Podejście ericksonowskie w psychoterapii

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Podejście ericksonowskie w psychoterapii"

Transkrypt

1 Podejście ericksonowskie w psychoterapii Szkoła Miltona Ericksona to podejście, którego nie można jednoznacznie zdefiniować, jest jednak ważnym i efektywnym praktycznie kierunkiem w psychoterapii. Sam M. Erickson był człowiekiem wymykającym się wszelkim stereotypom zarówno w życiu, jak i w psychoterapii. W okresie, kiedy pracował terapia polegała na szczegółowej analizie przeszłości, a Erickson w centrum uwagi umieścił przyszłość, otwierając tym samym nową perspektywę dla terapii. Kontynuatorzy M. Ericksona, terapeuci ericksonowscy, odwołują się do przekonania, że przeszłości nie można zmienić, a więc jako pragmatycy proponują pacjentowi budowanie rozwiązań na przyszłość. Dając nadzieję, wzmacniają motywację i wiarę w możliwość zmian. Zmiany opierają się na tym wszystkim, co pacjentowi pozwalało przetrwać dotychczasowe trudności i co go wspiera w teraźniejszości. Ważne jest też to, jak wyobraża sobie swoje życie za kilka lat. Terapeuta proponuje odejście od cierpienia, co często wprowadza pacjentów w konsternację, a to daje terapeucie szansę na rozbicie schematów poznawczych pacjenta i wprowadzenie nowego nastawienia i myślenia o dolegliwościach i przyszłości. Takie podejście skraca czas terapii, czyni ją bardziej elastyczną i dopasowaną do oczekiwań społecznych. Terapia staje się bardziej dostępna, szybsza i efektywniejsza. Podejście ericksonowskie stworzyło podwaliny pod rozwój szkół, terapii krótkoterminowych. Celem terapii według szkoły ericksonowskiej jest ułatwienie zmiany w zakresie zgłaszanego przez pacjenta problemu w sposób wykorzystujący jego własne doświadczenie tak, aby mógł lepiej zaistnieć w swojej sytuacji. Cechy terapii ericksonowskiej: 1. Brak spójnej terapii zaburzeń i ogólnych hipotez. 2. Brak konieczności znajomości przyczyn zaburzeń pacjenta. 3. Brak konieczności inicjowania wglądu u pacjenta. 4. Pragmatyzm kierowanie się intuicją, a nie zbiorem reguł. Podstawowe założenia: 1. Ludzie zmieniają się sami - mają naturalną zdolność do przezwyciężania trudności i rozwiązywania własnych problemów. 2. Zadaniem psychoterapii jest ujawnianie i rozwijanie pozytywnych stron pacjenta. Terapeuta poszukuje i identyfikuje posiadane przez pacjentów możliwości i kompetencje i wykorzystuje je do zmiany. Jednym z najważniejszych pojęć są zasoby czyli wewnętrzne doświadczenie pacjenta. Poszukiwanie zasobów umożliwia pacjentowi przekonanie o jego pełnowartościowości, daje wiarę we własne możliwości, napawa poczuciem siły i sprawstwa. 3. Koncentrowanie uwagi pacjenta na przyszłości a nie na eksploracji przeszłych doświadczeń. Podjęcie psychoterapii jest wynikiem niezadowolenia z tego, co jest oraz pragnienia lepszej przyszłości. 1

2 Dobrze ilustruje tę tendencję opowieść Owies : Któreś lato spędziłem wyrywając zarośla na polu o powierzchni 10 akrów. Mój ojciec zaorał je jesienią i posiał, po czym ponownie zaorał na wiosnę i zasiał owies W pewien czwartek wieczorem, [ ] mój ojciec obejrzał jeden z kłosów i powiedział: Chłopcy, zanosi się na rekordowe plony [..]. Wróciliśmy do domu szczęśliwi, myśląc [ ] o tym, co to dla nas znaczy [ ]. Zaczęło kropić. Padało przez całą noc [ ] i przestało dopiero w poniedziałek rano. Gdy wreszcie [ ] znaleźliśmy się na polu, okazało się, że wszystek owies było położony [ ]. Ojciec powiedział: Mam nadzieję, że ziarno wystarczająco dojrzało i zdoła wykiełkować. Dzięki temu mielibyśmy na jesieni zieloną paszę dla bydła, a za rok będzie kolejny sezon Kierunek i charakter zmiany określa sam pacjent wskazuje cel. Terapeuta wzmacnia jedynie siłę działań pomocniczych, hamując równocześnie szkodliwe zachowania, które wyłania i wyodrębnia na podstawie obserwacji zachowań pacjenta i powtarzanych przez niego wzorów funkcjonowania, np. każdy symptom ma pierwotnie określoną funkcję, istotną dla pacjenta, dlatego się utrzymuje; z czasem traci tę funkcję, a utrzymuje się nadal, ponieważ staje się nawykiem (powtarzanym wzorem funkcjonowania). Erickson uważał, że można te utarte wzory wykorzystać w pozytywny sposób do zmiany zachowania. Tak stało się w przypadku chorego psychicznie pacjenta, który uważał, że jest Jezusem. Wykorzystując fakt, że Jezus był synem cieśli, Erickson nakłonił pacjenta do podjęcia działań związanych z wykonywaniem tego zawodu, co przyniosło pozytywny efekt i sprawiło, że pacjent mógł aktywniej uczestniczyć w życiu społecznym. 5. Wykorzystywanie hipnozy jako podstawowej metody pracy - Erickson duże znaczenie przypisywał nieświadomości, postrzegał ją jako magazyn informacji skąd ludzie czerpią wiedzę niezbędną do życia. Wszelkie zmiany zachodzące na nieświadomym poziomie przekładają się na odczucia, myśli i zachowanie. Nieświadomość używa specyficznego języka; symbolu, metafory, obrazu. Pacjent często używając tego języka, objawami wyraża nieświadome potrzeby, dążenia, obawy. Prowadząc proces zmiany terapeuta ericksonowski często pomija świadomość aby umożliwić nieświadomości przygotowanie doświadczenia, które dopiero później zostaje uświadomione. Erickson wykorzystywał specyficzny rodzaj hipnozy zakładając że wchodzenie w trans jest naturalną zdolnością człowieka. 6. Uwzględnienie przez Ericksona rodziny w psychoterapii, uważał że pacjentem może być nie tylko jednostka, ale para i rodzina. Objaw u jednego członka rodziny rozumiał jako próbę dostosowania zatrzymanej w rozwoju rodziny do nowych zmieniających się warunków zewnętrznych. W pracy z rodziną wykorzystywał, podobnie jak u indywidualnego pacjenta, swoje bogate doświadczenie z wieloletniego stosowania hipnozy. Istotne więc było dla niego, aby proces był działaniem celowym i zawierał fazy charakterystyczne dla transu. Starannie planował podejście do każdego problemu, opracowywał strategię terapii, inicjując proces zmian. Taki sposób pracy 1 Grzesiuk, 2011, s

3 można nazwać terapią strategiczną. Z jego doświadczenia skorzystał Jay Haley i stworzył podwaliny pod strategiczną terapię rodzin. 7. Istotna rola terapeuty, który tak jak w hipnozie przejmuje odpowiedzialność. Przez cały czas trwania terapii podejmuje decyzje wpływające na przebieg i efekty procesu terapii. Wpływ na rezultaty terapii mają też właściwości i cechy terapeuty: -nieskrępowana plastyczność i kreatywność postępowania w kontakcie z pacjentem; -zdolność do wnikliwej obserwacji zachowań pacjenta z użyciem wszelkich modalności sensorycznych (widzieć, słyszeć, czuć), a dopiero potem zrozumienie (czasem nawet niepełne). Treść i forma danych zakodowanych w poszczególnych strukturach sensorycznych określona jest m.in. przez specyficzne dla człowieka właściwości neurologiczne, które decydują o tym, jakie informacje człowiek wybiera spośród wielu napływających, i w jakiej formie zostaną one zapisane w jego systemie wiedzy. Terapeuta rozpoznaje systemy reprezentacji sensorycznej pacjenta i wykorzystując tą wiedzę dostraja do niego, -wzięcie odpowiedzialności za warunki i atmosferę terapii: terapeuta prezentuje atmosferę oczekiwania sukcesu; tworzy klimat i atmosferę do zmiany; inicjuje aktywność pacjenta; kształtuje warunki do tego, aby pacjent mógł reagować spontanicznie i odmiennie niż dotychczas. Podstawowe strategie psychoterapeutyczne. Terapeuta przejmując odpowiedzialność za proces terapii, przez cały czas jej trwania podejmuje decyzje mające wpływ na przebieg i efekty procesu terapeutycznego. Podejmuje decyzje, co do formy terapii i planuje strategię terapii dopasowaną do konkretnego problemu, z którym zgłasza się pacjent. Ericksoniści nazywają to terapią szytą na miarę. Chcąc podjąć właściwą decyzję, terapeuta odwołuje się do procesu diagnozy. Diagnoza Ericksonowska uwzględnia cztery elementy: 1. Kategorie diagnostyczne opracowane przez J. Zeiga. 2. Zjawiska transowe. 3. Refleksje systemowe. 4. Diagnozę zasobów. Diagnoza w obszarze kategorii diagnostycznych i zjawisk transowych formułowana jest w kontinuach o maksymalnym natężeniu opisywanego wymiaru. 3

4 ad.1. 4

5 ad. 2. 5

6 ad.3. Terapeuta decyduje, w jakim stopniu uwzględnić system rodzinny w psychoterapii. Bierze pod uwagę zależność (ekonomiczną, prawną) osoby od systemu, w przypadku dzieci bądź młodzieży. System ma też znaczenie, gdy pacjent będący w terapii indywidualnej mieszka z rodziną, ponieważ wchodzi wtedy w sieć interakcji i powiązań interpersonalnych. Ważna jest wybrana forma pracy w przypadku uwzględnienia systemu rodzinnego. Można pracować: z całą rodziną, łączyć terapię indywidualną z rodzinną, można też pracować indywidualnie z którymś z członków systemu. ad.4. Diagnoza zasobów polega na wyszukiwaniu przez terapeutę, nazwaniu i kierowaniu swojej, a następnie pacjenta uwagi w stronę jego potencjału i możliwości. Terapeuta powinien też zauważyć i zbadać, biorąc pod uwagę doświadczenie pacjenta, jego możliwości współpracy, które pozwolą zbudować właściwą relację. Terapeuta nawiązuje współpracę z pacjentem, mając na uwadze dążenie do wspólnego celu. Proces terapii Ericksonowski proces terapii wiąże się z odpowiedzią na pytanie: jak zainicjować zmianę. Odpowiadając na nie terapeuta buduje strategie terapii, wybierając odpowiednią dla potrzeb klienta formę terapii (indywidualną, małżeńską, rodzinną, grupową), a także wybiera ramy czasowe, częstotliwość i miejsce spotkań. Podstawową metodą pracy w ericksonizmie jest hipnoza, lecz bywa też tak, że terapeuta nie decyduje się na jej użycie, ale proces terapeutyczny zawiera jej elementy. M. Erickson budował zasady terapii ericksonowskiej w oparciu o swoją wiedzę hipnotyczną, co oznacza, że proces terapii był działaniem celowym i zawierał fazy charakterystyczne dla transu. Kluczem do prawidłowego kontaktu z klientem jest dostrojenie. Proces ten najlepiej wyjaśnia postulat Spotkaj pacjenta w jego własnym świecie., tzn. poznaj model świata pacjenta, dopasuj się do niego, używaj jego języka, dostosuj się do jego systemu reprezentacji i podstawowego sposobu przetwarzania informacji. Posłużmy się tutaj przykładem terapii bólu pacjenta Joe, z zawodu ogrodnika, prowadzonej przez Ericksona. Joe, wiem, że jesteś ogrodnikiem, że hodujesz kwiaty. Ja wychowałem się na farmie w Wisconsin i też lubiłem hodować kwiaty. Nadal to lubię. Chciałbym, żebyś usiadł w tym wygodnym fotelu, gdy będę do Ciebie mówił. Powiem ci wiele rzeczy, ale nie o kwiatach, ponieważ ty wiesz o nich więcej ode mnie. Nie tego chcesz. Teraz, kiedy mówię, a mogę to zrobić tak łatwo, chciałbym, żebyś spokojnie mnie słuchał jak opowiadam o sadzonkach pomidorów. To dziwny temat do rozmowy. Budzi ciekawość. Po co rozmawiać o sadzonkach pomidorów? Wkłada się nasiono do ziemi z nadzieją, że wyrośnie z niego młoda roślina, która przyniesie satysfakcję dzięki owocom, jakie na niej wyrosną. Nasiono nasiąka wodą i robi to bez trudu. Jednocześnie, ponieważ deszcz przynosi spokój ciekawość i ukojenie 2 2 Grzesiuk, 2011, s

