemograficznych czynny udział biorą również przedstawiciele szeroko rozumianych służb mundurowych: policji, straży miejskiej, straży granicznej, służby ochrony kolei, służba więzienna, itp. Rolą tych służb jest przede wszystkim zapewnienie bezpieczeostwa ankieterom realizującym badania w miejscach pozainstytucjonalnych. d) przygotowanie badania terenowego: w większości działania te podejmują nie tylko członkowie grupy badawczej Forum ale również same instytucje biorące udział w badaniu. W tym aspekcie chodzi o: określenie liczby patroli służb mundurowych biorących udział w badaniu, określenie składu tych patroli określenie zakresu terytorialnego w jakim będzie poruszał się patrol dostarczenie kwestionariuszy wywiadu do placówek dla osób bezdomnych i instytucji realizujących badania terenowe określenie miejsc przebywania osób bezdomnych w miejscach niemieszkalnych w oparciu o dane pochodzące od streetworkerów, pracowników socjalnych, dzielnicowych ośrodków pomocy społecznej, filii ośrodków pomocy społecznej. e) realizacja badania terenowego: w 2009 roku, w porównaniu do lat ubiegłych postanowiono wydłużyd czas realizacji badania. W latach 2001, 2003, 2005, 2007 spis osób bezdomnych odbywał się jednego dnia. W roku 2009, z różnorodnych względów rozciągnięto ten czas na 3 dni. W pierwszym dniu badania starano dotrzed się do jak największej liczby osób bezdomnych, a w ciągu dwóch dni następnych badano te osoby, które nie brały udziału w pierwszy dzieo. f) analiza statystyczna i raportowanie: odbywa się bezpośrednio po dostarczeniu wszystkich kwestionariuszy wywiadu do koordynatora merytorycznego badania. Osoba odpowiedzialna za ostateczną wersję raportu ustala jego zakres merytoryczny i opracowuje go na podstawie wpisanych do komputera danych. 3. Narzędzie badawcze a) w badaniach socjodemograficznych Pomorskie Forum na rzecz Wychodzenia z Bezdomności posługuje się kwestionariuszem wywiadu. Zdecydowana większośd pytao ma charakter zamknięty jak również nominalne i porządkowe poziomy pomiaru. Chodzi o to, aby pytania zawarte w wywiadzie były jak najprostsze dla osób bezdomnych, które udzielają odpowiedzi na te pytania.

5 b) Dla ankieterów realizujących rozmowy z osobami bezdomnymi dużym ułatwieniem okazała się zamieszczona szczegółowa instrukcja do kwestionariusza, znajdująca się na początku kwestionariusza wywiadu. Instrukcja, będąca integralną częścią narzędzia badawczego, zawierała w swojej treści najważniejsze informacje dotyczące godziny i miejsca realizacji badania, głównych zasad realizowanego badania, sposobu zaznaczania odpowiedzi oraz kwestii związanych z przekazywaniem kwestionariuszy po skooczonym badaniu. c) Istotnym elementem narzędzia badawczego jest również rozbudowany wstęp do kwestionariusza. Zanim ankieter zacznie zadawad pytania powinien w sposób dokładny zaznaczyd powiat oraz miejscowośd, w którym realizowane jest badanie, jak również konkretne miejsce przeprowadzenia badania. Dokładne wypełnienie tej części badania jest o tyle istotne, że na etapie wpisywania odpowiedzi osób bezdomnych do bazy danych nie ma możliwości złej klasyfikacji badanych respondentów ze względu na miejsce realizacji badania. METODOLOGIA BADAWCZA Metodologia badania tutaj zaprezentowana jest efektem pracy wielu osób reprezentujących różne instytucje i organizacje, począwszy od naukowych a koocząc na pomocowych. Przygotowując i tworząc niniejszą metodologię opieraliśmy się na postawionych uprzednio tezach badawczych. Metody tutaj zebrane są także efektem synergii doświadczeo zebranych od 2001 roku, czyli od roku, kiedy rozpoczęliśmy naszą przygodę z tego rodzaju badaniem. Mamy nadzieję, że tak szczegółowe zaprezentowanie w tym rozdziale przyjętych przez nas sposobów realizacji tego sondażu, po krytycznej ich analizie pomoże innym instytucjom i organizacjom uruchamiad podobne przedsięwzięcia, nam z kolei uwypukli luki metodologiczne, jakich można się jeszcze doszukad w tym projekcie. Opisany i zebrany tutaj zbiór metod naszego przedsięwzięcia badawczego pojawia się w tym raporcie po raz pierwszy w formie tak zintegrowanej i scalonej. Dotychczas posługiwaliśmy się tą metodologią w mniej uporządkowany i czytelny sposób. Częśd z opisów powstała na podstawie źródeł pisanych (instrukcje, pisma do partnerów, protokoły) a częśd ze źródeł związanych z praktycznym doświadczeniem twórców i realizatorów badania. Projekt Socjodemograficzny Portret Zbiorowości Ludzi Bezdomnych Województwa Pomorskiego polega przede wszystkim na jednodniowym sondażu realizowanym w okresie zimowym, podczas którego ankieterzy realizują wywiady kwestionariuszowe wśród zbiorowości ludzi bezdomnych na terenie całego województwa pomorskiego. W badaniu tym każdy kwestionariusz wywiadu odpowiada jednej osobie bezdomnej, realizatorzy zaś starają się dotrzed do możliwe wszystkich osób bezdomnych zarówno przebywających w instytucjach (placówki dla bezdomnych, szpitale, zakłady penitencjarne, izby wytrzeźwieo) oraz przebywających poza instytucjami (miejsca niemieszkalne tj. dworce, bocznice kolejowe, parki, lasy, kanały, zsypy, klatki schodowe itp. oraz domki i altanki działkowe, zrujnowane pustostany itp.). Badanie pozwala na względne dokładne określenie liczebności osób bezdomnych danego czasu przebywających na terenie województwa, określenie podstawowych danych socjodemograficznych, struktury oraz wybranych elementów warunków życia zbiorowości ludzi bezdomnych. Badanie określone zostało jako portret, gdyż tak, jak w portrecie malarskim czy fotograficznym uchwycona została sytuacja statyczna, dotycząca określonego momentu, w tym przypadku trwającego kilkanaście godzin. Metoda taka stosowana jest przy przeprowadzaniu spisów powszechnych.

6 Badania tego rodzaju obrazują aktualny stan rzeczy w przybliżeniu, gdyż z reguły nie udaje się odnaleźd wszystkich osób, które powinny zostad nim objęte. 1 Przedsięwzięcie stricte badawcze połączone jest także z akcją informacyjną o formach pomocy skierowanych do ludzi bezdomnych oraz organizacjach i instytucjach świadczących tą pomoc osobom bezdomnym. Międzysektorowa współpraca Istotnym i wydaje się kluczowym elementem metodologii realizacji takiego badania jest zawiązanie współpracy z wieloma podmiotami zajmującymi się bezpośrednio lub pośrednio ludźmi bezdomnymi. Jeśli myślimy o rzetelnym przygotowaniu badania w miejscach niemieszkalnych należy przedsięwziąd szeroko zakrojoną współpracę ze wszystkimi instytucjami, które mają dostęp do tej problematyki, począwszy od służb mundurowych (np. porządkowych) na grupach lokalnych społeczności skooczywszy. Pomorskie Forum wprawdzie jest głównym realizatorem projektu badawczego, ale de facto to właśnie partnerzy tego przedsięwzięcia w głównej mierze odpowiedzialni są za sprawne przygotowanie i zrealizowanie badania. Konieczne jest odpowiednio wcześniej zawiązanie możliwe najpełniejszych koalicji na rzecz badania. Każdego roku realizatorzy badania zapraszają do współpracy wszystkie Ośrodki Pomocy Społecznej lub Ośrodki Pomocy Rodzinie, Powiatowe Centra Pomocy Rodzinie, placówki świadczące różnorodną pomoc ludziom bezdomnym, Policję, Straż Miejską, Straż Ochrony Kolei, Służbę Więzienną, Straż Graniczną oraz Służbę Zdrowia. Do realizacji przedsięwzięcia zachęcamy wszystkich prezydentów, burmistrzów i wójtów województwa pomorskiego, ponadto nawiązujemy współpracę z wolontariuszami poprzez uczelnie wyższe gdzie wykładane są nauki społeczne. Ważnym elementem realizacji tak dużego przedsięwzięcia jest nawiązanie współpracy z masmediami. Zawiązanie i skoordynowanie tak szerokiej współpracy wymaga prawie półrocznego wysiłku organizacyjnego. W związku z tym, że Forum na potrzeby badania dzieli województwo na odpowiednie powiaty uruchamiania do koordynacji całości Wojewódzkie Centrum Koordynacji i powołuje kilkunastu niezależnych koordynatorów powiatowych, odpowiedzialnych za realizację badania na własnym terenie, konieczne jest zawiązanie współpracy na poziomie wojewódzkim a potem przeniesienie jej na poziom lokalny. Rolą koordynatorów powiatowych badania oprócz przygotowania i zrealizowania sondażu od strony organizacyjnej, jest także odpowiednie przygotowanie i przeszkolenie osób zaangażowanych w realizację przedsięwzięcia w miejscach poza placówkami pomocy. Za przygotowanie i zrealizowanie badania w instytucjach gdzie znajdują się osoby bezdomne odpowiadają koordynatorzy wojewódzcy nadzorujący całośd przedsięwzięcia. Kolejną priorytetową kwestią w realizacji badania jest precyzyjne określenie roli poszczególnych partnerów. Funkcjonuje tutaj podział mniej więcej odpowiadający podziałowi na bezdomnośd instytucjonalną i pozainstytucjonalną. Częśd partnerów realizuje badanie w placówkach, w których przebywają osoby bezdomne, częśd natomiast w miejscach poza nimi, czyli w miejscach niemieszkalnych oraz na terenie działek ogrodniczych. 1 A.Duracz-Walczak, Portret zbiorowości ludzi bezdomnych województwa pomorskiego, raport z badania, POMOST O bezdomności bez lęku, Gdaosk s.50

7 Pierwszym i jednocześnie najważniejszym podmiotem realizującym badanie poza placówkami są instytucje pomocy społecznej. Ośrodki Pomocy Społecznej/Rodzinie w związku z tym, że są największym organem wykonawczym pomocy społecznej, dysponują dużą ilością pracowników socjalnych pracujących w terenie oraz mają najlepsze rozeznanie w środowisku lokalnym, przyjmują na siebie rolę realizatorów badania w miejscach niemieszkalnych oraz na terenach ogródków działkowych, a w niektórych wypadkach w szpitalach i izbach wytrzeźwieo. W większych miastach woj. pomorskiego ośrodki te maja wyodrębnione specjalne zespoły do spraw osób bezdomnych, kierownicy tych zespołów w największych miastach zazwyczaj są jednocześnie koordynatorami powiatowymi badania. Instytucje te dysponują naprawdę szeroką i obszerną wiedzą na temat bezdomności pozainstytucjonalnej. Pracownikom socjalnym tych instytucji pracującym w terenie powierzona jest niezwykle odpowiedzialna rola ankieterów badania. Pracownicy socjalni na codzieo pracują w trudnych warunkach i w ciężkich środowiskach, posiadają umiejętności i wykształcenie ułatwiające wchodzenie w rolę ankieterów. Jednocześnie posiadają merytoryczne i praktyczne zaplecze umożliwiające udzielanie pomocy ludziom w kryzysowych sytuacjach życiowych. Pracownicy tych instytucji zaangażowani są także w sporządzanie map miejsc niemieszkalnych oraz innych pozainstytucjonalnych miejsc, w których mogą przebywad osoby bezdomne. Można zaryzykowad stwierdzenie, że to właśnie na tych instytucjach pomocy społecznej spoczywa największy ciężar przygotowania i realizacji badania na własnym terenie. Służby mundurowe takie jak Policja, Straż Miejska, Straż Ochrony Kolei czy Straż Graniczna wspomagają ankieterów w realizacji badania w miejscach niemieszkalnych oraz na terenach ogródków działkowych. Rolą tych służb jest przede wszystkim dyskretne zabezpieczanie bezpieczeostwa ankieterów realizujących badanie. Funkcjonariusze ci nie wchodzą w rolę ankieterów i nie ingerują w realizację wywiadu, ponieważ mogłoby to zaburzyd proces badawczy i wpływad na wyniki badania. Nieocenioną rolą tych służb jest także pomoc w tworzeniu map miejsc pozainstytucjonalnych, w których przebywają osoby bezdomne oraz udostępnianie na potrzeby badania środków transportu. W przypadku realizacji badania poza funkcjonującymi instytucjami ważne jest, aby utworzone patrole z pracowników socjalnych, wolontariuszy i służb mundurowych mogły swobodne i bez przeszkód się przemieszczad, docierając tym sposobem do możliwie największej liczby osób w określonym czasie. Ponadto służby mundurowe zabezpieczają także pomoc w sytuacjach kryzysowych na przykład, gdy istnieje wyraźne zagrożenie zdrowia lub życia osób bezdomnych przebywających w publicznych bądź prywatnych miejscach nieprzeznaczonych do zamieszkiwania. Łącznośd, którą dysponują te służby niejednokrotnie umożliwia szybszą i bardziej skuteczną interwencję. Zaangażowanie służb mundurowych w realizację badania może także nieśd ze sobą negatywne konsekwencje w postaci np. unikania lub wręcz uciekania przed ankieterami części osób bezdomnych, sytuacjom takim staramy się zapobiegad poprzez nadanie konkretnej i zrozumiałej roli tym służbom. Ponadto możliwe negatywne konsekwencje są niewspółmiernie małe w porównaniu do korzyści płynących z zaangażowania służb mundurowych w akcję. Na potrzeby realizacji badania w miejscach pozainstytucjonalnych angażujemy także pracowników organizacji pozarządowych działających na terenie województwa w obrębie problematyki bezdomności (np. streetworkerów, pracowników socjalnych, opiekunów w placówkach, psychologów itp.) oraz studentów zazwyczaj czwartego lub piątego roku kierunków nauk społecznych. W związku z tym, że są to osoby znające problematykę bezdomności lub mają przygotowane do realizacji wywiadów realizują one wespół z pracownikami socjalnymi rolę ankieterów badania. Znajdują się tym samym niejako na głównym froncie badania i realizują kluczowe dla sondażu role.

