UNIWERSYTET IM. ADAMA MICKIEWICZA WYDZIAŁ NAUK SPOŁECZNYCH INSTYTUT PSYCHOLOGII w Poznaniu. Aleksandra Bujacz

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "UNIWERSYTET IM. ADAMA MICKIEWICZA WYDZIAŁ NAUK SPOŁECZNYCH INSTYTUT PSYCHOLOGII w Poznaniu. Aleksandra Bujacz"

Transkrypt

1 UNIWERSYTET IM. ADAMA MICKIEWICZA WYDZIAŁ NAUK SPOŁECZNYCH INSTYTUT PSYCHOLOGII w Poznaniu Aleksandra Bujacz Realizacja preferencji poznawczych w procesie twórczego projektowania. Realization of cognitive preferences in creative design process. Praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. dr hab. Elżbiety Hornowskiej Poznań, 2009 rok

2 To regard thinking as a skill rather than a gift is a first step towards doing something to improve that skill. Edward De Bono

3 STRESZCZENIE Badania zależności między stylami poznawczymi a twórczością nie przyniosły do tej pory spójnych rezultatów (Matczak, 1996; Nęcka, 2001). Wydaje się jednak, że korelowanie wskaźników styli z odgórnie przyjętym kryterium twórczości - czy to wytworu, czy wynikami testu - jest ślepym zaułkiem. Preferencje poznawcze mogą się wiązać nie tyle z oryginalnością wytworu lub umiejętnością wytwarzania dywergencyjnego, co z pewnymi elementami samego procesu twórczego. Niniejsza praca dotyczy realizacji tych preferencji w różnych etapach procesu rozwiązywania problemów. Przedstawione badanie, oparte na metodologii analizy treści, pozwoliło na wyróżnienie trzech tendencji w działaniach projektantów, które odzwierciedlają różne fazy pracy nad projektem. Znaczenie tych tendencji zostało wyjaśnione poprzez ich związki z generalnymi charakterystykami poznawczymi procesu odbioru i wartościowania informacji, oraz z motywacją poznawczą. Słowa kluczowe: twórczość, projektowanie, rozwiązywanie problemów, style poznawcze. SUMMARY Connections between cognitive styles and creativity haven t been consistently supported by researches yet (Matczak, 1996; Nęcka, 2001). It seems though that correlating styles indicators with top-down creativity criterion (both: creative product and score in creativity test) is a dead end. Cognitive preferences are more likely to be connected with some elements of the design process itself rather than with the product originality or ability to think divergently. This paper relates to the realization of the cognitive preferences in certain stages of problem solving process. Research presented here, based on the protocol analysis methodology, shows three tendencies in designers' behavior, that seem to be connected with different activities in design process. Meaning of those tendencies is clarified by their connections with general cognitive characteristics of reception and evaluating information, as well as cognitive motivation. Keywords: creativity, design, problem solving, cognitive styles.

4 SPIS TREŚCI WSTĘP...1 ROZDZIAŁ 1. PROCES PROJEKTOWANIA W KONTEKŚCIE POZNAWCZYCH PREFERENCJI TWÓRCÓW WPROWADZENIE NATURA TWÓRCZOŚCI ELEMENTY TWÓRCZOŚCI MYŚLENIE MOTYWACJA POZAPOZNAWCZE CHARAKTERYSTYKI TWÓRCZOŚCI METATEORETYCZNE MODELE TWÓRCZOŚCI POZIOM TWÓRCZOŚCI SKRYSTALIZOWANEJ CHARAKTERYSTYKA PROCESU PROJEKTOWANIA PROBLEMY W DESIGNIE ROZWIĄZYWANIE PROBLEMÓW PROJEKTOWYCH TEORIE DESIGNU KONCEPCJE PSYCHOLOGII POZNAWCZEJ STADIALNE UJĘCIA PSYCHOLOGII TWÓRCZOŚCI PREFERENCJE POZNAWCZE I ICH REALIZACJA STYL, STRATEGIA, TENDENCJA, PREFERENCJA REALIZACJA PREFERENCJI W PROCESACH TWÓRCZYCH KLASYCZNE STYLE POZNAWCZE POTRZEBA DOMKNIĘCIA POZNAWCZEGO TYPY UMYSŁU STYLE I TENDENCJE TWÓRCZE TENDENCJE PROJEKTANTÓW POCZĄTKUJACYCH I EKSPERTÓW ADAPTACJA I INNOWACJA WG KIRTONA PREFERENCJE W MYŚLENIU DYWERGENCYJNYM STEROWANI PRZEZ PROBLEM LUB ROZWIĄZANIE KONCEPCJA CROSSA STYLE ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW PRAKTYCZNYCH WNIOSKI...27 ROZDZIAŁ 2. PROBLEM I METODA BADAŃ WŁASNYCH WPROWADZENIE PROBLEMY BADAWCZE DEFINICJE I STRUKTURA BADANYCH ZMIENNYCH HIPOTEZY BADAWCZE PLAN I ETAPY BADAŃ PLAN BADAŃ ETAPY BADAŃ OPERACJONALIZACJA ZMIENNYCH NARZĘDZIE NR 1 PT.: SKALA TYPÓW UMYSŁU NARZĘDZIE NR 2 PT.: SKRÓCONA SKALA POTRZEBY DOMKNIĘCIA POZNAWCZEGO...36 I

5 NARZĘDZIE NR 3 PT.: ANALIZA PROTOKOŁU PROJEKTOWANIE KONSTRUKCJA KLUCZ KODOWY ANALIZA WYNIKÓW DOBÓR OSÓB BADANYCH PROCEDURA I ORGANIZACJA BADAŃ SCHEMAT STATYSTYCZNEJ ANALIZY DANYCH...44 ROZDZIAŁ 3. ANALIZA WYNIKÓW BADAŃ WŁASNYCH WPROWADZENIE STATYSTYCZNY OPIS UZYSKANYCH WYNIKÓW ZMIENNE WYJAŚNIANE DOMINUJĄCE KRYTERIUM DOBORU PROBLEMU TENDENCJA PRODUKTOWA TENDENCJA PROCESOWA ZMIENNE WYJAŚNIAJĄCE TYP UMYSŁU POTRZEBA DOMKNIĘCIA POZNAWCZEGO STATYSTYCZNA WERYFIKACJA HIPOTEZ UJAWNIANIE SIĘ TENDENCJI W PROCESIE PROJEKTOWANIA WSPÓŁZALEŻNOŚĆ WYSTĘPUJĄCYCH W PROJEKTOWANIU TENDENCJI ZWIĄZEK TENDENCJI Z TYPEM UMYSŁU ZWIĄZEK TENDENCJI Z POTRZEBĄ DOMKNIĘCIA POZNAWCZEGO PODSUMOWANIE WYNIKI ANALIZY SKUPIEŃ SKUPIENIA WG KRYTERIUM PROBLEMU KRYTERIUM SUBIEKTYWNE KRYTERIUM OBIEKTYWNE SKUPIENIA WG TENDENCJI PRODUKTOWEJ SKUPIENIA WG TENDENCJI PROCESOWEJ WNIOSKI Z BADAŃ...64 ZAKOŃCZENIE...65 LITERATURA...70 ZAŁĄCZNIKI...75 ZAŁ. NR 1. NARZĘDZIE NR 1 PT.: SKALA TYPU UMYSŁU 2001 (STU) ZAŁ. NR 2. NARZĘDZIE NR 2 PT.: SKRÓCONA SKALA POTRZEBY DOMKNIĘCIA POZNAWCZEGO (PDP)...78 ZAŁ. NR 3A. NARZĘDZIE NR 3 PT.: ANALIZA PROTOKOŁU PROJEKTOWANIE (AP-P) INSTRUKCJA DLA OSOBY BADANEJ ZAŁ. NR 3B. NARZĘDZIE 3 PT.: ANALIZA PROTOKOŁU PROJEKTOWANIE (AP-P) INSTRUKCJA DLA SĘDZIÓW KOMPETENTNYCH I KLUCZ KODOWY - WERSJA I (BADANIA PILOTAŻOWE) ZAŁ. NR 3C. NARZĘDZIE 3 PT.: ANALIZA PROTOKOŁU PROJEKTOWANIE (AP-P) INSTRUKCJA DLA SĘDZIÓW KOMPETENTNYCH I KLUCZ KODOWY - WERSJA II (BADANIA WŁAŚCIWE) ZAŁ. NR 4. TABELA WYNIKÓW SUROWYCH...92 ZAŁ. NR 5. WYNIKI ANALIZ STATYSTYCZNYCH...93 II

6 SPIS TABEL TABELA 1.1. POZIOMY TWÓRCZOŚCI I ODPOWIADAJĄCE IM CZYNNIKI PSYCHOLOGICZNE...8 TABELA 1.2. PRZEGLĄD KONCEPCJI ROZWIĄZYWANIA PROBLEMÓW PROJEKTOWYCH...12 TABELA 2.1. WSKAŹNIKI SPÓJNOŚCI KODOWANIA SĘDZIÓW KOMPETENTNYCH...42 TABELA 3.1. MACIERZ ROTOWANYCH SKŁADOWYCH DLA CZTERECH CZYNNIKÓW...54 TABELA 3.2. WSPÓŁZALEŻNOŚĆ TENDENCJI PROJEKTOWYCH TABELA 3.3. WSPÓŁZALEŻNOŚĆ TENDENCJI PROJEKTOWYCH Z TYPEM UMYSŁU TABELA 3.4. WSPÓŁZALEŻNOŚĆ TENDENCJI PROJEKTOWYCH Z POTRZEBĄ DOMKNIĘCIA POZNAWCZEGO TABELA 3.5. PODSUMOWANIE WERYFIKACJI HIPOTEZ...59 TABELA 3.6. ISTOTNE ZRÓŻNICOWANIE ZMIENNYCH WYJAŚNIAJĄCYCH W GRUPACH SKUPIEŃ WG KRYTERIUM SUBIEKTYWNEGO TABELA 3.7. ISTOTNE ZRÓŻNICOWANIE ZMIENNYCH WYJAŚNIAJĄCYCH W GRUPACH SKUPIEŃ WG TENDENCJI PROCESOWEJ SPIS RYSUNKÓW RYSUNEK 2.1. PROPONOWANY SCHEMAT ZALEŻNOŚCI MIĘDZY ZMIENNYMI...32 RYSUNEK 2.2. SCHEMAT PRZEBIEGU BADANIA...35 RYSUNEK 2.3. PRZEBIEG PROCESU ANALIZY RZETELNOŚCI KLUCZA KODOWEGO AP-P RYSUNEK 3.1. HISTOGRAM ZMIENNEJ PREFERENCJA KRYTERIUM SUBIEKTYWNEGO DOBORU PROBLEMU RYSUNEK 3.2. HISTOGRAM ZMIENNEJ PREFERENCJA KRYTERIUM OBIEKTYWNEGO DOBORU PROBLEMU...48 RYSUNEK 3.3. HISTOGRAM ZMIENNEJ TENDENCJA PRODUKTOWA...48 RYSUNEK 3.4. HISTOGRAM ZMIENNEJ TENDENCJA PROCESOWA...49 RYSUNEK 3.5. HISTOGRAM ZMIENNEJ SUBIEKTYWNEGO WARTOŚCIOWANIA INFORMACJI...50 RYSUNEK 3.6. HISTOGRAM ZMIENNEJ OBIEKTYWNEGO WARTOŚCIOWANIA INFORMACJI...51 RYSUNEK 3.7. HISTOGRAM ZMIENNEJ PERCEPCJI GLOBALNEJ RYSUNEK 3.8. HISTOGRAM ZMIENNEJ PERCEPCJI FRAGMENTARYCZNEJ (KONKRETNOŚCI) RYSUNEK 3.9. HISTOGRAM ZMIENNEJ POTRZEBY DOMKNIĘCIA POZNAWCZEGO...53 RYSUNEK ZRÓŻNICOWANIE ZMIENNYCH WYJAŚNIAJĄCYCH W GRUPACH SKUPIEŃ WG PREFERENCJI KRYTERIUM SUBIEKTYWNEGO RYSUNEK ZRÓŻNICOWANIE ZMIENNYCH WYJAŚNIAJĄCYCH W GRUPACH SKUPIEŃ WG PREFERENCJI KRYTERIUM OBIEKTYWNEGO RYSUNEK ZRÓŻNICOWANIE ZMIENNYCH WYJAŚNIAJĄCYCH W GRUPACH SKUPIEŃ WG TENDENCJI PRODUKTOWEJ RYSUNEK ZRÓŻNICOWANIE ZMIENNYCH WYJAŚNIAJĄCYCH W GRUPACH SKUPIEŃ WG TENDENCJI PROCESOWEJ III

