PRACE KAZUISTYCZNE. Marzenna BROSZKIEWICZ 1 Wojciech DRYGAS 1,2

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "PRACE KAZUISTYCZNE. Marzenna BROSZKIEWICZ 1 Wojciech DRYGAS 1,2"

Transkrypt

1 PRACE KAZUISTYCZNE Marzenna BROSZKIEWICZ 1 Wojciech DRYGAS 1,2 Diagnostyka w intensywnych interwencjach leczenia palenia i uzależnienia od tytoniu przy użyciu wybranych testów i teorii rekomendowanych w Polsce ocena krytyczna badacza The diagnostics in the intensive interventions of treating tobacco use and dependence in Poland by using some recommended tests and theories researcher s critical assessment 1 Katedra Medycyny Społecznej i Zapobiegawczej, Uniwersytet Medyczny w Łodzi Kierownik: Prof. dr hab. n.med. Wojciech Drygas 2 Zakład Epidemiologii, Prewencji Chorób Układu Krążenia i Promocji Zdrowia, Instytut Kardiologii w Warszawie Kierownik: Prof. dr hab. n.med. Wojciech Drygas Dodatkowe słowa kluczowe: test uzależnienia nikotynowego Fagerströma test motywacji Schneider transteoretyczny model etapów zmian zachowań ocena krytyczna badacza rekomendacje paneli ekspertów Additional key words: Fagerström Test for Nicotine Dependence Schneider Test Transtheoretical Model of Behaviour Changes researcher s critical assessment panel experts recommendations Adres do korespondencji: Dr n. o zdrowiu Marzenna Broszkiewicz ul. Żeligowskiego 7/9, Łódź tel faks Wprowadzenie: Diagnostyka w intensywnych interwencjach leczenia palenia i uzależnienia od tytoniu powinna obejmować, między innymi, oceny: natężenia uzależnienia od tytoniu oraz motywacji i fazy gotowości do rzucenia palenia. Cel pracy: Ocena krytyczna badacza, na podstawie wyników badania własnego, przydatności w praktyce klinicznej, rekomendowanych w Polsce wybranych testów i modeli diagnostycznych: Testu Uzależnienia Nikotynowego Fagerstroma FTND, testu motywacji Schneider ST oraz transteoretycznego modelu etapów zmian zachowań Prochaski i DiClemente TTM. Materiał i metoda: Materiał badawczy zgromadzono w latach wśród uczestników intensywnej interwencji zaprzestania palenia w formacie grupowym zrealizowanej w aglomeracji łódzkiej oraz w badaniu follow-up przeprowadzonym w latach z użyciem techniki ankiety pocztowej i weryfikacją biochemiczną wyniku długoterminowego. Do pracy włączono wybrane wyniki analizy jedno- i wieloczynnikowej zarówno dla efektu krótko- jak i długoterminowego interwencji, ze szczególnym uwzględnieniem zmiennych: uzależnienie od nikotyny i motywacja do rzucenia, mierzonych testami Fagerströma i Schneider. Wyniki: W populacji badanej, reprezentatywnej dla populacji osób poszukujących terapii intensywnych w Łodzi w latach zbierania materiału badawczego, analizowane zmienne różnicowały w ograniczonym zakresie jedynie badaną populację kobiet. Wynik FTND <7 punktów, interpretowany jako brak uzależnienia biologicznego od nikotyny, okazał się jedynym czynnikiem o mocy predyktywnej dla rzucenia palenia przez kobiety w wyniku Background: Diagnostics in the intensive interventions of tobacco use and dependence should include, among others assessments of nicotine dependence, motivation to quit and readiness to change. Objective: Based on the own research findings critical researcher s assessment of the accuracy of some recommended diagnostic tests and theories such as Fagerström Test for Nicotine Dependence FTND, Schneider Test ST and Transtheoretical Model of Behaviour Changes for clinical practice in Poland. Methods: Data were collected between 2001 and 2007 in the outpatient clinic in Lodz where group-based smoking cessation intensive intervention was provided to smokers. Follow-up study by postal questionnaire and cotinine saliva test was performed in Some short- and long-term outcomes of the uni- and multivariate analyses with nicotine dependence and motivation to quit variables measured by FTND and ST were included into paper. Results: In the research population that was representative for treatmentseekers in Lodz, both of two variables differentiated the female population only, with FTND score <7 points as one of the predictors of quitting smoking in group-based intervention. Neither FTND nor ST differentiated male population in the research. Conclusions: The conclusion of the paper based on the own research findings supported by subject literature is as following. The state of panel experts recommendations refers to the nicotine dependence and motivation to quit should be defined in Poland as popularity outstrips evidence. The urgent revision of previous recommendations is needed. It should be provided for the clinical practice new tests 846 Przegląd Lekarski 2012 / 69 / 10 M. Broszkiewicz i wsp.