7 Widać w tym przykładzie zastosowanie kilku technik tj. dostrojenie, bo Erickson używa języka pacjenta i metafory zaczerpniętej z modelu świata pacjenta, przy pomocy której wyraża sugestię mającą prowadzić pacjenta do przejęcia kontroli nad bólem. Dalszy proces terapii, tak jak to bywa w hipnozie, polega na prowadzeniu pacjenta w kierunku celu terapii. Terapeuta zasiewa ideę zmiany i wprowadza minimalne zmiany poprzez minimalne wskazówki (dobre dostrojenie umożliwia wzrost wrażliwości pacjenta na komunikaty, w tym niewerbalne ze strony terapeuty. Jeśli terapeuta siądzie w określonej pozycji, to pacjent automatycznie dostraja się i też tak siądzie. W idei zasiewania zawiera się zamysł terapeuty, aby odkryć, czego pacjent potrzebuje, jeśli na przykład tym, co utrudnia mu funkcjonowanie jest uwaga nadmiernie skierowana do wewnątrz, to zasiewanie odbywa się poprzez używanie słów związanych z otwarciem na zewnątrz. Terapeuta zwraca uwagę na wymiar: wewnętrzny zewnętrzny, zamknięty otwarty, podając pacjentowi na przykład komunikat: Możesz być teraz bardziej otwarty.. 3 Strategią ułatwiającą proces zmiany jest szukanie przeciwieństw w kategoriach pozytywnych, na przykład Bądź bardziej na zewnątrz. zamiast Nie zamykaj się w sobie. lub szukanie wyjątków w ogólnym schemacie funkcjonowania pacjenta (na pewno pacjent ma doświadczenie bycia na zewnątrz i należy dopytać go o to doświadczenie). Techniki terapeutyczne Budując plan terapii, terapeuta może skorzystać z kilku technik terapeutycznych: 4 1. Odwrócenie uwagi Erickson zakładał, że opór przed zmianą występuje silniej na poziomie świadomym niż nieświadomym. Stosował techniki odwracające uwagę pacjenta od zachodzącej zmiany w sytuacji, gdy przewidywał wystąpienie oporu. 2. Fragmentowanie wynikało z przekonania, że wielkie zadania wydają się tak bardzo nieosiągalne, że obniżają motywację do zmiany. Erickson dzielił zadania na części składowe, mniejsze zadania i zajmował się tym, co w danym momencie było możliwe. Starannie dobierał cele pośrednie prowadzące do celu głównego, np. gdy w pracy z pacjentem skupiał się na dwóch zasadniczych aspektach jego funkcjonowania zawodowym i społecznym to uwzględniał fakt, że zmiany w jednym obszarze były konieczne dla zmian w drugim, a jednocześnie inspirowały się wzajemnie. Na przemian zajmował się jednym bądź drugim aspektem, uważnie dobierając cele, mając na uwadze możliwości pacjenta. 3 Lis-Turlejska, 1991, s Grzesiuk, 2011, s

8 3. Progresja w czasie budowanie wyobrażeń przyszłości bez problemu bądź objawu. 4. Sugestia (wpływanie, podsuwanie, podpowiadanie) - komunikaty mające wytworzyć w pacjencie określone przekonania lub uruchomić specyficzne reakcje. Erickson często posługiwał się sugestią, dbając o to, żeby komunikować pacjentowi na wielu poziomach, że zmiana jest możliwa, często używał metafory. 5. Reorientacja (zmiana kierunku, zapatrywania, dotychczasowej orientacji) chcąc zmienić nastawienie bądź sposób myślenia pacjenta i ominąć opór przed zmianą, Erickson używał różnorodnych technik, takich jak przeformułowanie, kreowanie doświadczenia przez zadania domowe. Stosował też technikę zmieszania, zakłócania, podsuwając później inny kierunek patrzenia. Zobrazowaniem techniki zakłócania jest opisana przez Zeiga historia z czasów, gdy szkolił się w psychoterapii u Ericksona i był gorliwym palaczem fajki, budując w ten sposób image młodego psychologa. Erickson zobaczył jak palę na podwórku tuż przed naszą sesją. Kiedy się spotkaliśmy rozpoczął długą, lekką historyjkę o swoim przyjacielu, który palił fajkę. Stwierdził, iż przyjaciel był dziwny. A był dziwny dla tego, że nie wiedział, gdzie umieścić fajkę w swoich ustach. Czy powinien umieścić fajkę pośrodku, czy centymetr na prawo od środka, czy może na lewo? Był dziwny. Był dziwny dlatego, że nie wiedział jak umieścić tytoń w główce. Czy powinien użyć fajkowych przyborów? Czy powinien użyć kciuka? Czy powinien użyć palca wskazującego? Był dziwny. Przyjaciel był dziwny, ponieważ nie wiedział jak zapalać fajkę. Czy powinien zapalać fajkę umieszczając płomień przed główką? Czy może za główką? Może po prawej stronie główki? A może po lewej? Był dziwny. Przez cały ten czas myślałem: Po co on mi opowiada tę historię? Ja nie wyglądam dziwnie paląc fajkę. Erickson kontynuował. Przyjaciel był dziwny, kiedy trzymał fajkę. Czy powinien ja trzymać lewą czy prawą ręką? Czy powinien trzymać główkę czy cybuch fajki? Był dziwny. Przyjaciel był dziwny, ponieważ nie wiedział jak wydmuchiwać dym ze swoich ust. Czy powinien wydmuchiwać do góry czy w dół? A może jednak na bok? Był dziwny. Przyjaciel był dziwny, ponieważ nie wiedział, gdzie odkładać fajkę. Czy powinien ją trzymać w dłoni? Czy może odłożyć gdzieś na bok? Zdecydowanie był dziwny. Opowieść trwała chyba przez godzinę. Nie wiedziałem, że jest tyle sposobów na bycie dziwnym ze względu na palenie fajki. 8

9 Dzień po sesji opuściłem Phoenix, żeby wrócić do San Francisco, gdzie wtedy mieszkałem. Kiedy dotarłem do Kalifornii, powiedziałem sobie: Przestaję palić. Odłożyłem moją fajkę na zawsze, nie chciałem jej więcej palić, nigdy więcej tego nie zrobiłem. Nigdy. Stałem się nadmiernie świadomy mojego nawyku palenia, co w efekcie spowodowało, że zacząłem się czuć jak dziwak. Ponadto, jeśli był ktoś, komu nie chciałem się wydawać dziwny, tym kimś był Milton Erickson. Później palenie fajki przestało być atrakcyjne. Jednakże zasługa za decyzję o rzuceniu palenia należała tylko do mnie. Siła motywacyjna zrodziła się w moim wnętrzu. Erickson zrobił niewiele. Nie kazał mi przestać palić. Nie ostrzegał, jakie są konsekwencje zdrowotne. Po prostu opowiedział mi historyjkę. To ja byłem tym, kto zrobił coś. konstruktywnego Spożytkowanie strategia ta jest fundamentem terapii ericksonowskiej. Erickson opisął metodę spożytkowania w następujący sposób: Terapeuci chcąc pomóc swoim pacjentom nigdy nie powinni gardzić, potępiać bądź odrzucać żadnych części zachowania pacjentów, gdyż jest to blokujące, nierozsądne lub nawet nieracjonalne. Zachowanie pacjenta jest elementem problemu przyniesionego do gabinetu. Kształtuje osobiste środowisko, w którym terapia powinna odnieść skutek. Może stawać się znaczącą siłą kształtującą całość relacji pacjent lekarz. Także cokolwiek jest przyniesione przez pacjenta do gabinetu w pewien sposób stanowi zarówno część jego samego, jak i część jego problemu. Pacjent powinien być postrzegany współczującym okiem terapeuty, które analizuje jawiącą się całość. W ten sposób terapeuci podczas wyboru procedur terapeutycznych nie powinni ograniczać się do oceny tego, co jest dobre i rozsądne. Właściwie, o wiele częściej niż się wydaje terapia może być osadzona na trwałej bazie poprzez spożytkowanie głupich, absurdalnych, nieracjonalnych lub sprzecznych demonstracji. Wówczas czyjaś godność zawodowa nie jest w to wmieszana, natomiast czyjaś kompetencja zawodowa tak. Takie rozpoznanie i ustępstwo w stosunku do potrzeb podmiotów oraz spożytkowanie ich zachowania nie konstytuuje (nie tworzy), w przeciwieństwie do tego, co twierdzą niektórzy autorzy, technik nieortodoksyjnych opartych na intuicji klinicznej. Zamiast tego składają się na proste rozpoznanie istniejących warunków oparte na pełnym szacunku wobec podmiotów, jako funkcjonujących osobowości. 6 5 Jeffrey K. Zeig, 2006, s Jeffrey K. Zeig, 2006, s

10 Erickson wiedział, że jeśli terapeuta będzie usiłował zmienić pacjenta, napotka opór, a jeśli da mu możliwość wyboru kierunku zmiany, spożytkuje jego energię i skieruje ją w stronę pożądaną przez pacjenta. Spożytkowanie jest procesem ciągłym, nie jest czymś, co terapeuta rozpoczyna i zatrzymuje. Podejście spożytkowania przez terapeutę jest rozwijane w procesie leczenia i stanowi integralną część terapii. Proces terapii z wykorzystaniem spożytkowania przedstawia Zeig w formie modelu. Model ten jest oparty na podejściu komunikacji strukturalnej. Podejście to wykorzystuje wpływ społeczny po to, aby wykorzystać struktury istniejące w teraźniejszości (włączając struktury intrapsychiczne, interpersonalne oraz środowiskowe) do osiągnięcia przyszłych celów. Jest modelem który kładzie raczej nacisk na to, jak wywołać zmianę, a nie analizować dlaczego ludzie są jacy są. 7 Diament Ericksonowski CEL PRZYMIARKA PAKOWANIE PREZENTU OBRÓBKA SPOŻYTKOWANIE 7 Jeffrey K. Zeig, 2006, s

11 Ustalanie celu Terapeuta rozpoczyna terapię, ustalając cele i pytając siebie: Co chcę zakomunikować pacjentowi? Sposoby ustalania celów dla każdej specyficznej psychoterapii są różne. Najczęściej stosowane są dwie metody (Zeig): przekształcanie problemu w proces jeśli terapeuta postrzega problem jako proces sekwencyjny to celem terapii jest pomóc pacjentowi w zmodyfikowaniu nawykowego zachowania sekwencyjnego prowadzącego do powstawania problemu np. przez dodanie kolejnego kroku w sekwencji. Pacjent który ma problem z paleniem może być poproszony o gładzenie swojej ręki przed każdym zaciągnięciem się kolejny krok, istnieje szansa na wystąpienie systematycznej zmiany. Zasadnicza przesłanka głosi, że zaraz po zmodyfikowaniu sekwencji nawykowej pacjent będzie się kierował w stronę efektywniejszych i zdrowszych wzorców. rozdzielanie rozwiązania na wykonalne części metoda ta wymaga, aby terapeuta określił, jak pacjent realizuje problem, np. jak pacjent obniża swoją samoocenę, to terapeuta zastanawia się jak ten proces jest przez pacjenta dokonywany. Być może pośród wielu innych rzeczy pacjent nie ufa sobie, nie ufa innym, skierowuje uwagę do swego wnętrza i odnajduje osobiste skazy, które zostają przez niego wyolbrzymione. Rozwiązaniem w tym wypadku byłaby odwrotność, przeciwieństwo dla strategii problemu, tzn. ufaj sobie, ufaj innym, bądź świadomy zamiast zamknięty w sobie oraz odnajduj wewnętrzne zalety. Kiedy pacjent zacznie to robić, nastąpi poprawa samooceny. Po tym jak terapeuta określi cel, kolejnym etapem będzie znalezienie sposobu na zaprezentowanie tego celu pacjentowi. Proces ten nazwany został pakowaniem prezentu. Pakowanie prezentu Jeśli terapeuta proponuje rozwiązanie składowe, potrzebna jest metoda, która zaoferuje pacjentowi strategię umożliwiającą mu odzyskanie uprzednio utraconej zdolności. Jeśli np. za cel weźmiemy zewnętrzną świadomość, terapeuta może zapakować na prezent ideę - bądź zewnętrzny na wiele sposobów. Terapeuta może ukierunkować pacjenta - Proszę otworzyć oczy, spojrzeć na świat i będąc świadomym, dostrzegać rzeczy wokół. Najlepiej pakować na prezent ideę, nie używając metod bezpośrednich, a używając sugestii i hipnozy. Przymiarka Przymiarka polega na zindywidualizowanym podejściu do pacjenta. Przykładowo jeśli pacjent ceni przygodę, zadania terapii mogą być wykonywane, gdy zostaną przedstawione jako pełne przygód; jeśli pacjent ceni niespieszne zrozumienie, terapeuta może prowadzić niespieszną terapię. Terapia powinna być dopasowana do wartości i poglądów pacjenta. Czasem propozycja terapeutyczna dopasowana do pacjenta może nie mieć żadnego 11