7 WSTĘP Problematyka tej pracy wywodzi się z rozważań nad diagnozą zdolności twórczej, jaką jest kreatywne rozwiązywanie problemów projektowych. Dotychczasowe badania nad tym zagadnieniem pokazują, że stosowane testy twórczości często słabo korelują ze sobą, a ich rzetelność i trafność pozostawia wiele do życzenia (por. Tokarz, 2005, Runco i in., 2006). Jednocześnie testy te badają bardziej potencjał twórczy, niż umiejętność twórczego rozwiązywania realnych problemów. Ponadto testy nie dają możliwości sprawdzenia jak przebiega proces twórczy, są jedynie w stanie określić jego rezultat, bądź postawę danej osoby wobec zachowań twórczych. W nurcie demitologizacji twórczości istotne wydaje się dokładne przyjrzenie się specyfice pracy aktywnych twórców, posiadających już pewien dorobek. Analiza ich sposobu działania daje możliwość doprecyzowania rodzaju umiejętności, jaką dysponują. Znajomość tego procesu to szansa na rozwijanie go i kształtowanie zdolności twórczego rozwiązywania problemów. Badacze procesu projektowania zdają sobie sprawę, że nie istnieje idealny i jedyny słuszny model tego procesu. Dzieje się tak bowiem problemy przed jakimi stają projektanci, są niedookreślone i rozmyte, nie można więc wyznaczyć dla nich algorytmu skutecznego działania. W każdej takiej sytuacji istnieje wiele efektywnych sposobów postępowania. Taka charakterystyka procesu designu implikuje wiele pytań. Jakie istnieją możliwe sposoby działania? Czy można je poklasyfikować w ogólniejsze trendy? Od czego zależy wybór konkretnego zachowania? Ta praca jest próbą zweryfikowania hipotez mówiących o związku szerszych uwarunkowaniach poznawczych - a takimi są style poznawcze z procesem twórczym w całej jego rozciągłości. Przyjmuje się więc podejście typu nic szczególnego, które zakłada, że twórczość jest takim samym procesem poznawczym jak pamięć czy myślenie (por. Nęcka, 2001). Zależy więc ona od tych samych determinant i w podobnym stopniu jest analizowana, ukierunkowywana, rozwijana oraz kształtowana przez indywidualne preferencje. 1

8 ROZDZIAŁ 1. PROCES PROJEKTOWANIA W KONTEKŚCIE POZNAWCZYCH PREFERENCJI TWÓRCÓW 1.1. WPROWADZENIE Nęcka (1994) zapoczątkował myślenie w kategoriach twórczego rozwiązywania problemów, co implikuje fakt istnienia także nietwórczego procesu poszukiwania rozwiązań. Z jego rozważań można wysnuć wniosek, że twórcze rozwiązywanie problemów wiąże się przede wszystkim z nietypową organizacją tego procesu (dzięki oryginalnej redefinicji sytuacji problemowej) oraz nowością i wartością wytworu. W tym opracowaniu nacisk zostanie położony na chęć zrozumienia przebiegu procesu projektowania, który jest odpowiedzią na otwarty problem. Stawia się więc założenie, że każda odpowiedź na problem dywergencyjny, typu wynaleźć czy ulepszyć (por. Kozielecki, 1968), jest rozwiązaniem twórczym, choć jakość tego rozwiązania podlegać by mogła ocenie. Specyfiką badania stylów i preferencji jest bowiem kładzenie nacisku na proces, w przeciwieństwie do badań nad zdolnością, które koncentrują się na efektywności, a więc wytworze (Matczak, 1982). Rozdział ten jest więc próbą przedstawienia fragmentów dotychczasowej wiedzy na temat procesu twórczego, ze szczególnym akcentem na charakterystykę projektowania NATURA TWÓRCZOŚCI Podjęcie badań w zakresie twórczości wymaga dokładnego określenia ich miejsca w złożonej macierzy różnych podejść do tego pojęcia. Natura twórczości jest bowiem tak szeroka, że pytanie o jej charakterystykę staje się bardzo dobrym przykładem źle określonego problemu. Pojęcie twórczości zostanie tu więc przybliżone z punktu widzenia poszczególnych jej korelatów oraz całościowych metateorii kreatywności ELEMENTY TWÓRCZOŚCI Próba odpowiedzi na pytanie czym jest twórczość? może być niesłychanie frustrująca. Za każdym bowiem razem, gdy uda się znaleźć odpowiednio wąskie rozwiązanie, pojawia się wciąż to samo zastrzeżenie tak, ale nie tylko. Twórczość jest doświadczeniem wglądu, tak ale nie tylko. Twórczość jest rozwiązaniem problemu, tak ale nie tylko. Twórczość jest nową i wartościowa ideą, tak ale nie tylko. 2

9 Twórczość to bardzo wiele różnych elementów, które wyjątkowo trudno jest objąć jednym sformułowaniem. Za Strzałeckim (1989) można stwierdzić twórczość okazała się zjawiskiem przerastającym nasze o nim wyobrażenia, zaś za Nęcką (1987) uznajemy, że decydujące są nie poszczególne cechy, lecz cały ich syndrom. Dzieląc twórczość na części składowe wyróżnić można podstawowe zakresy, za którymi idą tradycyjne obszary badań w psychologii twórczości: proces twórczy, osoba twórcy i twórcze rozwiązanie. Tematy te nie są rozłączne, a w ich ramach mieści się wiele zagadnień. Z punktu widzenia badań przedstawionych w tej pracy najbardziej istotnymi wydają się dwa pojęcia związane z twórczością myślenie i motywacja poznawcza. Tak samo ważne są pozapoznawcze korelaty twórczości, emocjonalne i osobowościowe. Zdolności poznawcze, twórczy talent, są bowiem uznawane za warunek konieczny, jednak niewystarczający twórczości. Bierze się pod uwagę zaangażowanie całej osobowości, traktowanej jako funkcjonalna jedność procesów intelektualnych i emocjonowano-motywacyjnych (Strzałecki, 1969). Wszystkie te konstrukty wiążą się ściśle z zachowaniami twórczymi MYŚLENIE W skrótowej definicji Nęcki (1997) myślenie jest łańcuchem zachowań (reakcji) symbolicznych, którego funkcja sprowadza się do symulowania wydarzeń rzeczywistych, zwłaszcza działań własnych podmiotu, w wykorzystaniem poznawczej reprezentacji rzeczywistości. Procesy myślenia są tradycyjnie dzielone na ukierunkowane (realistyczne) i autystyczne, pozbawione konkretnego celu (Berlyne, 1969). Twórcze myślenie może być formą myślenia autystycznego np. u dzieci, jednak w większości przypadków nastawiona jest ona na osiągnięcie pewnego celu. W tej zaś kategorii procesów myślenia należałoby uznać twórcze myślenie za myślenie produktywne wg klasyfikacji Otto Selza (za: Nęcka i in., 2006). Jego efektem jest bowiem wytworzenie nowych treści intelektualnych. Nęcka (1997) uważa jednak, że myślenie twórcze jest specyficznym typem myślenia produktywnego z dwóch powodów. Po pierwsze angażuje ono także inne rodzaje rozumowania m.in. myślenie krytyczne; po drugie zaś dopiero społeczna ocena może nadać mu cechę twórczości, co koresponduje z popularną definicją Steina (1953, za: Nęcka, 1994). To prowadzi do konkluzji, że myślenie twórcze jest niejednolite pod względem jakościowym angażuje zarówno procesy służące produkowaniu idei czy rozwiązań, jak również procesy pełniące role wyższych reguł 3

10 heurystycznych. Właśnie myślenie krytyczne, czyli umiejętność oceny produkowanych idei, ale i dokonującego się procesu, stanowić by mogło wyróżnik myślenia twórczego. Okazuje się więc, że w skład kreatywnego myślenia wchodzą co najmniej dwa procesy produktywne, nastawione na poszukiwanie rozwiązań operacje niższego rzędu oraz czynniki metapoznawcze. Badaniem podstawowych operacji, które prowadzą od stanu wyjściowego do pożądanego twórczego rezultatu zajmował się Nęcka (1992, 1995). Wyróżnił on sześć podstawowych operacji: abstrahowanie, dokonywanie skojarzeń, rozumowanie dedukcyjne, rozumowanie indukcyjne, metaforyzowanie oraz transformowanie. Sprawność w zakresie wszystkich tych aktywności umysłowych nazywa poszczególnymi zdolnościami w myśleniu twórczym, które można kształtować i rozwijać (Nęcka i in., 2008). Jednak, że nie tylko umiejętność sprawnego działania na poziomie technik, takich jak wspomniane operacje, ma wpływ na osiągnięcie twórczego rezultatu. Coraz częściej dostrzega się pozytywny wpływ procesów metapoznawczych na twórczość. Metapoznanie to wiedza o własnych procesach i strukturach poznawczych (Nęcka, 2001). Należą do niego procesy planowania, nadzoru i kontroli wykonania operacji umysłowych niższego rzędu (por. Flavell, 1979). Dotychczas prowadzone badania pokazują, że wiedza osoby badanej o tym, w jaki sposób ma sobie radzić z problemami, podnosi skuteczność podejmowanych przez nią wysiłków (Harrington, 1975, Jaušovec, 1994, za: Nęcka, 2001). Bieżące monitorowanie procesu i jego korekta staje się więc istotną umiejętnością w procesie tworzenia. Za Sternbergiem (2001) można przyjąć, że ludzie efektywnie rozwiązujący problemy nie zatrzymują się, by zobaczyć gdzie doszli, dopiero na końcu drogi ( ), zamiast tego sprawdzają swoje kroki wzdłuż całej drogi, by mieć pewność, że przybliżają się do celu MOTYWACJA Motywacja pełni funkcję zarówno uruchamiającą dane zachowanie, jak i je podtrzymującą (np. Reykowski, 1992), zaś motywacja poznawcza to procesy ukierunkowujące, organizujące i pobudzające aktywność poznawczą (Tokarz, 1985). W twórczości najczęściej podkreślana jest rola wewnętrznej motywacji poznawczej, wywołanej ciekawością poznawczą. Badana jest także rola specyficznego rodzaju motywacji do bycia innowacyjnym (innovation motivation), która wiąże się ze zgeneralizowaną potrzebą bycia innym, oryginalnym (Joy, 2004). W swoich 4

11 rozważaniach nad zagadnieniem motywacji w procesie twórczym Tokarz (1985) wyróżniła trzy ich rodzaje: Instrumentalna motywacja poznawcza pobudza działania mające na celu zdobycie informacji potrzebnych do zaspokojenia potrzeby. Zadaniowa motywacja poznawcza pobudzająca aktywność w celu zdobycia informacji niezbędnych do wykonania zadania. Autonomiczna motywacja poznawcza ma na celu zaspokojenie ciekawości, wzbogacenie doświadczenia i rozwój. W badaniach nad wymienionymi motywami autorka wykazała, że autonomiczna motywacja poznawcza najbardziej sprzyja wytwarzaniu twórczych pomysłów. Jest to zgodne z twierdzeniem o samoistnej motywacji jako najsilniejszym motywie twórczego działania. Taką koncepcję przedstawił np. Csikszentmihalai (2005) w pojęciu przepływu, czyli stanu natchnienia pozwalającego na długotrwałe wykonywanie jakiejś czynności bez objawów zmęczenia. Dzieje się tak, gdy podczas wykonywania zadania zachowana zostanie równowaga między kompetencjami a wymaganiami oraz możliwość uzyskania natychmiastowej informacji zwrotnej. W twórczości jednak nie zawsze taka możliwość jest, stąd też postuluje się polimotywacyjność tego procesu, podobnie jak innych skomplikowanych czynności. Taką tezę przedstawia Amabile (1996, za: Nęcka, 2001) w koncepcji synergii motywacyjnej. Twierdzi ona, że aktywność twórczą często uruchamia motywacja zewnętrzna w postaci np. nagrody, jednak wraz ze wzrostem zaangażowania w zadanie pojawia się motywacja samoistna. Zgodnie z tym pomysłem aktywność twórcza może być pobudzana przez różne motywy w zależności od etapu procesu bądź indywidualnych cech twórcy POZAPOZNAWCZE CHARAKTERYSTYKI TWÓRCZOŚCI W badaniach wykorzystujących opis myśli i uczuć towarzyszących działaniom twórców otrzymano odpowiedzi odnoszące się do aspektu zaangażowania i radości (uczucie olśnienia, pogrążenia, satysfakcja) oraz frustracji (złość, zniechęcenie, rozgoryczenie) (Shaw, 1989, 1994, za: Nęcka, 2001). Jednakże Kocowski (1991, za: Nęcka, 2001) do emocji filokreatywnych, czyli takich które sprzyjają wytwarzaniu nowych pomysłów, zalicza jedynie uczucia pozytywne (np. zaciekawienie, radość, sympatia interpersonalna). W kontekście wpływu emocji pozytywnych i negatywnych 5