2 udziału w interwencji. Żaden z analizowanych testów nie różnicował badanej populacji mężczyzn. Wnioski: Na podstawie wyników badania własnego, znajdującego poparcie w literaturze przedmiotu, sformułowano wniosek, że stan rekomendacji dotyczących testów do diagnozowania uzależnienia od nikotyny i motywacji do rzucenia palenia w Polsce można określić jako popularność przewyższającą dowody. Należy zrewidować dotychczasowe rekomendacje. Na podstawie rzetelnego przeglądu standardów diagnostycznych na świecie, należy udostępnić dla potrzeb praktyki klinicznej, testy o udowodnionej czułości, odzwierciedlające współczesne teorie dotyczące uzależnienia od nikotyny oraz motywacji i gotowości do rzucenia. Należy prowadzić dalsze badania nad oceną trafności diagnostycznej rekomendowanych testów. with high sensitivity better reflecting modern concepts of nicotine dependence as well as motivation and readiness to quit. The further research on assessment of diagnostic accuracy of recommended tools is needed. Wstęp Interwencje intensywne leczenia palenia i uzależnienia od tytoniu zostały zdefiniowane przez panel ekspertów US Clinical Practice Guideline Treating Tobacco Use and Dependence 2008 [6] jako terapie kompleksowe, realizowane w ciągu większej liczby wizyt, przez dłuższy okres czasu, dostarczane przez większą liczbę specjalistów, adresowane do każdej osoby palącej tytoń, która wyraża chęć uczestniczenia w nich. Istnieją dowody naukowe, że interwencje intensywne są bardziej efektywne, niż interwencje kliniczne i w ich wyniku osiągane są wyższe wskaźniki zaprzestania palenia. Dodatkowo zwraca się uwagę, że interwencje intensywne realizowane przez specjalistów leczenia palenia i uzależnienia od tytoniu stanowią ważny zasób dla pacjentów, którzy, oprócz terapii realizowanej przez lekarza pierwszego kontaktu lub lekarza specjalistę, mają możliwość wyboru innej metody leczenia. Według rekomendacji US Clinical Practice Guideline 2008 intensywne interwencje leczenia palenia i uzależnienia od tytoniu powinny zawierać następujące komponenty: kompleksowa diagnostyka, udział wielu specjalistów, wysoka intensywność, zróżnicowane formaty, różnorodne typy poradnictwa i terapii behawioralnych, dołączona terapia lekiem, różne populacje docelowe. Diagnostyka w intensywnych interwencjach leczenia palenia i uzależnienia od tytoniu powinna obejmować oceny: postawy pacjenta wobec palenia (palacz codzienny, palacz okazjonalny), natężenia ekspozycji na dym tytoniowy na podstawie pomiarów markerów biologicznych dymu tytoniowego, specjalistyczną, w tym biomedycznego ryzyka, natężenia uzależnienia od tytoniu, motywacji do rzucenia palenia etapu gotowości do rzucenia W wytycznych dla Polski zawartych w dokumentach: Konsensus dotyczący rozpoznawania i leczenia zespołu uzależnienia od tytoniu 2005 [15] oraz Podręcznik Polskiego Forum Profilaktyki PFP 2010 [14] do oceny natężenia uzależnienia od tytoniu rekomendowany jest Test Uzależnienia Nikotynowego Fagerströma (ang. Fagerstrom Test for Nicotine Dependence FTND) [9], do oceny motywacji do rzucenia palenia - test motywacyjny Schneider TS. Do oceny etapu gotowości do rzucenia Konsensus rekomenduje transteoretyczny model etapów zmian zachowań (ang. Transtheoretical Model of Behaviour Changes TTM) Prochaski i DiClemente [17,18]. Wszystkie wymienione narzędzia diagnostyczne zostały użyte przez pierwszego autora pracy w badaniu własnym, zgodnie z polskimi rekomendacjami. Celem pracy jest ocena krytyczna badacza, na podstawie wyników badania własnego, przydatności w praktyce klinicznej testów do oceny: natężenia uzależnienia od tytoniu (FTND), motywacji do rzucenia palenia (TS) oraz modelu etapów gotowości do rzucenia (TTM) rekomendowanych w Polsce. W dostępnej literaturze przedmiotu w języku polskim nie znaleziono podobnych prac krytycznych popartych wynikami badań własnych. Materiał i metody Charakterystyka populacji badanej Do analizy włączono materiał badawczy zgromadzony w latach wśród uczestników interwencji intensywnej zaprzestania palenia w formacie grupowym zrealizowanej w specjalistycznej poradni antytytoniowej przy ZOZ Miejskim Ośrodku Profilaktyki Zdrowotnej w Łodzi. W okresie od września 2008 roku do maja 2009 roku przeprowadzono wśród uczestników interwencji badanie follow-up przy zastosowaniu techniki ankiety pocztowej. Grupę badaną stanowiły osoby, które według kolejności zgłoszenia (quasi-randomizacja), zostały skierowane do co drugiej grupy (łącznie 52 grupy), spośród wszystkich utworzonych, w których interwencję, według programu autorskiego, realizowała terapeutka poradnipierwsza autorka niniejszej pracy. Do grupy