8 Na potrzeby przeprowadzenia badania w miejscach nieprzeznaczonych do zamieszkiwania, w których przebywają jednak osoby bezdomne, tworzone są kilku osobowe patrole (najwięcej pięd osób). Patrole te powstają z osób rekrutujących się z wyżej wymienionych instytucji i organizacji. W skład patrolu wchodzi zazwyczaj dwóch lub trzech ankieterów oraz funkcjonariusze służb znający dokładnie teren, na którym realizowane jest badanie. Partole te wyposażone są w narzędzia niezbędne do przeprowadzenia wywiadów w trudnych warunkach (np. latarki). W realizację badania w miejscach instytucjonalnych, w których przebywają osoby bezdomne, angażujemy przede wszystkim osoby pracujące w tych podmiotach. Zazwyczaj są to osoby wyspecjalizowane w pracy z ludźmi znajdującymi się w trudnych sytuacjach życiowych, są to też ludzie znający osoby bezdomne osobiście i na co dzieo z nimi pracujące. Sondaż w placówkach dla bezdomnych realizowany jest głównie przez pracowników socjalnych, opiekunów, psychologów lub pedagogów zatrudnianych przez organizacje prowadzące te placówki. Gwarantuje to rzetelne wykonanie badania. Badanie w placówkach penitencjarnych, czyli w zakładach karnych i aresztach śledczych realizowane jest przez funkcjonariuszy służby więziennej. Podobnie jest w szpitalach, które mają bardziej zamkniętą formę funkcjonowania, tam badanie realizowane jest przez pracowników służby zdrowotnej. Sytuacja ma się zgoła inaczej w przypadku służb zdrowotnych pracujących w szpitalach bardziej otwartych lub izbach wytrzeźwieo, tam w zależności od ustaleo badanie realizują pracownicy tych instytucji lub ankieterzy przez nas skierowani. Wypełnione kwestionariusze wywiadu zazwyczaj wysyłane są bezpośrednio do centrum koordynacyjnego badania, a nie do koordynatorów powiatowych badania w przypadku realizacji sondażu poza instytucjami. Za przygotowanie badania w sferze bezdomności instytucjonalnej odpowiedzialne jest Wojewódzkie Centrum Koordynacyjne. Efektem współdziałania wielu służb w trakcie badania jest niewątpliwie bardziej profesjonalny i rzetelny sposób przeprowadzenia sondażu, ale rezultatem nieco mniej wymiernym jest integracja działao organizacji i instytucji na codzieo działających odrębnie w różnych sferach życia społecznego. Realizacja badania może byd zalążkiem szerszej i dalszej współpracy w obrębie problematyki bezdomności. Przygotowanie badania Przygotowanie realizacji badania wiąże się wieloma działaniami, jakie realizatorzy takiego projektu muszą podjąd. Przygotowania wiążą się z przygotowaniem całej metodologii badania wraz z narzędziami badawczymi, do tego celu przed każdym badaniem powołujemy interdyscyplinarny zespół badawczy, składający się z ekspertów zarówno w zakresie bezdomności, jak i badao społecznych. Tak jak napisaliśmy to powyżej tworzone jest Wojewódzkie Centrum Koordynacyjne odpowiedzialne za sprawną realizację badania oraz powoływani są Koordynatorzy Powiatowi badania odpowiedzialni za fizyczne zrealizowanie sondażu w poszczególnych powiatach województwa pomorskiego. Na poziomie tych osób odbywa się nawiązanie współpracy z ponad 100 organizacjami i instytucjami, realizowane są wszystkie spotkania i szkolenia, dystrybuowane są wytyczne, instruktaże i narzędzia badawcze. Koordynatorzy ci odpowiedzialni są za realizację badania zarówno w instytucjach, jak i miejscach pozainstytucjonalnych. Rolą tych osób jest także szybkie zebranie materiału badawczego i przekazanie go do analizy. Niezwykle istotnym elementem przygotowao badania terenowego w miejscach pozainstytucjonalnych jest przygotowanie tzw. mapy miejsc pobytu osób bezdomnych. Odpowiednio wcześniej, zazwyczaj na miesiąc przed badaniem, we współpracy z wymienionymi powyżej służbami powstaje wizualizacja miejsc niemieszkalnych oraz ogródków działkowych, na których przebywają osoby bezdomne. Wpływ na wygląd mapy, co kluczowe, mają także lokalne społeczności

9 zamieszkujące dane dzielnice poszczególnych miast. Tutaj zaś dochodzi do kolejnego ważnego elementu realizacji badania, otóż współpracy z masmediami. Realizatorzy projektu zazwyczaj już na miesiąc przed realizacją badania rozpoczynają akcję informacyjną, służącą upowszechnianiu sondażu. Do współpracy w przygotowaniu przedsięwzięcia zaproszone są masmedia, pomagają one zwrócid się z apelem do mieszkaoców danego terenu, z prośbą o wskazywanie miejsc niemieszkalnych, w których mogą przebywad i nocowad osoby bezdomne. Informacje takie spływają bezpośrednio do realizatorów badania, wzbogacając i uzupełniając jednocześnie przygotowywane mapy. Badanie realizowane jest w okresie zimowym zatem większośd masmediów jest naprawdę otwarta na współpracę w tym zakresie. Ponadto jak pokazują nasze doświadczenia, media są żywo zainteresowane zarówno przygotowaniami do badania, jak i jego realizacją, dziennikarze często uczestniczą w realizacji badao w miejscach pozainstytucjonalnych. Takie zaangażowanie masmediów możliwe jest jedynie po wcześniejszym dokładnym określeniu zasad takiej współpracy. Każdego razu przed rozpoczęciem badania Forum zwraca się do przedstawicieli masmediów o nie utrudnianie realizacji spisu poprzez m.in. poszanowanie godności i prawa samostanowienia osób bezdomnych. Kolejnym ważnym elementem przygotowania i zrealizowania badania, szczególnie w dużych miastach, jest zorganizowanie w dniu badania sztabu badawczego, w którym odbywa się odprawa wszystkich ankieterów i służb wspomagających realizację spisu. Takie praktyczne rozwiązanie umożliwia uszczegółowienie kwestii organizacyjnych i metodologicznych związanych z realizacją wywiadów (np. ostateczny rozdział patroli na podstawie mapy). Pomaga także sprawniej koordynowad akcję, sztab może byd także miejscem gdzie zjeżdżają wszystkie patrole po wykonaniu działao badawczych, umożliwia to niejako z marszu określenie wstępnych wyników sondażu. Wzorcowe niemal w tym zakresie działania podjęli podczas tego badania realizatorzy z Gdyni, rozwiązania tutaj zastosowane warto wdrażad w innych dużych miastach. Czasookres badania Badanie zatytułowane Socjodemograficzny Portret Zbiorowości Ludzi Bezdomnych Województwa Pomorskiego trwało cały dzieo w grudniu 2001, 2003, 2005, 2007 i Wprawdzie badanie w miejscach pozainstytucjonalnych zakooczyło się około godziny 4 nad ranem następnego dnia, to przyjmuje się, że badanie było realizowane przede wszystkim jednego dnia. Analogicznie do podziału na bezdomnośd instytucjonalną i pozainstytucjonalną w stosunku do każdej z tych dwóch kategorii zastosowano różny czasookres realizacji spisu. Otóż, jeśli idzie o ludzi bezdomnych przebywających w instytucjach umożliwiono tutaj realizację badania w przeciągu całego dnia, natomiast w przypadku realizacji sondażu w miejscach niemieszkalnych przyjęto, że spis rozpocznie się od godziny we wszystkich powiatach województwa. Przyjęta metoda w zamiarze realizatorów zmniejsza ryzyko podwójnego liczenia/badania osób bezdomnych. W przypadku placówek i instytucji, w których przebywają osoby bezdomne zdecydowano się na realizację spisu w ciągu dnia (rekomendowano jednak godziny wieczorne) z zastrzeżeniem jednak konieczności weryfikacji danych po godzinie Decyzję tą podjęto, ponieważ wiele placówek posiada znaczne ilości podopiecznych a realizacja wywiadów kwestionariuszowych wymaga jednak pewnego nakładu czasu, co w przypadku realizacji spisu przez jedną lub dwie osoby komplikuje sytuację. Wieczorna godzina rozpoczęcia realizacji badania w miejscach niemieszkalnych (miejsca publiczne i prywatne) skorelowana jest z faktem zmniejszania się w tych godzinach zjawiska przemieszczania się osób bezdomnych. W godzinach wieczornych osoby bezdomne osiadają zwykle lub powracają do miejsc, w których spędzają nocleg. W ciągu dnia dynamicznie przemieszczają się z miejsca do miejsca,

10 a to na przykład poszukując złomu, a to żebrząc a to w koocu korzystając z oferowanych w różnych punktach miasta posiłków. Osiadanie w miejscach noclegów niekiedy odbywa się w późnych godzinach nocnych, tak się dzieje w przypadku osób nocujących np. w kolejkach na bocznicach i w zajezdniach kolejowych. Realizatorzy badania uznają, że jest to niewątpliwe najlepsza pora do realizacji spisu w tych miejscach pomimo tego, że jest też sporo negatywnych skutków tego rozwiązania. Otóż niewątpliwym minusem takiej metody jest kłopotanie osób bezdomnych np. przebywających na działkach w dośd późnych porach dnia. Częstokrod ankieterzy musieli dobudzad osoby bezdomne (czasem z alkoholowego czy narkotycznego snu), celem realizacji wywiadu. Pomimo jednak późnej pory prowadzenia spisu są takie miejsca, jak na przykład dworzec kolejowy gdzie istnieje duża rotacja a nowe osoby bezdomne pojawiają się do wczesnych godzin porannych. Ankieterzy, zatem patrolując okolice dworca raz na jakiś czas zmuszone są ponownie wrócid w dane miejsce, to zaś może powodowad sytuację kilkakrotnego pytania tej samej osoby czy uczestniczyła w badaniu, to zaś niewątpliwe zaburza spokój a czasem niestety sen wielu osób bezdomnych. Późna pora realizacji przedsięwzięcia sprzyja także zmęczeniu ankieterów pamiętajmy, że spis odbywa się w niesprzyjających warunkach (mróz, ciemności, trudne warunki higieniczne), w związku z tym, że wielu ankieterów, na codzieo normalnie pracuje, badanie jest realizowane w przeddzieo dnia wolnego od pracy (u nas jest to piątek). Okres zimowy Badanie cyklicznie już realizowane jest w okresie zimowym (grudzieo), zgodnie z zamysłem realizatorów przedsięwzięcia jest to najlepszy okres do realizacji badania w tzw. miejscach niemieszkalnych, ponieważ istnieje większa prawdopodobnośd dotarcia do dużej ilości osób w tych miejscach. W okresie zimowym problemem bezdomności zmniejsza swoją dynamikę, zauważamy mniejszą rotacyjnośd i zdolnośd do przemieszczania się osób bezdomnych funkcjonujących poza system pomocy stacjonarnej. Ponadto sytuacja w wielu placówkach stabilizuje się, jeśli idzie o rotację osób. Częśd osób migrujących, przebywających przede wszystkim w miejscach niemieszkalnych, w związku z trudnymi warunkami atmosferycznymi, osiada tymczasowo na różnych działkach i altankach, zajmuje różnego rodzaju pustostany, przy czym zdarzają się także przypadki przeczekiwania okresu zimowego w placówkach dla bezdomnych. Należy jednak przypuszczad, że sytuacja taka zdarza się dośd sporadycznie, o czym mogą świadczyd dośd zapełnione placówki także w okresie letnim, czyli w okresie sprzyjających warunków do życia pod chmurką. Placówki dla bezdomnych w woj. pomorskim od kilku lat obserwują otóż właśnie taką sytuację. Przy czym należy podkreślid, że tezy tutaj postawione mają bardziej odniesienie do praktyki i doświadczenia ludzi zajmujących się tą problematyką niż znajdują potwierdzenie w badaniach empirycznych. Wydaje się, że porównanie sytuacji osób bezdomnych w okresie zimowym i letnim byłoby ze wszech miar słuszne i skądinąd pożyteczne. Pomorskie Forum na rzecz Wychodzenia z Bezdomności w związku z bogatym już doświadczeniem w zakresie realizacji takich badao, powinno rozważyd możliwośd realizacji sondażu w okresie letnim, celem porównania wyników z zimy. Kolejnym fundamentalnym powodem realizacji badania w okresie zimowym jest wymiar interwencyjny i prewencyjny sondażu. Otóż okres zimowy dla wielu osób bezdomnych przebywających na dworcach, w kanałach, węzłach ciepłowniczych i na działkach jest czasem znacznie podwyższonego ryzyka utraty zdrowia, a nawet śmierci. Współpraca wielu służb podczas realizacji badania służy z jednej strony lepszemu dotarciu do miejsc, w których mogą przebywad osoby bezdomne, z drugiej strony idzie także o bardziej zintegrowaną pomoc tym właśnie osobom. Badanie z jednej strony ma walor poznawczy, z drugiej strony walor praktyczny, w postaci możliwości