12 na działanie twórcze Heinzena (1994, za: Nęcka 2001) wyróżnił dwa typy twórczości proaktywną związaną z emocjami pozytywnymi, oraz reaktywną, mającą charakter unikowy i łączącą się raczej z uczuciami o ujemnym znaku. Zdaniem Nęcki (2001) nie można także wykluczyć, że czynnikiem sprzyjającym twórczości jest po prostu pobudzenie emocjonalne. Znaczenie emocji jest wykorzystywane do sterowania procesem twórczym. Nęcka (1987) wyróżnił na przykład strategię twórczego myślenia, zwaną strategią ukierunkowującej emocji, polegającą na specyficznym, ciepłym uczuciu, że ma się rację. Nie można również zapomnieć o emocjonalnych kosztach twórczości, które zazwyczaj wiążą się z faktem nieadekwatnych osiągnięć w stosunku do zdolności człowieka. W związku z tym za twórczość wiąże się z uczuciem lęku, zmianami nastroju oraz koniecznością ponoszenia ryzyka (Nęcka, 2001). Sprostanie tej burzy emocjonalnej, jaką niesie ze sobą praca twórcza, wymaga specyficznego rodzaju cech osobowości. Osoba twórcza charakteryzuje się więc (na podstawie Nęcka, 2001): Otwartością. Oznacza to łatwość w asymilowaniu się, silną potrzebę nowości oraz wysoką tolerancję na treści dwuznaczne. Cecha ta wydaje się więc spójna z motywacją poznawczą do otwierania (w przeciwieństwie do domykanie) przestrzeni problemów i rozwiązań w twórczości. Przeciwieństwem otwartości jest dogmatyzm, oznaczający skłonność do szybkiego udzielania jedynej słusznej odpowiedzi. Niezależnością. Wymiar ten związany jest z psychotycznością w trójczynnikowym modelu PEN Eysencka (Strelau, 1998, za: Nęcka, 2001). Odnosi również do klasycznego stylu poznawczego niezależności od pola. Jest to jedyny z wymiarów styli poznawczych, który wykazał systematyczne związki z kompetencją twórczą (Matczak, 1982). Wytrwałością. Ten wymiar definiowany jest różnie od siły ego (Strzałecki, 1989) do perseweracji (Sternberg i Lubart, 1995, za: Nęcka, 2001). Odnosi się on nie tylko do bardzo silnej motywacji samoistnej, ale również do ambicji, asertywności i podwyższonej samooceny, bez których niemożliwe byłoby wytrwanie w wytężonej pracy i odraczaniu gratyfikacji (Nęcka, 2001). 6

13 Ze względu na trudność ujęcia wszystkich zmiennych emocjonalnych i osobowościowych w jednym badaniu, tematyka przedstawiona w tej pracy skoncentruje się jedynie na poznawczych aspektach zdolności twórczej METATEORETYCZNE MODELE TWÓRCZOŚCI Psychologia twórczości czerpie z wielu źródeł, co czyni ją bardzo rozległą i zróżnicowaną. Sprawiło to, że teorie czy koncepcje twórczości dzielono i wkładano w różne ramy w odniesieniu do rozmaitych kryteriów. Wspomnieć warto o kilku takich próbach integracji podejść do twórczości. Strzałecki (2003) omawia koncepcje twórczości wg paradygmatów psychologicznych, w jakich powstawały. Wyróżnia więc podejścia behawiorystyczne, dynamiczne czy psychoanalityczne, wywodzące się z psychologii postaci oraz oparte na teorii przetwarzania informacji. Jest to klasyczny i częsty sposób podziału, który będąc czytelnym, nie może jednak pełnić funkcji integrującej. Nosal (1995) stworzył oryginalny system podziału koncepcji oparty na dwóch wymiarach: dyspozycyjności i procesowości (bądź statyczności dynamiczności) oraz monizmu i pluralizmu. Pierwszy z tych metateoretycznych wymiarów odnosi się do tego, na ile dana teoria odwołuje się do względnie trwałych dyspozycji, pewnego programu twórczości, lub do tymczasowego, dynamicznego przetwarzania informacji. Drugi zaś opiera się na jedno- lub wielowymiarowości twórczych teorii. Podejście jednego czynnika (general factor), nawiązujące do czynnika g w inteligencji, znajduje się więc w ćwiartce teorii dyspozycyjnych i jednowymiarowych. Ten hipotetyczny konstrukt CQ (creativity quotient przez analogię do IQ), chociaż nie występuje explicite w publikacjach psychologicznych, to często z nich wynika (Chruszczewski, 2005). Z kolei podejście psychologii postaci oraz model behawiorystyczny zalicza Nosal do teorii jednowymiarowych i procesualnych. Koncepcje pluralistyczne i dyspozycyjne to na przykład klasyczne płynność, giętkość i oryginalność Guilforda (1967, za: Nosal, 1995). Najbliżej współczesnych teorii twórczości są koncepcje wielowymiarowe i procesualne. Tu mają swoje miejsce rozważania nad interakcjami różnych procesów kognitywnych w twórczości czy modele komponentów twórczych. Nosal nazywa to miejsce dżunglą, gdzie odnaleźć można zarówno skomplikowane modele procesów wglądu, jak i teorie maksymalnie upraszczające twórczość do procesu mechanicznego (por. Nosal, 1995). Odnalezienie się w tej dżungli wymaga odniesienia do kolejnych kryteriów. 7

14 Sternberg (2005) przedstawia i udowadnia tezę, że nie istnieje jedna twórczość, ale jest ich wiele. Różne obszary badań, wrzucone do jednego worka twórczości, odnoszą się więc do różnych zjawisk. Twórczość podzielić można ze względu na procesy, domeny i style. W badaniu procesów twórczych przyjmowane podejścia zależą od tego, czy np. badany jest mechanizm wglądu czy systematycznego przetwarzania problemów. W kontekście domeny mamy do czynienia z wieloma twórczościami w zależności od modalności (twórczość wizualna, literacka itd.) czy dziedziny wiedzy (twórcza architektura, twórcza matematyka itd.), które to różnią się od siebie tak jak np. różnią się inteligencja płynna od emocjonalnej. Z kolei style wyznaczają realizację zadań twórczych w odmienny sposób ze względu na różnice indywidualne. Ten stosunkowo nowy obszar badań jest najbardziej interesujący z punktu widzenia tej pracy. Integracyjną koncepcją, która wydaje się mieć największą praktyczną moc wyjaśniającą, jest propozycja Nęcki (2001, 2005). Wyróżnia on cztery typy twórczości ze względu na dwa kryteria złożoność procesów psychicznych ważnych na danym poziomie oraz ważność społecznej oceny wytworu. Podział ten ma znaczenie zarówno epistemologiczne, można dzięki niemu spojrzeć na badane zjawisko z różnych perspektyw, ale ma też znaczenie ontologiczne, gdyż pozwala wyróżnić jakościowo odmienne rodzaje i sposoby istnienia twórczości. Zrozumienie różnicy w zakresie odmiennych rodzajów kreatywności czy kreatywnego myślenia mają kluczowe znaczenie w wyjaśnianiu charakterystycznych dla nich zjawisk. Podział ze względu na odpowiadające każdemu poziomowi czynniki psychologiczne przedstawiono w tabeli. Tabela 1.1. Poziomy twórczości i odpowiadające im czynniki psychologiczne. Istota i sens Procesy poznawcze Twórczość płynna Wytwarzanie pomysłów Myślenie dywergencyjne i czynniki, które je wspomagają Twórczość skrystalizowana Rozwiązywanie problemu lub osiąganie celu Budowa i przebudowa reprezentacji problemu Dostrzeganie problemu Myślenie krytyczne Twórczość dojrzała Rozwiązywanie ważnych problemów i osiągane ważnych celów Wykorzystanie wiedzy w zakresie danej dziedziny Twórczość wybitna Zmiana fundamentalna 8

15 Pożądane cechy indywidualne Twórczość płynna Płynność Giętkość Oryginalność Otwartość Twórczość skrystalizowana Niezależność Twórczość dojrzała Niezależność Wytrwałość Emocje Ciekawość Emocje sterujące Zmiany nastroju, depresja Motywacja Samoistna (zabawa) Zadaniowa Samoistna, osiągnięć i hubrystyczna Ocena społeczna Szansa wystąpienia Źródło: Nęcka, 2001, s. 219 Twórczość wybitna Nieistotna Dość istotna Bardzo istotna Decydująca Bardzo duża Duża Mała Znikoma POZIOM TWÓRCZOŚCI SKRYSTALIZOWANEJ Niniejsza praca dotyczy problemów projektowania, w związku z tym odnosi się do twórczości na poziomie czynności celowej. Warto więc poświęcić trochę więcej uwagi procesom, które są charakterystyczne dla tego poziomu. Przedstawiony powyżej podział twórczości za istotę i sens twórczości skrystalizowanej uznaje rozwiązywanie problemów. Podobne stanowisko zajmuje Maruszewski (1995), który rozwiązywanie problemów traktuje jako immanentną cześć procesu tworzenia. Inne procesy, takie jak motywacja czy stan psychofizyczny, stanowią grupę determinantów twórczości, ale nie są twórczością. Odnoszenie twórczości do procesu rozwiązywania problemów jest jednak krytykowane w oparciu o znany zarzut twórczość jest procesem rozwiązywania problemów, tak ale nie tylko. Polemikę tę przedstawia Strzałecki (2003) w odniesieniu do twórczości w nauce. Otóż sytuacja rozwiązywania problemu istnieje, gdy mamy do czynienia z dostrzeganiem rozbieżności między stanem wyjściowym a pożądanym. W ujęciu Nęcki (1995) istotą aktywności rozwiązywania problemu jest zbudowanie ścieżki między tym punktem A a punktem B. Twórczość zaś często opiera się na przekształceniu stanu początkowego, redefinicji problemu, która staje się procesem nadrzędnym wobec standardowego wyznaczania ścieżki. Strzałecki (2003) oddala te argumenty powołując się na koncepcję Dunckera (1945, za: Strzałecki, 2003) mówiącą o tym, że proces wglądu, który może być rozumiany jako przeformułowanie celu, jak najbardziej stanowi element eliminowania początkowej rozbieżności. Idąc tym tropem możemy wyabstrahować, że element redefinicji problemu czy zmiany celu jest tym właśnie elementem, który wyróżnia twórcze rozwiązywanie problemów od nietwórczego. Decydującą w twórczości jest więc reprezentacja tego problemu, 9

16 która obejmuje zarówno cele do osiągnięcia, jak i nałożone ograniczenia oraz strategie i procedury szukania rozwiązania (Holyoak, 1984, za: Nęcka, 2001). W zakresie reprezentacji sytuacji problemowej ważne jest zbudowanie właściwej jej struktury (Duncker, 1945 za: Nęcka, 2001) czy też restrukturyzacji umożliwiającej przełamanie impasu w rozwiązywaniu problemu (Ohlsson, 1984, za: Nęcka, 2001), ale także dostrzeżenie i formułowanie nowych problemów (Getzels i Csikszentmihalyi, 1976, za: Nęcka, 2001) CHARAKTERYSTYKA PROCESU PROJEKTOWANIA Projektowanie można zdefiniować jako produkowanie obrazów projektowych (design representation) (Galle, 1999). Jest to więc pewien rodzaj myślenia, polega bowiem na tworzeniu reprezentacji umysłowych. Jednocześnie jednym z najważniejszych kryteriów dobrego wykonania w procesie projektowania jest poziom twórczości powstałego produktu (Christiaans, 2002). Tutaj zaczynają się związki poznawczej psychologii twórczości z projektowaniem i designem. Jest to połączenie działające na zasadzie, którą przedstawia Love (2000) - projektanci myślą a psychologia poznawcza zajmuje się myśleniem, więc projektowanie leży w dziedzinie badań psychologii poznawczej. Oczywiście związek ten może działać tak jak stwierdzenie, że kot ma cztery nogi i pies ma cztery nogi, a więc kot jest psem. Wpisywanie rozważań nad procesem projektowania w szerszą dziedzinę badań nad myśleniem wydaje się jednak mieć sens z punktu widzenia spójności nauki. Tworzenie teorii designu, których celem jest jedynie wyjaśnianie danego procesu projektowania, posiada bowiem wiele cech sytuacji budowania hipotez ad hoc (por. Brzeziński, 2004). Metateoretyczne podejścia do koncepcji projektowania ujawniają multidyscyplinarność tej dziedziny, w ramach których mieszczą się procesy rzeczywiście będące domeną psychologii poznawczej. Należy do nich analiza struktury procesu projektowania, która próbuje odpowiadać na pytania o operacje leżące u podstaw dochodzenia do twórczego rozwiązania (Love, 2000). Dwa elementy struktury projektowania problem i proces jego rozwiązywania zostaną tu bliżej omówione PROBLEMY W DESIGNIE Charakterystyka problemów projektowych wymaga zastanowienia się nad tym, czego te problemy dotyczą oraz jak są sformułowane. Charakterystyczne dla designu są oczywiście problemy, które wymagają stworzenia nowego rozwiązania 10