badanej weszło 627 osób, co stanowiło 47,8% wszystkich uczestników programów terapii grupowej dla osób palących tytoń zrealizowanych w okresie objętym obserwacją. Losowy dobór pacjentów i terapeutów do interwencji pozwala uznać grupę badaną za reprezentatywną dla ogółu uczestników interwencji. Metody rekrutacji uczestników do interwencji, charakterystyka osób badanych, opis interwencji i przebieg badania follow-up oraz wybrane wyniki skuteczności krótko- i długoterminowej zostały już wcześniej opublikowane przez autorów pracy [1,2]. Pomiar uzależnienia od nikotyny, motywacji i gotowości do rzucenia wśród osób badanych na etapie: przed rozpoczęciem programu. Operacjonalizacja zmiennych. Przed rozpoczęciem programu poddano osoby badane kompleksowej procedurze diagnostycznej z punktu widzenia założeń intensywnej interwencji w formacie grupowym. Z każdym z badanych zostały przeprowadzone dwa wywiady. W pierwszej kolejności lekarz-specjalista chorób wewnętrznych (z otwartą specjalizacją z psychiatrii) przeprowadził wywiad diagnostyczny. Każda osoba badana wypełniła kwestionariusz Ankiety osoby palącej realizowany techniką ankiety pod nadzorem oraz kwestionariusze: Testu Uzależnienia Nikotynowego Fagerströma FTND oraz testu motywacji Schneider. Test Fagerströma składa się z czterech pytań rozstrzygnięcia, którym przypisano punktację dwustopniową 0-1 i dwóch pytań zamkniętych z kafeterią odpowiedzi, którym przypisano punktację czterostopniową 0-3. Im wyższy wynik tym wyższy poziom uzależnienia nikotynowego. Operacjonalizacja zmiennej: za uzależnienie biologiczne przyjęto wynik 7 punktów, za uzależnienie behawioralne przyjęto wynik <7 punktów. Test motywacji Schneider składa się z 12 pytań rozstrzygnięcia, którym przypisano punktację dwustopniową 0-1. Im wyższy wynik tym wyższy poziom motywacji. Operacjonalizacja zmiennej : za motywację wysoką przyjęto wynik 7punktów, za motywację niską przyjęto wynik <7 punktów. W następnej kolejności terapeuta leczenia zespołu uzależnienia tytoniowego ZUT przeprowadził wywiad zawierający elementy wywiadu motywującego Rollnicka i Millera (ang. Motivational Interviewing MI) [20], rozmowę przygotowującą do udziału w programie grupowym oraz ocenę fazy gotowości do zaprzestania palenia według transteoretycznego modelu etapów zmian TTM. Model zakłada, że osoba paląca tytoń przechodzi przez sześć kolejnych faz motywacyjnych: Prekontemplacja: osoba paląca nie postrzega swojego palenia jako problemu i nie ma zamiaru rzucenia w najbliższej przyszłości (zazwyczaj w okresie dłuższym niż 6 miesięcy). Kontemplacja: osoba paląca jest świadoma, że jej palenie jest problemem i myśli poważnie o przezwyciężeniu tego, ale nie podejmuje żadnych działań; na tym etapie może oświadczać, że poważnie rozważa zmianę zachowania w ciągu następnych 6 miesięcy. Przygotowanie: osoba paląca zamierza podjąć działanie w ciągu następnego mie- Przegląd Lekarski 2012 / 69 /

3 siąca i podjęła nieudaną próbę rzucenia na 24 godziny w ciągu minionego roku. Działanie: osoba paląca podejmuje zmianę zachowania, rzuca palenie i czyni to skutecznie przez okres od jednego dnia do 6 miesięcy. Utrzymanie: obecny ex-palacz pracuje nad tym, aby zapobiec nawrotowi i utrwalić swoją abstynencję przez okres dłuższy niż 6 miesięcy. Zakończenie (nie występuje we wszystkich wersjach modelu): jednostka zakończyła proces zmiany, trwale zaadoptowała nowy wzór zachowania, zyskała wysoki poziom zaufania wobec sytuacji wysokiego ryzyka i nawrotu. Model zakłada, że etapy zmian poddają się dokładnej diagnozie i na tej podstawie można zaproponować odpowiednio dopasowaną interwencję. Etap zmian odpowiada fazie gotowości jednostki do rzucenia. Przyrostowe przemieszczanie się przez etapy zmian pozwala przewidywać wyższe końcowe poziomy abstynencji tytoniowej [16]. Operacjonalizacja zmiennej: do interwencji zakwalifikowano tylko te osoby palące tytoń, których poziom gotowości do rzucenia zdiagnozowano, według etapów zmian, jako Przygotowanie lub Działanie. Metody statystycznej analizy danych Ocena statystyczna zależności pomiędzy zmiennymi została dokonana przy poziomie istotności 0,05 przy zastosowaniu testów dwustronnych. Dla wyłonienia czynników uwzględnionych w analizie wieloczynnikowej przyjęto poziom istotności 0,05 dla różnic pomiędzy badanymi grupami. Wszystkie czynniki różnicujące badane grupy przy podanym poziomie istotności zostały wprowadzone do modelu wieloczynnikowego. Szansa rzucenia palenia w programie i utrzymania długoterminowej przedłużonej/ nieprzerwanej abstynencji tytoniowej PA (ang. prolonged abstinence) oceniana była przy pomocy ilorazu szans - wskaźnika OR (ang. odds