12 logicznego sensu. Jednak dla tego właśnie pacjenta ma sens emocjonalny, gdyż wpasowuje się w jego model świata. Kolejnym krokiem jest rozłożenie propozycji dla pacjenta w określonym czasie. Metoda ta nazywana jest obróbką. Obróbka Praca terapeuty powinna opierać się też na procesie/dramie, poprzez który cel zostanie zaoferowany. Proces ten wymaga pewnego okresu (sekwencji linearnej psychoterapii) po to, aby optymalnie wzbudzić i spożytkować wewnętrzną i społeczną dynamikę pacjenta. Terapeuta rozpoczyna poprzez pobudzanie motywacji pacjenta, która przekształca się w gotowość do reakcji. Etap budowania gotowości do reakcji może być też rozumiany jako przeprowadzanie indukcji, gdy korzystamy z metody hipnotycznej. Terapeuta nie zajmuje się od razu głównym celem, ale raczej zasiewa, czyli stosuje zapowiedzi tego, co ma nastąpić. Następnie małymi kroczkami kieruje się w stronę głównej interwencji. Procedura ta nosi miano MIZ, czyli Małymi krokami, Interweniuje i potem Zakańcza. Przetwarzanie zmienia terapię w Znaczące Doświadczenie Emocjonalne ZDE, wokół którego może krążyć zmiana. 8 Spożytkowanie jest pomostem między ustalaniem celów, pakowaniem na prezent, przymiarką i przetwarzaniem. Po to aby ustalić cel, terapeuta może wykorzystać (spożytkować) zdolność pacjenta do dzielenia problemu na odrębne części, których odwrotności stawałyby się mini celami. Po to aby zapakować na prezent terapeuta może wykorzystać technikę, której pacjent używa, żeby być pacjentem. Po to aby zrobić przymiarkę terapeuta wykorzystuje to, co pacjent traktuje jako motywację (zastanawia się co pacjent ceni z czego jest dumny). Po to aby przetwarzać, terapeuta wykorzystuje sekwencję, której pacjent używa do stwarzania lub doświadczania problemu. Podsumowując, można stwierdzić, za Zeigiem, że spożytkowanie jest gotowością terapeuty do strategicznego reagowania na wszystko, co wiąże się z pacjentem lub środowiskiem, w którym pacjent przebywa. Mieszczą się w tym zarówno świadome i nieświadome wypowiedzi, wspomnienia, mocne strony, zdolności (lub słabości), związki, awersje, emocje, właściwości systemu, środowiska i kultury pacjenta. 9 Wykorzystanie metafory w psychoterapii ericksonowskiej Przykłady zastosowania metafory możemy odnaleźć w wielu szkołach psychoterapii. Jednak w terapii ericksonowskiej ma ona szczególne znaczenie jako podstawowe narzędzie niedyrektywnej komunikacji. Milton Erickson pierwszy zwrócił uwagę, że: analogie i metafora, podobnie jak dowcipy, mogą wywierać ogromny wpływ poprzez aktywizację 8 Jeffrey K. Zeig, 2006, s Grzesiuk, 2011, s

13 nieświadomych schematów skojarzeniowych i reakcji, które w sposób nagły podsuwają świadomości nowe fakty lub reakcje behawioralne. Uważał on, że w procesie terapii istotne jest nie tylko szukanie rozwiązań, ale też wydobywanie możliwości, tkwiących w każdym człowieku, a metafora jest do tego najlepszym narzędziem. W trakcie komunikacji ani pacjent, ani terapeuta nie dotykają w otwarty sposób istoty problemu, zmiana dokonuje się poprzez pośredni przekaz trafiający do nieświadomości pacjenta. Metafory używane są w sposób celowy, zgodnie z ustaloną wcześniej, zawsze indywidualnie dostosowaną do pacjenta strategią terapii. 10 Metafora w słowniku wyrazów obcych Kopalińskiego definiowana jest jako figura stylistyczna, w której jeden przynajmniej wyraz uzyskuje inne, obrazowe, ale pokrewne znaczenie, jak np. w zdaniu: Ona jest aniołem dobroci. 11 Od najdawniejszych czasów metafora była zasadniczym aspektem ludzkiej komunikacji. Opowiadania i anegdoty zawierające metafory od dawna używane są do przekazywania specyficznych znaczeń, co sprawia, że wielu terapeutów wykorzystywało je w psychoterapii. W metaforze wyrazy występują w nowym znaczeniu, łączącym się ze znaczeniem realnym w sposób obrazowy i plastyczny. Symboliczny przekaz nie musi wyrażać się w słowach, za metaforyczne uważa się wytwory artystyczne, przedmioty, działania, rytuały, którym w terapii nadano symboliczne znaczenie. Metafora oddziałuje na emocjonalną część naszej osoby. Jako ilustracja modyfikującej emocje funkcji metafory może posłużyć przykład robotnika, którego Erickson leczył z powodu przewlekłego bólu po wypadku. Mężczyzna nie był w stanie wykonywać swojego zawodu, który był dla niego źródłem utrzymania i poczucia wartości. Erickson posłużył się metaforycznym zadaniem domowym poprosił pacjenta o prowadzenie albumów, do których miał wklejać rysunkowe żarty, dowcipy, a następnie wysyłać je kolegom, którzy również doznali wypadków przy pracy. Powyższe zadanie było metaforą, przekazującą, że życie bez pracy ma jednak swoja wartość oraz że są osoby, które doświadczyły podobnych przeżyć. Pacjent zaczął aktywnie poszukiwać w codziennych czynnościach radości, ciesząc się przy tym z kontaktów z innymi ludźmi. 12 Jedną z najwcześniejszych zapisanych opowieści jest Księga Hioba w Biblii. Opowiada o Bogu, Diable i Hiobie, człowieku dobrym i bojącym się Boga. Diabeł namawia Boga, by pozwolił mu poddać Hioba próbie w nadziei, że ten zgrzeszy i przestanie pokładać w Bogu ufność. Bóg się zgadza pod warunkiem, że życie Hioba zostanie oszczędzone. Hiob doświadcza więc wielu nieszczęść, podupada na zdrowiu, traci bogactwa i żyje w skrajnej nędzy, umiera cała jego rodzina. W długich rozmowach z trzema przyjaciółmi zastanawia się pełen bólu, czy ma się wyrzec wiary w Boga, który dopuścił do tak strasznej sytuacji? Czy 10 Grzesiuk, 2011, s Barker, 1997, s Grzesiuk, 2011, s

14 Bóg pozostawił go samemu sobie? Co ma teraz zrobić? W rezultacie Hiob dochowuje wierności Bogu i zostaje w końcu nagrodzony jeszcze większymi bogactwami i jeszcze liczniejszą rodziną niż kiedyś. Dla większości ludzi wartość Księgi Hioba i innych pism religijnych leży w przekazywanych przez nie znaczeniach. Ci, którzy koncentrują się na sporze o dosłowność mogą przeoczyć to, o co naprawdę chodzi: że Bóg wszystkim włada, że w końcu zawsze zwycięża, że nikt, kto mu ufa, nie będzie kuszony ponad siły, i że wiara w Boga zostaje w końcu nagrodzona. Znaczenia te przekazuje się w opowieści w sposób bardzo ciekawy. Opowieść jest o wiele bardziej interesująca niż proste podsumowanie jej znaczeń, które zostało właśnie dokonane. 13 Zdaniem Watzlawicka metafory są częścią języka zmiany. Jest to prawopółkulowy język poezji, dramatu, komunikacji pozawerbalnej, a także metafory. Jest to język obrazowania, w przeciwieństwie do języka lewej półkuli, który wyraża faktograficzny materiał w logiczny, ściśle określony sposób, posługując się uporządkowanym zbiorem reguł syntaktycznych (dotyczących budowy zdania). 14 Badania na ten temat przeprowadzała też S.P. Lamb, dotyczyły one związku między specjalizacją półkulową, a opowiadaniem historii. Wskazują na istnienie dwóch różnych sposobów myślenia. Lamb podsumowuje to w następujący sposób: Ostatnie badania neurobiologiczne wskazują, że dwie półkule ludzkiego mózgu przetwarzają informacje według różniących się od siebie strategii. Lewa czyni to w sposób linearny: jedna informacja po drugiej. Najskuteczniej zajmuje się zagadnieniami logicznymi, temporalnymi, werbalnymi i analitycznymi. Prawa natomiast przetwarza dane symultaniczne(jednocześnie), w sposób holistyczny. Zagadnienia związane z przestrzenią, strukturowaniem, kinestetyką, gestaltem i metaforą są jej specjalnością. Półkule komunikują się przez wiązadło wielkie. [ ] W normalnym funkcjonowaniu jednostki specjalizacja półkul nie oznacza wyłączności jednej z nich; dwupółkulowy mózg działa jako całość zdominowana przez jedną z półkul w zależności od sytuacji i preferencji jednostki. 15 Milton Erickson i Ernest Rossi twórcy koncepcji dwupoziomowej komunikacji rozważali, jakie mogą być powiązania pomiędzy metaforą a ujawnianymi objawami somatycznymi i funkcjonowaniem prawej półkuli mózgu. Przypuszczali, że objawy somatyczne są funkcjami prawej półkuli jako tej, która komunikuje się w sposób symboliczny. Ponieważ prawa półkula pośredniczy zarówno w prezentowaniu objawów, jak i w odbiorze metaforycznego znaczenia języka, terapia stosująca takie środki jak opowieści, anegdoty i żarty umożliwia dwupoziomową komunikację. Podczas gdy lewa półkula analizuje znaczenie słów, symboliczna i terapeutyczna treść jest przekazywana do prawej półkuli poprzez skojarzenia 13 Barker, 1997, s Barker, 1997, s Barker, 1997, s

15 i ukryte znaczenia. Umożliwia to poszukiwanie potrzebnych umiejętności, wydobycie ich, a w efekcie stworzenie nowego sposobu zachowania. Ta behawioryczna odpowiedź z kolei na drodze sprzężenia zwrotnego wzmacnia metaforyczną interwencję, generując serie nowych znaczeń i nowych zachowań. 16 Psychoterapeutyczne wykorzystanie metafor Milton Erickson posługując się metaforą realizował przy jej pomocy ukryte cele. 1. Stawianie lub ilustracja tez tak jak się to dzieje w historii Hioba, gdyby wyrazić jej tezy w formie bezpośredniej brzmiałyby jak ciąg pouczeń moralnych i wielu ludzi mogłoby je odrzucić. Gdy są zaprezentowane w formie opowieści rozgrywającej się w odmiennym kontekście i w odległym czasie, stają się łatwiejsze do przyjęcia. 2. Podsuwanie rozwiązań problemów jest pośrednim podejściem polegającym na opowiedzeniu historii tam, gdzie zawiodła bezpośrednia komunikacja. 3. Pomoc w poznawaniu siebie czasem można komuś bardziej pomóc w rozpoznaniu aspektów jego własnych zachowań lub reakcji na pewne sytuacje, gdy opowie się tej osobie o ludziach, którzy w analogicznych sytuacjach zachowali się podobnie. 4. Sugerowanie pomysłów i wzmacnianie motywacji opowiadanie historii o ludziach, którzy pokonali jakieś trudności jest dobrym sposobem wzmacniania motywacji i dodawania odwagi osobom niewierzącym w swoje siły. Gdy terapeuta chce podsunąć klientowi jakąś myśl do rozważenia lub akceptacji, może umieścić ją w całej serii anegdot. 5. Kontrolowanie relacji terapeutycznej istotne jest, aby terapeuta miał kontrolę nad relacją terapeutyczną. Gdy klient zagraża tej kontroli, można odwrócić jego uwagę i opowiedzieć mu jakąś historię lub anegdotę. Jest to skuteczny sposób na odzyskanie i utrzymanie kontroli między innymi dlatego, że klient zwykle nie oczekuje opowieści, a więc spotyka go niespodzianka. Takie zaskoczenie jest ważnym czynnikiem zmiany w procesie terapeutycznym. 6. Umieszczenie w opowiadaniu wskazówek dla klienta wskazówki dla klienta mogą być włączone w opowieść. 16 Grzesiuk, 2011, s