17 praktycznego. Warto o tym wspomnieć ze względu na to, że treść problemu wyróżnia domenę funkcjonowania twórcy, który na ten problem odpowiada. Baer (1998) przedstawia dość jednoznaczne wyniki badań, które potwierdzają tezę o specyfice domeny twórczej. Artysta malarz nie będzie więc prawdopodobnie dobrym designerem i odwrotnie. W badaniach wykazano ponadto, że definicje kreatywności i osoby twórczej podawane przez artystów wolnych (rzeźbiarze, malarze) są istotnie różne od tych, które przedstawiali architekci czy designerzy, a więc przedstawiciele bardziej ograniczonych rzeczywistością profesji (Glück, Ernst i Unger, 2002). O ile więc to, czego dotyczy problem jest zależne od domeny designu, to jednoznaczne odpowiedzenie na pytanie jak jest sformułowany typowy problem projektowy jest już trudniejsze. Przede wszystkim należy odróżnić problem od zadania, tak jak na przykład przedstawia to Nęcka (1994). Problem pojawia się bowiem wtedy, gdy brak jest dostępnych i znanych środków pozwalających osiągnąć cel, w innym przypadku mamy do czynienia z zadaniem. Z tego powodu to, co dla niektórych jest problemem, dla innych może być jedynie zadaniem. Ponadto w designie, tak jak zapewne w twórczości w ogóle, pojawiają się przede wszystkim problemy nazywane otwartymi. Kozielecki (1968) określa problemy otwarte jako takie, w których istnieje niepewność nie tylko co do tego, jakie jest prawidłowe rozwiązanie, ale również jak szeroka jest przestrzeń dostępnych rozwiązań. W większości opracowań dotyczących designu problemy są przedstawiane jako posiadające nieskończoną ilość możliwych rozwiązań. Nazywane są problemami źle zdefiniowanymi (ill-defined) albo bardziej emocjonalnie złośliwymi czy niecnymi (wicked problems) (np. Coyne, 2005, Goldschmidt, 1997). Ogromna przestrzeń możliwych rozwiązań podlega jednak krytyce w konfrontacji z rzeczywistością. Dorst (1996) twierdzi, że w prawdziwym życiu możliwości rozwiązań są dość ograniczone ze względu na niemożliwość realizacji bądź niepraktyczność większości z nich. Ilość rozwiązań ogranicza, jak się okazuje, także samo sformułowanie problemu jeśli bowiem projektant otrzyma chociażby w zarysie informacje czego się od niego oczekuje, w tym kierunku problem zostaje zawężony (Ward, Patterson i Sifonis, 2004). Działają tu więc zasady prymowania, znane z psychologii poznawczej (np. Nęcka, 2006). Zawężanie problemu może się też odbywać, jak sugeruje Maruszewski (2001), w zależności od preferencji poznawczych projektanta. Wiele czynników decyduje więc o tym, jak źle zdefiniowane problemy zostaną dookreślone. Faktem jednak jest, że muszą one w 11

18 pewnym momencie procesu projektowania zostać domknięte, by możliwe było znalezienie dla nich rozwiązania ROZWIĄZYWANIE PROBLEMÓW PROJEKTOWYCH Obszarem nauki, zajmującym się stricte procesem rozwiązywania wyżej wymienionych problemów, są teorie designu. Odwołują się one, w sposób bardzo praktyczny, do procesu rozwiązywania problemów inżynieryjnych czy architektonicznych. Ten rodzaj teorii bazuje na obserwowalnych strategiach i działaniach przynoszących oczekiwany rezultat. Jednak na pytanie jak rozwiązywać problemy projektowe odpowiedzi dostarczają koncepcje pochodzące także z przynajmniej dwóch obszarów nauki. Rozwiązywaniem problemów zajmuje się psychologia poznawcza nie ograniczając się jedynie do klasy problemów otwartych, a szukając generalnych zasad myślenia ludzi w procesie poszukiwania rozwiązań. Psychologia twórczości z kolei koncentruje się tylko na specyficznych rodzajach sytuacji - tych, które zakończone są twórczym rezultatem. W jej domenie znajdują się więc także rozwiązania czysto artystyczne, które nie stanowią odpowiedzi na problemy projektowe. W tym podrozdziale przybliżone zostaną konkretne koncepcje dotyczące pracy projektanta, które zostaną porównane z psychologicznymi teoriami rozwiązywania problemów. Tabela 1.2. Przegląd koncepcji rozwiązywania problemów projektowych. Psychologia poznawcza Psychologia twórczości DOSTRZEŻENIE PROBLEMU SFORMUŁOWANIE PROBLEMU WYTWARZANIE POMYSŁÓW OCENA POMYSŁÓW Nęcka (1994) Przestrzeń problemu Przestrzeń rozwiązań Kozielecki (1968) Sternberg (2001) Nęcka (1995, 2001) Finke, Ward i Smith (1992 za: Nęcka, 2001) Wallas (1926 za: Nęcka 2001) Howard, Culley i Dekoninck (2008) Zidentyfikowanie problemu Informacje Cel Definicja i reprezentacja problemu Generowanie Przygotowanie (preparacja) Faza analizy Generator pomysłów Tworzenie strategii Organizowanie informacji Alokacja zasobów Struktury próbne Eksplorowanie Inkubacja Olśnienie (iluminacja) Faza generowania Ewaluator pomysłów Monitorowanie i ocena Myślenie krytyczne Ograniczenia nakładane na produkt końcowy Weryfikacja Ewaluacja Komunikacja Implementacja 12

19 Teorie designu DOSTRZEŻENIE PROBLEMU SFORMUŁOWANIE PROBLEMU WYTWARZANIE POMYSŁÓW OCENA POMYSŁÓW Dorst i Cross (2001); Cross Problem (overall problem) Rozwiązanie (overall solution) (1997) Częściowe problemy (sub-problems) Częściowe rozwiązania (sub-solutions) Eisentraut i Günter (1997) Kruger i Cross (2006) Kokotovich (2008) Von der Weth i Frankenberger (1995) Lawson (2006) Howard, Culley i Dekoninck (2008) Źródło: opracowanie własne. Wyjaśnianie problemu (clarify) Poszukiwanie i ocena informacji Identyfikacja ograniczeń i wymagań Zdefiniowanie problemów i możliwości Analizowanie problemu (tylko u doświadczonych projektantów) Określanie problemu (specification) Identyfikowanie i rozumienie problemu (formulating) Dostrzeżenie potrzeby Analiza zadania Projektowanie koncepcyjne Projektowanie właściwe Generowanie rozwiązań Koncepcja rozwiązania Koncepcja Wstępne rozwiązanie Ostateczne rozwiązanie Generowanie idei (moving) Budowanie reprezentacji (representing) Projektowanie koncepcyjne Projektowanie właściwe Projektowanie szczegółowe Ewaluacja rozwiązań Sprawdzanie poprawności (validation) Ewaluacja Refleksja (reflecting) Implementacja TEORIE DESIGNU Koncepcje rozwiązywania problemów projektowych pochodzą często bezpośrednio z programów badawczych. Von der Weth i Frankenberger (1995) badali pracę inżynierów przy pomocy symulacji komputerowej. Na podstawie obserwacji ich pracy wyróżnili elementy klaryfikacji problemu, budowania koncepcji, wstępnego oraz ostatecznego rozwiązania, w ramach których badali strategie heurystyczne. Podobnie Eisentraut i Günter (1997), w drodze obserwacji designerów projektujących specjalny stół, wyróżnili elementy przygotowawcze oraz projektowanie koncepcyjne i właściwe. Badali oni style pracy projektantów poprzez zwrócenie uwagi m.in. na czas i kolejność działań w każdej z poszczególnych faz. Kokotovich (2008) tworząc schemat przebiegu pracy designerów, uwypuklił różnice między początkującymi a doświadczonymi projektantami (bazując na pracy Mathias, 1993, 13

20 za: Kokotovich, 2008). Różnice te okazały się mieć związek zwłaszcza z obecnością i rozbudowaniem fazy analizy problemu. W kolejnych badaniach obserwacyjnych, w których badani projektanci tworzyli projekt kosza na śmieci w przedziale kolejowym, Dorst i Cross (2001) odwołali się do modelu przedstawionego przez Crossa (1997). Jest to koncepcja bardzo podobna do ujęć psychologii poznawczej, zakłada bowiem istnienie przestrzeni problemu oraz rozwiązania, które łączą się ze sobą poprzez częściowe problemy i pomysły rozwiązań. Zintegrowaną koncepcję procesu twórczego, wpisującą się w nurt teorii designu, przedstawił w swojej klasycznej już książce Lawson (2006). Wyróżnia on pięć grup zadań czy faz pracy projektanta, w ramach których ujawniają się niezbędne do tej pracy kompetencje. Formułowanie problemu, które wiąże się z przygotowawczą fazą pracy nad rozwiązaniem twórczym, wymaga więc umiejętności zauważenia (zidentyfikowania) potrzeby oraz wbudowania jej w odpowiednie ramy, które pozwolą na znalezienie rozwiązania. Umiejętności związane z generowaniem zakładają nie tylko tworzenie wielu nowych idei, ale także możliwość adekwatnej jej reprezentacji przestrzennej i graficznej. Lawson wysuwa znane z modeli cyrkularnych psychologii twórczości twierdzenie, że problem i rozwiązanie są równoległe i nierozdzielne, rozwijają się wspólnie, co wymaga od designera umiejętności łączenia ich ze sobą. Implementacja rozwiązania jest możliwa w momencie, kiedy projektant potrafi ocenić rozwiązanie (ewaluacja). Jednak prawdziwy rozwój umiejętności projektowych odbywa się jedynie dzięki refleksji nad własnych procesem myślenia, co nawiązuje do metapoznawczych jego elementów KONCEPCJE PSYCHOLOGII POZNAWCZEJ Nęcka (1994) przedstawia w swojej książce podział analogiczny do zawartego w klasycznej koncepcji Newella i Simona (1972, za: Nęcka, 1994). Koncentruje się więc na przestrzeni problemu, która jest reprezentacją stanu początkowego, oraz przestrzeni rozwiązań, w której mieści się jedno bądź wiele reprezentacji pożądanego stanu rzeczy. Każda z tych przestrzeni zawiera swoiste etapy i fazy pozwalające - w pierwszej z nich, na odpowiednie sformułowanie problemu, w drugiej zaś na wygenerowanie rozwiązań. Nęcka (1994) przedstawia oryginalną koncepcję twórczego oddalenia, która ma szczególne zastosowanie w źle zdefiniowanych problemach, w odróżnieniu do strategii bezpośredniej stosowanej zazwyczaj (choć niekoniecznie) w problemach o jednym rozwiązaniu. 14

21 Koncepcja Kozieleckiego (1968) odnosi się do myślenia w ogóle, jednak definiuje je on dosyć wąsko, bo jako zinternalizowaną czynność wytwarzania i wyboru informacji, zachodzącą w zasadzie tylko w sytuacjach problemowych. Przedstawia on także analizę literatury dotyczącej rozwiązywania problemów, gdzie podobnie jak wykazano powyżej, różnice zdań między uczonymi dotyczą ilości i rodzaju etapów dzielących problem i rozwiązanie (Kozielecki, 1968). Kozielecki proponuje podział na dwa etapy, którym odpowiadają dwa systemy myślowe generator i ewaluator. Ich działanie poprzedzone jest zebraniem niezbędnej ilości informacji. Koncepcja ta w swojej strukturze wydaję się podobna to powstałej 20 lat później teorii genploracji Finke, Warda i Smitha (por. dalej). Pierwszy z systemów proponowanych przez Kozieleckiego generator odpowiadać ma za wytwarzanie różnorodnych rozwiązań, zaś drugi ewaluator za ich weryfikację. Działanie obu tych konstruktów pozwala na redukowanie dwóch rodzajów niepewności istniejących w problemach: niepewności co do możliwych alternatyw oraz niepewności co do ostatecznego wyniku (Maier, 1960, za: Kozielecki, 1968). Kozielecki postuluje istnienie podstawowych operacji umysłowych czy kroków myślowych, rozwijaną później np. przez Nęckę (1992), który przedstawił podział takich operacji w odniesieniu do twórczego myślenia. Zdecydowanie bardziej szczegółowy cykl rozwiązywania problemów przedstawia Sternberg (2001). Uwydatnia on i rozbija na poszczególne fazy element identyfikacji i sformułowania problemu. Wskazuje też na procesy rządzące poszukiwaniem rozwiązań takie jak np. organizacja informacji czy alokacja zasobów, dzięki czemu model ten odnosi się do w sposób bardziej konkretny do realnego rozwiązywania problemów w działaniu, nie tylko w procesie umysłowym. Podkreśla on także element monitorowania własnej pracy, czyli występowania procesów metapoznawczych, co stanowi ważne uzupełnienie przedstawienia podstawowych operacji mentalnych STADIALNE UJĘCIA PSYCHOLOGII TWÓRCZOŚCI Wyodrębnione zostaną tutaj jedynie te ujęcia psychologii twórczości, które nawiązują do procesu rozwiązywania problemu poprzez przedstawienie kolejnych faz poszukiwania rozwiązań. Klasyczny fazowy model należący do podejść psychodynamicznych przestawia Wallas (1926, za: Nęcka 2001). Kluczowym elementem tego procesu jest 15