ratio). Dokonano analizy jednoczynnikowej, jak i wieloczynnikowej oraz analizowano potencjalne różnice w skuteczności interwencji, porównując ilorazy szans w badanych podgrupach. Różnice te oceniono statystycznie testując interakcję pomiędzy badanym czynnikiem, a interwencją w modelu. Dla wykrycia interakcji pomiędzy jakościowymi zmiennymi niezależnymi istotnie powiązanymi ze zmienną wynikową użyto analizy log-liniowej. Jako potencjalny czynnik zakłócający przyjęto płeć - czynnik ryzyka badanych zmiennych zależnych na podstawie literatury przedmiotu. Analizy statystyczne przeprowadzono przy użyciu pakietów statystycznych PASW Statistics i STATISTICA 8.0. Wyniki W pracy przedstawiono i omówiono wybrane wyniki badania własnego z włączeniem zmiennych: uzależnienie od nikotyny i motywacja do rzucenia, mierzonych testami Fagerströma i Schneider. Predyktory pre-terapeutyczne rzucenia palenia w wyniku udziału w programie i utrzymania długoterminowej nieprzerwanej abstynencji tytoniowej przez kobiety i mężczyzn Tabela I Czynniki pre-terapeutyczne wpływające na rzucenie palenia przez kobiety w wyniku udziału w programie grupowym (N=333). Relationship between effectiveness of smoking cessation in group-based program and pre-treatment factors among women (N=333). Czynnik Wiek (lata) Zaprzestanie palenia w wyniku udziału w programie N n % OR p < ,7 1, ,2 1,00 Stan cywilny Mężatka ,7 0,94 Wolna ,0 1,00 Wykształcenie n=326 Wyższe ,8 2,41 Pozostałe poziomy ,6 1,00 Status zawodowy n=316 Pracownik umysłowy ,2 2,92 Pozostali ,1 1,00 Staż palenia (lata) < ,4 1, ,1 1,00 Wiek inicjacji tytoniowej (lata) ,5 0,88 > ,5 1,00 Liczba papierosów/dobę ,3 1,00 > ,5 0,58 Wcześniejsze próby rzucenia palenia Tak ,6 1,00 Nie ,3 0,45 Wcześniejszy sukces w rzuceniu Brak lub wcześniejsza abstynencja 3 miesięcy ,1 0,42 Abstynencja wcześniejsza >3 miesięcy ,6 1,00 Praca z palącymi n=311 Nie pracuje lub nie pracuje z palącymi ,7 0,51 Pracuje z palącymi ,0 1,00 Poziom narażenia na SDT n=332 Brak narażenia lub narażenie niskie ,2 1,00 Narażenie wysokie ,0 1,91 Palenie partnera n=330 Brak partnera lub partner niepalący ,8 0,94 Partner palący ,3 1,00 Motywacja zdrowotna rzucenia n=328 Tak ,6 0,87 Nie ,7 1,00 Wynik testu motywacji Schneider (0-12) Motywacja niska (<7) ,9 0,49 Motywacja wysoka ( 7) ,6 1,00 Poziom samo skuteczności/wiary w sukces (1-10) Niski (1-4) ,3 0,39 Wysoki lub umiarkowany(5-10) ,9 1,00 Wynik testu uzależnienia Fagerstroma(0-10) Uzależnienie behawioralne (<7) ,8 2,12 Uzależnienie biologiczne ( 7) ,8 1,00 Stan zdrowia n=325 Osoby z chorobami tytoniozależnymi ,7 1,00 Pozostałe ,6 1,74 Wcześniejsze zalec lekarza rzucenia palenia n=304 Tak ,4 1,00 0,011 Nie ,6 1,97 0,627 0,805 0,003 0,000 0,042 0,763 0,017 0,005 0,001 0,013 0,037 0,806 0,573 0,004 0,002 0,001 0, Przegląd Lekarski 2012 / 69 / 10 M. Broszkiewicz i wsp.

4 Tabela II Wyniki analizy wieloczynnikowej dla czynników pre-terapeutycznych wpływających na rzucenie palenia przez kobiety w wyniku udziału w programie grupowym. Outcomes of the multivariate logistic regression for pre-treatment variables associated with the effectiveness of groupbased smoking cessation program among women. Czynnik OR 95% CI Wykształcenie Wyższe 2,41 1,27 4,57 Pozostałe poziomy 1,00 Ref. Wcześniejsze próby rzucenia palenia Tak 2,25 1,19 4,25 Nie 1,00 Ref. Poziom samoskuteczności/wiary w sukces (1-10) Wysoki lub umiarkowany (5-10) 2,24 1,19 4,21 Niski (1-4) 1,00 Ref. Stan zdrowia Osoby z chorobami tytoniozależnymi 0,58 0,36 0,96 Pozostali 1,00 Ref. Wynik testu Fagerstroma(0-10) Uzależnienie behawioralne (<7) 2,21 1,34 3,65 Uzależnienie biologiczne ( 7) 1,00 Ref. Tabela IV Wyniki analizy wieloczynnikowej dla czynników pre-terapeutycznych wpływających na rzucenie palenia przez mężczyzn w wyniku udziału w programie grupowym. Outcomes of the multivariate logistic regression for pre-treatment variables associated with the effectiveness of groupbased smoking cessation program among men. Czynnik OR 95% CI Wykształcenie Podstawowe 1,00 Ref. Ponadpodstawowe 4,53 1,62 12,66 Motywacja zdrowotna rzucenia Tak 2,43 1,25 4,71 Nie 1,00 Ref. Ze względu na nadreprezentację kobiet w stosunku do mężczyzn w populacji badanej (64,4% vs 35,6%), brak istotnej zależności pomiędzy płcią a wynikiem terapii (p>0,05) oraz teorię, według której modele rzucania palenia przez kobiety i mężczyzn różnią się [22], przeprowadzono analizę predykcyjną czynników przewidujących rzucenie palenia w wyniku udziału w programie osobno w grupach płci. Analizę predykcyjną czynników pre-terapeutycznych przeprowadzono dla populacji terapeutycznej (N=517). Dla populacji terapeutycznej wskaźnik