16 7. Zmniejszanie oporu opowiadania i anegdoty prezentują treści pośrednio i stopniowo, jest więc mniejsze prawdopodobieństwo wywołania przez nie oporu pacjenta niż w wypadku treści wyrażanych bezpośrednio. Sens anegdoty bądź opowiadania może szybko przedostać się do nieświadomości. Często pacjent nie jest w stanie świadomie przyjąć i zrozumieć wszystkich przekazów zawartych w skomplikowanej opowieści. Może jednak doświadczyć zmiany zachowania, która zachodzi poza sferą świadomą, ponieważ reaguje na ukryte znaczenie opowieści, choć nie została przyjęta świadomie. 8. Przeformułowanie i zmiana definicji problemu przyjęcie nowego punktu widzenia nie musi wystąpić na poziomie świadomym, może oczywiście nastąpić na poziomie nieświadomym i najlepiej, aby tak było. 9. Budowanie ego osoba mająca trudności w funkcjonowaniu może wysłuchać historii o sposobach przezwyciężania problemów bądź o ludziach, którzy przezwyciężyli podobne problemy, historia jest tak skonstruowana, że mają podobne do pacjenta cechy osobowości 10. Modelowanie komunikacji dobrze skonstruowana i opowiedziana historia jest zazwyczaj bardzo zajmująca, porusza wyobraźnię słuchacza i skierowuje jego działania lub myśli na tory, których dotąd nie brał pod uwagę. Słuchacz może wybrać znaczenie odnoszące się do jego własnej sytuacji. Erickson powiedział pewnego razu, jeśli chcesz, żeby ktoś opowiedział ci o swoim bracie, musisz mu opowiedzieć o swoim. 11. Przypominanie klientom o ich własnych możliwościach Erickson uważał, że pacjenci mają w historii swojego życia zasoby pozwalające rozwiązać ich problemy. Często posługiwał się opowieściami, aby przypomnieć ludziom, że w przeszłości nauczyli się wielu pożytecznych rzeczy i po prostu o tym zapomnieli. Nawiązując ponownie do opowieści o cierpiącym ból ogrodniku Joe, to Erickson zdawał sobie sprawę, że Joe dysponuje niewykorzystanymi zdolnościami umożliwiającymi kontrolę bólu. Odwołał się do doświadczeń pacjenta jako ogrodnika, przytaczając przykład rośliny. Wprowadził element dramatyzmu, dostarczając ramy, na której mogła skupić się uwaga pacjenta, a którą później stopniowo odwracał od uczucia bólu i dyskomfortu. Komunikaty miały charakter niedyrektywny, budowane były małymi krokami. Błędny wzorzec nawykowy (ból, z którym nie można sobie poradzić) zastąpiony został nowym wzorem zachowania (ukojenie). Terapia pomogła zmniejszyć odczucie bólu do takich rozmiarów, że dalej prowadził aktywne życie bez 16

17 używania leków. Metafora zaktywizowała nieświadome wzory zachowań, które w efekcie dały świadomy sposób reagowania Desensytyzacja (odczulanie, np. w leczeniu fobii) można zredukować lub wyeliminować lęki przy pomocy opowiadania pacjentom serii anegdot, w których występują przedmioty lub sytuacje wywołujące ich własne fobie. Hipnoza ericksonowska jako podstawowa metoda pracy Hipnoza jest stanem wyostrzonej uwagi i otwartości oraz podwyższonej zdolności reagowania na pomysły (Erickson 1959). Erickson uważał, że hipnoza jest powszechnym doświadczeniem, istniejącym od zarania ludzkości. W odróżnieniu od klasycznej, psychoanalitycznej hipnozy, gdzie uważano, że istnieją ludzie niepoddający się temu procesowi, Erickson zakładał, że każdy człowiek ma zdolność wchodzenia w trans, a opór wynika z nieodpowiedniej indukcji. Indukcję należy dobrać indywidualnie, a tak zwani oporni pacjenci to osoby nieprzyjmujące dyrektywnych form klasycznej indukcji. Rozwinął więc niedyrektywne, naturalistyczne formy indukcji. Zamiast stwierdzić dyrektywnie Usiądź wygodnie. można powiedzieć Możesz teraz usiąść wygodnie. bądź Możesz skupić całą uwagę na własnym oddechu.. Przy takich stwierdzeniach pacjent ma wybór. Hipnoza w podejściu ericksonowkim składa się z pięciu etapów: 1. Zasiewanie jest to przygotowanie do pracy terapeutycznej, używamy tu pytań o oczekiwania, Co mogę dla Ciebie zrobić?, Z czym przychodzisz na psychoterapię?. Pytamy też pacjenta o jego funkcjonowanie, przede wszystkim o okresy lepszego funkcjonowania, o dobre relacje społeczne, poprzednie pozytywne rozwiązania konfliktów, o satysfakcję życiową, zrealizowane marzenia, nie koncentrując uwagi pacjenta na obszarze problemowym. Terapeuta aktywnie pyta, szukając tematów, o których pacjent chętniej mówi, stara się spotkać pacjenta w jego świecie, przez co zasiewa ideę współpracy niezbędną w hipnozie. Przygotowuje grunt do odbioru tego, co się wkrótce wydarzy. Jeśli terapeuta uzyska przekonanie, że osiagnął konieczny poziom motywacji u pacjenta i gotowość do współpracy, przechodzi do następnej fazy. 2. Indukcja to zaproszenie do transu. Indukcję dzielimy na formalną: a. dyrektywną ma zaznaczony początek i koniec, jest zauważalna dla pacjenta, sprawdza się, gdy pacjent wykazuje gotowość do współpracy; b. niedyrektywną ma miejsce, gdy płynnie kierujemy uwagę pacjenta w istotny dla niego obszar wewnętrznego doświadczenia, płynnie przechodzimy 17 Grzesiuk, 2011, s

18 z rozmowy o np. objawach lękowych, w stan transu. Terapeuta obserwując zachowanie pacjenta określa jego gotowość do współpracy w tym momencie sesji i kontynuując dialog kieruje uwagę pacjenta w stronę cząstkowego lub strategicznego celu terapii np. Mówi mi pan teraz o istotnych dla siebie sprawach i może Pan wyraźnie słyszeć siebie i swoje słowa. i Może Pan słyszeć swoje słowa i swój oddech. i Może Pan zacząć zauważać to, co jest naprawdę dla Pana dobra, gdy daje Pan sobie wystarczająco dużo uwagi.. Używa tu języka niedyrektywnego: być może jesteś w stanie lub wplata słowa możesz być. Po wypowiedzeniu kilku oczywistych stwierdzeń terapeuta formułuje interwencję: I być może jest teraz dobra pora, aby zaczął pan rozumieć sygnały płynące z ciała inaczej Wielu terapeutów łączy formy dyrektywne i niedyrektywne. Kiedy pacjent spontanicznie sygnalizuje gotowość do pracy w transie, a terapeuta to spożytkuje, to z kolei mamy do czynienia z inną niż formalna, indukcją naturalistyczną. Indukcja naturalistyczna ma miejsce wtedy, gdy człowiek spontanicznie doświadcza zawężenia uwagi, co można rozpoznać, obserwując jego zachowanie: wygląda jakby się zamyślił, ziewa, śpi na jawie. Ericksoniści nazywają ten stan codziennym transem. Opisując ten stan, Rossi twierdzi, że doświadczenie to ma związek z rytmami dobowymi i trwającymi 90 minut rytmami wewnątrzdobowymi, kiedy natężenie uwagi w naturalnym, fizjologicznym rytmie faluje. Po zauważeniu takiego zawężenia uwagi terapeuta traktuje je jako stan rozpoczynającego się transu i może to zjawisko pogłębić przy pomocy określonych sformułowań. Ludzie mają różną zdolność zapadania w trans pod względem głębokości i intensywności tego przeżycia, a także rodzaju doznań jakie przeżywa. 3. Trans charakteryzuje się szczególnymi doznaniami, które można pogrupować w cztery kategorie: a. Zmiany w zakresie uwagi normalnie fluktuuje, w transie jest zawężona. b. Zmiany w zakresie reaktywności wzmożona reaktywność na informacje płynące od terapeuty. c. Zmiany w zakresie intensywności doznań u jednych osób intensywność doznań wzrasta, u innych się zmniejsza. d. Doświadczenie dyscojacji (oddzielenia) przebiega w dwóch wymiarach: - doznania, że jednocześnie jest się częścią i całością; - doznania, że aktywność, zdarzenia i wewnętrzne doświadczenia same się dzieją. Praca terapeuty polega na wzbudzaniu skojarzeń i kierowaniu uwagi pacjenta w stronę zasobów, dotarcia do zasobów i ich spożytkowania. Jest to kluczowy proces w tej fazie hipnozy. Stan transu charakteryzujący się zawężeniem uwagi i skierowaniem jej do wewnątrz umożliwia łatwiejsze docieranie do zasobów. 18

19 4. Dostrojenie do przyszłości ma miejsce na pograniczu transu i zakończenia pracy. Terapeuta szuka wraz z pacjentem sposobu, w jaki pacjent może korzystać z doświadczenia transowego po terapii. Buduje most między doświadczeniem na sesji, a pożądanym doświadczeniem w realnym życiu. Zachęca pacjenta do wybiegnięcia doświadczaniem w przyszłość i do wyobrażenia, że korzysta w wybranych okolicznościach ze zmian, jakie właśnie w transie przeżywa. Erickson często proponował, aby pacjent użył doświadczenia transu w sposób, jaki będzie dla niego najlepszy. 5. Zakończenie hipnozy terapeuta musi zadbać o to, aby pacjent zakończył trans przed końcem sesji. Wskazówką jest nasilenie zjawisk transowych i intensywność ich przeżywania przez pacjenta. Terapeuta powinien być przekonany, że orientacja pacjenta w przestrzeni i czas reakcji są prawidłowe. Zaleca się, aby terapeuta po zakończenia transu przez kilka minut rozmawiał z pacjentem. Zjawiska hipnotyczne transowe Zjawiska hipnotyczne są częścią naszego życia występują też w stanach hipnotycznych. Ludzie przeżywają problemy w sposób podobny do stanu hipnotycznego a więc zjawiska hipnotyczne tkwią w problemach. Uważa się hipnozę za rodzaj specyficznego stanu świadomości charakteryzującego się doświadczaniem transu, można więc powiedzieć, że ludzie przeżywający problem są jak w transie. Zjawiska transowe według ich wpływu na doświadczenie dzielimy na: I. Tworzenie doświadczenia. 1. Halucynacja pozytywna dostrzeganie czegoś, czego nie ma, np. zachodzi wtedy, gdy ludzie są zazdrośni. 2. Regresja wieku gdy pacjent myśli o przeszłości, doświadcza jej emocjonalnie, gdy przeżył traumę jest przygnębiony tym, co mu się wydarzyło w przeszłości. 3. Sugestie posthipnotyczne otrzymujemy je w dzieciństwie od rodziców, np. jesteś do niczego, nic nie osiągniesz, ludzie żyją potem, wypełniając te sugestię. II. Eliminowanie doświadczenia. 1. Halucynacja negatywna niedostrzeganie czegoś, co zachodzi, istnieje, np. alkoholicy nie uznają swojego uzależnienia. a. Amnezja zapominanie np. pozytywnych doświadczeń życiowych (opowiadanie tylko o przykrych). 19