22 olśnienie (iluminacja), nazywane procesem wglądu. Oznacza nagłe zrozumienie struktury problemu, które pozwala na szybkie jego rozwiązanie. Współcześnie bada się mechanizm wglądu pod kątem stymulowania umiejętności redefinicji problemu. Element ten zostaje więc wbudowany raczej w początkowe stadia określania problemu. Nęcka (1995, 2001) przedstawia koncepcję interakcji twórczej, która nie jest typowym fazowym ujęciem procesu twórczego, ale zakłada dynamiczne zmiany. Wzajemne naprzemienne oddziaływanie celu oraz powstających struktur próbnych prowadzi stopniowo do odnalezienia rozwiązania. Zbliżanie się do celu możliwe jest dzięki podstawowym strategiom bądź operacjom wykonawczym odpowiedzialnym za redukowanie początkowej rozbieżności. Nad wszystkimi tymi procesami czuwa, jako metaelement, myślenie krytyczne odpowiedzialne za ewaluację i ocenę. Koncepcja ta, podobnie jak większość ujęć poznawczych, opiera się na idei rewizjonistycznej Perkinsa i Weisberga (za: Nęcka, 2001). Takie podejście zakłada, że procesem twórczym rządzą takie same procesy poznawcze, jakie biorą udział w innych rodzajach myślenia, które są jednak specyficznie zorganizowane. Problemy linearnych ujęć procesu twórczego rozwiązuje również koncepcja Finke, Warda i Smitha (1992, za: Nęcka, 2001). Podobnie jak Nęcka ujmują oni proces twórczy w kategoriach ciągłej interakcji etapu generowania i eksplorowania. Występuje tu pojęcie struktur przetwórczych, które powstają w fazie generowania i są rozwijanie oraz sprawdzane pod kątem ograniczeń nakładanych na wytwór w fazie eksploracji. Cyrkularne koncepcje twórczości, takie jak model genploracji, pozwalają kontynuować proces twórczy praktycznie bez końca. Jest to oczywiście pewne założenie idealne, gdyż w praktyce funkcjonowania twórców istnieją jednak ramy czasowe, które ograniczają ten proces. Wartym przedstawienia jest podejście Howarda, Culleya i Dekonincka (2008) przedstawione w dokonanej przez nich metaanalizie porównawczej koncepcji twórczości. Zanalizowali oni 19 modeli procesu twórczego pod kątem występowania w nich faz analizy, generowania, ewaluacji oraz komunikacji i implementacji powstałego rozwiązania. Rzeczywiście udało się wykazać, że praktycznie każde z ujęć, kładąc często nacisk na inny element procesu, uwzględniało te cztery fazy pracy twórczej. Autorzy dokonali również porównania 23 modeli projektowania inżynieryjnego wg analogicznych faz dotyczących bardziej konkretnych zadań 16

23 designu. Porównanie to pokazuje, że oba podejścia psychologii kognitywnej i teorii designu badają bardzo podobne procesy i niezależnie dochodzą do zbliżonych wniosków PREFERENCJE POZNAWCZE I ICH REALIZACJA Założenie istnienia zróżnicowanych preferencji poznawczych pochodzi z tradycji psychologii różnic indywidualnych. Odwołuje się ona do porównywalnych formalnych charakterystyk psychicznych, na poziomie których jednostki różnią się (Strelau, 2004). Definicja, rodzaje oraz związek tych różnic z funkcjonowaniem poznawczym w sytuacji twórczego rozwiązywania problemu zostaną omówione w tym podrozdziale STYL, STRATEGIA, TENDENCJA, PREFERENCJA Dokonanie analizy związku indywidualnych charakterystyk poznawczych z twórczością wymaga wyjaśnienia niejasności terminologicznych. Psychologia różnic indywidualnych opisując formalne różnice w zachowaniu odwołuje się najczęściej do pojęcia stylu. Atrybuty definicyjne, które charakteryzują ten termin to: Zakres. Działanie stylu jest ujmowane bardzo szeroko. Strelau (2004) twierdzi, że odnosić się ono może zarówno do procesu, jak i czynności oraz działania. Akcentuje się, że styl jest globalnym wymiarem zróżnicowania zachowania (Nosal, 1990). Witkin (1968, za: Nosal, 1990) twierdzi, że dotyczy on nie tylko poznawania, ale również pewnych aspektów osobowości reprezentowanych przez motywacje, emocje, funkcjonowanie społeczne, reakcje obronne i formy patologii. Messick (1976, za: Nosal, 1990) podobnie jak Witkin widzi bardzo szeroko wpływ stylów poznawczych sięga on we wszystkie sfery psychiki będące w interakcji z czynnościami poznawczymi. Mechanizm. Przyjmuje się, że style poznawcze mogą działać zarówno świadomie, jak i nieświadomie, ale zawsze w celu skutecznego zrównoważenia swojej indywidualności z obiektywnymi wymaganiami otoczenia (Klimow, 1969 za: Nosal, 1990). Matczak (2004) twierdzi, że style odpowiadają indywidualnym potrzebom jednostki. Mechanizm działania stylu można więc rozumieć jako specyficzną motywację poznawczą do realizacji działania w pewien charakterystyczny sposób. 17

24 Organizacja. Styl jest najczęściej ujmowany w wymiarową koncepcję dwubiegunową. Wymiar tworzy układ klasyfikacji dla różnych skrajnych i pośrednich form zorganizowania czynności poznawczych (Nosal, 1990). Problemem są w tym wypadku oczywiście wyniki pośrednie, które bywają interpretowane jako styl mieszany, co niewiele wyjaśnia. Większość charakterystyk psychologicznych układa się zgodnie z krzywą Gaussa, która pokazuje, że najczęściej mamy do czynienia z tendencjami centralnymi (Strelau, 2004). Od pojęcia stylu odróżnić należy strategię poznawczą. Messick (1976, za: Nosal, 1990) rozumie tą ostatnią jako regułę analizowania informacji i podejmowania decyzji w sytuacji ściśle określonych wymagań. Działanie strategii jest więc ograniczone do specyficznego rodzaju okoliczności i wynika z posiadanej na dany temat wiedzy. Fakt związku strategii z wiedzą implikuje ich świadomy charakter podmiot wybiera strategię najbardziej korzystną w konkretnej sytuacji. Wobec powyższych rozważań terminologicznych w tej pracy postanowiono posłużyć pojęciem tendencji, lub zamiennie preferencji. U Junga (Nosal, 1992) preferencja jest rozumiana jako dominująca możliwość ukierunkowania zachowania w sensie standardu poznawczego, jaki przyjmuje jednostka. Tutaj tendencja jest ujmowana jako preferencja o średnim zasięgu, co oznacza, że nie jest ona tak globalna jak styl, gdyż odnosi się do określonego rodzaju sytuacji (tu projektowania). Jednocześnie nie można przyjąć, że ujawnianie się tendencji jest wynikiem świadomej decyzji wynikającej z wiedzy, stąd nie ma tu zastosowania pojęcie strategii. Oczywiście wszystkie te terminy mogą być w pewnym stopniu stosowane zamiennie, jednak charakterystyki procesu projektowania, które będą omawiane w tej pracy, prawdopodobnie najprecyzyjniej oddaje termin tendencja REALIZACJA PREFERENCJI W PROCESACH TWÓRCZYCH Preferencje poznawcze, jako zgeneralizowane tendencje do określonych zachowań, zyskują miano cechy. Rozumie się je bowiem jako latentne zmienne pośredniczące, które modyfikują zachowanie miedzy wejściem (bodźcem) a wyjściem (reakcją) (Strelau, 2004). Jednakże mimo względnej między sytuacyjnej stałości występowania danej cechy, przyjmuje się koncepcję interakcjonizmu, wg którego różnice indywidualne w zachowaniu są kształtowane zarówno przez osobę, jak i przez środowisko a także interakcję między nimi (Endler i Magnusson, 1976, za: 18

25 Strelau, 2004). Badania pokazują, że posiadanie przez jednostkę określonego stylu poznawczego nie oznacza jej niezdolności do zachowania się w inny sposób, gdy zostanie do tego skłoniona sytuacją (Matczak, 1982). Preferencje poznawcze wg Matczak (1982) najpełniej realizują się w sytuacjach: dostosowanych do możliwości poznawczych jednostki, a więc w których ma ona obiektywną możliwość zastosowania bliskich jej sposobów postępowania, braku określonych wymaganiach zewnętrznych co do sposobu funkcjonowania, oraz sytuacjach w których jednostka jest motywowana poznawczo (w przeciwieństwie do np. sytuacji lękowych). Preferencje poznawcze zdają się więc decydować o zachowaniu jednostki w momentach otwartego wyboru. Jaki jednak mają one wpływ na efektywność działania jednostki? Takie pytanie wymaga przedstawienia relacji preferencji do zdolności. Matczak (1982) stawia bardzo ciekawą tezę, opartą na wynikach badań nad rozwojem stylów poznawczych. Udowodniono bowiem, że wraz z wiekiem i rozwojem repertuar dostępnych stylów działania i myślenia zwiększa się. Stąd też można postulować, że styl poznawczy jest pewnym rodzajem zdolności. Różnica między preferencjami a zdolnościami polega raczej na sposobie organizacji badań nad każdym z tych zagadnień (Matczak, 1982). Badania nad zdolnościami opierają się bowiem na standardach wykonania, gdzie badany wie co i jak ma zrobić, podczas kiedy badania nad preferencjami pozostawią badanemu swobodę w wyborze strategii. Ostatecznie więc zdolności i preferencje stanowią dwie strony tego samego medalu. Uznaje się, że style nie mogą być poddane generalnemu wartościowaniu, nie ma lepszych i gorszych preferencji. Matczak (1982, 2004) przeciwstawia jednakże temu twierdzeniu badania nad efektywnością u osób o różnych stylach, które wskazują że preferencje jednostki wyznaczają jej podatność na wpływ określonych wymagań sytuacyjnych. Stawia ona hipotezę, że należy więc spodziewać się, że w pewnych szczegółowych zakresach działalności osoby o różnych preferencjach będą funkcjonowały z różną efektywnością (Matczak, 1982). Styl wyznacza zatem pewną kompozycję procesów reprezentujących możliwości intelektualne i ograniczenia znajdujące wyraz w mechanizmach kompensacji (Nosal, 1990). 19

OPIS PRZEDMIOTU. Psychologia różnic indywidualnych 1100-Ps2RI-SJ. Kod przedmiotu. Pedagogiki i Psychologii

OPIS PRZEDMIOTU. Psychologia różnic indywidualnych 1100-Ps2RI-SJ. Kod przedmiotu. Pedagogiki i Psychologii OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Psychologia różnic indywidualnych 1100-Ps2RI-SJ Wydział Instytut/Katedra Kierunek Pedagogiki i Psychologii Instytut Psychologii Psychologia Specjalizacja/specjalność

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

CROSS-COACHING NOWOCZESNE NARZĘDZIE ROZWOJU W ORGANIZACJI

CROSS-COACHING NOWOCZESNE NARZĘDZIE ROZWOJU W ORGANIZACJI CROSS-COACHING NOWOCZESNE NARZĘDZIE ROZWOJU W ORGANIZACJI BARBARA KUBICKA - KLUCZNY Cross-coaching nowoczesne narzędzie rozwoju w organizacji Zarówno o coachingu indywidualnym jak i zespołowym powiedziano

Bardziej szczegółowo

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

Czy architektura umysłu to tylko taka sobie bajeczka? Marcin Miłkowski

Czy architektura umysłu to tylko taka sobie bajeczka? Marcin Miłkowski Czy architektura umysłu to tylko taka sobie bajeczka? Marcin Miłkowski Architektura umysłu Pojęcie używane przez prawie wszystkie współczesne ujęcia kognitywistyki Umysł Przetwornik informacji 2 Architektura

Bardziej szczegółowo

Proces badawczy schemat i zasady realizacji

Proces badawczy schemat i zasady realizacji Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Zaoczne Studia Doktoranckie z Ekonomii Warszawa, 14 grudnia 2014 Metodologia i metoda badawcza Metodologia Zadania metodologii Metodologia nauka

Bardziej szczegółowo

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG:

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG: Niedostosowanie społeczne nieletnich. Działania, zmiana, efektywność. Justyna Siemionow Publikacja powstała na podstawie praktycznych doświadczeń autorki, która pracuje z młodzieżą niedostosowaną społecznie

Bardziej szczegółowo

Wstęp... 7. Rozdział 1. Skuteczność i efektywność jako kryteria ocen ekonomicznych. 13

Wstęp... 7. Rozdział 1. Skuteczność i efektywność jako kryteria ocen ekonomicznych. 13 Spis treści Wstęp... 7 Rozdział 1. Skuteczność i efektywność jako kryteria ocen ekonomicznych. 13 1.1. Podejście komplementarne do interpretacji efektywności i skuteczności... 14 1.2. Efektywność jako

Bardziej szczegółowo

Kognitywistyka II r. Terminy wykładów. Literatura - psychometria. Teorie inteligencji i sposoby jej pomiaru (1)

Kognitywistyka II r. Terminy wykładów. Literatura - psychometria. Teorie inteligencji i sposoby jej pomiaru (1) Kognitywistyka II r Teorie inteligencji i sposoby jej pomiaru (1) Terminy wykładów 13. 03. 2008 27. 03. 2008 03. 04. 2008 17. 04. 2008 24. 04. 2008 08. 05. 2008 15. 05. 2008 29. 05. 2008 05. 06. 2008 12.