rzucenia palenia w programie nie różnił się istotnie w zależności od płci i wynosił dla kobiet i mężczyzn odpowiednio: 64,3% i 59,8% (p>0,05). Predyktory pre-terapeutyczne rzucenia palenia przez kobiety Przeprowadzono analizę jednoczynnikową dla czynników pre-terapeutycznych wpływających na rzucenie palenia przez kobiety (Tabela I). Rozpoznano 13 czynników istotnie powiązanych z rzuceniem palenia przez kobiety: wykształcenie, status zawodowy, staż palenia, liczba wypalanych papierosów, wcześniejsze próby rzucenia, wcześniejszy sukces w rzuceniu, praca z osobami palącymi, poziom narażenia na SDT, wynik testu motywacji Schneider, poziom samo skuteczności/wiary w sukces, wynik testu Fagerstroma, stan zdrowia, wcześniejsze zalecenie lekarza rzucenia. W celu wyłączenia z analizy wieloczynnikowej zmiennych niezależnych, między którymi zachodziły interakcje, zastosowano analizę log-liniową. Wyłączono z analizy zmienne: status zawodowy, liczba wypalanych papierosów, poziom narażenia na SDT, zalecenie lekarza rzucenia, które były silnie powiązane z pozostałymi zmiennymi niezależnymi. W następnym kroku przeprowadzono analizę wieloczynnikową dla N=333 (n=16 brak danych usunięto z analizy), w tym: n=206 (65,3%) - wynik terapii: rzuciła palenie, n=111(34,7%)-wynik terapii: nie rzuciła palenia. W wyniku przeprowadzonej analizy wieloczynnikowej (Tabela II) uzyskano model predykcyjny z pięcioma czynnikami, istotnie dopasowany do danych (χ 2 (5)=36,980; p<0,00000). Zmienne wprowadzone do modelu okazały się czynnikami istotnie prognozującymi rzucenie palenia przez kobiety w wyniku udziału w programie grupowym. Wśród kobiet, które wzięły udział w programie grupowym wzrastała 2-krotnie szansa rzucenia palenia, gdy: miały wykształcenie wyższe, w porównaniu do poniżej wyższego (OR 2,41; 95%CI 1,27-4,57), podejmowały w programie kolejną próbę rzucenia, w porównaniu do pierwszej (OR 2,25; 95%CI 1,19-4,25), miały wysoki lub umiarkowany poziom samo skuteczności/ wiary w sukces, w porównaniu do niskiego (OR 2,24; 95%CI 1,19-4,21), były uzależnione behawioralnie, w porównaniu do uzależnionych biologicznie (OR 2,21; 95%CI 1,34-3,65) oraz spadała szansa rzucenia palenia o 42%, gdy leczyły się z powodu chorób tytoniozależnych, w porównaniu do kobiet bez tych chorób (OR 0,58; 95%CI 0,36-0,96). Predyktory pre-terapeutyczne rzucenia palenia przez mężczyzn W wyniku przeprowadzonej analizy jednoczynnikowej rozpoznano dwie zmienne niezależne: wykształcenie i motywacja zdrowotna, istotnie powiązane z rzuceniem palenia przez mężczyzn. (Tabela III). Do analizy wieloczynnikowej wprowadzono obydwie zmienne dla N=184 (n=7 brak danych usunięto z analizy), w tym włączonych do analizy: n=106 (59,9%) - wynik: rzucił palenie, n=71 (40,1%) - wynik: nie rzucił palenia. W wyniku analizy uzyskano model predykcyjny z dwiema zmiennymi, istotnie dopasowany do danych (χ 2 (2)=16,670; p<0,001). Obydwie zmienne okazały się czynnikami istotnie prognozującymi rzucenie palenia przez mężczyzn w wyniku udziału w programie terapii grupowej. Wśród mężczyzn, którzy wzięli udział w programie grupowym wzrastała szansa rzucenia palenia: 4,5-krotnie, gdy mieli wykształcenie ponadpodstawowe, w porównaniu do podstawowego (OR 4,53; 95% CI 1,62-12,66) i 2,5-krotnie, gdy mieli motywację zdrowotną, w porównaniu do braku tej motywacji (OR 2,43; 95% CI 1,25-4,71). Szeroki przedział ufności dla ilorazu szans czynnika wykształcenie skłania do ostrożności w interpretacji uzyskanego wyniku (Tabela IV). Czynniki pre-terapeutyczne przewidujące utrzymanie przez kobiety długoterminowej nieprzerwanej abstynencji tytoniowej PA Przeprowadzono analizę jednoczynnikową dla zmiennych pre-terapeutycznych wpływających na utrzymanie nieprzerwanej długoterminowej abstynencji tytoniowej PA przez kobiety (Tabela V). Wśród zmiennych pre-terapeutycznych rozpoznano trzy czynniki istotnie powiązane ze zmienną wynikową: wykształcenie, wcześniejszy sukces w rzuceniu i motywacja zdrowotna do rzucenia. Do analizy wieloczynnikowej wprowadzono wszystkie zmienne, nie wchodzące w interakcje pomiędzy sobą. Analizę przeprowadzono dla N=300 (33 przypadki wyłączono, w tym: 28 nie spełniających kryteriów analizy, 5 brak danych), w tym: n=40 (13,3%) - utrzymała długoterminową abstynencję PA, n=260 (86,7%) - nie utrzymała długoterminowej abstynencji PA. W wyniku przeprowadzonej analizy wieloczynnikowej (Tabela VI) uzyskano model predykcyjny z dwiema zmiennymi, istotnie dopasowany do danych (χ 2 (2)=12,285; p=0,00215). Obydwie zmienne okazały się czynnikami pre-terapeutycznymi istotnie prognozującymi utrzymanie przez kobiety długoterminowej nieprzerwanej abstynencji PA uzyskanej w wyniku udziału w programie Przegląd Lekarski 2012 / 69 /