11 zaproponowania konkretnej oferty pomocowej ludziom bezdomnym, a także w sytuacjach krytycznych np. zagrożenia życia daje możliwośd interwencji. Doświadczenia realizacji już trzech takich badao, pokazują, że wiele osób żyjących poza systemem pomocy instytucjonalnej często nie posiada elementarnej wiedzy o przysługującej każdemu obywatelowi pomocy. Dlatego większośd ankieterów to jednocześnie pracownicy socjalni lub pracownicy organizacji pozarządowych, którzy posiadają wiedzę w zakresie możliwości korzystania z pomocy, dodatkowo wyposażeni w ulotki o specjalistycznej pomocy świadczonej ludziom bezdomnym na danym terenie. Realizatorzy badania kierują się tutaj maksymą, mówiącą o tym, że odmowa przyjęcia pomocy ze strony osoby bezdomnej, nie zwalnia nas z obowiązku ciągłego jej oferowania. Nikogo w paostwie demokratycznym nie można zmusid do korzystania z pomocy, dlatego kluczowe jest nawiązanie kontaktu, który umożliwia z jednej strony monitorowanie sytuacji, z drugiej ponawianie oferty pomocowej. Ten aspekt badania jest o tyle istotny, że niegdzie w Polsce dotychczas nie uruchomiono jeszcze pełnowymiarowego systemu monitorowania bezdomności pozainstytucjonalnej, chod działania w zakresie tworzenia tzw. outreach services np. w postaci streetworkerów pojawiają się w kilku miastach Polski. Doświadczenia realizatorów badania wskazują także na fakt znacznego zwiększenia się ilości beneficjentów różnorodnej pomocy, tuż po realizacji badania socjodemograficznego wśród zbiorowości ludzi bezdomnych. Realizacja wywiadu Wywiad kwestionariuszowy, podobnie jak technika ankiety, należy do jednych z najpopularniejszych metod badao społecznych. Metoda ta to krótko mówiąc rozmowa kierowana, w której biorą udział co najmniej dwie osoby: prowadzący wywiad i respondent. Dlatego w wywiadzie zakłada się ścisłe współdziałanie ze sobą badającego (ankietera) i respondenta (osoby bezdomnej). Współdziałanie to polega na stawianiu kolejnych pytao jednocześnie próbując nakłonid respondenta do udzielenia wypowiedzi na temat będący przedmiotem badao. Wywiad jako metoda naukowa i badawcza często wykorzystywana jest przez ośrodki badao opinii publicznej w badaniach marketingowych, ale jest także dobrym narzędziem w badaniach społecznych, w tym także w socjologii. Wywiad wykorzystuje komunikację bezpośrednią między badaczem a respondentem. Wywiad kwestionariuszowy, o którym mowa, podobnie jak kwestionariusz ankiety należy do wysoko standaryzowanych technik badao społecznych. Oznacza to, że rozmowa pomiędzy ankieterem a osobą bezdomną odbywała się za pomocą uprzednio przygotowanego kwestionariusza, który został w sposób szczególny ujednolicony i sformalizowany. Czy prowadzone przez Pomorskie Forum na rzecz Wychodzenia z Bezdomności w Gdaosku badania metodą wywiadu kwestionariuszowego spełniało wymogi rzetelnego badania terenowego? Aby odpowiedzied na to pytanie przyjrzyjmy się ogólnym zasadom przeprowadzania wywiadu kwestionariuszowego. Jednym z głównych założeo wywiadu jest fakt, iż badanie powinno byd przeprowadzone w sposób bezpośredni, czyli wymaga ono interakcji badacz respondent. Obie strony muszą byd fizycznie obecne w fazie jego realizacji. W przypadku naszego badania zdecydowana większośd wywiadów przebiegała właśnie w ten sposób. Zdarzały się wyjątki odbiegające od tej reguły, na przykład, kiedy osoba bezdomna była pod wpływem alkoholu. W takich wypadkach, kiedy rozmowa z respondentem była znacznie utrudniona, ankieter spisywał szacunkowe dane. Dzięki temu zbadana osoba wchodziła w grupę przebadanych respondentów, ale jej odpowiedzi w dużej mierze były brakami danych.

12 Podczas prowadzonych badao osoby, które przeprowadzały badania ściśle przestrzegały formuły pytao oraz ich kolejności. Skonstruowany kwestionariusz wywiadu nie był jednakże identyczny dla wszystkich respondentów. Podczas wypracowywania narzędzia badawczego postanowiono wyodrębnid osoby bezdomne, które ukooczył 18 lat i te, które były niepełnoletnie. Podczas przeprowadzania wywiadów pogłębionych częstym utrudnieniem jest obecnośd tzw. osób trzecich, czyli takich osób, które nie są głównymi respondentami, ale które podczas prowadzonych badao przebywają z nimi. Podczas realizacji badao zdarzało się tak, że osoby bezdomne były w towarzystwie innych osób, które osobami bezdomnymi nie były. Pomimo takich sytuacji nie obserwowano nadmiernego wpływu osób trzecich na udzielane przez respondenta odpowiedzi. Rozmowa była przeprowadzona w sposób indywidualny jedynie z osobą, z którą przeprowadza się wywiad. Jeden ankieter rozmawiał z jednym respondentem. Zastosowana technika badawcza miała charakter bardzo ogólnych pytao mających za zadanie przede wszystkim dokonanie opisu zbiorowości osób bezdomnych. W skład narzędzia wchodziły pytania zamknięte, otwarte jak i półotwarte. Zastosowany kwestionariusz wywiadu był bardzo podobny do kwestionariusza ankiety. Nie był on zbyt długi, a pytania w nim zawarte były ułożone jak najprościej (z przewagą zamkniętych). Taki stan rzeczy spowodowany był nie tylko możliwościami komunikacyjnymi osób bezdomnych, ale również ograniczonymi możliwościami osób, które przeprowadzały badania. W tym miejscu warto wspomnied, że osoby bezpośrednio zaangażowane w realizację badao nie były profesjonalnymi ankieterami, chod przed realizacją badania terenowego większośd z nich została przeszkolona w zakresie prowadzenia wywiadu. Dodatkowo każdy z ankieterów otrzymał instrukcję (w załączniku), która mówiła między innymi o tym, na co należy szczególnie zwracad uwagę podczas prowadzenia badao. Dlaczego obecnośd ankietera jest taka ważna? Po pierwsze dlatego, że zmniejsza ona ilośd nietrafnych odpowiedzi, niezrozumienia treści pytao oraz ogranicza braki odpowiedzi. Ankieter zawsze może wytłumaczyd, czy powtórzyd jakąś kwestię. Po drugie tylko ankieter zna sens zadawanych pytao i doskonale wie, jakich informacji oczekuje od osoby bezdomnej. Dlatego podczas trwania badania badacz może nakłaniad w różny sposób swojego rozmówcę, aby ten udzielił interesujących nas odpowiedzi. Na uznane wyniki badao prowadzonych metod wywiadu kwestionariuszowego może mied znaczenie wybór odpowiedniego miejsca do przeprowadzenia badania Rolą badacza jest wybór takiego stanowiska, które zapewni respondentowi bezpieczeostwo, intymnośd i swobodę. Poza tym powinno byd ciche i spokojne, co gwarantuje skupienie niezbędne do udzielenia poprawnych odpowiedzi. Należy unikad wszelkiego typu głośnych miejsc: kawiarni, klubów, korytarzy szkolnych w trakcie przerwy itp. gdyż dekoncentrują one respondenta. Oczywiście znalezienie odpowiedniego stanowiska do badania nie jest proste. Przy jego wyborze zdeterminowani jesteśmy przez takie czynniki jak: czas, chęci i dostępnośd badanych. Dobrym miejscem przeprowadzenia wywiadu kwestionariuszowego może byd pusta klasa, pokój, czy mieszkanie respondenta. W przypadku prowadzonych w roku 2005 badao nad osobami bezdomnymi trudno mówid o wyborze specyficznego miejsca badania. Metoda badawcza polegała bowiem na tym, iż ankieterzy z założenia mają starad się dotrzed do jak największej liczby osób bezdomnych w jak największej ilości miejsc. Dlatego badania były przeprowadzane nie tylko w miejscach przeznaczonych dla osób bezdomnych (schroniska, noclegownie, ogrzewalnie), ale również w tak zwanych miejscach niemieszkalnych, takich jak ogródki, działki, altanki czy pustostany. Szczególnie w tych miejscach nie można mówid o zapewnionej

13 atmosferze intymnej, cichej i relaksującej. Badanie przeprowadzane w grudniu po godzinie 20 na dworcach, na strychach raczej nie sprzyjało przeprowadzaniu badao. Kluczowym czynnikiem warunkującym właściwe przeprowadzenie badania jest odpowiednie zachowanie badacza/ankietera w trakcie przeprowadzania wywiadu. Ankieter w tej metodzie musi dokładnie odczytywad wszystkie pytania i odpowiedzi zawarte w kwestionariuszu wywiadu. Osoba badająca musi charakteryzowad się komunikatywnością i miłą powierzchownością. Swoim pozytywnym zachowaniem musi przekonad potencjalnego respondenta do badania. Badacz powinien byd dociekliwy, ale nie napastliwy w zadawaniu pytao. Należy wystrzegad się polemik z respondentem, pouczania go, wszelkich form krytyki oraz okazywania swojej wyższości. Oczywiście tego typu zachowanie jest typem idealnym. Nie zapominajmy jednak, że ankieter jest tylko człowiekiem i zachowanie bezstronności w kontakcie interpersonalnym z respondentem nie przychodzi mu łatwo. Od czego zależy rzetelnośd przeprowadzonego wywiadu? Po pierwsze zależy od stopnia standaryzacji: im bardziej standaryzowane są pytania, tym mniej narzędzie to zależne jest od badacza bądź ankietera, który się nimi posługuje. Po drugie rzetelnośd zebranych wyników zależy od sposobu formułowania pytao: niejasno sformułowane pytania nie gwarantują rzetelności. Po trzecie trafnośd danych zależy od tego, czy same pytania są trafne jako wskaźniki teoretycznie zdefiniowanych cech. Na trafnośd danych uzyskanych w wyniku wywiadu mają wpływ okoliczności sytuacyjne oddziałujące zarówno na odpowiedzi respondenta, jak na sposób, w jaki zarejestruje je ankieter. Niewątpliwie na rzetelnośd uzyskanych wyników ma wpływ postępowe badawcze zgodne z poszczególnymi etapami procesu badawczego. Podczas przygotowywania metodologii badawczej wypracowywanej w toku cyklicznych spotkao ekspertów organizowanych przez Pomorskie Forum na rzecz Wychodzenia z Bezdomności zadbano zatem o właściwe formułowanie pytao (pytania jasne i jednoznaczne), dokładne określenie zmiennych niezależnych oraz o koocowe sporządzenie kwestionariusza wywiadu. Wydaje się, że wszystkie powyższe warunki zostały w naszym badaniu spełnione, co gwarantuje wysoką jakośd zebranego materiału empirycznego. Tytułem zakooczenia podsumujmy kilka najistotniejszych faktów. Po pierwsze w badaniu socjodemograficznym wśród zbiorowości ludzi bezdomnych w województwie pomorskim zastosowano skategoryzowany (przeprowadzany ściśle według wcześniej przygotowanego planu) wywiad kwestionariuszowy. Był to wywiad jawny, czyli taki, w którym respondent był poinformowany o tym, że prowadzi się z nim wywiad, w którym respondent został powiadomiony o rzeczywistej roli badającego i celu badao. Dodatkowo można powiedzied, iż przeprowadzony wywiad był wywiadem jednorazowym. Dwuletni odstęp w realizacji badania Projekt badawczy zatytułowany Socjodemograficzny Portret Zbiorowości Ludzi Bezdomnych Województwa Pomorskiego realizowany jest w odstępie dwóch lat, począwszy od roku Główny realizator i koordynator badania Pomorskie Forum na rzecz Wychodzenia z Bezdomności w poprzednich latach rozważał przeprowadzenie badania w odstępach rocznych, jakkolwiek z uwagi przede wszystkim na dwa czynniki, takich działao zaniechano. Pierwszym czynnikiem jest zbyt krótki jednak, bo roczny okres pomiędzy badaniami, wyniki takich badao trudno porównywad, a jeśli nawet to trudno byłoby uznad je za miarodajne. Forum uznało, że okres ten jest zbyt krótki, aby zauważyd poważne zmiany w problematyce bezdomności. W realizacji badao porównawczych ważne także jest ugruntowanie wyników i poddanie ich krytycznej i długotrwałej analizie, realizacja badania każdego roku utrudniałaby ten proces. Drugim kluczowym czynnikiem jest fakt olbrzymiego wysiłku