Bardziej szczegółowo

Poziom 5 EQF Starszy trener

Poziom 5 EQF Starszy trener Poziom 5 EQF Starszy trener Opis Poziomu: Trener, który osiągnął ten poziom rozwoju kompetencji jest gotowy do wzięcia odpowiedzialności za przygotowanie i realizację pełnego cyklu szkoleniowego. Pracuje

Bardziej szczegółowo

Teambuilding budowanie zespołu

Teambuilding budowanie zespołu Teambuilding budowanie zespołu Opis szkolenia: Praca zespołowa jest to jedna z najbardziej cenionych i potrzebnych umiejętności pracowników w większości firm. Zgrany i zaangażowany zespół nie może pracować

Bardziej szczegółowo

Twórcze rozwiązywanie problemów. Joanna Kot V Pomorskie Forum Przedsiębiorczości Gdynia, 13-14.05.2010

Twórcze rozwiązywanie problemów. Joanna Kot V Pomorskie Forum Przedsiębiorczości Gdynia, 13-14.05.2010 Twórcze rozwiązywanie problemów Joanna Kot V Pomorskie Forum Przedsiębiorczości Gdynia, 13-14.05.2010 Cel warsztatu nabycie przez uczestników podstawowej wiedzy w zakresie technik twórczego rozwiązywania

Bardziej szczegółowo

Systemy zarządzania wiedzą w strategiach firm. Prof. dr hab. Irena Hejduk Szkoła Głowna Handlowa w Warszawie

Systemy zarządzania wiedzą w strategiach firm. Prof. dr hab. Irena Hejduk Szkoła Głowna Handlowa w Warszawie Systemy zarządzania wiedzą w strategiach firm Prof. dr hab. Irena Hejduk Szkoła Głowna Handlowa w Warszawie Wprowadzenie istota zarządzania wiedzą Wiedza i informacja, ich jakość i aktualność stają się

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin dyplomowy (licencjacki) dla kierunku ZARZĄDZANIE (studia I stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin dyplomowy (licencjacki) dla kierunku ZARZĄDZANIE (studia I stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin dyplomowy (licencjacki) dla kierunku ZARZĄDZANIE (studia I stopnia) obowiązuje od 01.10.2015 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych,

Bardziej szczegółowo

Ile Informacji zapamiętujemy. Ile informacji wchłaniamy za pośrednictwem poszczególnych zmysłów. Ile pamiętamy po określonym czasie

Ile Informacji zapamiętujemy. Ile informacji wchłaniamy za pośrednictwem poszczególnych zmysłów. Ile pamiętamy po określonym czasie 9.2 Myślenie myślenie twórcze Zasadniczą rolę w rozwiązywaniu problemów i w projektowaniu odgrywają trzy problemy; informacyjny, innowacyjny i decyzyjny [Patzak82]. 1. Problem informacji - co ja muszę

Bardziej szczegółowo

Społecznie odpowiedzialne zarządzanie w organizacjach publicznych. Teza cele konstrukcja realizacja

Społecznie odpowiedzialne zarządzanie w organizacjach publicznych. Teza cele konstrukcja realizacja Dr Grzegorz Baran, Instytut Spraw Publicznych UJ Społecznie odpowiedzialne zarządzanie w organizacjach publicznych Teza cele konstrukcja realizacja Teza Zakorzenienie modelu działania organizacji publicznej

Bardziej szczegółowo

Kształtowanie samodzielności uczniów w edukacji wczesnoszkolnej

Kształtowanie samodzielności uczniów w edukacji wczesnoszkolnej Kształtowanie samodzielności uczniów w edukacji wczesnoszkolnej Pomóż mi, a zrobię to sam. M. Montessori Coraz szybsze tempo przemian we wszystkich dziedzinach życia wymaga przygotowania ludzi do sprostania

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin dyplomowy (licencjacki) dla kierunku ZARZĄDZANIE (studia I stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin dyplomowy (licencjacki) dla kierunku ZARZĄDZANIE (studia I stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin dyplomowy (licencjacki) dla kierunku ZARZĄDZANIE (studia I stopnia) Obowiązuje od 01.10.2014 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych,

Bardziej szczegółowo

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe)

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe) Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Demografia Wydział Nauk Ekonomicznych UW Warszawa, 4 listopada 2008 Najważniejsze rodzaje badań Typy badań Podział wg celu badawczego Badania eksploracyjne

Bardziej szczegółowo

Organizacja i Zarządzanie

Organizacja i Zarządzanie Kazimierz Piotrkowski Organizacja i Zarządzanie Wydanie II rozszerzone Warszawa 2011 Recenzenci prof. dr hab. Waldemar Bańka prof. dr hab. Henryk Pałaszewski skład i Łamanie mgr. inż Ignacy Nyka PROJEKT

Bardziej szczegółowo

MODEL KOMPETENCYJNY JAKO NARZĘDZIE INTEGRACJI PROCESÓW HR W URZĘDZIE

MODEL KOMPETENCYJNY JAKO NARZĘDZIE INTEGRACJI PROCESÓW HR W URZĘDZIE MODEL KOMPETENCYJNY JAKO NARZĘDZIE INTEGRACJI PROCESÓW HR W URZĘDZIE Czym jest model kompetencyjny Model kompetencyjny jest to zestaw najważniejszych z punktu widzenia organizacji kompetencji. Kompetencje

Bardziej szczegółowo

Kognitywistyka II r. Teorie inteligencji i sposoby jej pomiaru (2) Racjonalny vs empiryczny sposób konstrukcji testu

Kognitywistyka II r. Teorie inteligencji i sposoby jej pomiaru (2) Racjonalny vs empiryczny sposób konstrukcji testu Kognitywistyka II r Teorie inteligencji i sposoby jej pomiaru (2) Racjonalny vs empiryczny sposób konstrukcji testu Strategie konstruowania testów Strategia teoretyczna Celem strategii teoretycznej jest

Bardziej szczegółowo

Analiza korespondencji

Analiza korespondencji Analiza korespondencji Kiedy stosujemy? 2 W wielu badaniach mamy do czynienia ze zmiennymi jakościowymi (nominalne i porządkowe) typu np.: płeć, wykształcenie, status palenia. Punktem wyjścia do analizy

Bardziej szczegółowo

Model pracy z uczniem zdolnym Oprac. Anna Descour, Anna Wolny

Model pracy z uczniem zdolnym Oprac. Anna Descour, Anna Wolny Model pracy z uczniem zdolnym Oprac. Anna Descour, Anna Wolny 1 Dziecko rodzi się wszechstronnie uzdolnione, z pełną możliwością rozwoju we wszystkich kierunkach, potencjalną wybitną inteligencją i zadatkami

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Magdalena Śmieja, Jarosław Orzechowski (red.) - Inteligencja emocjonalna. Spis treści

Księgarnia PWN: Magdalena Śmieja, Jarosław Orzechowski (red.) - Inteligencja emocjonalna. Spis treści Księgarnia PWN: Magdalena Śmieja, Jarosław Orzechowski (red.) - Inteligencja emocjonalna Spis treści Wprowadzenie (Magdalena Śmieja, Jarosław Orzechowski)....... 11 Część I. Teoria 1. Inteligencja emocjonalna:

Bardziej szczegółowo

Prowadzący. Doc. dr inż. Jakub Szymon SZPON. Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego.

Prowadzący. Doc. dr inż. Jakub Szymon SZPON. Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego. EDUKACJA DLA BEZPIECZEŃSTWA studia podyplomowe dla czynnych zawodowo nauczycieli szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego

Bardziej szczegółowo

Przedmowa... 7 1. System zarządzania jakością w przygotowaniu projektów informatycznych...11

Przedmowa... 7 1. System zarządzania jakością w przygotowaniu projektów informatycznych...11 Spis treści Przedmowa... 7 1. System zarządzania jakością w przygotowaniu projektów informatycznych...11 1.1. Wprowadzenie...11 1.2. System zarządzania jakością...11 1.3. Standardy jakości w projekcie

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka, to całokształt działań mających na celu zapobiec patologiom społecznym głównie przez opóźnienie inicjacji zachowań patologicznych.

Profilaktyka, to całokształt działań mających na celu zapobiec patologiom społecznym głównie przez opóźnienie inicjacji zachowań patologicznych. Bożena Piotrowska Maria Oskiera nauczycielki Gimnazjum Specjalnego przy SOSW w Żyrardowie Szkolny program profilaktyki Nowoczesna szkoła to taka, która zajmuje się dydaktyką, wychowaniem, ale także profilaktyką.

Bardziej szczegółowo

Analiza praktyk zarządczych i ich efektów w zakładach opieki zdrowotnej Województwa Opolskiego ROK 2008 STRESZCZENIE.

Analiza praktyk zarządczych i ich efektów w zakładach opieki zdrowotnej Województwa Opolskiego ROK 2008 STRESZCZENIE. Analiza praktyk zarządczych i ich efektów w zakładach opieki zdrowotnej Województwa Opolskiego ROK 2008 STRESZCZENIE Marcin Kautsch Opracowanie dla Urzędu Marszałkowskiego Województwa Opolskiego Kraków,

Bardziej szczegółowo

Wojciech Otrębski, Grzegorz Wiącek Instytut Psychologii KUL

Wojciech Otrębski, Grzegorz Wiącek Instytut Psychologii KUL 1 Kontekst teoretyczny diagnozy zainteresowań zawodowych i przystosowania do sytuacji pracy, czyli jak pomóc uczniowi z niepełnosprawnością umysłową w efektywnym przejściu ze szkoły na rynek pracy Wojciech

Bardziej szczegółowo

EFEKTYWNOŚĆ STOSOWANIA TESTÓW W BIZNESIE. dr Victor Wekselberg Dyrektor Działu Doradztwa Organizacyjnego w Instytucie Rozwoju Biznesu

EFEKTYWNOŚĆ STOSOWANIA TESTÓW W BIZNESIE. dr Victor Wekselberg Dyrektor Działu Doradztwa Organizacyjnego w Instytucie Rozwoju Biznesu EFEKTYWNOŚĆ STOSOWANIA TESTÓW W BIZNESIE dr Victor Wekselberg Dyrektor Działu Doradztwa Organizacyjnego w Instytucie Rozwoju Biznesu ZAWARTOŚĆ PREZENTACJI 1. Kilka wyników z badania ankietowego Instytutu

Bardziej szczegółowo

OFERTA SZKOLEŃ BIZNESOWYCH

OFERTA SZKOLEŃ BIZNESOWYCH OFERTA SZKOLEŃ BIZNESOWYCH Przywództwo i zarządzanie zespołem Szkolenie z zakresu przywództwa, kompetencji liderskich i zarządzania zespołem. Podniesienie kompetencji zarządczych w zakresie przywództwa,

Bardziej szczegółowo

Copyright 2015 by Wydawnictwo Naukowe Scholar Spółka z o.o. Warszawa

Copyright 2015 by Wydawnictwo Naukowe Scholar Spółka z o.o. Warszawa Warszawa 2015 Recenzje: prof. dr hab. Anna Matczak prof. dr hab. Bogdan Zawadzki Opracowanie naukowo-techniczne: Martyna Mikulska Redaktor prowadząca: Anna Raciborska Redakcja: Magdalena Pluta Korekta:

Bardziej szczegółowo

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu)

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu) Iwona Jończyk (imię i nazwisko nauczyciela) Wybrane zagadnienia z psychologii społecznej (przedmiot) 2407MR i GŻ 1997.08.18 (numer programu) Klasa IV TŻa, IV TŻb Lp. Cele kształcenia i wychowania Treści

Bardziej szczegółowo

Analityk i współczesna analiza

Analityk i współczesna analiza Analityk i współczesna analiza 1. Motywacje 2. Analitycy w IBM RUP 3. Kompetencje analityka według IIBA BABOK Materiały pomocnicze do wykładu z Modelowania i Analizy Systemów na Wydziale ETI PG. Ich lektura