20 b. Znieczulenie, anestezja modyfikacja odczuwania pewnych aspektów życia, np. praca mnie nie cieszy, w związku: nie zależy mi już na partnerze III. Zniekształcanie doświadczenia. 1. Zakłócenie odbioru czasu progresja, wydłużenie, rozciągnięcie, dotyczy zawsze wyobrażeń, np. lęk dotyczy tego, co się wydarzy, dobre spożytkowanie progresji chcę lepiej funkcjonować w przyszłości. 2. Analgezja brak czucia (znieczulenie emocjonalne) pacjenci mówią: zobojętniałem, nic mnie nie cieszy a w małżeństwie: nic już do siebie nie czujemy. 3. Wyostrzenie pamięci powiązane z żywą emocją, incydent z przeszłości jest intensywnie przeżywany. 4. Katalepsja zatrzymanie, unieruchomienie. 5. Dysocjacja rozszczepienie, osoby mają problem z oddzielaniem się, mogą czuć się odsunięte, oddzieleni od niektórych obszarów życia, bądź czują się nadmiernie oddzieleni od rodziny, lub mają poczucie oddzielenia od społeczeństwa( mają mało kontaktów z innymi) bądź mogą emocjonalnie przeżywać dwa stany: śmiać się i płakać. Każde zjawisko hipnotyczne zawiera w sobie swoje przeciwieństwo, które je dopełnia: Halucynacje pozytywne --- Halucynacje negatywne Amnezja ---- Wyostrzenie pamięci Regresja Progresja Znieczulenie --- Nadwrażliwość - nadmierna złość, społeczna nadwrażliwość na uwagi, na krytykę, na to co mówią inni Dysocjacja ---- Asocjacja - zbytnie związanie z pracą, zbytnie pochłonięcie przez rodzinę, zbytnie angażowanie się w życie swoich dzieci Wydłużenie czasu często - ma miejsce w depresji, poczucie, że czas płynie wolno ---- Zwężenie czasu dotyczy ludzi którzy robią zbyt wiele, mają poczucie braku czasu Katalepsja (bezruch) osoba która czuje się usztywniona w życiu, zatrzymana, nie może osiągnąć tego co chce, zjawisko może dotyczyć ograniczeń wewnętrznych lub zewnętrznych Ruch zbytnia ruchliwość, szybkie przechodzenie z jednego związku do drugiego, bądź osoby z problemami z granicami, które nie potrafią odmówić, pomagają innym kosztem siebie. Model hipnozy ericksonowskiej dotyczy różnych rodzajów problemów. Pomaga w diagnozie problemu, jak i w planowaniu i prowadzeniu terapii. 20

21 Ocena problemu: kiedy jej dokonujemy, to słuchamy tego, jakie zjawiska hipnotyczne są zaangażowane, mogą być wykorzystane w tym problemie. Myślimy o zjawisku hipnotycznym, jakie jest zawarte w problemie, ponieważ później w terapii będziemy wykorzystywać to właśnie zjawisko. Ocena, diagnoza służy pomocą w formułowaniu odpowiedzi na pytanie jak leczyć. Ocena problemu w kategoriach zjawisk hipnotycznych służy diagnozie i jest wstępem do późniejszego działania terapeutycznego. Są tematy, które ujawniają się podczas oceny problemu, są to idee, wokół których obraca się całe życie, takie jak: walka, niezależność, zaufanie, bezpieczeństwo. Te tematy pomogą znaleźć opowiadanie, historię, którą możesz wykorzystać w terapii. Ludzie mówią też o przeszkodach, a także o tym, co im przeszkadza. Czasami pracujemy ze znaczeniem problemu, a nie z samym objawem. Po dokonaniu oceny problemu należy przejść do ustalenia celu terapii. Łatwiej zaplanować terapię, gdy wiemy, jaki ma być jej cel. Może to być cel ogólny i cele szczegółowe takie przystanki, stacje pośrednie. Forma w jakiej sformułujemy cel jest formą, w jakiej przeprowadzimy wprowadzenie do hipnozy, indukcję. To na czym skupimy uwagę w indukcji zależy od tego, jaki cel sobie wyznaczyliśmy. Wykorzystujemy zjawiska hipnotyczne, które usłyszeliśmy w opowiadaniu pacjenta o jego problemie. Wyodrębnione zjawisko hipnotyczne wykorzystujemy w formie izomorficznej, np. gdy problem dotyczy przeszłości, regresujemy pacjenta (cofamy) w przeszłość, leczymy przeszłość. Każde zjawisko hipnotyczne zawiera w sobie przeciwieństwo, które je dopełnia. W pracy z bólem zastosujemy komplementarnie analgezję bądź anestezję. Zastosowanie interwencji bezpośredniej bądź pośredniej zależy od tego, czy pacjent znajduje się w oporze czy nie. 21

22 Bibliografia 1. Barker Philip. (1997). Metafory w psychoterapii. Teoria i praktyka. Część pierwsza. Gdańsk, GWP Grzesiuk Lidia, Suszek Hubert (red.). (2011). Psychoterapia. Szkoły i metody. T VI. Warszawa, Eneteia, Wydawnictwo Psychologii i Kultury Lis-Turlejska Maria (red.). (1991). Nowe zjawiska w psychoterapii. Warszawa, Agencja Wydawnicza Jacek Santorski & Co Zeig Jeffrey K. (2006). Confluence: The Selected Papers of Jeffrey K. Zeig. Phoenix, Zeig, Tucker, & Theisen, Inc X. 22

PROCES GRUPOWY , Łódź Iwona Kania

PROCES GRUPOWY , Łódź Iwona Kania PROCES GRUPOWY 19.0.2011, Łódź Iwona Kania Człowiek jest istotą nastawioną na bycie z innymi i jego życie w większości wiąże się z grupami. Pierwszą grupą, z jaką się styka, i w której się rozwija, jest

Bardziej szczegółowo

Podstawy pomagania. Natura dała nam dwoje oczu, dwoje uszu, ale tylko jeden język po to, abyśmy więcej patrzyli i słuchali, niż mówili.

Podstawy pomagania. Natura dała nam dwoje oczu, dwoje uszu, ale tylko jeden język po to, abyśmy więcej patrzyli i słuchali, niż mówili. Podstawy pomagania. Natura dała nam dwoje oczu, dwoje uszu, ale tylko jeden język po to, abyśmy więcej patrzyli i słuchali, niż mówili. (Sokrates) Czym jest pomaganie? Pomaganie jest działaniem, w które

Bardziej szczegółowo

Kwestionariusz stylu komunikacji

Kwestionariusz stylu komunikacji Kwestionariusz stylu komunikacji Z każdego stwierdzenia wybierz jedno, które uważasz, że lepiej pasuje do twojej osobowości i zaznacz jego numer. Stwierdzenia w parach nie są przeciwstawne, przy wyborze

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA DLA MŁODYCH PRZEWODNIK TRENERA. PRACA ŻYCIE UMIEJĘTNOŚCI

AKADEMIA DLA MŁODYCH PRZEWODNIK TRENERA.  PRACA ŻYCIE UMIEJĘTNOŚCI PRACA ŻYCIE UMIEJĘTNOŚCI www.akademiadlamlodych.pl PODRĘCZNIK WPROWADZENIE Akademia dla Młodych to nowa inicjatywa mająca na celu wspieranie ludzi młodych w rozwijaniu umiejętności niezbędnych w ich miejscu

Bardziej szczegółowo

Łatwiej pomóc innym niż sobie

Łatwiej pomóc innym niż sobie Łatwiej pomóc innym niż sobie Spośród wszystkich chorób nowotwory wywierają najsilniejszy wpływ na psychikę człowieka. Fazy przeżywania, adaptacji do choroby, ich kolejność i intensywność zależy od wielu

Bardziej szczegółowo

Jednostka dydaktyczna 4: Komunikacja i relacje z ludźmi niepełnosprawnymi

Jednostka dydaktyczna 4: Komunikacja i relacje z ludźmi niepełnosprawnymi Jednostka dydaktyczna 4: Komunikacja i relacje z ludźmi niepełnosprawnymi W tej jednostce dydaktycznej dowiesz się jak się zachowywać z osobą niepełnosprawną, aby poprawić jej komunikację i kwestie relacji

Bardziej szczegółowo

Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych

Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych Jednostka dydaktyczna 1: Analiza problemów psycho-społecznych W tej jednostce dydaktycznej poznasz najbardziej powszechne problemy osób z nabytą niepełnosprawnością i ich rodzin. Nie znajdziesz tutaj rozwiązań,

Bardziej szczegółowo

DIAGNOZA I CO DALEJ? Hanna Wiśniewska-Śliwińska

DIAGNOZA I CO DALEJ? Hanna Wiśniewska-Śliwińska DIAGNOZA I CO DALEJ? Hanna Wiśniewska-Śliwińska KRYZYS stan dezorganizacji, w którym ludzie doświadczają frustracji ważnych celów życiowych lub naruszenia cyklów życiowych, a także zawodności metod

Bardziej szczegółowo

wywiadu środowiskowego. 1

wywiadu środowiskowego. 1 1. DANE OSOBY Z KTÓRĄ PRZEPROWADZONO WYWIAD 1 Narzędzie pracy socjalnej nr 1 Wywiad Rozpoznanie sytuacji Przeznaczenie narzędzia: Etap 1 Diagnoza / Ocena Podetap 1a Rozeznanie sytuacji związanej z problemem

Bardziej szczegółowo

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska

kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska kilka definicji i refleksji na temat działań wychowawczych oraz ich efektów Irena Wojciechowska Nasza ziemia jest zdegenerowana, dzieci przestały być posłuszne rodzicom Tekst przypisywany egipskiemu kapłanowi

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie terapii według modelu Voice Dialogue wobec osób chorych somatycznie.

Zastosowanie terapii według modelu Voice Dialogue wobec osób chorych somatycznie. Zastosowanie terapii według modelu Voice Dialogue wobec osób chorych somatycznie. Koncepcja Voice Dialogue zakłada istnienie rodziny podosobowości zwanych energiami lub odgrywanymi przez nas rolami (np.

Bardziej szczegółowo

Żałoba i strata. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ

Żałoba i strata. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Żałoba i strata Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Żałoba Proces psychologicznej, społecznej i somatycznej reakcji, będącej odpowiedzią na utratę i jej konsekwencje. Spełnia prawie wszystkie kryteria

Bardziej szczegółowo

Kto to zrobi? Co jest do tego potrzebne?

Kto to zrobi? Co jest do tego potrzebne? USTALANIE ZASAD PRACY W ZESPOLE 1. Kto będzie naszym liderem/przewodniczącym zespołu?... 2. Jak podzielimy odpowiedzialność za realizację zadań?... 3. jak będziemy podejmować decyzje?... 4. W jaki sposób

Bardziej szczegółowo

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu)

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu) Iwona Jończyk (imię i nazwisko nauczyciela) Wybrane zagadnienia z psychologii społecznej (przedmiot) 2407MR i GŻ 1997.08.18 (numer programu) Klasa IV TŻa, IV TŻb Lp. Cele kształcenia i wychowania Treści

Bardziej szczegółowo

COACHING OFERTA CENTRUM SZKOLENIOWEGO. SASMA EUROPE Warsaw, Poland www.sas-ma.org sasma@sas-ma.org. SASMA Make your world a safer place

COACHING OFERTA CENTRUM SZKOLENIOWEGO. SASMA EUROPE Warsaw, Poland www.sas-ma.org sasma@sas-ma.org. SASMA Make your world a safer place COACHING OFERTA CENTRUM SZKOLENIOWEGO SASMA EUROPE Warsaw, Poland www.sas-ma.org sasma@sas-ma.org SASMA Make your world a safer place SASMA Make your world a safer place COACHING - CO TO WŁAŚCIWIE OZNACZA?

Bardziej szczegółowo

Jakie kompetencje należy uznać jako kluczowe dla dziecka z autyzmem? Joanna Grochowska Skarżysko Kamienna 29.11.2012r.

Jakie kompetencje należy uznać jako kluczowe dla dziecka z autyzmem? Joanna Grochowska Skarżysko Kamienna 29.11.2012r. Jakie kompetencje należy uznać jako kluczowe dla dziecka z autyzmem? Joanna Grochowska Skarżysko Kamienna 29.11.2012r. Kompetencje kluczowe Kompetencje kluczowe to te, których wszystkie osoby potrzebują

Bardziej szczegółowo

Zatem może wyjaśnijmy sobie na czym polega różnica między człowiekiem świadomym, a Świadomym.

Zatem może wyjaśnijmy sobie na czym polega różnica między człowiekiem świadomym, a Świadomym. KOSMICZNA ŚWIADOMOŚĆ Kiedy mowa jest o braku świadomi, przeciętny człowiek najczęściej myśli sobie: O czym oni do licha mówią? Czy ja nie jesteś świadomy? Przecież widzę, słyszę i myślę. Tak mniej więcej

Bardziej szczegółowo

Metoda opracowana przez prof. Jagodę Cieszyńską opiera się na wieloletnich doświadczeniach w pracy z dziećmi z zaburzona komunikacją językową.