14 koordynacyjnego, jaki musi ponieśd wiele organizacji i instytucji zaangażowanych w realizację badania. Sondaż wprawdzie wprost i bezpośrednio nie wymaga od realizatorów bardzo dużych nakładów finansowych, jakkolwiek pośrednio wymaga olbrzymiego zaangażowania koordynacyjnego. Przygotowanie każdorazowo badania zabiera także dużo czasu, około pół roku wytężonej pracy zarówno koncepcyjnej, jak i organizacyjnej. Realizacja przedsięwzięcia wymaga zaangażowania dużej ilości organizacji i instytucji, na co dzieo działających w różnych sferach, współdziałanie tych podmiotów wiąże się z kolei z uczestnictwem olbrzymiej ilości osób. Przeprowadzanie sondażu w odstępach rocznych byłoby zatem dla tych organizacji i instytucji zbyt dużym wysiłkiem organizacyjnym, angażującym zbyt wiele osób do działao jednak nadprogramowych. Rzetelnośd badania Zagadnieniem godnym kilku słów komentarza jest pytanie na ile przyjęta w tym badaniu metodologia pozwala dotrzed do wszystkich osób bezdomnych, a jednocześnie umożliwia rzeczywiste i wiarygodne określenie skali zjawiska na terenie województwa. Otóż o ile możemy powiedzied, że dzięki tej metodologii badanie dotyczące skali bezdomności instytucjonalnej ma charakter wyczerpujący, to w przypadku badania skali bezdomności pozainstytucjonalnej powiedzied tego nie można. Mnogośd miejsc niemieszkalnych, w których przebywają osoby bezdomne, jednodniowy charakter sondażu, ograniczone zasoby ludzkie i organizacyjne, możliwe ukrywanie się przed ankieterami w obawie przed rzekomym drugim dnem spisu i inne czynniki ludzkie mogą wpływad na fakt niedocierania do wszystkich potencjalnych odbiorców badania. Wymienione braki uniemożliwiają dokładne ustalenie potrzebnych danych liczbowych. Uznaje się je jednak, podobnie jak przy spisach powszechnych, za wystarczające do określenia struktury oraz wybranych elementów warunków życia danej zbiorowości. Możemy także powiedzied, że wyniki naszych badao według tej metodologii są zdecydowanie dokładniejsze niż wyniki spisu powszechnego, jeśli chodzi oczywiście o określanie skali zjawiska bezdomności. Zresztą nawiasem mówiąc okazało się, że w przypadku dwóch grup społecznych właśnie osób bezdomnych i migrantów, spis powszechny zrealizowany w 2002 roku, nie spełnił pokładanych w nim oczekiwao. Przyjęta przez nas metodologia nie ma charakteru wyczerpującego, stąd ciężko orzec o fakcie wzrostu skali problematyki bezdomności nawet, kiedy liczby uzyskane w badaniu w porównaniu z poprzednimi badaniami mogą fizycznie o tym mówid. Możliwe są wówczas dwie interpretacje występujące osobno lub jednocześnie, pierwsza mówi o tym, że realizacja badania jest ciągle udoskonalana i to umożliwia lepsza realizację spisu, druga mówi o tym, że faktycznie obserwujemy wzrost liczebności zbiorowości ludzi bezdomnych w porównaniu do wyników z poprzednich badao. To co z niemal całą odpowiedzialnością możemy powiedzied, oczywiście pod warunkiem spełnienia wytycznych metodologicznych badania, to względny fakt, że danego dnia w określonej przestrzeni nie było mniej osób bezdomnych niż ustalona w badaniu liczba. Przy czym musimy tutaj pamiętad o możliwości tzw. podwójnego liczenia. Otóż w przypadku pojawienia się problemów z uzyskaniem odpowiedzi, ankieterzy, zgodnie z wytycznymi, muszą ograniczyd się do oznaczenia płci i szacowanego wieku oraz w rubryce UWAGI zaznaczyd z jakiego powodu uzyskanie odpowiedzi na pytania nie było możliwe, np. osoba znajdowała się pod wpływem alkoholu, środków odurzających, odmówiła udzielania odpowiedzi, zbyt duże zbiorowisko osób bezdomnych itp. Sytuacja taka może powodowad konsekwencje w postaci kilkukrotnego uwzględniania osoby w badaniu. Każdy ankieter przed przystąpieniem do realizacji wywiadu powinien najpierw zapytad się osoby bezdomnej - czy uczestniczyła już w dzisiejszym badaniu, jeśli tak, należy odstąpid od jego realizacji. Możemy założyd, że osoby niechętne do udziału w badaniu mogły tak odpowiadad, to zaś w połączeniu z

15 przemieszczaniem się osób bezdomnych mogło powodowad właśnie np. podwójne liczenie tej samej osoby. Realizatorzy sondażu sytuacji takiej starali się przeciwdziaład poprzez dośd dużą koncentrację ankieterów i podział na określone rejony podporządkowane konkretnym patrolom (ankieterzy po twarzach wiedzieli, kogo spisano a kogo jeszcze nie). Kolejną kwestią, którą należy podnieśd jest wiarygodnośd uzyskiwanych odpowiedzi. Otóż musimy pamiętad, że w badaniu tym opieramy się przede wszystkim na deklaracjach poszczególnych respondentów. Niewątpliwym zagrożeniem dla rzetelności i wiarygodności uzyskanych danych jest przekazywanie informacji nieprawdziwych. Niestety takie zagrożenia niesie ze sobą sama metoda wywiadu lub ankietowania,. Realizatorzy sytuacji tej starali się przeciwdziaład poprzez szkolenia ankieterów oraz udział w badaniu osób na codzieo zaangażowanych w pomoc, zatem często osobiście znających ankietowanych. Badanie zatytułowane Socjodemograficzny Portret Zbiorowości Ludzi Bezdomnych Województwa Pomorskiego z pewnością nie wyczerpuje tematyki i nie daje pełnej odpowiedzi na temat skali bezdomności w naszym regionie. Niemniej wydaje się, że jest narzędziem w wysokim stopniu umożliwiającym precyzyjne okazanie rozmiarów bezdomności instytucjonalnej i w znacznym stopniu przybliżającym do określania skali bezdomności pozainstytucjonalnej. Ponadto pozwala w sposób minimalny określid zakres globalny bezdomności a także umożliwia na podstawie zdobytych informacji analizowanie struktury bezdomności, jej podstawowych danych socjodemograficznych oraz wybranych elementów funkcjonowania osób bezdomnych. Materiał badawczy uzyskany w ten sposób, dotarcie z pomocą do ludzi, na co dzieo funkcjonujących poza zasięgiem instytucji udzielających wsparcia oraz możliwośd budowania międzysektorowych płaszczyzn współdziałania różnych służb przekonuje realizatorów przedsięwzięcia o zasadności realizacji takich inicjatyw badawczych. 4. Problemy wynikające z realizacji procesu badawczego. a) Niekorzystne warunki atmosferyczne: badania socjodemograficzne zawsze odbywały się w okresie zimowym. Chodzi nie tylko o fakt, że w okresie zimowym osoby bezdomne w miejscach niemieszkalnych łączą się w większe skupiska osób, ale również o dynamikę samego zjawiska bezdomności, które na okres zimowy wytraca swoją siłę w postaci spadku osób przemieszczających się z miejsca na miejsce. Ponadto badania realizowane porą zimową mają również charakter prewencyjny i interwencyjny. Można powiedzied, że podczas realizacji ostatniego badania socjodemograficznego warunki atmosferyczne były niesprzyjające do prowadzenia badao terenowych. Utrzymująca się temperatura powietrza w okolicy 5 stopni Celsjusza, jak również wielogodzinne opady deszczu na terenie województwa pomorskiego, sprawiły, że osoby bezdomne przebywające w miejscach niemieszkalnych były trudniej dostępne niż zwykle. Z powodu braku silnego mrozu placówki dla osób bezdomnych nie były w 100% zapełnione, tak jak w roku 2003 i b) Częste odmowy respondentów (w szczególności odmowy osób przebywających w placówkach): nie każdy wywiad został przeprowadzony od początku do kooca. Częśd osób bezdomnych nie była w stanie udzielad żadnych odpowiedzi, gdyż znajdowała się pod silnym wpływem napojów alkoholowych. W takim przypadku, zgodnie z wypracowaną metodologią, ankieter miał obowiązek zaznaczyd płed respondenta, miejsce jego przebywania oraz oszacowad jego wiek. Pomimo tego, że w świetle wyników ankiety do ankietera osoby bezdomne chętnie udzielały odpowiedzi na zadawane pytania (78,9%), rozumiały treśd

16 zadawanych pytao (81,7%) oraz udzielały rzetelnych odpowiedzi na zadawane pytania (70%), zdarzały się takie sytuacje, w których osoby bezdomne były poirytowane badaniem (21,7%), przerywały wywiad i nie kooczyły odpowiadad na pytania (8,5%). Częstą praktyką, która była stosowana zarówno na dworcach, jak i w schroniskach było odmawianie przez osobę bezdomną wzięcia udziału w badaniu (12,7%). Warto w tym miejscu wspomnied, że w opinii ankieterów realizujących badania terenowe 8% osób bezdomnych podczas rozmowy zachowywała się w sposób agresywny, zaś 29,6% znajdowała się pod wpływem alkoholu bądź innych środków odurzających. c) Niedostępnośd pewnych miejsc do badania: w procesie przygotowywania badao terenowych każda większa gmina (Gdaosk, Gdynia, Słupsk, Malbork) była zobowiązana przedstawid organizatorom badania spis miejsc niemieszkalnych, w których realizowane będą badania socjodemograficzne oraz liczbę patroli policji, straży miejskiej, które zabezpieczad miały pracę ankieterów. Jak się okazało nie wszystkie miejsca, w których przebywały osoby bezdomne były w godzinach badania dostępne dla ankieterów. Taka sytuacja najczęściej dotyczyła terenów ogródków działkowych. 5. Możliwe błędy ankieterskie. a) Niewypełnienie miejscowości i powiatu oraz miejsca pobytu osób bezdomnych: na samym początku kwestionariusza z roku 2007 obok logo Forum istniała koniecznośd dokładnego podania powiatu oraz miejscowości realizacji wywiadu z osobą bezdomną oraz adres dokładnego miejsca pobytu. Zdarzały się sytuacje, o wiele rzadziej niż w roku 2005, że ankieterzy pomijali tę częśd kwestionariusza i przechodzili bezpośrednio do zadawania pytao kwestionariuszowych. b) Pośpieszne i nieuważne realizowanie wywiadów: ze względu na brak solidności niektórych ankieterów oraz ze względu na warunki realizacji badao terenowych (warunki atmosferyczne, brak oświetlenia), częśd wywiadów została wypełniona w sposób pośpieszny i nieuważny. Skutkiem takiego postępowania był fakt niechlujnego wypełniania kwestionariuszy wywiadu. Osoby zajmujące się wpisywaniem danych do komputera niejednokrotnie miały trudności z jednoznacznym zakwalifikowaniem udzielonej odpowiedzi, albowiem zaznaczona odpowiedź była albo nieczytelna, albo niejednoznaczna. Każda odpowiedź powinna zostad zaznaczona kółkiem, a ankieta powinna byd wypełniana długopisem, nigdy nie ołówkiem. c) Niepełne wypełnianie wywiadów: podczas wprowadzania wyników do bazy danych okazało się, że częśd ankiet była wypełniona pobieżnie, nie do kooca. Często miano do czynienia z sytuacjami, kiedy ankieta rozwiązana była do połowy (1 strona ankiety) i nagle odpowiedzi urywały się. W większości przypadków wynika to zapewne z pośpiechu poszczególnych ankieterów, wyłączając te przypadki, w których osoby bezdomne nie były w stanie udzielad odpowiedzi (ze względu na chorobę czy bycie pod wpływem alkoholu bądź środków odurzających). Skutkiem tego błędu była duża ilośd braków danych w niektórych pytaniach. Jeśli ankieter przerwie z jakiegoś powodu wypełnianie kwestionariusza powinien powód tego przerwania opisad w ankiecie w miejscu UWAGI. d) Nieczytanie wszystkich pytao i wszystkich możliwych odpowiedzi do kooca: bardzo ważnym błędem ankieterskim było nieczytanie do kooca wszystkich pytao i wszystkich możliwych

17 odpowiedzi. Skutkiem takiego błędu było uzyskiwanie odpowiedzi niemiarodajnych, niezgodnych z przekonaniem osoby bezdomnej. Ankieterzy zawsze powinni przeczytad pytania i wachlarz odpowiedzi do kooca, a w przypadku wyraźnej prośby osoby bezdomnej jeszcze raz je powtórzyd. Nawet jeśli osoba bezdomna jest pewna udzielonej odpowiedzi (a ankieter nie skooczył czytad kafeterii odpowiedzi), ankieter jest zobowiązany przeczytad wszystkie możliwości odpowiedzi. Może bowiem dojśd do takiej sytuacji, kiedy osoba bezdomna zmieni już udzieloną odpowiedź w momencie usłyszenia kolejnych możliwości odpowiedzi. e) Nie stosowanie się do reguł przejścia: zdarzały się przypadki, że ankieterzy nie stosowali się do zawartych w kwestionariuszu reguł przejścia. Pomimo czytelnych zaleceo, czytano te pytania, których czytad się nie powinno ze względu na wcześniej udzieloną odpowiedź. Tymczasem przyjęta zasada w badaniach społecznych mówi o tym, że bezwzględnie należy stosowad się do załączonych do pytao instrukcji (w tym do reguł przejścia). Podczas wpisywania danych do komputera nieprawidłowo udzielone odpowiedzi nie były wpisywane do bazy danych. f) Brak wystarczającego kontaktu i przepływu informacji pomiędzy ankieterem z koordynatorem powiatowym: Większośd z problemów opisanych powyżej można byłoby uniknąd wówczas, kiedy ankieterzy byliby bardzo dobrze przeszkoleni w zakresie prowadzenia wywiadu z osobą bezdomną. Wydaje się, że koordynatorzy powiatowi nie byli w ciągłym kontakcie z ankieterami pracującymi w terenie. g) Świadome pomijanie miejsc przebywania osób bezdomnych: po zakooczonych badaniach do organizatorów napływały informacje o tym, że do wielu miejsc przebywania osób bezdomnych ankieterzy nie dotarli. Nie zawsze jednak absencja ankieterów była merytorycznie uzasadniona. Bardzo często dochodziło do sytuacji, w których ankieterzy świadomie pomijali miejsca przebywania osób bezdomnych i ograniczali się do miejsc wyznaczonych na mapie bądź miejsc dobrze znanych, czy też miejsc codziennych interwencji. Zdarzały się również sytuacje, w których ankieter zniechęcał drugiego ankietera czy cały zespół badawczy do dalszych poszukiwao miejsc przebywania osób bezdomnych. h) Brak dostatecznej informacji dotyczącej miejsc przebywania osób bezdomnych: ogromną trudnością podczas realizowanych badao jest kwestia dostępności respondentów przebywających w miejscach niemieszkalnych. Bardzo często dochodziło do sytuacji, w której na oślep szukano respondentów do udzielenia wywiadu. Aby zapobiec takim zachowaniom, ankieterzy realizujący badania powinni w sposób szczegółowy zapoznad się ze stworzonymi mapami przebywania osób bezdomnych w miejscach niemieszkalnych. Dodatkowo należy zaznaczyd, że ankieterzy po zakooczonym wywiadzie powinni spytad się swojego respondenta czy może on zna jakieś miejsca przebywania innych osób bezdomnych (jego kolegów czy znajomych). Wykorzystanie metody tzw. kuli śniegowej w sposób zasadniczy może przyczynid się do znalezienia kolejnych osób bezdomnych, mogących wziąd udział w badaniu. i) Przymuszanie osób bezdomnych do udzielenia wywiadu: realizacja badao terenowych z natury swojej jest anonimowa, poufna oraz dobrowolna. Są to nienaruszalne zasady większości prowadzonych badao w ogóle. W przeciwnym razie uzyskane wyniki są wynikami niemiarodajnymi i zazwyczaj fałszywymi. Tymczasem podczas realizacji badania socjodemograficznego spotykano sytuacje realizowania wywiadów w klimacie zastraszenia