Bardziej szczegółowo

EFEKTYWNOŚĆ OSOBISTA. CYKL WARSZTATÓW natalis- psychoterapia dla pracowników firm

EFEKTYWNOŚĆ OSOBISTA. CYKL WARSZTATÓW natalis- psychoterapia dla pracowników firm EFEKTYWNOŚĆ OSOBISTA CYKL WARSZTATÓW natalis- psychoterapia dla pracowników firm Efektywność osobista Cele: Rozwinięcie umiejętności interpersonalnych i intrapersonalnych Odkrycie swojego potencjału i

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Psychologia potrzeb. Dr Monika Wróblewska EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Psychologia potrzeb. Dr Monika Wróblewska EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Psychologia potrzeb Dr Monika Wróblewska Uniwersytet w Białymstoku 10 czerwca 2010 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL 1. Specyfika potrzeb

Bardziej szczegółowo

Specyficzne wymagania diagnozy dzieci wielojęzycznych i odmiennych kulturowo

Specyficzne wymagania diagnozy dzieci wielojęzycznych i odmiennych kulturowo Specyficzne wymagania diagnozy dzieci wielojęzycznych i odmiennych kulturowo Diana Fecenec Pracownia Testów Psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego Ośrodek Rozwoju Edukacji Warszawa, 22-23.05.2013

Bardziej szczegółowo

Charakter aktywności. 10 skojarzeń do obrazka Jeżeli to nie jest ogród, to jest to. Stymulowanie myślenia i twórczości dziecka poprzez obraz

Charakter aktywności. 10 skojarzeń do obrazka Jeżeli to nie jest ogród, to jest to. Stymulowanie myślenia i twórczości dziecka poprzez obraz Charakter aktywności Stymulowanie myślenia i twórczości dziecka poprzez obraz dr Elżbieta Płóciennik Odtwórczy dziecko odwzorowuje obserwowany świat i powiela zachowania wzorców osobowych a odtwórcza aktywność

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?...

Spis treści. Spis treści. Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Spis treści Spis treści Wstęp... Jak wspierać rozwój przedszkolaka?... Jak ćwiczyć dziecięcy umysł?... Koncentracja i spostrzeganie... Pamięć i wiedza... Myślenie... Kreatywność... Zadania, które pomogą

Bardziej szczegółowo

ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ

ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ 1. Wspieranie dziecka w poznawaniu oraz wykorzystywaniu własnego potencjału rozwojowego i budowaniu pozytywnego obrazu własnego ja. 2. Tworzenie warunków umożliwiających dziecku

Bardziej szczegółowo

Jak wykorzystać swoją uwagę do efektywnej pracy?

Jak wykorzystać swoją uwagę do efektywnej pracy? Jak wykorzystać swoją uwagę do efektywnej pracy? Wielu psychologów sportu jest zdania, że sukces można osiągnąć realizując regułę KOP, czyli, że kluczem do osiągnięcia celu są koncentracja, opanowanie

Bardziej szczegółowo

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Tytuł: Zarządzanie ryzykiem finansowym w polskich przedsiębiorstwach działających w otoczeniu międzynarodowym Ostatnie dziesięciolecia rozwoju

Bardziej szczegółowo

badania empiryczne podejścia & proces badawczy [warto mieć z tyłu głowy]

badania empiryczne podejścia & proces badawczy [warto mieć z tyłu głowy] badania empiryczne podejścia & proces badawczy [warto mieć z tyłu głowy] na początku każdego procesu poznawczego stoją różne założenia teoretyczne i hipotezy które mogą być ukryte/nieświadome metody badawcze

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 69 /2012. Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. z dnia 31 maja 2012 roku

Uchwała Nr 69 /2012. Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. z dnia 31 maja 2012 roku Uchwała Nr 69 /2012 Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach z dnia 31 maja 2012 roku w sprawie określenia efektów kształcenia dla kierunku zarządzanie na poziomie drugiego stopnia o profilu

Bardziej szczegółowo

METODY CHEMOMETRYCZNE W IDENTYFIKACJI ŹRÓDEŁ POCHODZENIA

METODY CHEMOMETRYCZNE W IDENTYFIKACJI ŹRÓDEŁ POCHODZENIA METODY CHEMOMETRYCZNE W IDENTYFIKACJI ŹRÓDEŁ POCHODZENIA AMFETAMINY Waldemar S. Krawczyk Centralne Laboratorium Kryminalistyczne Komendy Głównej Policji, Warszawa (praca obroniona na Wydziale Chemii Uniwersytetu

Bardziej szczegółowo

Publikacja wydana staraniem Instytutu Psychologii WNHiP Uniwersytetu Wrocławskiego

Publikacja wydana staraniem Instytutu Psychologii WNHiP Uniwersytetu Wrocławskiego Recenzent: prof. dr hab. Zygfryd Juczyński Redaktor prowadząca: Anna Raciborska Redakcja: Anna Kaniewska Korekta: Joanna Barska Projekt okładki: Katarzyna Juras Copyright 2015 by Wydawnictwo Naukowe Scholar

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 11

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 11 SPIS TREŚCI Wprowadzenie... 11 1. CHARAKTERYSTYCZNE CECHY NAUKI... 13 1.1. Pojęcie nauki...13 1.2. Zasady poznawania naukowego...15 1.3. Cele nauki...15 1.4. Funkcje nauki...16 1.5. Zadania nauki...17

Bardziej szczegółowo

OFERTA WARSZTATÓW PSYCHOEDUKACYJNYCH DLA SZKÓŁ

OFERTA WARSZTATÓW PSYCHOEDUKACYJNYCH DLA SZKÓŁ OFERTA WARSZTATÓW PSYCHOEDUKACYJNYCH DLA SZKÓŁ Rok szkolny 2013/2014 Pracownia SENSOS przeprowadza ambitne i bezpieczne programy szkoleniowe dla dziec i i młodzieży. Program każdego warsztatu jest dostosowany

Bardziej szczegółowo

Rozwój kreatywności dziecka

Rozwój kreatywności dziecka Rozwój kreatywności dziecka HARMONIA Centrum Twojego Rozwoju Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Twórczość, kreatywność Współczesne pojęcie

Bardziej szczegółowo

istocie dziedzina zajmująca się poszukiwaniem zależności na podstawie prowadzenia doświadczeń jest o wiele starsza: tak na przykład matematycy

istocie dziedzina zajmująca się poszukiwaniem zależności na podstawie prowadzenia doświadczeń jest o wiele starsza: tak na przykład matematycy MODEL REGRESJI LINIOWEJ. METODA NAJMNIEJSZYCH KWADRATÓW Analiza regresji zajmuje się badaniem zależności pomiędzy interesującymi nas wielkościami (zmiennymi), mające na celu konstrukcję modelu, który dobrze

Bardziej szczegółowo

ZASTOSOWANIE TECHNOLOGII WIRTUALNEJ RZECZYWISTOŚCI W PROJEKTOWANIU MASZYN

ZASTOSOWANIE TECHNOLOGII WIRTUALNEJ RZECZYWISTOŚCI W PROJEKTOWANIU MASZYN MODELOWANIE INŻYNIERSKIE ISSN 1896-771X 37, s. 141-146, Gliwice 2009 ZASTOSOWANIE TECHNOLOGII WIRTUALNEJ RZECZYWISTOŚCI W PROJEKTOWANIU MASZYN KRZYSZTOF HERBUŚ, JERZY ŚWIDER Instytut Automatyzacji Procesów

Bardziej szczegółowo

Kierowanie zespołem naukowym

Kierowanie zespołem naukowym Kierowanie zespołem naukowym Wojciech Cellary Katedra Technologii Informacyjnych Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu Mansfelda 4, 60-854 Poznań cellary@kti.ue.poznan.pl www.kti.ue.poznan.pl (c) W. Cellary

Bardziej szczegółowo

Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł

Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł zawodowy uzyskiwany przez absolwenta: licencjat Przyporządkowanie

Bardziej szczegółowo

Artykuł wydrukowany w miesięczniku Język Polski w Szkole gimnazjum, nr 2, Kielce, 2000/2001. Wyuczona bezradność

Artykuł wydrukowany w miesięczniku Język Polski w Szkole gimnazjum, nr 2, Kielce, 2000/2001. Wyuczona bezradność Opracowała: mgr Elżbieta Rutkowska Artykuł wydrukowany w miesięczniku Język Polski w Szkole gimnazjum, nr 2, Kielce, 2000/2001 Wyuczona bezradność Każdy człowiek często znajduje się w sytuacji, kiedy wydarzenia

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie zespołem projektowym IT

Zarządzanie zespołem projektowym IT Zarządzanie Zarządzanie zespołem projektowym IT zespołem projektowym IT OKREŚLANIE CELU Straciwszy ostatecznie cel z oczu, podwoiliśmy wysiłki Mark Twain Ludzie, którzy efektywnie wykorzystują swój czas,

Bardziej szczegółowo

BADANIA OPINII PRACOWNIKÓW W PRAKTYCE ZARZĄDZANIA

BADANIA OPINII PRACOWNIKÓW W PRAKTYCE ZARZĄDZANIA BADANIA OPINII PRACOWNIKÓW W PRAKTYCE ZARZĄDZANIA 1 1. WPROWADZENIE Każdy, kto zarządza organizacją, doskonale wie, jak wiele czynników zarówno wewnętrznych, jak i zewnętrznych wpływa na funkcjonowanie

Bardziej szczegółowo

Lean management w procesie obsługi klienta

Lean management w procesie obsługi klienta Lean management w procesie obsługi klienta Lean Management oznacza sprawne a zarazem efektywne kosztowe wykonywanie wszystkich działań w firmie przy założeniu minimalizacji strat, minimalizacji stanów

Bardziej szczegółowo

Psychometria. Testy Psychologiczne. Test Psychologiczny. Test Psychologiczny. Test Psychologiczny (wg APA) Test Psychologiczny. Test Psychologiczny

Psychometria. Testy Psychologiczne. Test Psychologiczny. Test Psychologiczny. Test Psychologiczny (wg APA) Test Psychologiczny. Test Psychologiczny Psychometria Testy Psychologiczne W 2 Nie wiemy czy mierzone cechy, stany czy postawy istnieją w rzeczywistości, bo nie mamy do nich bezpośredniego dostępu. Dlatego nazywane są też zmiennymi lub konstruktami,

Bardziej szczegółowo

EFEKTYWNE ZARZĄDZANIE SOBĄ W CZASIE

EFEKTYWNE ZARZĄDZANIE SOBĄ W CZASIE Efektywne zarządzanie sobą w czasie EFEKTYWNE ZARZĄDZANIE SOBĄ W CZASIE PROGRAM SZKOLENIA Gdynia, 2012 Efektywne zarządzanie sobą w czasie SZKOLENIA W PERFECT CONSULTING W programy szkoleniowe opracowywane

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Raciborzu

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Raciborzu Państwowa yższa Szkoła Zawodowa w Raciborzu KARTA PRZEDMIOTU. Nazwa przedmiotu: Psychologia twórczości. Kod przedmiotu: 4.4 3. Okres ważności karty: ażna od roku akademickiego 05/06 4. Poziom kształcenia:

Bardziej szczegółowo

WYKONYWANIE ZADAŃ PRZEZ UCZNIÓW KLAS POCZĄTKOWYCH.