5 grupowym dla osób palących tytoń. Wśród kobiet, które uczestniczyły w programie wzrastała szansa utrzymania nieprzerwanej długoterminowej abstynencji tytoniowej PA: 2-krotnie, gdy miały wcześniejszy sukces w rzuceniu palenia z abstynencją powyżej 3 miesięcy, w porównaniu do braku takiego sukcesu (OR 2,44; 95% CI 1,23-4,84) i 2,5-krotnie, gdy przystąpiły do programu z motywacją zdrowotną, w porównaniu do braku tej motywacji (OR 2,73; 95%CI 1,15-6,49). Czynniki pre-terapeutyczne przewidujące utrzymanie przez mężczyzn długoterminowej nieprzerwanej abstynencji tytoniowej PA Przeprowadzono analizę jednoczynnikową dla zmiennych pre-terapeutycznych wpływających na utrzymanie długoterminowej abstynencji tytoniowej PA przez mężczyzn (Tabela VII). Wśród zmiennych pre-terapeutycznych znaleziono dwa czynniki istotnie powiązane ze zmienną wynikową: staż palenia i stan zdrowia. Do analizy wieloczynnikowej wprowadzono obydwie zmienne, nie wchodzące w interakcje pomiędzy sobą. Analizę wieloczynnikową przeprowadzono dla N=167 (17 przypadków wyłączono, w tym: 16 - nie spełniających kryteriów analizy, 1 brak danych), w tym włączonych do analizy: n=27 (16,2 %)-utrzymał długoterminową abstynencję PA, n=140 (83,8%)-nie utrzymał długoterminowej abstynencji PA. W wyniku analizy wieloczynnikowej (Tabela VIII) uzyskano model predykcyjny z dwiema zmiennymi, istotnie dopasowany do danych (χ 2 (2)=14,174; p=0,00084). Obydwie zmienne okazały się czynnikami pre-terapetycznymi istotnie prognozującymi utrzymanie przez mężczyzn długoterminowej nieprzerwanej abstynencji PA uzyskanej w wyniku udziału w programie grupowym dla osób palących tytoń. Wśród mężczyzn, którzy wzięli udział w programie wzrastała szansa utrzymania nieprzerwanej długoterminowej abstynencji tytoniowej PA: 4-krotnie, gdy mieli staż palenia 40 lat i powyżej, w porównaniu do mężczyzn z krótszym stażem (OR 3,98; 95% CI 1,59-9,92) oraz 3-krotnie, gdy byli zdrowi lub leczący się z powodu innych chorób niż tytoniozależne lub psychiczne (OR 3,13; 95%CI 1,26-7,78). Omówienie Przedstawione wybrane wyniki badania własnego pokazują, że w populacji badanej, która była reprezentatywna dla populacji osób poszukujących terapii intensywnych w Łodzi w latach zbierania materiału badawczego, obydwie zmienne: uzależnienie od tytoniu i motywacja do rzucenia palenia, mierzone przy użyciu rekomendowanych w Polsce testów Fagerströma i Schneider, różnicowały w ograniczonym zakresie jedynie populację kobiet. Przy czym tylko jeden wynik FTND <7 punktów, interpretowany jako brak uzależnienia biologicznego od nikotyny, okazał się mieć moc predyktywną dla rzucenie palenia przez kobiety w wyniku udziału w interwencji. Żaden z analizowanych testów nie różnicował populacji mężczyzn. Wynik różnicowania populacji badanej w zakresie motywacji do rzucenia, zarówno w Tabela III Czynniki pre-terapeutyczne wpływające na rzucenie palenia przez mężczyzn w wyniku udziału w programie grupowym (N=184). Relationship between effectiveness of smoking cessation in group-based program and pre-treatment factors among men (N=184). Czynnik Wiek (lata) Zaprzestanie palenia w wyniku udziału w programie N n % OR p < ,5 1, ,9 1,00 Stan cywilny Żonaty ,5 1,27 Wolny ,8 1,00 Wykształcenie n=179 Podstawowe ,6 1,00 Ponadpodstawowe ,9 4,43 Staż palenia (lata) < ,7 1, ,5 0, ,5 1,00 Wiek inicjacji tytoniowej (lata) ,8 0,86 > ,5 1,00 Liczba papierosów/dobę ,0 1,00 > ,5 0,98 Wcześniejsze próby rzucenia palenia Tak ,7 1,00 Nie ,0 1,01 Wcześniejszy sukces w rzuceniu Brak lub wcześniejsza abstynencja 3 miesięcy ,7 1,18 Abstynencja wcześniejsza >3 miesięcy ,8 1,00 Praca z palącymi n=171 Nie pracuje lub nie pracuje z palącymi ,1 0,76 Pracuje z palącymi ,6 1,00 Poziom narażenia na SDT Brak narażenia lub narażenie niskie ,2 1,00 Narażenie wysokie ,5 1,25 Palenie partnerki Brak partnerki lub partnerka niepaląca ,9 0,60 Partnerka paląca ,9 1,00 Motywacja zdrowotna rzucenia n=182 Tak ,9 1,00 Nie ,9 0,42 Wynik testu motywacji Schneider(0-12) n=183 Motywacja niska (<7) ,3 1,17 Motywacja wysoka ( 7) ,5 1,00 Poziom samoskuteczności(1-10) Niski (1-4) ,7 0,90 Wysoki /Umiarkowany(5-10) ,1 1,00 Wynik testu uzależnienia Fagerstroma(0-10) Uzależnienie behawioralne (<7) ,8 0,99 Uzależnienie biologiczne ( 7) ,8 1,00 Stan zdrowia n=183 Osoby z chorobami tytoniozależnymi ,9 1,00 Pozostali ,5 1,55 Wcześniejsze zalec lekarza rzucenia palenia n=169 Tak ,8 1,00 Nie ,7 1,52 0,186 0,473 0,004 0,690 0,675 0,945 0,981 0,646 0,399 0,689 0,156 0,006 0,634 0,815 0,997 0,151 0, Przegląd Lekarski 2012 / 69 / 10 M. Broszkiewicz i wsp.