18 przez służby mundurowe oraz samych ankieterów. Ważna zatem wydaje się byd kwestia związana z aranżacją rozmowy, którą powinien przeprowadzad bezpośrednio z osobą bezdomną sam ankieter. Jeśli jest to możliwe, to służy mundurowe pełniące rolę wspomagającą powinny byd niewidoczne dla osoby bezdomnej, ale ankieter powinien mied przekonanie, że w każdej chwili może wspomóc się owymi służbami. j) Rozdawanie osobom bezdomnym ankiet do samodzielnego wypełnienia: przeprowadzenie wywiadu zakłada fizyczną obecnośd ankietera i osoby ankietowanej. Z założenia badanie socjodemograficzne polega na rozmowie obu osób, a nie na samodzielnym wypełnianiu kwestionariusza przez osobę bezdomną. Praktyką stosowaną niekiedy podczas realizacji badao w placówkach dla osób bezdomnych było rozdawanie ankiety do samodzielnego wypełnienia. Takie postępowanie w dużej mierze naraża na niesamodzielne wypełnianie ankiet przez osobę bezdomną i tzw. wpływ osób trzecich na realizację wywiadu. k) Wypełnianie ankiet przez ankieterów nie na podstawie rozmowy z osobą bezdomną, lecz na podstawie danych zebranych w wywiadzie środowiskowym: podczas realizowanych badao dochodziło do sytuacji, w której wywiad w ogóle nie był przeprowadzany, a kwestionariusz zostawał oddawany w całości wypełniony. Taka sytuacja jest nie do pomyślenia z metodologicznego punktu widzenia. Chodzi tutaj o przypadki, w których pracownicy socjalni będący ankieterami wypełniali kwestionariusze na podstawie danych już zebranych podczas np. wywiadu środowiskowego. Nanoszenie odpowiedzi udzielanych przez samych ankieterów nie jest równoznaczne z udzielonymi odpowiedziami przez osoby bezdomne, przez co nie można tych wywiadów traktowad jako ważne. Przede wszystkim dotyczy to tych pytao, które wskazują na główne przyczyny bezdomności, na dodatkowe źródła dochodu, czy też na miejsce przebywania w ciągu ostatnich 12 miesięcy. Jedyną sytuacją, w której ankieter mógł posiłkowad się wywiadem środowiskowym, albo innego rodzaju dokumentami była sytuacja, w której osoba bezdomna nie była w stanie samodzielnie wypełnid kwestionariusza z powodu ciężkiego stanu zdrowia. 6. Od czego zależy sukces badania? a) od zdiagnozowanych miejsc przebywania w miejscach niemieszkalnych, b) od jakości współpracy międzysektorowej osób zaangażowanych w realizację badao c) od jakości przygotowania ankieterów do badania d) od jakości i ilości szkoleo prowadzonych z osobami nie będącymi ankieterami (służby mundurowe, środowisko medyczne, itp.) e) od identyfikacji z ideą badania, f) od mocnego zaplecza wolontariuszy biorących udział w badaniu g) od organizatorów badania h) od długości kwestionariusza wywiadu i) od komunikacji między koordynatorem powiatowym a ankieterami

ZARZĄDZENIE Nr 8.2013 BURMISTRZA MIASTA ZAWIDOWA z dnia 30-01-2013

ZARZĄDZENIE Nr 8.2013 BURMISTRZA MIASTA ZAWIDOWA z dnia 30-01-2013 ZARZĄDZENIE Nr 8.2013 BURMISTRZA MIASTA ZAWIDOWA z dnia 30-01-2013 w sprawie powołania zespołu do przeprowadzenia badania ilości osób bezdomnych w gminie miejskiej Zawidów Zgodnie z 11 ust. 13 Regulaminu

Bardziej szczegółowo

Liczenie osób bezdomnych w Gorzowie Wlkp.

Liczenie osób bezdomnych w Gorzowie Wlkp. Liczenie osób bezdomnych w Gorzowie Wlkp. Badanie dot. liczenia osób bezdomnych przebywających w Gorzowie Wlkp. zostało przeprowadzone w nocy 7/8 lutego 2013 r. W badaniu uczestniczyli: funkcjonariusze

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE KOŃCOWE z wykonania zadania publicznego. STREETWORKER CZŁOWIEK ZAUFANIA (tytuł zadania publicznego)

SPRAWOZDANIE KOŃCOWE z wykonania zadania publicznego. STREETWORKER CZŁOWIEK ZAUFANIA (tytuł zadania publicznego) SPRAWOZDANIE KOŃCOWE z wykonania zadania publicznego STREETWORKER CZŁOWIEK ZAUFANIA (tytuł zadania publicznego) w okresie od 1.07.2012 do 31.12.2012 określonego w umowie nr WPS.VI.1092012 zawartej w dniu

Bardziej szczegółowo

Porównanie wyników diagnozy wstępnej (2007) oraz diagnozy koocowej (2010) w odniesieniu do kluczowych wskaźników. opracowanie: Cezary Trutkowski

Porównanie wyników diagnozy wstępnej (2007) oraz diagnozy koocowej (2010) w odniesieniu do kluczowych wskaźników. opracowanie: Cezary Trutkowski Porównanie wyników diagnozy wstępnej (2007) oraz diagnozy koocowej () w odniesieniu do kluczowych wskaźników opracowanie: Cezary Trutkowski Prezentacja danych W porównaniach wykorzystano diagnozy (ankiety)

Bardziej szczegółowo

Problemy metodologiczne i organizacyjne w badaniach dotyczących kobiet. Halina Sobocka Szczapa Instytut Pracy i Spraw Socjalnych

Problemy metodologiczne i organizacyjne w badaniach dotyczących kobiet. Halina Sobocka Szczapa Instytut Pracy i Spraw Socjalnych Problemy metodologiczne i organizacyjne w badaniach dotyczących kobiet Halina Sobocka Szczapa Instytut Pracy i Spraw Socjalnych Metody badao Badania ilościowe (wywiady kwestionariuszowe, ankiety, analiza

Bardziej szczegółowo

Badania lokalnego rynku pracy

Badania lokalnego rynku pracy Badania lokalnego rynku pracy Oferta projektów badawczych wraz z wyceną na 2014 rok Pracownia Badań Socjologicznych Humlard ul. Surzyńskich 2, 63-000 Środa Wielkopolska T: +48 66 04 77 015 W: www.humlard.com

Bardziej szczegółowo

Raport z przeprowadzonej ewaluacji w obszarze współpracy szkoły z rodzicami

Raport z przeprowadzonej ewaluacji w obszarze współpracy szkoły z rodzicami Raport z przeprowadzonej ewaluacji w obszarze współpracy szkoły z rodzicami Zespół ewaluacyjny w składzie: A. Czajkowski, D. Stokłosa, K. Zawarska przygotował i przeprowadził ewaluację dotyczącą współpracy

Bardziej szczegółowo

Najważniejsze wyniki badań socjodemograficznych dla województwa pomorskiego Lata 2003-2009

Najważniejsze wyniki badań socjodemograficznych dla województwa pomorskiego Lata 2003-2009 Najważniejsze wyniki badań socjodemograficznych dla województwa pomorskiego Lata 3-9 1. Bezdomność w Województwie pomorskim to podobnie jak w całym województwie pomorskim problem typowo męski w roku 9

Bardziej szczegółowo

Efektywne kształtowanie relacji B2B w kanałach dystrybucji

Efektywne kształtowanie relacji B2B w kanałach dystrybucji Efektywne kształtowanie relacji B2B w kanałach dystrybucji Nowy Sącz, 3 grudnia 2010 dr Marek Rutkowski Relacje to stosunki zachodzące między dwoma (lub więcej) osobami, organizacjami, przedmiotami, zdarzeniami;

Bardziej szczegółowo

Analiza Potrzeb Szkoleniowych

Analiza Potrzeb Szkoleniowych Analiza Potrzeb Szkoleniowych dla XXX Kwiecieo 2011 r. Wprowadzenie Niniejszy prezentacja stanowi podsumowanie wyników analizy potrzeb szkoleniowych przeprowadzonych przez firmę Factotum w ramach bezpłatnej

Bardziej szczegółowo

DZIAŁANIA MINISTERSTWA PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ NA RZECZ PRZECIWDZIAŁANIA KRZYWDZENIU DZIECI

DZIAŁANIA MINISTERSTWA PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ NA RZECZ PRZECIWDZIAŁANIA KRZYWDZENIU DZIECI DZIAŁANIA MINISTERSTWA PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ NA RZECZ PRZECIWDZIAŁANIA KRZYWDZENIU DZIECI W ubiegłym roku działania Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Krajowego Programu Przeciwdziałania

Bardziej szczegółowo

Rządowy program ograniczania przestępczości i aspołecznych zachowań "Razem Bezpieczniej"

Rządowy program ograniczania przestępczości i aspołecznych zachowań Razem Bezpieczniej Rządowy program ograniczania przestępczości i aspołecznych zachowań "Razem Bezpieczniej" Program Razem Bezpieczniej to formuła kompleksowego i zdecydowanego działania w celu ograniczenia zjawisk i zachowań,

Bardziej szczegółowo

GMINNY OŚRODEK POMOCY SPOŁECZNEJ w LIPNIE ZESPÓŁ KONTRAKT PROGRAM INTERDYSCYPLINARNY

GMINNY OŚRODEK POMOCY SPOŁECZNEJ w LIPNIE ZESPÓŁ KONTRAKT PROGRAM INTERDYSCYPLINARNY GMINNY OŚRODEK POMOCY SPOŁECZNEJ w LIPNIE ZESPÓŁ KONTRAKT PROGRAM INTERDYSCYPLINARNY AKTYWNOŚCI LOKALNEJ ZESPÓŁ INTERDYSCYPLINARNY - KONFERENCJA - MISJA CELE I ZADANIA PROCEDURY Lipno, 04 listopada 2010

Bardziej szczegółowo

OBSZARY WSPÓŁPRACY NA RZECZ OSÓB WYKLUCZONYCH SPOŁECZNIE NA PRZYKŁADZIE CISTOR I MOPR W TORUNIU

OBSZARY WSPÓŁPRACY NA RZECZ OSÓB WYKLUCZONYCH SPOŁECZNIE NA PRZYKŁADZIE CISTOR I MOPR W TORUNIU OBSZARY WSPÓŁPRACY NA RZECZ OSÓB WYKLUCZONYCH SPOŁECZNIE NA PRZYKŁADZIE CISTOR I MOPR W TORUNIU Czym jest wykluczenie społeczne? Wykluczenie społeczne jest pojęciem przeciwstawnym do społecznego uczestnictwa

Bardziej szczegółowo

ASPIRACJE ZAWODOWE LUBELSKICH MATURZYSTÓW

ASPIRACJE ZAWODOWE LUBELSKICH MATURZYSTÓW Pracownia Badań i Ewaluacji Sp. z o.o. ASPIRACJE ZAWODOWE LUBELSKICH MATURZYSTÓW Badania sondażowe 2014-05-28 Zawartość Metodologia badań... 3 Charakterystyka grupy badawczej... 4 Preferowane kierunki

Bardziej szczegółowo

POLSKIE FORUM OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH

POLSKIE FORUM OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH POLSKIE FORUM OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH ZESPÓŁ EWALUACJI I MONITORINGU Projekty dotyczące zawodowej i społecznej integracji osób niepełnosprawnych w komponencie regionalnym Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki

Bardziej szczegółowo

Projekty, zadania Wskaźnik realizacji Termin Odpowiedzialny Partnerzy Budżet

Projekty, zadania Wskaźnik realizacji Termin Odpowiedzialny Partnerzy Budżet Strategia Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich na lata 2010-2021 (projekt nowelizacji na lata -2021) Misja Misją Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich jest działanie na rzecz rozwoju bibliotekarstwa,

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA

SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA Załącznik nr 1 do SIWZ 1. Informacje ogólne Przeprowadzenie badania społecznego na temat: Diagnoza systemu pieczy zastępczej w woj. podlaskim w ramach realizowanego

Bardziej szczegółowo

OFERTA NA BADANIA I ANALIZY DOTYCZĄCE ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH ORAZ AKTYWNOŚCI OBYWATELSKIEJ