WYKONYWANIE ZADAŃ PRZEZ UCZNIÓW KLAS POCZĄTKOWYCH. WYKONYWANIE ZADAŃ PRZEZ UCZNIÓW KLAS POCZĄTKOWYCH. Wykonywanie zadań / przyjęcie metody/ uwarunkowane jest kilkoma czynnikami: Doświadczeniem w zakresie działania zadaniowego Możliwościami ucznia wynikającymi

Bardziej szczegółowo

Akademia Menedżera GŁÓWNE CELE PROJEKTU:

Akademia Menedżera GŁÓWNE CELE PROJEKTU: Akademia Menedżera Dobre zarządzanie to nie to, co dzieje się w firmie, gdy jesteś obecny, ale to, co się w niej dzieje, gdy cię nie ma. Ken Blanchard GŁÓWNE CELE PROJEKTU: Główne cele projektu to zdobycie

Bardziej szczegółowo

mgr Małgorzata Pawlik

mgr Małgorzata Pawlik mgr Małgorzata Pawlik to projekt systemowych rozwiązań w środowisku szkolnym, uzupełniających wychowanie i ukierunkowanych na: wspomaganie ucznia w radzeniu sobie z trudnościami zagrażającymi prawidłowemu

Bardziej szczegółowo

I. PROJEKT EDUKACYJNY CO TO TAKIEGO?

I. PROJEKT EDUKACYJNY CO TO TAKIEGO? I. PROJEKT EDUKACYJNY CO TO TAKIEGO? Projekt edukacyjny jest to metoda nauczania, która kształtuje wiele umiejętności oraz integruje wiedzę z różnych przedmiotów. Istotą projektu jest samodzielna praca

Bardziej szczegółowo

Raport oceny kompetencji

Raport oceny kompetencji Symulacje oceniające kompetencje Raport oceny kompetencji Rut Paweł 08-01-2015 Kompetencje sprzedażowe dla efactor Sp. z o.o. Dane osobowe Rut Paweł CEO pawel.rut@efactor.pl more-than-manager.com 2 z 13

Bardziej szczegółowo

Etapy modelowania ekonometrycznego

Etapy modelowania ekonometrycznego Etapy modelowania ekonometrycznego jest podstawowym narzędziem badawczym, jakim posługuje się ekonometria. Stanowi on matematyczno-statystyczną formę zapisu prawidłowości statystycznej w zakresie rozkładu,

Bardziej szczegółowo

Analiza i projektowanie oprogramowania. Analiza i projektowanie oprogramowania 1/32

Analiza i projektowanie oprogramowania. Analiza i projektowanie oprogramowania 1/32 Analiza i projektowanie oprogramowania Analiza i projektowanie oprogramowania 1/32 Analiza i projektowanie oprogramowania 2/32 Cel analizy Celem fazy określania wymagań jest udzielenie odpowiedzi na pytanie:

Bardziej szczegółowo

PRZEZ SZKOŁY UCZESTNICZĄCE W PILOTAŻU NOWEGO SYSTEMU DOSKONALENIA NAUCZYCIELI

PRZEZ SZKOŁY UCZESTNICZĄCE W PILOTAŻU NOWEGO SYSTEMU DOSKONALENIA NAUCZYCIELI Jarosław Kordziński TEMATY DZIAŁAŃ ROZWOJOWYCH PODEJMOWANYCH PRZEZ SZKOŁY UCZESTNICZĄCE W PILOTAŻU NOWEGO SYSTEMU DOSKONALENIA NAUCZYCIELI Publikacja powstała w ramach programu System doskonalenia nauczycieli

Bardziej szczegółowo

Projekty edukacyjne -jedna z ciekawszych form organizowania procesu kształcenia Realizacja programu edukacyjnego metodą projektu

Projekty edukacyjne -jedna z ciekawszych form organizowania procesu kształcenia Realizacja programu edukacyjnego metodą projektu Projekty edukacyjne -jedna z ciekawszych form organizowania procesu kształcenia Realizacja programu edukacyjnego metodą projektu Opracowała Janina Nowak WOM Gorzów Wlkp. 2006 Co to jest projekt edukacyjny

Bardziej szczegółowo

Uwarunkowania i kierunki rozwoju systemów kontroli w administracji publicznej

Uwarunkowania i kierunki rozwoju systemów kontroli w administracji publicznej Uwarunkowania i kierunki rozwoju systemów kontroli w administracji publicznej Prof AE dr hab. Wojciech Czakon Katedra Zarządzania Przedsiębiorstwem Akademia Ekonomiczna w Katowicach Program wystąpienia

Bardziej szczegółowo

Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej

Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej Dr hab. Ryszard Szarfenberg Uniwersytet Warszawski Instytut Polityki Społecznej Pracownia Pomocy i Integracji Społecznej XXXIII Konferencja Polityków

Bardziej szczegółowo

Rodzice 6- i 7-latków o swoich dzieciach

Rodzice 6- i 7-latków o swoich dzieciach Rodzice 6- i 7-latków o swoich dzieciach Dzieci w opinii rodziców czują się dobrze i są ogólnie zadowolone z życia, bez względu na to, czy poszły do szkoły, czy zerówki. Rodzice nie zaobserwowali różnic

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY UMIEJSCOWIENIE KIERUNKU W OBSZARZE Kierunek studiów zarządzanie

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: Zastosowanie średnich w statystyce i matematyce. Podstawowe pojęcia statystyczne. Streszczenie.

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: Zastosowanie średnich w statystyce i matematyce. Podstawowe pojęcia statystyczne. Streszczenie. SCENARIUSZ LEKCJI OPRACOWANY W RAMACH PROJEKTU: INFORMATYKA MÓJ SPOSÓB NA POZNANIE I OPISANIE ŚWIATA. PROGRAM NAUCZANIA INFORMATYKI Z ELEMENTAMI PRZEDMIOTÓW MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZYCH Autorzy scenariusza:

Bardziej szczegółowo

Charakterystyka najważniejszych kompetencji trenerskich

Charakterystyka najważniejszych kompetencji trenerskich Charakterystyka najważniejszych kompetencji trenerskich Komunikacja Komunikacja jest fundamentalną kompetencją trenerską, bez której niemożliwa jest skuteczność w szkoleniu. Następujące cztery czynniki

Bardziej szczegółowo

Kreatywność Innowacyjność Przedsiębiorczość

Kreatywność Innowacyjność Przedsiębiorczość 2013 Joanna Podgórska Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości Kreatywność Innowacyjność Przedsiębiorczość Talenty XXI wieku Spotkanie Zespołu ds. Projektu Białystok, 15 maja 2013 r. Kreatywność głos

Bardziej szczegółowo

ZASADY OCENIANIA Z MATEMATYKI. Liceum Ogólnokształcące Nr X im. Stefanii Sempołowskiej we Wrocławiu

ZASADY OCENIANIA Z MATEMATYKI. Liceum Ogólnokształcące Nr X im. Stefanii Sempołowskiej we Wrocławiu ZASADY OCENIANIA Z MATEMATYKI Liceum Ogólnokształcące Nr X im. Stefanii Sempołowskiej we Wrocławiu Zasady oceniania z matematyki są zgodne z Wewnątrzszkolnym Ocenianiem w Liceum Ogólnokształcącym nr X

Bardziej szczegółowo

Akademia Twórczego i Logicznego Myślenia Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie

Akademia Twórczego i Logicznego Myślenia Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie Akademia Twórczego i Logicznego Myślenia Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania w Rzeszowie Tak naprawdę geniusz oznacza mniej więcej zdolność do postrzegania w niewyuczony sposób Założenia i cele Akademii:

Bardziej szczegółowo

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO SAMOTNE OJCOSTWO Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków 2006 Copyright by Anna Dudak Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2006 Recenzent: prof. zw. dr hab. Józef Styk Redakcja

Bardziej szczegółowo

MODEL KOMPETENCYJNY DYREKTORA

MODEL KOMPETENCYJNY DYREKTORA MODEL KOMPETENCYJNY DYREKTORA JAKO NARZĘDZIE WSPOMAGAJĄCE ZARZĄDZANIE PLACÓWKĄ ZARZĄDZANIE PO WROCŁAWSKU prof. UWr Kinga Lachowicz-Tabaczek Instytut Psychologii Uniwersytetu Wrocławskiego, HR Projekt Wrocław

Bardziej szczegółowo

Czym są badania jakościowe? David Silverman : Interpretacja danych jakościowych

Czym są badania jakościowe? David Silverman : Interpretacja danych jakościowych Czym są badania jakościowe? David Silverman : Interpretacja danych jakościowych Główne zagadnienia Kiedy porównujemy badania ilościowe i jakościowe, znajdujemy głownie róŝne rozłoŝenie akcentów między

Bardziej szczegółowo

Marketing dr Grzegorz Mazurek

Marketing dr Grzegorz Mazurek Marketing dr Grzegorz Mazurek Orientacja rynkowa jako podstawa marketingu Orientacja przedsiębiorstwa określa co jest głównym przedmiotem uwagi i punktem wyjścia w kształtowaniu działalności przedsiębiorstwa.

Bardziej szczegółowo

Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych

Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych Wyzwania rozwojowe gmin województwa śląskiego w kontekście zachodzących procesów demograficznych Cel badania Główny: Identyfikacja kierunków i czynników rozwoju województwa śląskiego w kontekście zachodzących

Bardziej szczegółowo

Lp. Kompetencja Poziom operacyjny Opis kompetencji

Lp. Kompetencja Poziom operacyjny Opis kompetencji Lp. Kompetencja Poziom operacyjny Opis kompetencji 1 Najwyższa jakość działania [kultura osobista, lojalność, prawość i uczciwość, dbałość o ład i porządek, terminowość] Wyznacza oczekiwania dbając o ład

Bardziej szczegółowo

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Rozprawa doktorska napisana pod kierunkiem naukowym prof. dr hab. Tomasz

Bardziej szczegółowo

Rola nauczyciela w pracy z dzieckiem zdolnym

Rola nauczyciela w pracy z dzieckiem zdolnym Rola nauczyciela w pracy z dzieckiem zdolnym Przez zdolność rozumiemy predyspozycje jednostki do łatwego, sprawnego i skutecznego opanowania pewnych umiejętności. Dziecko zdolne - to takie, które w kilku

Bardziej szczegółowo

Spis treści 5. Spis treści. Część pierwsza Podstawy projektowania systemów organizacyjnych przedsiębiorstwa

Spis treści 5. Spis treści. Część pierwsza Podstawy projektowania systemów organizacyjnych przedsiębiorstwa Spis treści 5 Spis treści Wstęp (Adam Stabryła)... 11 Część pierwsza Podstawy projektowania systemów organizacyjnych przedsiębiorstwa Rozdział 1. Interpretacja i zakres metodologii projektowania (Janusz

Bardziej szczegółowo

Rada nadzorcza w procesie nadzoru i zarządzania. przedsiębiorstwem

Rada nadzorcza w procesie nadzoru i zarządzania. przedsiębiorstwem Rada nadzorcza w procesie nadzoru i zarządzania przedsiębiorstwem Dr inż. Kazimierz Barwacz Małopolska Wyższa Szkoła Ekonomiczna w Tarnowie Sopot 29 31.05.2011 r. 1 System zarządzania i nadzoru to konstrukcja

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki Objaśnienie oznaczeń: S1A obszar

Bardziej szczegółowo

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 1: Terminologia badań statystycznych dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl Statystyka (1) Statystyka to nauka zajmująca się zbieraniem, badaniem

Bardziej szczegółowo

Ewaluacja w strategiach rozwiązywania problemów

Ewaluacja w strategiach rozwiązywania problemów Ewaluacja w strategiach rozwiązywania problemów społecznych Beata Bujak Szwaczka Proregio Consulting Projekt współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Planowanie

Bardziej szczegółowo

YNDROM OTOWOŚCI NOREKTYCZNEJ. zastosowanie konstruktu teoretycznego dla projektowania działań profilaktycznych. Beata Ziółkowska, IP, UAM, Poznań

YNDROM OTOWOŚCI NOREKTYCZNEJ. zastosowanie konstruktu teoretycznego dla projektowania działań profilaktycznych. Beata Ziółkowska, IP, UAM, Poznań YNDROM OTOWOŚCI NOREKTYCZNEJ zastosowanie konstruktu teoretycznego dla projektowania działań profilaktycznych Beata Ziółkowska, IP, UAM, Poznań Zaburzenie/choroba jako forma adaptacji do sytuacji trudnej

Bardziej szczegółowo

JAK ROZWIJAĆ TWÓRCZĄ AKTYWNOŚĆ DZIECI?

JAK ROZWIJAĆ TWÓRCZĄ AKTYWNOŚĆ DZIECI? JAK ROZWIJAĆ TWÓRCZĄ AKTYWNOŚĆ DZIECI? Autorka Anna Tulczyńska Psycholog, psychoterapeuta behawioralnopoznawczy, socjoterapeuta, od 11 lat pracuje w Ośrodku Promocji Talentów w Warszawie, autorka licznych

Bardziej szczegółowo

Elementy kognitywistyki III: Modele i architektury poznawcze

Elementy kognitywistyki III: Modele i architektury poznawcze Elementy kognitywistyki III: Modele i architektury poznawcze Wykład III: Psychologiczne modele umysłu Gwoli przypomnienia: Kroki w modelowaniu kognitywnym: teoretyczne ramy pojęciowe (modele pojęciowe)

Bardziej szczegółowo

Projekt: Szansa drzemie w zmianie nowoczesne ZZL

Projekt: Szansa drzemie w zmianie nowoczesne ZZL Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Projekt: Szansa drzemie w zmianie nowoczesne ZZL Opis szkoleń planowanych do realizacji w ramach projektu

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie zasobami ludzkimi szkolenie otwarte dla kierowników ośrodków pomocy społecznej oraz powiatowych centrów pomocy rodzinie

Zarządzanie zasobami ludzkimi szkolenie otwarte dla kierowników ośrodków pomocy społecznej oraz powiatowych centrów pomocy rodzinie Zarządzanie zasobami ludzkimi szkolenie otwarte dla kierowników ośrodków pomocy społecznej oraz powiatowych centrów pomocy rodzinie Centrum Konferencyjne Krzyżowa, dn. 28-30.09.2009 r. Projekt systemowy

Bardziej szczegółowo