Metoda opracowana przez prof. Jagodę Cieszyńską opiera się na wieloletnich doświadczeniach w pracy z dziećmi z zaburzona komunikacją językową. Metoda Krakowska Metoda opracowana przez prof. Jagodę Cieszyńską opiera się na wieloletnich doświadczeniach w pracy z dziećmi z zaburzona komunikacją językową. Jest to metoda sylabowa oparta na wspomaganiu

Bardziej szczegółowo

PRACA Z PRZEKONANIAMI W PROGRAMIE SIMONTONA INSTRUKCJE ROZWIJANIE I WZMACNIANIE KOMPETENCJI EMOCJONALNEJ

PRACA Z PRZEKONANIAMI W PROGRAMIE SIMONTONA INSTRUKCJE ROZWIJANIE I WZMACNIANIE KOMPETENCJI EMOCJONALNEJ PRACA Z PRZEKONANIAMI W PROGRAMIE SIMONTONA INSTRUKCJE ROZWIJANIE I WZMACNIANIE KOMPETENCJI EMOCJONALNEJ To nie rzeczy nas smucą, ale sposób w jaki je widzimy (Epiktet 55 135). Powyższe stwierdzenie wyjaśnia,

Bardziej szczegółowo

Umiejętności interpersonalne w biznesie. Oferta ta skierowana jest do osób, które dzięki swojemu indywidualnemu podejściu

Umiejętności interpersonalne w biznesie. Oferta ta skierowana jest do osób, które dzięki swojemu indywidualnemu podejściu Umiejętności interpersonalne w biznesie PROFIL UCZESTNIKA Oferta ta skierowana jest do osób, które dzięki swojemu indywidualnemu podejściu do zespołu oraz jego zadań chcą zwiększyć efektywność pracy współpracowników

Bardziej szczegółowo

DEPRESJA ASPEKT PSYCHOTERAPEUTYCZNY MGR EWA KOZIATEK. Członek Sekcji Naukowej Psychoterapii Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego WZLP Olsztyn

DEPRESJA ASPEKT PSYCHOTERAPEUTYCZNY MGR EWA KOZIATEK. Członek Sekcji Naukowej Psychoterapii Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego WZLP Olsztyn DEPRESJA ASPEKT PSYCHOTERAPEUTYCZNY MGR EWA KOZIATEK Członek Sekcji Naukowej Psychoterapii Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego WZLP Olsztyn PSYCHOTERAPIA Wywodzi się z greckich określeń: psyche (dusza)

Bardziej szczegółowo

Trudne rozmowy z rodziną o stanie pacjenta z podejrzeniem śmierci pnia mózgu

Trudne rozmowy z rodziną o stanie pacjenta z podejrzeniem śmierci pnia mózgu Trudne rozmowy z rodziną o stanie pacjenta z podejrzeniem śmierci pnia mózgu Na sposobie rozmowy o krytycznym, nie rokującym żadnej poprawy stanie pacjenta z jego rodziną odciska swoje piętno nasz osobisty

Bardziej szczegółowo

Jakość życia nie zależy wyłącznie od dobrostanu fizycznego, bo stan zdrowia ma wpływ na wiele aspektów życia.

Jakość życia nie zależy wyłącznie od dobrostanu fizycznego, bo stan zdrowia ma wpływ na wiele aspektów życia. Jakość życia w chorobie nowotworowej Krzysztof G. Jeziorski Warszawa Definicja jakości życia WHO (1993) Poczucie jednostki co do jej pozycji życiowej w ujęciu kulturowym oraz systemu wartości, w którym

Bardziej szczegółowo

Akademia Pozytywnej Profilaktyki. Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016

Akademia Pozytywnej Profilaktyki. Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016 Programy pozytywnego rozwoju dla uczniów kl. I-III SP 2015/2016 Drodzy Rodzice, Szanowni Pedagodzy, Nauczyciele oraz Wychowawcy! Pozytywny rozwój jest elementem tzw. pozytywnej profilaktyki. Idea ta nie

Bardziej szczegółowo

Rozwijanie twórczego myślenia uczniów

Rozwijanie twórczego myślenia uczniów Rozwijanie twórczego myślenia uczniów Przygotowanie do konkursów przedmiotowych i tematycznych Oprac. Anna Szczepkowska-Kirszner Szkoła Podstawowa nr 3 we Włodawie Rok szkolny 2011/2012 tytuł laureata

Bardziej szczegółowo

EFEKTYWNOŚĆ OSOBISTA. CYKL WARSZTATÓW natalis- psychoterapia dla pracowników firm

EFEKTYWNOŚĆ OSOBISTA. CYKL WARSZTATÓW natalis- psychoterapia dla pracowników firm EFEKTYWNOŚĆ OSOBISTA CYKL WARSZTATÓW natalis- psychoterapia dla pracowników firm Efektywność osobista Cele: Rozwinięcie umiejętności interpersonalnych i intrapersonalnych Odkrycie swojego potencjału i

Bardziej szczegółowo

Wewnątrzszkolne Doskonalenie Nauczycieli Nowatorskie metody nauczania

Wewnątrzszkolne Doskonalenie Nauczycieli Nowatorskie metody nauczania Wewnątrzszkolne Doskonalenie Nauczycieli Nowatorskie metody nauczania Zapraszam na szkolenie on line prezentujące dwie nowoczesne metody pracy: coaching i mentoring. Idea i definicja coachingu Coaching,

Bardziej szczegółowo

Dialog Motywujący. skuteczne podejście w pracy z uczestnikami przemocy domowej

Dialog Motywujący. skuteczne podejście w pracy z uczestnikami przemocy domowej Dialog Motywujący skuteczne podejście w pracy z uczestnikami przemocy domowej Jarosław Banaszak Pracownia Motywacji i Zmian www.pmiz.pl, kontakt@pmiz.pl Gdy przyjmujemy ludzi takimi jakimi są, czynimy

Bardziej szczegółowo

PROPONOWANE MODUŁY SZKOLENIOWE - TEMATYKA. przedstawienie się;

PROPONOWANE MODUŁY SZKOLENIOWE - TEMATYKA. przedstawienie się; I DZIEŃ COACHING ZESPOŁU PROPONOWANE MODUŁY SZKOLENIOWE - TEMATYKA MODUŁ TEMATYKA ZAJĘĆ przedstawienie się; SESJA WSTĘPNA przedstawienie celów i programu szkoleniowego; analiza SWOT moja rola w organizacji

Bardziej szczegółowo

Dzięki ćwiczeniom z panią Suzuki w szkole Hagukumi oraz z moją mamą nauczyłem się komunikować za pomocą pisma. Teraz umiem nawet pisać na komputerze.

Dzięki ćwiczeniom z panią Suzuki w szkole Hagukumi oraz z moją mamą nauczyłem się komunikować za pomocą pisma. Teraz umiem nawet pisać na komputerze. Przedmowa Kiedy byłem mały, nawet nie wiedziałem, że jestem dzieckiem specjalnej troski. Jak się o tym dowiedziałem? Ludzie powiedzieli mi, że jestem inny niż wszyscy i że to jest problem. To była prawda.

Bardziej szczegółowo

Projekty edukacyjne -jedna z ciekawszych form organizowania procesu kształcenia Realizacja programu edukacyjnego metodą projektu

Projekty edukacyjne -jedna z ciekawszych form organizowania procesu kształcenia Realizacja programu edukacyjnego metodą projektu Projekty edukacyjne -jedna z ciekawszych form organizowania procesu kształcenia Realizacja programu edukacyjnego metodą projektu Opracowała Janina Nowak WOM Gorzów Wlkp. 2006 Co to jest projekt edukacyjny

Bardziej szczegółowo

Jak rozmawiać o chorobie i śmierci z pacjentami terminalnie chorymi i ich rodzinami szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego

Jak rozmawiać o chorobie i śmierci z pacjentami terminalnie chorymi i ich rodzinami szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Jak rozmawiać o chorobie i śmierci z pacjentami terminalnie chorymi i ich rodzinami szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Cele szkolenia Celem szkolenia jest zapoznanie lekarzy i personelu medycznego

Bardziej szczegółowo

GRUPOWA POMOC PSYCHOLOGICZNA

GRUPOWA POMOC PSYCHOLOGICZNA GRUPOWA POMOC PSYCHOLOGICZNA MATERIAŁY DO WYKŁADU oprac. Bożena Słomińska KOSZYK CELÓW REALIZOWANYCH W GRUPACH wzbogacanie wiedzy ludzi o nich samych; wzbogacanie wiedzy ludzi o innych; zdobywanie nowych

Bardziej szczegółowo

Danuta Sterna: Strategie dobrego nauczania

Danuta Sterna: Strategie dobrego nauczania : Strategie dobrego nauczania Strategie dobrego nauczania Strategie oceniania kształtującego I. Określanie i wyjaśnianie uczniom celów uczenia się i kryteriów sukcesu. II. Organizowanie w klasie dyskusji,

Bardziej szczegółowo

Co to jest konflikt, kiedy mówimy o konflikcie, co jest jego przyczyną?

Co to jest konflikt, kiedy mówimy o konflikcie, co jest jego przyczyną? MEDIACJE Co to jest konflikt, kiedy mówimy o konflikcie, co jest jego przyczyną? Konflikt to rozbieżność interesów lub przekonań stron. Ich dążenia nie mogą być zrealizowane równocześnie. Konflikt pojawia

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Talent autoprezentacji Sztuka zaprezentowania własnej osoby Katarzyna Lipska Wyższa Szkoła Ekonomii, Prawa i Nauk Medycznych im. prof. Edwarda Lipińskiego w Kielcach 26

Bardziej szczegółowo

Program Coachingu dla młodych osób

Program Coachingu dla młodych osób Program Coachingu dla młodych osób "Dziecku nie wlewaj wiedzy, ale zainspiruj je do działania " Przed rozpoczęciem modułu I wysyłamy do uczestników zajęć kwestionariusz 360 Moduł 1: Samoznanie jako część

Bardziej szczegółowo

Copyright 2015 Monika Górska

Copyright 2015 Monika Górska 1 To jest moje ukochane narzędzie, którym posługuję się na co dzień w Fabryce Opowieści, kiedy pomagam swoim klientom - przede wszystkim przedsiębiorcom, właścicielom firm, ekspertom i trenerom - w taki

Bardziej szczegółowo

Atmosfera jasnego szczęścia, oto czego duszy dziecięcej potrzeba. W niej żyje i rozwija się dla Boga. św. Urszula Ledóchowska

Atmosfera jasnego szczęścia, oto czego duszy dziecięcej potrzeba. W niej żyje i rozwija się dla Boga. św. Urszula Ledóchowska Atmosfera jasnego szczęścia, oto czego duszy dziecięcej potrzeba. W niej żyje i rozwija się dla Boga. św. Urszula Ledóchowska ATMOSFERA: - klimat społeczny, psychospołeczny - dotyczy tego, jak członkowie

Bardziej szczegółowo

Psychoterapia bez tajemnic. Podstawowa wiedza i praktyczne wskazówki. redakcja naukowa Lidia Grzesiuk, Rafał Styła

Psychoterapia bez tajemnic. Podstawowa wiedza i praktyczne wskazówki. redakcja naukowa Lidia Grzesiuk, Rafał Styła Psychoterapia bez tajemnic. Podstawowa wiedza i praktyczne wskazówki. redakcja naukowa Lidia Grzesiuk, Rafał Styła Książka jest praktycznym przewodnikiem po psychoterapii. Opowiada o tym: - dla kogo psychoterapia

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1 do Zapytania ofertowego nr W8/2015

Załącznik nr 1 do Zapytania ofertowego nr W8/2015 OPIS PRZEDMIOTU ZAMÓWIENIA USŁUGA SZKOLENIOWA I.A. Założenia szkoleniowe: Szkolenia będą prowadzone dla 5 grup szkoleniowych 1. GRUPA I Szkolenie z obsługi pacjenta: Komunikacja Pacjent Personel Medyczny

Bardziej szczegółowo

Narzędzie pracy socjalnej nr 16 Wywiad z osobą współuzależnioną 1 Przeznaczenie narzędzia:

Narzędzie pracy socjalnej nr 16 Wywiad z osobą współuzależnioną 1 Przeznaczenie narzędzia: Narzędzie pracy socjalnej nr 16 Wywiad z osobą współuzależnioną 1 Przeznaczenie narzędzia: Etap I (1b) Ocena / Diagnoza (Pogłębienie wiedzy o sytuacji związanej z problemem osoby/ rodziny) Zastosowanie

Bardziej szczegółowo

Konferencja "Nowa jakość w kształceniu zawodowym i ustawicznym" Warszawa, 23.10.2013r