OFERTA NA BADANIA I ANALIZY DOTYCZĄCE ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH ORAZ AKTYWNOŚCI OBYWATELSKIEJ OFERTA NA BADANIA I ANALIZY DOTYCZĄCE ORGANIZACJI POZARZĄDOWYCH ORAZ AKTYWNOŚCI OBYWATELSKIEJ Stowarzyszenie Klon/Jawor to wiodąca polska organizacja zajmująca się badaniami sektora pozarządowego. Naszą

Bardziej szczegółowo

MIEJSKI PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII W PRZEWORSKU W LATACH 2006 2008

MIEJSKI PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII W PRZEWORSKU W LATACH 2006 2008 MIEJSKI PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII W PRZEWORSKU W LATACH 2006 2008 Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr XLII/269/06 Rady Miasta Przeworska z dnia 26 stycznia 2006r. SPIS TRESCI I. Wprowadzenie II. Diagnoza

Bardziej szczegółowo

RECENZJA. rozprawy doktorskiej Jolanty GRZEBIELUCH nt. "Znaczenie strategii marketingowej w

RECENZJA. rozprawy doktorskiej Jolanty GRZEBIELUCH nt. Znaczenie strategii marketingowej w Prof. zw. dr hab. Marian Noga Wyższa Szkota Bankowa we Wrocławiu RECENZJA rozprawy doktorskiej Jolanty GRZEBIELUCH nt. "Znaczenie strategii marketingowej w zarządzaniu podmiotem leczniczym będącym spółką

Bardziej szczegółowo

W ankiecie ewaluacyjnej zawartych zostało jedenaście pytania dotyczących każdego z etapów

W ankiecie ewaluacyjnej zawartych zostało jedenaście pytania dotyczących każdego z etapów Raport z analizy ankiet ewaluacyjnych przeprowadzonych na studiach z zakresu EFS a gospodarka społeczna realizowanych w Wydziale Zamiejscowym w Szczecinie. WPROWADZENIE Ankiety ewaluacyjne przeprowadzone

Bardziej szczegółowo

Monitorowanie budżetu jako metoda aktywizacji obywatelskiej

Monitorowanie budżetu jako metoda aktywizacji obywatelskiej Monitorowanie budżetu jako metoda aktywizacji obywatelskiej Stowarzyszenie Jeden Świat (SJŚ) i holenderski Oxfam Novib, realizują wspólny projekt pt. E-Motive, który dotyczy transferu wiedzy z Krajów Globalnego

Bardziej szczegółowo

Harmonogram realizacji działań w 2014r. Miejskiego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie na terenie miasta Poznania w latach 2011-2020

Harmonogram realizacji działań w 2014r. Miejskiego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie na terenie miasta Poznania w latach 2011-2020 Harmonogram realizacji działań w 2014r. Miejskiego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie na terenie miasta Poznania w latach 2011-2020 Propozycje działań realizowanych w ramach programu zostały

Bardziej szczegółowo

Raport porównawczy. Socjodemograficzny portret zbiorowości ludzi bezdomnych ciągłość czy zmiana?

Raport porównawczy. Socjodemograficzny portret zbiorowości ludzi bezdomnych ciągłość czy zmiana? Raport porównawczy Socjodemograficzny portret zbiorowości ludzi bezdomnych ciągłość czy zmiana? Metodologiczne problemy badania bezdomności w województwie pomorskim w latach 001-005 MACIEJ DĘBSKI Raport

Bardziej szczegółowo

Wskaźniki do ewaluacji i monitorowania Programu. Cel główny : Wzmocnienie Rodziny w funkcjonowaniu społecznym

Wskaźniki do ewaluacji i monitorowania Programu. Cel główny : Wzmocnienie Rodziny w funkcjonowaniu społecznym Wskaźniki do ewaluacji i monitorowania Programu Cel główny : Wzmocnienie Rodziny w funkcjonowaniu społecznym 1. Zwiększenie umiejętności opiekuńczo-wychowawczych rodziny, w szczególności poprzez: Działania

Bardziej szczegółowo

Pomoc instytucjonalna dla młodzieży straumatyzowanej w województwie pomorskim. Prezentacja wyników badań. Lech Kalita

Pomoc instytucjonalna dla młodzieży straumatyzowanej w województwie pomorskim. Prezentacja wyników badań. Lech Kalita PI Centrum Pomocy Psychotraumatologicznej w woj. Pomorskim Innowacyjny model wspierania młodzieży straumatyzowanej z wykorzystaniem doświadczeń niemieckich Nr projektu : POKL.07.02.02-22-011/11 Pomoc instytucjonalna

Bardziej szczegółowo

Poniżej zamieszczono analizę ankiet ewaluacyjnych, prezentujące opinie słuchaczy odnoszące się do w/w treści.

Poniżej zamieszczono analizę ankiet ewaluacyjnych, prezentujące opinie słuchaczy odnoszące się do w/w treści. Raport z analizy ankiet ewaluacyjnych przeprowadzonych na studiach z zakresu EFS a gospodarka społeczna realizowanych w Wydziale Nauk Humanistyczno Społecznych w Olsztynie. WPROWADZENIE Ankiety ewaluacyjne

Bardziej szczegółowo

Lokalna Grupa Wsparcia projektu LC-FACIL: działanie współpraca rezultaty wnioski

Lokalna Grupa Wsparcia projektu LC-FACIL: działanie współpraca rezultaty wnioski Lokalna Grupa Wsparcia projektu LC-FACIL: działanie współpraca rezultaty wnioski Lucjan Goczoł Biuro Rozwoju Miasta Urzędu Miejskiego w Bytomiu LOKALNE GRUPY WSPARCIA POLSKICH PROJEKTÓW URBACT Seminarium

Bardziej szczegółowo

Raport z analizy ankiet ewaluacyjnych przeprowadzonych na studiach Samorząd terytorialny realizowanych w Wydziale Nauk Społecznych w Warszawie.

Raport z analizy ankiet ewaluacyjnych przeprowadzonych na studiach Samorząd terytorialny realizowanych w Wydziale Nauk Społecznych w Warszawie. Raport z analizy ankiet ewaluacyjnych przeprowadzonych na studiach Samorząd terytorialny realizowanych w Wydziale Nauk Społecznych w Warszawie. WPROWADZENIE Ankiety ewaluacyjne przeprowadzone wśród słuchaczy

Bardziej szczegółowo

w sprawie : Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie dla Gminy Oświęcim na lata 2011-2013

w sprawie : Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie dla Gminy Oświęcim na lata 2011-2013 U C H W A Ł A NrLI/398/10 Rady Gminy Oświęcim z dnia 27 października 2010 r. w sprawie : Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie dla Gminy Oświęcim na lata 2011-2013 Na podstawie art.18 ust.2 pkt.15

Bardziej szczegółowo

KONCEPCJA PROGRAMU. I. Wstęp

KONCEPCJA PROGRAMU. I. Wstęp KONCEPCJA PROGRAMU I. Wstęp Głównym celem niniejszego Programu jest zmniejszenie zjawiska przemocy w rodzinie oraz ze względu na płeć występującego na terenie Polski. Celem bezpośrednim jest przeciwdziałanie

Bardziej szczegółowo

wywiadu środowiskowego. 1

wywiadu środowiskowego. 1 1. DANE OSOBY Z KTÓRĄ PRZEPROWADZONO WYWIAD 1 Narzędzie pracy socjalnej nr 1 Wywiad Rozpoznanie sytuacji Przeznaczenie narzędzia: Etap 1 Diagnoza / Ocena Podetap 1a Rozeznanie sytuacji związanej z problemem

Bardziej szczegółowo

Raport. ewaluacji wewnętrznej. przeprowadzonej w Bursie Szkolnej nr 1 w Radomiu. rok szkolny 2014/2015

Raport. ewaluacji wewnętrznej. przeprowadzonej w Bursie Szkolnej nr 1 w Radomiu. rok szkolny 2014/2015 Raport ewaluacji wewnętrznej przeprowadzonej w Bursie Szkolnej nr 1 w Radomiu rok szkolny 2014/2015 I. Celem ewaluowanego obszaru Funkcjonowanie placówki w środowisku lokalnym było zdiagnozowanie i analiza

Bardziej szczegółowo

Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015

Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015 Załącznik nr 1 do Programu Ochrony Zdrowia Psychicznego Powiatu Kieleckiego na lata 2012-2015 Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015 Na podstawie Rozporządzenia

Bardziej szczegółowo

WYNIKI KONSULTACJI SPOŁECZNYCH PROWADZONYCH ZA POŚREDNICTWEM STRONY WWW W DNIACH 05.07-08.07.2010

WYNIKI KONSULTACJI SPOŁECZNYCH PROWADZONYCH ZA POŚREDNICTWEM STRONY WWW W DNIACH 05.07-08.07.2010 WYNIKI KONSULTACJI SPOŁECZNYCH PROWADZONYCH ZA POŚREDNICTWEM STRONY WWW W DNIACH 05.07-08.07.2010 Czego dotyczyła uwaga? Treść uwagi Kto zgłosił? Komentarz 7.2.2, nowe kryterium jako nr 4 7.2.2, nowe kryterium

Bardziej szczegółowo

Wyniki Ogólnopolskiego badania liczby osób bezdomnych na terenie województwa łódzkiego Edycja 2015

Wyniki Ogólnopolskiego badania liczby osób bezdomnych na terenie województwa łódzkiego Edycja 2015 Wyniki Ogólnopolskiego badania liczby osób bezdomnych na terenie województwa łódzkiego Edycja 2015 Bezdomność należy do jednego z problemów występujących w naszym społeczeństwie. Definicja osoby bezdomnej

Bardziej szczegółowo

Firmowe media społecznościowe dla pracowników

Firmowe media społecznościowe dla pracowników Firmowe media społecznościowe dla pracowników Raport z badania Maciej Dymalski, Szymon Góralski Wrocław, 2012 ul. Więzienna 21c/8, 50-118 Wrocław, tel. 71 343 70 15, fax: 71 343 70 13, e-mail: biuro@rrcc.pl,

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z realizacji działań na rzecz ludzi bezdomnych w województwie.. w roku 2012. Tablice sprawozdania jednorazowego w SAC 1 DPS-IV-32-IR/2013

Sprawozdanie z realizacji działań na rzecz ludzi bezdomnych w województwie.. w roku 2012. Tablice sprawozdania jednorazowego w SAC 1 DPS-IV-32-IR/2013 Sprawozdanie z realizacji działań na rzecz ludzi bezdomnych w województwie. w roku 2012 Tablice sprawozdania jednorazowego w SAC 1 DPS-IV-32-IR/2013 UWAGI: 1. Informacje z tabel dotyczą okresu sprawozdawczego:

Bardziej szczegółowo

Poniżej zamieszczono analizę ankiet ewaluacyjnych, prezentujące opinie słuchaczy odnoszące się do w/w treści.

Poniżej zamieszczono analizę ankiet ewaluacyjnych, prezentujące opinie słuchaczy odnoszące się do w/w treści. Strona1 Raport z analizy ankiet ewaluacyjnych przeprowadzonych na studiach podyplomowych z zakresu Komunikacja w biznesie w Wydziale Nauk Społecznych w Warszawie Wprowadzenie Ankiety ewaluacyjne przeprowadzone

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XXVII/177/2014 RADY GMINY W BROKU. z dnia 31 marca 2014 r. w sprawie uchwalenia Gminnego Programu Przeciwdziałania Narkomanii Gminy Brok.

UCHWAŁA NR XXVII/177/2014 RADY GMINY W BROKU. z dnia 31 marca 2014 r. w sprawie uchwalenia Gminnego Programu Przeciwdziałania Narkomanii Gminy Brok. UCHWAŁA NR XXVII/177/2014 RADY GMINY W BROKU z dnia 31 marca 2014 r. w sprawie uchwalenia Gminnego Programu Przeciwdziałania Narkomanii Gminy Brok. Na podstawie art. 18 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 8 marca

Bardziej szczegółowo

DIAGNOZA LOKALNA krok po kroku. Marta Olejnik Fundacja Pole Dialogu

DIAGNOZA LOKALNA krok po kroku. Marta Olejnik Fundacja Pole Dialogu DIAGNOZA LOKALNA krok po kroku Marta Olejnik Fundacja Pole Dialogu DIAGNOZA PROBLEMÓW W ŚRODOWISKU LOKALNYM Czym jest diagnoza? Po co robić diagnozę? Jak diagnozować? Przykłady i wskazówki O czym należy

Bardziej szczegółowo

WDROŻENIE I SZKOLENIA STREETWORKERÓW

WDROŻENIE I SZKOLENIA STREETWORKERÓW Agnieszka Meller Anna Adamczyk Adam Koszutowski WDROŻENIE I SZKOLENIA STREETWORKERÓW Cele i zadania procesu wdrażania i szkoleń Podpisanie umowy z nowym pracownikiem to nie koniec procesu zatrudniania.