6 Tabela V Czynniki pre-terapeutyczne wpływające na utrzymanie przez kobiety nieprzerwanej długoterminowej abstynencji tytoniowej PA (N=305). Relationship between prolonged tobacco abstinence PA after smoking cessation in group-based program and pretreatment factors among women (N=305). Czynnik grupie kobiet, jak i mężczyzn uzyskano przy użyciu innej zmiennej jakościowej motywacja zdrowotna, mierzonej poprzez pytanie rozstrzygnięcia. Czynnik ten okazał się być silnym predykatorem długoterminowej nieprzerwanej abstynencji tytoniowej PA w populacjach kobiet i mężczyzn. Podobny efekt różnicowania populacji kobiet uzyskano przy użyciu innej zmiennej motywacyjnej poziom samo skuteczności/wiary w sukces mierzonej w prosty sposób przy użyciu trzystopniowej skali jakościowej: niski, umiarkowany, wysoki, bez skomplikowanego testu Długoterminowa abstynencja tytoniowa PP Wiek (lata) N n % OR p ,4 0,80 > ,8 1,00 Wykształcenie Wyższe ,3 1,00 Pozostałe ,3 0,50 Staż palenia (lata) < ,4 1, ,6 0,85 Liczba papierosów/dobę ,7 1,00 > ,2 0,54 Wcześniejszy sukces w rzuceniu Brak lub wcześniejsza abstynencja 3 miesięcy ,5 1,00 Abstynencja wcześniejsza > 3 miesięcy ,0 2,38 Motywacja zdrowotna do rzucenia palenia Tak ,5 1,00 Nie ,0 0,38 Wynik testu uzależnienia Fagerstroma(0-10) Uzależnienie behawioralne (<7) ,3 1,78 Uzależnienie biologiczne( 7) ,9 1,00 Stan zdrowia n=296 Osoby zdrowe lub leczone z powodu innych chorób ,5 0,85 Osoby z ch.tytoniozależnymi lub ch.psychicznymi ,2 1,00 Wcześniejsze zalecenie lekarza rzucenia palenia n=280 Tak ,6 1,00 Nie ,2 0,67 Tabela VI Wyniki analizy wieloczynnikowej dla czynników pre-terapeutycznych wpływających na utrzymanie przez kobiety długoterminowej abstynencji tytoniowej PA. Outcomes of the multivariate logistic regression for pre-treatment variables associated with the prolonged tobacco abstinence PA after group-based smoking cessation program among women. Czynnik OR 95% CI Wcześniejszy sukces w rzuceniu palenia Brak wcześniejszej abstynencji lub abstynencja 3 miesięcy 1,00 Ref. Wcześniejsza abstynencja > 3 miesięcy 2,44 1,23 4,84 Motywacja zdrowotna Tak 2,73 1,15 6,49 Nie 1,00 Ref. 0,564 0,040 0,755 0,100 0,010 0,022 0,094 0,655 0,318 diagnostycznego. W kontekście przyjęcia przez badaczy hipotezy o silnej motywacji do rzucenia palenia przez uczestników populacji badanej, którzy podejmowali wcześniej wielokrotne próby rzucenia palenia i poszukiwali terapii intensywnych, przedstawione i omówione wyniki badania własnego, uzyskane przy użyciu rekomendowanych testów, skłoniły autorów pracy do poszukania wyjaśnienia braku potwierdzenia hipotezy badawczej w literaturze przedmiotu. Przegląd literatury przedmiotu dostarczył autorom pracy materiału dla potwierdzenia hipotezy o braku wysokiej czułości obydwu testów a tym samym, braku dostatecznego uzasadnienia do rekomendowania ich dla potrzeb praktyki klinicznej. Heatherton i współautorzy [9], autorzy rewizji Fagerström Tolerance Questionnaire FTQ, którzy do pierwszej wersji testu Fagerströma opublikowanej w 1978 roku, dołożyli w 1991 roku dodatkowe dwa pytania diagnostyczne dotyczące: liczby wypalanych papierosów i czasu wypalania pierwszego papierosa po przebudzeniu, zapewniali w swoich publikacjach, że wynik testu został wystandaryzowany w relacji do wyniku pomiaru markera biochemicznego, przez co pozwala różnicować osoby palące o behawioralnym (poniżej 7 punktów) i biologicznym (7 punktów i powyżej) poziomie uzależnienia od tytoniu. Jednak sam Heatherton zaproponował wcześniej Indeks Ciężkości Palenia HSI (ang. Heaviness of Smoking Index) [8], oceniający jedynie dwie, wymienione powyżej komponenty uzależnienia od tytoniu, który jako bardzo prosty test diagnostyczny jest szeroko stosowany w badaniach populacyjnych na dużych próbach [12]. Do oceny poziomu uzależnienia od tytoniu w niektórych populacjach, takich jak: osoby młode, o krótkim stażu palenia i małej liczbie wypalanych papierosów, Etter i współautorzy [5] utworzyli i wystandaryzowali nowe narzędzie: Skalę Uzależnienia od Papierosów CDS (ang. Cigarette Dependence Scale), w następstwie krytyki wobec niskiej czułości testu Fagerströma. Istnieją dwie wersje skali: dłuższa CDS-12 i krótsza CDS-5. Wersja dłuższa testuje główne