Konferencja Nowa jakość w kształceniu zawodowym i ustawicznym Warszawa, 23.10.2013r Konferencja "Nowa jakość w kształceniu zawodowym i ustawicznym" Warszawa, 23.10.2013r E W A K O S U N I W E R S Y T E T Ł Ó D Z K I K W E S T I O N A R I U S Z P R E D Y S P O Z Y C J I Z A W O D O W Y

Bardziej szczegółowo

Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego

Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Cele szkolenia Celem szkolenia jest przedstawienie lekarzom i personelowi medycznemu technik właściwej komunikacji

Bardziej szczegółowo

ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ

ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ 1. Wspieranie dziecka w poznawaniu oraz wykorzystywaniu własnego potencjału rozwojowego i budowaniu pozytywnego obrazu własnego ja. 2. Tworzenie warunków umożliwiających dziecku

Bardziej szczegółowo

POSTAW NA ROZWÓJ! 19.05.2011 KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA PROJEKT

POSTAW NA ROZWÓJ! 19.05.2011 KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA PROJEKT 19.05.2011 KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA PROJEKT POSTAW NA ROZWÓJ! Kampania informacyjno promocyjna oraz doradztwo dla osób dorosłych w zakresie kształcenia ustawicznego edycja 2 Projekt współfinansowany przez

Bardziej szczegółowo

TERAPIE, KTÓRE MOŻEMY POPROWADZIĆ SAMI

TERAPIE, KTÓRE MOŻEMY POPROWADZIĆ SAMI TERAPIE, KTÓRE MOŻEMY POPROWADZIĆ SAMI PROGRAM AKTYWNOŚCI KNILL ÓW RUCH ROZWIJAJĄCY W.SHERBORNE Opracowała: Joanna Dolna Marianna i Christopher Knill Metoda powstała w wyniku trudności, jakie napotykali

Bardziej szczegółowo

Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h. Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny 58 h

Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h. Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny 58 h S t r o n a 1 Studiium Psychoterapiiii Uzalleżniień Harmonogram szkolleniia edycjja 2013/2014 II SEMESTR Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny

Bardziej szczegółowo

CELE PROJEKTU. PRAKTYKI I ĆWICZENIA W PROCESIE KSZTAŁCENIA W proponowanym przez nas procesie kształcenia praktyki i ćwiczenia mają doprowadzić

CELE PROJEKTU. PRAKTYKI I ĆWICZENIA W PROCESIE KSZTAŁCENIA W proponowanym przez nas procesie kształcenia praktyki i ćwiczenia mają doprowadzić WSTĘP We wstępie zostaną przedstawione cele, jakie w czasie kształcenia powinni osiągnąć praktykanci i aspiranci, jeśli chodzi o pomoc i rozmowę psychopedagogiczną. W programie kształcenia przyjętym przez

Bardziej szczegółowo

Jak badać kompetencje? Narzędzia badawcze nie tylko dla HR. Maciej Głogowski

Jak badać kompetencje? Narzędzia badawcze nie tylko dla HR. Maciej Głogowski Jak badać kompetencje? Narzędzia badawcze nie tylko dla HR Maciej Głogowski Kompetencje, a kwalifikacje co tak naprawdę chcemy badać? Elementy składowe kompetencji: wiedza umiejętności postawy Celem badania

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1 do Specyfikacji. tel. 29 761 73 95 faks 29 643 24 22 http://www.rzekun.pl/osrodek-pomocy-spolecznej.html ops@rzekun.

Załącznik nr 1 do Specyfikacji. tel. 29 761 73 95 faks 29 643 24 22 http://www.rzekun.pl/osrodek-pomocy-spolecznej.html ops@rzekun. Załącznik nr 1 do Specyfikacji Szczegółowy opis przedmiotu zamówienia Przedmiotem zamówienia jest zorganizowanie i przeprowadzenie konsultacji, warsztatów, treningów oraz szkoleń w zakresie umiejętności

Bardziej szczegółowo

Tutoring: jedna z metod wspierająca ucznia zdolnego.

Tutoring: jedna z metod wspierająca ucznia zdolnego. Tutoring: jedna z metod wspierająca ucznia zdolnego. Autorka : Aleksandra Kozioł Tutoring jest metodą edukacji zindywidualizowanej, polegającą na bezpośrednich i systematycznych spotkaniach tutora z uczniem.

Bardziej szczegółowo

Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm

Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm Rodzeństwo dzieci niepełnosprawnych Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm Tłumaczenie: Psycholog - Dorota Fedorowska (Fundacja EDUCO) Czynniki obciążające rodziny posiadające niepełnosprawne dziecko Obciążenie

Bardziej szczegółowo

Warsztaty grupowe z zakresu kluczowych umiejętności społeczno - zawodowych istotnych z punktu widzenia rynku pracy

Warsztaty grupowe z zakresu kluczowych umiejętności społeczno - zawodowych istotnych z punktu widzenia rynku pracy Warsztaty grupowe z zakresu kluczowych umiejętności społeczno - zawodowych istotnych z punktu widzenia rynku pracy II ETAP AKTYWIZACJI MATERIAŁY DLA BENEFICJENTÓW/BENEFICJENTEK CO TO SĄ EMOCJE? EMOCJE

Bardziej szczegółowo

Szwedzki dla imigrantów

Szwedzki dla imigrantów Szwedzki dla imigrantów Cel kształcenia Celem kształcenia w ramach kursu Szwedzki dla imigrantów (sfi) jest zapewnienie osobom dorosłym, które nie posiadają podstawowej znajomości języka szwedzkiego, możliwości

Bardziej szczegółowo

Narzędzie pracy socjalnej nr 15 Wywiad z osobą uzależnioną od alkoholu 1 Przeznaczenie narzędzia:

Narzędzie pracy socjalnej nr 15 Wywiad z osobą uzależnioną od alkoholu 1 Przeznaczenie narzędzia: Narzędzie pracy socjalnej nr 15 Wywiad z osobą uzależnioną od alkoholu 1 Przeznaczenie narzędzia: Etap I (1b) Ocena / Diagnoza (Pogłębienie wiedzy o sytuacji związanej z problemem osoby/ rodziny) Zastosowanie

Bardziej szczegółowo

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF

Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Opis wymaganych umiejętności na poszczególnych poziomach egzaminów DELF & DALF Poziom Rozumienie ze słuchu Rozumienie tekstu pisanego Wypowiedź pisemna Wypowiedź ustna A1 Rozumiem proste słowa i potoczne

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA DLA MŁODYCH. Osiąganie celów. moduł 3 PODRĘCZNIK PROWADZĄCEGO. praca, życie, umiejętności. Akademia dla Młodych

AKADEMIA DLA MŁODYCH. Osiąganie celów. moduł 3 PODRĘCZNIK PROWADZĄCEGO. praca, życie, umiejętności. Akademia dla Młodych Osiąganie moduł 3 Temat 1, Poziom 2 PODRĘCZNIK PROWADZĄCEGO Akademia dla Młodych Moduł 3 Temat 1 Poziom 2 Osiąganie Wyznaczanie, żeby osiągnąć sukces Cele szkolenia Zdolność identyfikowania właściwych

Bardziej szczegółowo

Opracowanie profilu zawodowego, przygotowanie i przystosowanie

Opracowanie profilu zawodowego, przygotowanie i przystosowanie Strona 1 z 7 Opracowanie profilu zawodowego, przygotowanie i przystosowanie A. Opracowanie profilu zawodowego Wstęp Aby zapewnić osobom niepełnosprawnym lub pochodzącym z grup w niekorzystnej sytuacji

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

Psychologiczne aspekty mediacji

Psychologiczne aspekty mediacji Psychologiczne aspekty mediacji dr Magdalena Błażek Rodzinny Ośrodek Diagnostyczno-Konsultacyjny przy Sądzie Okręgowym w Gdańsku Uniwersytet Gdański GDAŃSK, 10 grudnia 2015 R Mediacja rówieśnicza* Cztery

Bardziej szczegółowo

PROGRAM DORADCZO - COACHINGOWY

PROGRAM DORADCZO - COACHINGOWY PROGRAM DORADCZO - COACHINGOWY PI Model wielostronnej diagnozy kompetencji ON szansą na ich skuteczną aktywizacją zawodową w Wielkopolsce I. Testowanie ścieżki diagnostycznej Zalecenia: Podział grupy osób

Bardziej szczegółowo

Test mocny stron. 1. Lubię myśleć o tym, jak można coś zmienić, ulepszyć. Ani pasuje, ani nie pasuje

Test mocny stron. 1. Lubię myśleć o tym, jak można coś zmienić, ulepszyć. Ani pasuje, ani nie pasuje Test mocny stron Poniżej znajduje się lista 55 stwierdzeń. Prosimy, abyś na skali pod każdym z nich określił, jak bardzo ono do Ciebie. Są to określenia, które wiele osób uznaje za korzystne i atrakcyjne.

Bardziej szczegółowo

Raport indywidualny INFORMACJE POUFNE. Jan Kowalski. Test przeprowadzony za pośrednictwem http://pracabezstresu.pl 5 stycznia 2015

Raport indywidualny INFORMACJE POUFNE. Jan Kowalski. Test przeprowadzony za pośrednictwem http://pracabezstresu.pl 5 stycznia 2015 Jan Kowalski Test przeprowadzony za pośrednictwem http://pracabezstresu.pl 5 stycznia 2015 INFORMACJE POUFNE Wprowadzenie Celem serwisu jest umożliwienie osobom zainteresowanym lub martwiącym się oszacowania

Bardziej szczegółowo

Słuchacze poznają: definicję oceniania kształtującego wybrane elementy OK opinie nauczycieli stosujących OK

Słuchacze poznają: definicję oceniania kształtującego wybrane elementy OK opinie nauczycieli stosujących OK Słuchacze poznają: definicję oceniania kształtującego wybrane elementy OK opinie nauczycieli stosujących OK 2 Ocenianie kształtujące to częste, interaktywne ocenianie postępów ucznia i uzyskanego przez

Bardziej szczegółowo

nauczyciele, doceniając wartość programu i widząc jego efekty, realizują zajęcia z kolejnymi grupami dzieci.

nauczyciele, doceniając wartość programu i widząc jego efekty, realizują zajęcia z kolejnymi grupami dzieci. Program Przyjaciele Zippiego to międzynarodowy program promocji zdrowia psychicznego dla dzieci w wieku 5-8 lat, który kształtuje i rozwija umiejętności psychospołeczne u małych dzieci. Uczy różnych sposobów

Bardziej szczegółowo

Kręć Wrocław! Jak zrobić to lepiej?

Kręć Wrocław! Jak zrobić to lepiej? Kręć Wrocław! Jak zrobić to lepiej? ZANIM POWSTANIE REKLAMA ZANIM POWSTANIE DOBRA REKLAMA Analiza Synteza Kreacja Realizacja Marka (jaka jest, do czego dąży, ambicje, problemy) Do kogo mówimy (grupa docelowa

Bardziej szczegółowo

Scenariusz zajęć edukacyjnych nr 4.3 Temat zajęć: Analiza własnych predyspozycji zawodowych

Scenariusz zajęć edukacyjnych nr 4.3 Temat zajęć: Analiza własnych predyspozycji zawodowych Strona1 Wioletta Kilar Scenariusz zajęć edukacyjnych nr 4.3 Temat zajęć: Analiza własnych predyspozycji zawodowych 1. Cele lekcji: Uczeń: wymienia przykłady kompetencji miękkich i twardych, rozpoznaje

Bardziej szczegółowo

Psychoterapia poznawczobehawioralna. chorobami somatycznymi. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ

Psychoterapia poznawczobehawioralna. chorobami somatycznymi. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Psychoterapia poznawczobehawioralna pacjentów z chorobami somatycznymi Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Chory somatycznie i jego sytuacja Poczucie zagrożenia Utrata kontroli Wyłączenie z ról społecznych

Bardziej szczegółowo

Raport oceny kompetencji

Raport oceny kompetencji Symulacje oceniające kompetencje Raport oceny kompetencji Rut Paweł 08-01-2015 Kompetencje sprzedażowe dla efactor Sp. z o.o. Dane osobowe Rut Paweł CEO pawel.rut@efactor.pl more-than-manager.com 2 z 13

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA DLA MŁODYCH. Osiąganie celów. moduł 3 PODRĘCZNIK PROWADZĄCEGO. praca, życie, umiejętności. Akademia dla Młodych

AKADEMIA DLA MŁODYCH. Osiąganie celów. moduł 3 PODRĘCZNIK PROWADZĄCEGO. praca, życie, umiejętności. Akademia dla Młodych Osiąganie moduł 3 Temat 3, Poziom 1 PODRĘCZNIK PROWADZĄCEGO Akademia dla Młodych Moduł 3 Temat 3 Poziom 1 Zarządzanie czasem Przewodnik prowadzącego Cele szkolenia Efektywność osobista pozwala Uczestnikom