Bardziej szczegółowo

Raport z ewaluacji wewnętrznej. przeprowadzonej w Powiatowym Ośrodku Doskonalenia. Nauczycieli w Wodzisławiu Śląskim

Raport z ewaluacji wewnętrznej. przeprowadzonej w Powiatowym Ośrodku Doskonalenia. Nauczycieli w Wodzisławiu Śląskim Raport z ewaluacji wewnętrznej przeprowadzonej w Powiatowym Ośrodku Doskonalenia Nauczycieli w Wodzisławiu Śląskim Opracowały: Renata Gryt i Iwona Miler - konsultantki PODN Wodzisław Śląski, 28 lutego

Bardziej szczegółowo

Osoby w wieku 50+ a rozwój kapitału społecznego. Diagnoza i ewaluacja wielkopolskich inicjatyw kulturalnych

Osoby w wieku 50+ a rozwój kapitału społecznego. Diagnoza i ewaluacja wielkopolskich inicjatyw kulturalnych Osoby w wieku 50+ a rozwój kapitału społecznego. Diagnoza i ewaluacja wielkopolskich inicjatyw kulturalnych PROPOZYCJA PARTNERSTWA Projekt badawczy dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa

Bardziej szczegółowo

STRATEGIA ROZWOJU DLA LOKALNEJ GRUPY DZIAŁANIA. Oferta badawcza

STRATEGIA ROZWOJU DLA LOKALNEJ GRUPY DZIAŁANIA. Oferta badawcza STRATEGIA ROZWOJU DLA LOKALNEJ GRUPY DZIAŁANIA Oferta badawcza DLACZEGO WARTO? Nowa perspektywa finansowania PROW 2014-2020, w ramach której kontynuowane będzie wdrażanie działania LEADER. Zgodnie z przyjętymi

Bardziej szczegółowo

Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych Nr 1 w Chojnie Raport z ewaluacji wewnętrznej

Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych Nr 1 w Chojnie Raport z ewaluacji wewnętrznej Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych Nr 1 w Chojnie Raport z ewaluacji wewnętrznej Opis przedmiotu ewaluacji: IV. Zarządzanie szkołą lub placówką 4.1. Funkcjonuje praca w zespołach. Cel ewaluacji: Ocena wpływu

Bardziej szczegółowo

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe)

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe) Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Demografia Wydział Nauk Ekonomicznych UW Warszawa, 4 listopada 2008 Najważniejsze rodzaje badań Typy badań Podział wg celu badawczego Badania eksploracyjne

Bardziej szczegółowo

Śródmieście i Fordon jako dwie najbardziej różniące się dzielnice, Fordon jako częśd, którą wciąż charakteryzuje względna izolacja od centrum miasta

Śródmieście i Fordon jako dwie najbardziej różniące się dzielnice, Fordon jako częśd, którą wciąż charakteryzuje względna izolacja od centrum miasta 1 2 3 4 Śródmieście i Fordon jako dwie najbardziej różniące się dzielnice, Fordon jako częśd, którą wciąż charakteryzuje względna izolacja od centrum miasta tak ściśle przestrzenna i komunikacyjna, jak

Bardziej szczegółowo

Sektor ekonomii społecznej w województwie kujawsko-pomorskim

Sektor ekonomii społecznej w województwie kujawsko-pomorskim 1 Sektor ekonomii społecznej w województwie kujawsko-pomorskim Regionalne Centrum Ekonomii Społecznej raport z działalności 2010-2011 Toruń, maj 2011 roku Projekt jest współfinansowany ze środków Unii

Bardziej szczegółowo

Czym jest SIR? Cele szczegółowe SIR:

Czym jest SIR? Cele szczegółowe SIR: Czym jest SIR? Sieć na rzecz innowacji w rolnictwie i na obszarach wiejskich funkcjonuje w ramach Krajowej Sieci Obszarów Wiejskich (podsieć KSOW) i ma charakter otwarty. Uczestnikami Sieci mogą być wszystkie

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE na lata 2011-2013

GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE na lata 2011-2013 Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr IV/14/11 Rady Gminy Turek z dnia 23 lutego 2011 r. GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE na lata 2011-2013 WSTĘP Rodzina jest podstawową i niezastąpioną grupą,

Bardziej szczegółowo

Współpraca organizacji pozarządowych z biznesem, samorządem terytorialnym oraz środowiskiem naukowym Raport z badania

Współpraca organizacji pozarządowych z biznesem, samorządem terytorialnym oraz środowiskiem naukowym Raport z badania Współpraca organizacji pozarządowych z biznesem, samorządem terytorialnym oraz środowiskiem naukowym Raport z badania przygotowany dla Thinkspire S.C. przez PBS DGA Sopot - Warszawa, marzec 2011 Spis treści

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE W GMINIE KAMIEŃSK NA LATA 2011-2015

GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE W GMINIE KAMIEŃSK NA LATA 2011-2015 ZAŁĄCZNIK do uchwały Nr IV/27/11 Rady Miejskiej w Kamieńsku z dnia 28 stycznia 2011 r. GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE W GMINIE KAMIEŃSK NA LATA 2011-2015 Rozdział I Podstawa prawna

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE NA LATA 2011-2013

GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE NA LATA 2011-2013 Załącznik do uchwały Nr III/7/11 Rady Gminy Ulan-Majorat z dnia 23 lutego 2011 r. GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE NA LATA 2011-2013 1 I. WSTĘP Rodzina jest podstawowym i najważniejszym

Bardziej szczegółowo

Młody obywatel. 18 sierpnia 2010 r. Opis

Młody obywatel. 18 sierpnia 2010 r. Opis 18 sierpnia 2010 r. Młody obywatel Opis Młodzie ludzie przy wsparciu nauczycieli i władz samorządowych badają kapitał społeczny w swojej miejscowości. Przedstawiają wnioski władzom lokalnym. Na podstawie

Bardziej szczegółowo

Raport z analizy ankiet ewaluacyjnych przeprowadzonych na studiach z zakresu Gospodarka społeczna realizowanych w Wydziale Zamiejscowym w Człuchowie.

Raport z analizy ankiet ewaluacyjnych przeprowadzonych na studiach z zakresu Gospodarka społeczna realizowanych w Wydziale Zamiejscowym w Człuchowie. Raport z analizy ankiet ewaluacyjnych przeprowadzonych na studiach z zakresu Gospodarka społeczna realizowanych w Wydziale Zamiejscowym w Człuchowie. WPROWADZENIE Ankiety ewaluacyjne przeprowadzone wśród

Bardziej szczegółowo

17 WYDARZENIA W CZĘŚCI

17 WYDARZENIA W CZĘŚCI Newsletter 17 Projekt Koordynacja na rzecz aktywnej integracji Przegląd wydarzeń w projekcie w maju 2013 r. WYDARZENIA W CZĘŚCI EDUKACYJNEJ PROJEKTU Wszystkie wydarzenia opisane w części szkoleniowej kierowane

Bardziej szczegółowo

ZAKŁADANIE WŁASNEJ FIRMY

ZAKŁADANIE WŁASNEJ FIRMY ZAKŁADANIE WŁASNEJ FIRMY Badanie ewaluacyjne zostało przeprowadzone w ramach projektu Kreatywny Humanista, którego głównym celem jest przygotowanie absolwentów WSP TWP oraz osób spoza Uczelni do sprawnego

Bardziej szczegółowo

RAPORT EWALUACYJNY projektu Nowocześni rodzice z Głuszycy POKL.09.05.00-02-175/10

RAPORT EWALUACYJNY projektu Nowocześni rodzice z Głuszycy POKL.09.05.00-02-175/10 RAPORT EWALUACYJNY projektu Nowocześni rodzice z Głuszycy POKL.09.05.00-02-175/10 Wałbrzych, 31 grudnia 2010 r. WPROWADZENIE Przystępując do realizacji projektu pt. Nowocześni rodzice z Głuszycy postawiła

Bardziej szczegółowo

KWESTIONARIUSZ DO BADANIA JAKOŚCI W EDUKACJI GLOBALNEJ

KWESTIONARIUSZ DO BADANIA JAKOŚCI W EDUKACJI GLOBALNEJ KWESTIONARIUSZ DO BADANIA JAKOŚCI W EDUKACJI GLOBALNEJ Kwestionariusz do badania jakości w edukacji globalnej został przygotowany przez Grupę Roboczą ds. Edukacji Globalnej (działającej przy Grupie Zagranica)

Bardziej szczegółowo

Wydział Przedsiębiorczości w Gryficach

Wydział Przedsiębiorczości w Gryficach Regulamin praktyki pedagogicznej na kierunku PEDAGOGIKA 1. Cele praktyki Praktyka stanowi integralną część kształcenia w Zamiejscowym Wydziale Przedsiębiorczości w Gryficach na kierunku PEDAGOGIKA Praktyka

Bardziej szczegółowo

Podkarpacka Akademia Najlepszych Praktyk

Podkarpacka Akademia Najlepszych Praktyk Społeczna Podkarpacka Akademia Najlepszych Praktyk SPOŁECZNA PODKARPACKA AKADEMIA NAJLEPSZYCH PRAKTYK (SPANP) Szanowni Państwo, w imieniu wszystkich partnerów pragniemy zaprosić Was do współpracy w ramach

Bardziej szczegółowo

Public Consulting Group Restrukturyzacja sieci szkół w Polsce wyzwania i propozycje rozwiązao

Public Consulting Group Restrukturyzacja sieci szkół w Polsce wyzwania i propozycje rozwiązao Restrukturyzacja sieci szkół w Polsce wyzwania i propozycje rozwiązao Prezentacja przedstawiona na VI Kongresie Zarządzania Oświatą OSKKO, UJ, 21-23.09.2011 www.oskko.edu.pl/kongres/ Łukasz Nowak, wrzesieo,

Bardziej szczegółowo

Załącznik 13 Minimalny wzór opisu produktu finalnego projektu innowacyjnego testującego wraz z instrukcją

Załącznik 13 Minimalny wzór opisu produktu finalnego projektu innowacyjnego testującego wraz z instrukcją Załącznik 13 Minimalny wzór opisu produktu finalnego projektu innowacyjnego testującego wraz z instrukcją Opis produktu finalnego projektu innowacyjnego testującego (maksymalnie 6 stron) Temat innowacyjny.

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE Z PRZEBIEGU KONSULTACJI SPOŁECZNYCH dotyczących budowania Strategii Rozwoju Gminy Jordanów Śląski na lata 2014 2020

SPRAWOZDANIE Z PRZEBIEGU KONSULTACJI SPOŁECZNYCH dotyczących budowania Strategii Rozwoju Gminy Jordanów Śląski na lata 2014 2020 SPRAWOZDANIE Z PRZEBIEGU KONSULTACJI SPOŁECZNYCH dotyczących budowania Strategii Rozwoju Gminy Jordanów Śląski na lata 2014 2020 WSTĘP W celu zagwarantowania szerokiego udziału społeczeństwa w procesie

Bardziej szczegółowo

Program Profilaktyki i Opieki nad Dzieckiem i Rodziną w Nowym Targu na lata 2011 2015.

Program Profilaktyki i Opieki nad Dzieckiem i Rodziną w Nowym Targu na lata 2011 2015. Załącznik do Uchwały Nr VI/29/2011 z dnia 31 marca 2011 roku Program Profilaktyki i Opieki nad Dzieckiem i Rodziną w Nowym Targu na lata 2011 2015. I Wstęp Zgodnie z ustawą o pomocy społecznej do zadań

Bardziej szczegółowo

MIEJSKI PROGRAM PROFILAKTYKI I ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW ALKOHOLOWYCH MIEJSKI PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII. na 2014 rok

MIEJSKI PROGRAM PROFILAKTYKI I ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW ALKOHOLOWYCH MIEJSKI PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII. na 2014 rok Załącznik do Zarządzenia Nr 56/ON/2013 Burmistrza Miasta Rejowiec Fabryczny z dnia 5 listopada 2013 r. Projekt MIEJSKI PROGRAM PROFILAKTYKI I ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW ALKOHOLOWYCH i MIEJSKI PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA

Bardziej szczegółowo

Funkcjonowanie Wolskich Zespołów Interdyscyplinarnych

Funkcjonowanie Wolskich Zespołów Interdyscyplinarnych Elżbieta Lesiak Kierownik Działu Pomocy Specjalistycznej w Ośrodku Pomocy Społecznej Dzielnicy Wola m.st. Warszawy Funkcjonowanie Wolskich Zespołów Interdyscyplinarnych Czym są Wolskie Zespoły Interdyscyplinarne?

Bardziej szczegółowo

BIURO WOLONTARIATU Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Krasnymstawie ul Piłsudskiego 9, tel/fax: (0-82) 576 23 24

BIURO WOLONTARIATU Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Krasnymstawie ul Piłsudskiego 9, tel/fax: (0-82) 576 23 24 BIURO WOLONTARIATU Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Krasnymstawie mops.krasnystaw@neostrada.pl ul Piłsudskiego 9, tel/fax: (0-82) 576 23 24 www.mops.org.pl Program Świadczeń Wolontarystycznych w Miejskim

Bardziej szczegółowo

Wyjaśnienie celów badania. Zakresu poruszanych tematów. Informacja o nagraniu przebiegu rozmowy i zapewnienie anonimowości

Wyjaśnienie celów badania. Zakresu poruszanych tematów. Informacja o nagraniu przebiegu rozmowy i zapewnienie anonimowości Ciesz-Lab. Cieszyńskie Laboratorium Współpracy Scenariusz Zogniskowanego Wywiadu Pogłębionego FGI I Aranżacja dyskusji. Wyjaśnienie celów badania. Zakresu poruszanych tematów. Informacja o nagraniu przebiegu

Bardziej szczegółowo

Szczegółowy opis badania - badanie CAPI na ogólnopolskiej próbie stowarzyszeń i fundacji

Szczegółowy opis badania - badanie CAPI na ogólnopolskiej próbie stowarzyszeń i fundacji Zapytanie ofertowe Stowarzyszenie Klon/Jawor od 2002 roku prowadzi ogólnopolski projekt badawczy dotyczący funkcjonowania organizacji pozarządowych. W ramach tego przedsięwzięcia, w regularnych odstępach

Bardziej szczegółowo

Plan Komunikacji projektu samooceny CAF. Gminy Zapolice. Zapolice, lipiec 2011

Plan Komunikacji projektu samooceny CAF. Gminy Zapolice. Zapolice, lipiec 2011 1 Plan Komunikacji projektu samooceny CAF Gminy Zapolice Zapolice, lipiec 2011 1 2 SPIS TREŚCI: str. Wprowadzenie... 3 1. Projekt wdrożenia metody CAF w Urzędzie... 3 2. Plan komunikacji uczestników wdrożenia

Bardziej szczegółowo

Poniżej zamieszczono analizę ankiet ewaluacyjnych, prezentujących opinie słuchaczy odnoszące się do w/w treści.

Poniżej zamieszczono analizę ankiet ewaluacyjnych, prezentujących opinie słuchaczy odnoszące się do w/w treści. Raport z analizy ankiet ewaluacyjnych przeprowadzonych na studiach podyplomowych z zakresu Komunikacja w biznesie realizowanych w Wydziale Nauk Społecznych w Warszawie. WPROWADZENIE Ankiety ewaluacyjne

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z realizacji działań na rzecz ludzi bezdomnych w województwie.w roku 2014. Tablice sprawozdania jednorazowego w CAS 1 DPS-IV-52-IR/2015

Sprawozdanie z realizacji działań na rzecz ludzi bezdomnych w województwie.w roku 2014. Tablice sprawozdania jednorazowego w CAS 1 DPS-IV-52-IR/2015 Sprawozdanie z realizacji działań na rzecz ludzi bezdomnych w województwie.w roku 204 Tablice sprawozdania jednorazowego w CAS DPS-IV-52-IR/205 UWAGI:. Informacje z tabel dotyczą okresu sprawozdawczego:

Bardziej szczegółowo

Cel nr 3: Wsparcie działań profilaktycznych oraz integracji i aktywizacji społecznozawodowej

Cel nr 3: Wsparcie działań profilaktycznych oraz integracji i aktywizacji społecznozawodowej Załącznik Nr 2 Program wspierający powrót osób bezdomnych do społeczności, Edycja 2012 Cele regionalne wskazane przez Wydziały Polityki Społecznej Urzędów Wojewódzkich I. Województwo świętokrzyskie: Cel

Bardziej szczegółowo

Roczny Plan Wspomagania Gimnazjum nr 3 przy Zespole Szkół Miejskich nr 2 w Wałczu

Roczny Plan Wspomagania Gimnazjum nr 3 przy Zespole Szkół Miejskich nr 2 w Wałczu Roczny Plan Wspomagania Gimnazjum nr 3 przy Zespole Szkół Miejskich nr 2 w Wałczu ROCZNY PLAN WSPOMAGANIA SZKOŁY W OBSZARZE EFEKTY: Wykorzystanie EWD w ewaluacji wewnętrznej szkoły 1. Czas realizacji Data

Bardziej szczegółowo

Czynniki wpływające na jakość i reprezentatywność badań dotyczących kompetencji na rynku pracy. Anna Ślusarczyk Warszawa, 16 czerwca 2011

Czynniki wpływające na jakość i reprezentatywność badań dotyczących kompetencji na rynku pracy. Anna Ślusarczyk Warszawa, 16 czerwca 2011 2011 Czynniki wpływające na jakość i reprezentatywność badań dotyczących kompetencji na rynku pracy Anna Ślusarczyk Warszawa, 16 czerwca 2011 Zagadnienia Skala przedsięwzięcia Wykorzystane zasoby Realizacja

Bardziej szczegółowo

1. ZAŁOŻENIA 2. OSOBY UCZESTNICZĄCE W SZKOLENIU

1. ZAŁOŻENIA 2. OSOBY UCZESTNICZĄCE W SZKOLENIU Wytyczne do prowadzenia szkoleń w zakresie przeciwdziałania przemocy w rodzinie (na lata 2012-2013) (na podstawie art.8, pkt 5 ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie) 1. ZAŁOŻENIA Przepisy ustawy

Bardziej szczegółowo

I. PROJEKT EDUKACYJNY CO TO TAKIEGO?

I. PROJEKT EDUKACYJNY CO TO TAKIEGO? I. PROJEKT EDUKACYJNY CO TO TAKIEGO? Projekt edukacyjny jest to metoda nauczania, która kształtuje wiele umiejętności oraz integruje wiedzę z różnych przedmiotów. Istotą projektu jest samodzielna praca

Bardziej szczegółowo

1 otwarte (własna wypowiedź respondenta na zadane pytanie) 1 półotwarte (wybór odpowiedzi oraz swobodna wypowiedź odnośnie badanego zagadnienia).

1 otwarte (własna wypowiedź respondenta na zadane pytanie) 1 półotwarte (wybór odpowiedzi oraz swobodna wypowiedź odnośnie badanego zagadnienia). Sprawozdanie z przeprowadzonego badania ewaluacyjnego wśród rodziców dzieci biorących udział w projekcie ECHO-NAUKA wyrównywanie szans edukacyjnych dzieci z klas nauczania zintegrowanego ze Szkoły Podstawowej

Bardziej szczegółowo

Program współpracy Gminy Lichnowy z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami, o których mowa w art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r.

Program współpracy Gminy Lichnowy z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami, o których mowa w art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. Program współpracy Gminy Lichnowy z organizacjami pozarządowymi oraz podmiotami, o których mowa w art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie na

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ POLITYKI SPOŁECZNEJ STAN PRZYGOTOWAŃ DO SEZONU ZIMOWEGO 2014/2015

WYDZIAŁ POLITYKI SPOŁECZNEJ STAN PRZYGOTOWAŃ DO SEZONU ZIMOWEGO 2014/2015 WYDZIAŁ POLITYKI SPOŁECZNEJ STAN PRZYGOTOWAŃ DO SEZONU ZIMOWEGO 2014/2015 2 Bezdomność w świetle prawa osoba bezdomna osoba niezamieszkująca w lokalu mieszkalnym w rozumieniu przepisów o ochronie praw

Bardziej szczegółowo

Program osłonowy na rzecz osób bezdomnych i zagrożonych bezdomnością na terenie miasta Częstochowy w latach 2014-2020

Program osłonowy na rzecz osób bezdomnych i zagrożonych bezdomnością na terenie miasta Częstochowy w latach 2014-2020 Program osłonowy na rzecz osób bezdomnych i zagrożonych bezdomnością na terenie miasta Częstochowy w latach 2014-2020 Joanna Zielińska Koordynator Zespołu Pomocy Osobom Bezdomnym i Grupom Wybranym Miejski

Bardziej szczegółowo

Załącznik Nr 2 do Uchwały Nr 75/1221/10 Zarządu Województwa Kujawsko-Pomorskiego z dnia 21.09.2010 r.

Załącznik Nr 2 do Uchwały Nr 75/1221/10 Zarządu Województwa Kujawsko-Pomorskiego z dnia 21.09.2010 r. Załącznik Nr 2 do Uchwały Nr 75/1221/10 Zarządu Województwa Kujawsko-Pomorskiego z dnia 21.09.2010 r. FORMULARZ KONSULTACJI Projektu Programu współpracy Samorządu Województwa Kujawsko- Pomorskiego z organizacjami

Bardziej szczegółowo

V. Województwo lubuskie: Cel nr 1: Usamodzielnianie osób bezdomnych poprzez podjęcie profesjonalnych działań aktywizacyjnych, społeczno-zawodowych i

V. Województwo lubuskie: Cel nr 1: Usamodzielnianie osób bezdomnych poprzez podjęcie profesjonalnych działań aktywizacyjnych, społeczno-zawodowych i Załącznik Nr 2 Program wspierający powrót osób bezdomnych do społeczności, Edycja 2013 Cele regionalne wskazane przez Wydziały Polityki Społecznej Urzędów Wojewódzkich I. Województwo świętokrzyskie: Cel

Bardziej szczegółowo

* bez zgody dyrektora/kierownika jednostki na udział w szkoleniu, Formularz zgłoszeniowy nie będzie przyjmowany.

* bez zgody dyrektora/kierownika jednostki na udział w szkoleniu, Formularz zgłoszeniowy nie będzie przyjmowany. Regulamin uczestnictwa w szkoleniach w projekcie systemowym Mazowieckiego Centrum Polityki Społecznej Razem dla Mazowsza Edukacja w działaniu w ramach Poddziałania 7.1.3 PO KL 1 Postanowienia ogólne 1.

Bardziej szczegółowo

Miejsce w dokumencie Dotychczasowy zapis (jest) Powinno być s. 32 IV.1.14. Planowane działania: a) badanie możliwości godzenia ról rodzinnych z rolami

Miejsce w dokumencie Dotychczasowy zapis (jest) Powinno być s. 32 IV.1.14. Planowane działania: a) badanie możliwości godzenia ról rodzinnych z rolami Errata do Planu działania na lata 2007-2008 dla Priorytetu I Zatrudnienie i integracja społeczna (sprostowanie treści dokumentu w związku z pomyłką techniczną polegającą na zamianie opisu działań pomiędzy

Bardziej szczegółowo

Socjodemograficzny portret zbiorowości ludzi bezdomnych województwa pomorskiego grudzień 2007

Socjodemograficzny portret zbiorowości ludzi bezdomnych województwa pomorskiego grudzień 2007 Socjodemograficzny portret zbiorowości ludzi bezdomnych województwa pomorskiego grudzień 27 (Raport z badań) Maciej Dębski WSTĘP Bezdomność jako problem społeczny jest zjawiskiem wysoce zróżnicowanym i

Bardziej szczegółowo

Załącznik do Uchwały nr Rady Miejskiej Leszna z dnia 2012r. MIEJSKI PROGRAM PROFILAKTYKI I ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW ALKOHOLOWYCH NA ROK 2013

Załącznik do Uchwały nr Rady Miejskiej Leszna z dnia 2012r. MIEJSKI PROGRAM PROFILAKTYKI I ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW ALKOHOLOWYCH NA ROK 2013 Załącznik do Uchwały nr Rady Miejskiej Leszna z dnia 2012r. MIEJSKI PROGRAM PROFILAKTYKI I ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW ALKOHOLOWYCH NA ROK 2013 1 Miejski Program Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1 do SIWZ. Część I. SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA. 1. Informacje ogólne

Załącznik nr 1 do SIWZ. Część I. SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA. 1. Informacje ogólne Część I. SZCZEGÓŁOWY OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA 1. Informacje ogólne Załącznik nr 1 do SIWZ Przeprowadzenie badania Analiza sytuacji osób niepełnosprawnych w województwie podlaskim na potrzeby realizacji

Bardziej szczegółowo

Poniżej zamieszczono analizę ankiet ewaluacyjnych, prezentujące opinie słuchaczy odnoszące się do w/w treści.

Poniżej zamieszczono analizę ankiet ewaluacyjnych, prezentujące opinie słuchaczy odnoszące się do w/w treści. Strona1 Raport z analizy ankiet ewaluacyjnych przeprowadzonych na studiach podyplomowych z zakresu Praca z rodziną i w placówkach socjalizacyjnych w Wydziale Zamiejscowym w Lublinie Wprowadzenie Ankiety

Bardziej szczegółowo

H3: Interakcje z otoczeniem wpływają dodatnio na zdolność absorpcyjną. H4: Projekty edukacyjne wpływają dodatnio na zdolność absorpcyjną.

H3: Interakcje z otoczeniem wpływają dodatnio na zdolność absorpcyjną. H4: Projekty edukacyjne wpływają dodatnio na zdolność absorpcyjną. Streszczenie pracy doktorskiej napisanej pod kierunkiem naukowym prof. nadzw. dr. hab. Wojciecha Czakona Zdolność absorpcyjna organizacji uczącej się mgr Regina Lenart Praca doktorska podejmuje problematykę

Bardziej szczegółowo

GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII W GMINIE BODZECHÓW NA ROK 2013

GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII W GMINIE BODZECHÓW NA ROK 2013 Załącznik Nr 1 do Uchwały Nr XXXI/86/2012 Rady Gminy Bodzechów z dnia 13 grudnia 2012 roku GMINNY PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA NARKOMANII W GMINIE BODZECHÓW NA ROK 2013 1. Wstęp Gminny Program Przeciwdziałania

Bardziej szczegółowo

1. Metodologiczne podstawy badań wśród uczniów szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych Miasta Rzeszowa

1. Metodologiczne podstawy badań wśród uczniów szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych Miasta Rzeszowa 9 1. Metodologiczne podstawy badań wśród uczniów szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych Miasta Rzeszowa 1.1. Wprowadzenie do badań, metoda i materiał badawczy Badania zrealizowane zostały w maju i czerwcu

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z BADANIA. Fundacja REA Rozwój, Edukacja, Aktywność

RAPORT Z BADANIA. Fundacja REA Rozwój, Edukacja, Aktywność 1 RAPORT Z BADANIA Badanie potrzeb w zakresie rozwoju kompetencji wychowawczych wśród studentów kierunków nauczycielskich Fundacja REA Rozwój, Edukacja, Aktywność http://fundacja-rea.org/ Fundacja REA

Bardziej szczegółowo

Opracowanie wyników badań ewaluacyjnych Warsztatu Sztuka Negocjacji

Opracowanie wyników badań ewaluacyjnych Warsztatu Sztuka Negocjacji Opracowanie wyników badań ewaluacyjnych Warsztatu Sztuka Negocjacji Termin realizacji: 1...1 Miejsce realizacji: Wydział Nauk Społecznych w Warszawie Badanie ewaluacyjne przeprowadzone zostało w ramach

Bardziej szczegółowo

Zmiany do ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie w odniesieniu do Gdańskiego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie Na lata 2010-2013

Zmiany do ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie w odniesieniu do Gdańskiego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie Na lata 2010-2013 Zmiany do ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie w odniesieniu do Gdańskiego Programu Przeciwdziałania Przemocy w Rodzinie Na lata 2010-2013 MIEJSKI OŚRODEK POMOCY SPOŁECZNEJ W GDAŃSKU Obowiązuje

Bardziej szczegółowo