Bardziej szczegółowo

5 kroków do skutecznego wprowadzania zmian w życiu

5 kroków do skutecznego wprowadzania zmian w życiu 5 kroków do skutecznego wprowadzania zmian w życiu Jak zarządzać zmianą w życiu osobistym i w pracy www.dorotasoida.pl 5 kroków do skutecznego wprowadzania zmian w życiu Jak zarządzać zmianą w życiu osobistym

Bardziej szczegółowo

Projekt współfinansowany z Europejskiego Funduszu Społecznego w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki. Budowanie zespołu

Projekt współfinansowany z Europejskiego Funduszu Społecznego w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki. Budowanie zespołu Projekt współfinansowany z Europejskiego Funduszu Społecznego w ramach Programu Operacyjnego Kapitał Ludzki Budowanie zespołu Program Wprowadzenie do pracy w zespole Przemiana grupy w zespół Porozumiewanie

Bardziej szczegółowo

20 sposobów na wspieranie dziecka - w nauce i emocjach. Opracowała: Katarzyna Maszkowska- pedagog szkolny

20 sposobów na wspieranie dziecka - w nauce i emocjach. Opracowała: Katarzyna Maszkowska- pedagog szkolny 20 sposobów na wspieranie dziecka - w nauce i emocjach Opracowała: Katarzyna Maszkowska- pedagog szkolny Kiedy się uczymy, emocje są niezwykle ważne. Gdybyśmy uczyli się tylko biorąc suche fakty, które

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Zarządzanie emocjami Małgorzata Dębowska Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu 20 listopada 2014 r. SUKCES W ŻYCIU ZALEŻY NIE TYLKO OD INTELEKTU, LECZ OD UMIEJĘTNOŚCI KIEROWANIA

Bardziej szczegółowo

TRENING INTERPERSONALNY PLUS

TRENING INTERPERSONALNY PLUS Jesteśmy członkiem: Pomagamy: TRENING INTERPERSONALNY PLUS KURS PRACY NA PROCESIE GRUPOWYM Z TRENINGIEM INTERPERSONALNYM ZAŁOŻENIA I PROGRAM NAUCZANIA ZAŁOŻENIA KURSU....... 2 DLACZEGO WARTO?....... 3

Bardziej szczegółowo

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Może to autyzm? Kiedy rozwój dziecka budzi niepokój rodziców zwłaszcza w zakresie mowy i komunikacji, rozwoju ruchowego oraz/lub w sferze emocjonalno

Bardziej szczegółowo

COACHING. Czym jest, a czym nie jest coaching

COACHING. Czym jest, a czym nie jest coaching COACHING Czym jest, a czym nie jest coaching Hanna Grendel-Wielisiej Fundacja OGRODY TWOJEGO SUKCESU COACHING JAKO Możliwość rozwoju Budowanie relacji Wspieranie osiągania ważnych celów życiowych Droga

Bardziej szczegółowo

PRZYKŁADOWE WARIANTY PLANU STAŻOWEGO:

PRZYKŁADOWE WARIANTY PLANU STAŻOWEGO: PRZYKŁADOWE WARIANTY PLANU STAŻOWEGO: Wariant 1: Czas trwania: 16 tygodni 5 godz. tyg. x 16 (w godz. 14.30 19.30) Pierwszego dnia pobytu w wybranej placówce uczestnik stażu poznaje topografię ośrodka,

Bardziej szczegółowo

PROFIL KLUCZOWYCH KOMPETENCJI FACYLITATORA International Association of Facilitators

PROFIL KLUCZOWYCH KOMPETENCJI FACYLITATORA International Association of Facilitators International Association of Facilitators The Core Facilitator Competencies Framework PROFIL KLUCZOWYCH KOMPETENCJI FACYLITATORA International Association of Facilitators A1. Rozwijanie partnerskiego podejścia

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI

PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY Tematy szkolenia PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI Wykład 2 godz. - Podejście do rozwoju psychicznego w kontekście

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 Załącznik nr 1 do Uchwały nr 164 A/09 Senatu WUM z dnia 30 listopada 2009 r. PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 I. ZAŁOŻENIA ORGANIZACYJNO-PROGRAMOWE ZAKRES WIEDZY TEORETYCZNEJ 1.

Bardziej szczegółowo

PÓŁKULE MÓZGOWE I ICH ROLA W DIAGNOSTYCE

PÓŁKULE MÓZGOWE I ICH ROLA W DIAGNOSTYCE PÓŁKULE MÓZGOWE I ICH ROLA W DIAGNOSTYCE BUDOWA MÓZGU -półkule lewa półkula język, logika, zdolności matematyczne, porządkowanie elementów, przyswajanie wiedzy akademickiej, prawa półkula rytm, rymy, muzyka,

Bardziej szczegółowo

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny Projekt jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2014 2020 Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Bardziej szczegółowo

Zauważcie, że gdy rozmawiamy o szczęściu, zadajemy specyficzne pytania:

Zauważcie, że gdy rozmawiamy o szczęściu, zadajemy specyficzne pytania: Nie potrafimy być szczęśliwi tak sobie, po prostu dla samego faktu; żądamy spełnienia jakichś tam warunków. Mówiąc dosadnie - nie potrafimy wyobrazić sobie, że można być szczęśliwym bez spełnienia tych

Bardziej szczegółowo

Raport z testu osobowościowego SOFTSkill

Raport z testu osobowościowego SOFTSkill Raport z testu osobowościowego SOFTSkill Sporządzony dla: HR 24 SP. Z O.O. / ŚCIŚLE POUFNE / Osoba badana: Jan Kowalski Data wykonania testu: 2012-07-20 Data sporządzenia raportu: 2012-07-25 i Informacje

Bardziej szczegółowo

DIAGNOZA WSTĘPNA. (Anna Michalska, Jak nakłonić dziecko do nauki)

DIAGNOZA WSTĘPNA. (Anna Michalska, Jak nakłonić dziecko do nauki) DIAGNOZA WSTĘPNA Motywacja do uczenia się definiowana jest jako znaczenie i wartość nauki dla danego człowieka, jaką ów człowiek jej przypisuje, i charakteryzowana przez długoterminowe zaangażowanie się

Bardziej szczegółowo

Grupy psychoedukacyjno-wsparciowe oraz indywidualne wsparcie psychologiczno-terapeutyczne dla rozwodzących się rodziców

Grupy psychoedukacyjno-wsparciowe oraz indywidualne wsparcie psychologiczno-terapeutyczne dla rozwodzących się rodziców Grupy psychoedukacyjno-wsparciowe oraz indywidualne wsparcie psychologiczno-terapeutyczne dla rozwodzących się rodziców Karolina Budzik psycholog, psychoterapeuta, seksuolog kliniczny ul. Oleandrów 6,

Bardziej szczegółowo

stajesz się szczuplejszy. Niestety zwykle na krótko. Zaczynasz powoli wracać do starych

stajesz się szczuplejszy. Niestety zwykle na krótko. Zaczynasz powoli wracać do starych Zwykle, kiedy przytyjesz lub zachorujesz, masz gorsze wyniki badań krwi i moczu, zaczynasz próbować różnych diet, udajesz się do lekarza, przyjmujesz różnego rodzaju środki odchudzające. Po pewnym czasie

Bardziej szczegółowo

Jak skutecznie podnieść sprzedaż w 97 dni? WARSZTATY

Jak skutecznie podnieść sprzedaż w 97 dni? WARSZTATY Edycja 2015 Jak skutecznie podnieść sprzedaż w 97 dni? WARSZTATY Grant z Programu Rozwoju Sprzedaży Projekt i realizacja dr Mariusz Salamon 1 Czy w 97 dni da się naprawdę znacząco zwiększyć sprzedaż? Tak,

Bardziej szczegółowo

Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h. Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny 58 h

Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h. Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny 58 h S t r o n a 1 Studiium Psychoterapiiii Uzalleżniień Harmonogram szkolleniia edycjja 2010/2011 II SEMESTR Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny

Bardziej szczegółowo

Kryteria wyboru. Lp. Kryterium Opis kryterium

Kryteria wyboru. Lp. Kryterium Opis kryterium Załącznik nr 1 do Regulaminu okresowej oceny pracownikçw Starostwa Powiatowego w Środzie Wlkp. Kryteria wyboru Lp. Kryterium Opis kryterium 1. Umiejętność obsługi urządzeń technicznych lub narzędzi informatycznych

Bardziej szczegółowo

OCENIANIE KSZTAŁTUJĄCE

OCENIANIE KSZTAŁTUJĄCE OCENIANIE KSZTAŁTUJĄCE Co to jest ocenianie kształtujące? Ocenianie jest integralną częścią procesu edukacyjnego. Najczęściej mamy do czynienia z ocenianiem podsumowującym, które dzięki testom i egzaminom,

Bardziej szczegółowo

ADRESACI SZKOLEŃ : ORGANIZACJA SZKOLEŃ: 24 h ( 4 zjazdy x 6 h) 2 ZJAZDY (2-dniowe: piątek/ sobota) I PROPOZYCJA. 1 ZJAZD (piątek/ sobota)

ADRESACI SZKOLEŃ : ORGANIZACJA SZKOLEŃ: 24 h ( 4 zjazdy x 6 h) 2 ZJAZDY (2-dniowe: piątek/ sobota) I PROPOZYCJA. 1 ZJAZD (piątek/ sobota) Ośrodek Rozwoju Edukacji Niepubliczny Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli w Koninie wpisany w rejestr ewidencji Marszałka Województwa Wielkopolskiego Nr DE.III.1.5471.54/3/2014 działający przy Stowarzyszeniu

Bardziej szczegółowo

Osoba, która Ci przekazała tego ebooka, lubi Cię i chce, abyś poświęcał wiele uwagi swojemu rozwojowi osobistemu.

Osoba, która Ci przekazała tego ebooka, lubi Cię i chce, abyś poświęcał wiele uwagi swojemu rozwojowi osobistemu. Osoba, która Ci przekazała tego ebooka, lubi Cię i chce, abyś poświęcał wiele uwagi swojemu rozwojowi osobistemu. Zależy jej na Twoim sukcesie, w każdej sferze życia. Im więcej szczęśliwych ludzi na świecie,

Bardziej szczegółowo

Ocenianie Kształtujące. Opracowała: Jolanta Dobrowolska Gimnazjum Nr 3 w Legionowie

Ocenianie Kształtujące. Opracowała: Jolanta Dobrowolska Gimnazjum Nr 3 w Legionowie Ocenianie Kształtujące Opracowała: Jolanta Dobrowolska Gimnazjum Nr 3 w Legionowie Ocenianie kształtujące polega na pozyskiwaniu przez nauczyciela w trakcie nauczania informacji, które pozwolą rozpoznać,

Bardziej szczegółowo

Zmiana przekonań ograniczających. Opracowała Grażyna Gregorczyk

Zmiana przekonań ograniczających. Opracowała Grażyna Gregorczyk Zmiana przekonań ograniczających Opracowała Grażyna Gregorczyk Główny wpływ na nasze emocje mają nasze przekonania na temat zaistniałych faktów (np. przekonania na temat uprzedzenia do swojej osoby ze

Bardziej szczegółowo

Nowe pytania egzaminacyjne

Nowe pytania egzaminacyjne Nowe pytania egzaminacyjne 1. Jakie jest znaczenie genetyki behawioralnej w badaniach psychologicznych? 2. Wyjaśnij pojęcie funkcjonalnej asymetrii mózgu i omów jak zmieniały się poglądy na ten temat.

Bardziej szczegółowo

Standardy ICI dla "Advanced Fundamental Coaching Skills ICI"

Standardy ICI dla Advanced Fundamental Coaching Skills ICI Standardy ICI dla "Advanced Fundamental Coaching Skills ICI" Czas trwania szkolenia : minimum 60 godzin szkolenia w co najmniej 8 dni minimum 6 godzin indywidualnej lub grupowej superrewizji i coachingu

Bardziej szczegółowo

Podstawy komunikacji interpersonalnej. Poznań 2013 Copyright by Danuta Anna Michałowska

Podstawy komunikacji interpersonalnej. Poznań 2013 Copyright by Danuta Anna Michałowska Podstawy komunikacji interpersonalnej 1 Podstawy komunikacji interpersonalnej Umiejętności interpersonalne: otwartość i zaufanie Informacje zwrotne kontakt 2 abc 3 Umiejętności interpersonalne zainicjowanie

Bardziej szczegółowo