komponenty definicji uzależnienia zawarte w DSM-IV i ICD-10: tolerancja nikotyny, przymus używania, objawy odstawienia, utrata kontroli, przeznaczenie czasu, zaniedbywanie innych aktywności, uporczywe używanie pomimo szkód. W globalnym sondażu dotyczącym używania tytoniu przez osoby dorosłe (ang. Global Adults Tobacco Survey GATS) [7], reprezentatywnym badaniu poglądów, postaw i zachowań zdrowotnych mężczyzn i kobiet w wieku 15 lat i więcej, przeprowadzonym w Polsce pomiędzy 2009 a 2010 rokiem, użyto dwóch wskaźników uzależnienia od tytoniu. Jeden oparty na FTND dotyczył czasu wypalania pierwszego papierosa po przebudzeniu (im krótszy czas po przebudzeniu, tym wyższy poziom uzależnienia). Drugim, wskazującym na fizjologiczne uzależnienie od nikotyny, było przerywanie snu na zapalenie papierosa. Jak zatem widać, jedynie jednemu, spośród sześciu pytań FTND, przypisano zdolność w różnicowaniu populacji badanej pod względem uzależnienia od nikotyny. Do zdiagnozowania fizjologicznego uzależnienia od nikotyny, czyli jego najsilniejszej postaci, użyto pytania nie wchodzącego w zakres FTND. Warto zwrócić uwagę, że sondaż GATS w Polsce został przeprowadzony, między innymi, przez Centrum Onkologii - Instytut im. Marii Skłodowskiej-Curie w Warszawie, z wiodącą rolą Zakładu Epidemiologii i Prewencji Nowotworów, kierowanym przez prof. Witolda Zatońskiego, z którego inicjatywy i pod którego kierownictwem przygotowano Konsensus dotyczący rozpoznawania i Przegląd Lekarski 2012 / 69 /

7 Tabela VII Czynniki pre-terapeutyczne wpływające na utrzymanie przez mężczyzn nieprzerwanej długoterminowej abstynencji tytoniowej PA (N=168). Relationship between prolonged tobacco abstinence PA after smoking cessation in group-based program and pretreatment factors among men (N=168). Czynnik Długoterminowa abstynencja tytoniowa PP Wiek (lata) N n % OR p ,2 0,40 0,055 > ,4 1,00 Wykształcenie n=158 Wyższe lub średnie ,4 1,00 Zasadnicze zawodowe lub podstawowe ,2 0,92 Staż palenia (lata) < ,5 1, ,6 3,54 Liczba papierosów/dobę ,1 1,00 > ,5 0,71 Wcześniejszy sukces w rzuceniu Brak lub wcześniejsza abstynencja 3 miesięcy ,6 1,00 Abstynencja > 3 miesięcy ,5 1,15 Wcześniejsze próby rzucenia Tak Nie ,1 1,00 Motywacja zdrowotna rzucenia palenia Tak ,9 1,00 Nie ,9 0,53 Wynik testu uzależnienia Fagerstroma(0-10) Uzależnienie behawioralne (<7) ,2 0,88 Uzależnienie biologiczne( 7) ,9 1,00 Stan zdrowia n=167 Osoby zdrowe lub leczone z powodu innych chorób ,4 2,75 Osoby z ch. tytoniozaleznymi lub ch. psychicznymi ,0 1,00 Wcześniejsze zalecenie lekarza rzucenia n=154 Tak ,2 1,00 Nie ,6 1,04 Tabela VIII Wyniki analizy wieloczynnikowej dla czynników pre-terapetycznych wpływających na utrzymanie przez mężczyzn nieprzerwanej długoterminowej abstynencji tytoniowej PA. Outcomes of the multivariate logistic regression for pre-treatment variables associated with the prolonged tobacco abstinence PA after group-based smoking cessation program among men. Czynnik OR 95% CI Staż palenia < 40 lat 1,00 Ref. 40 lat 3,98 1,59 9,92 Stan zdrowia Osoby z ch.tytoniozależnymi lub psychicznymi 1,00 Ref. Osoby zdrowe lub leczone z powodu innych chorób 3,13 1,26 7,78 leczenia zespołu uzależnienia od tytoniu 2005 rekomendujący FTND do diagnozowania zespołu uzależnienia od tytoniu ZUT. Wynik sondażu GATS mówiący o tym, że co czwarta osoba paląca tytoń w Polsce (23%) budziła się w nocy aby zapalić papierosa, w tym: 24,2% mężczyzn i 21,2% kobiet, pokazuje, że prawdopodobnym powodem niskiej czułości FTND w badaniu własnym był brak tej właśnie komponenty w teście. Podczas 0,872 0,003 0,423 0,778 0,088 0,188 0,769 0,019 0,943 gdy, trzy pytania FTND (czas zapalenia pierwszego papierosa po przebudzeniu; z którego papierosa najtrudniej zrezygnować: pierwszego rano, czy każdego innego; czy częstotliwość palenia jest większa po przebudzeniu niż w pozostałej części dnia) mierzą dokładnie to samo w populacji badanej, co udowodnili John i współautorzy [13], przy użyciu analizy czynnikowej. Warto również odnotować, że FTND nie jest powszechnie rekomendowany do pomiaru poziomu uzależnienia od nikotyny. Nie znaleziono go jako narzędzia diagnostycznego w rekomendacjach panelu ekspertów US Clinical Practice Guideline Treating Tobacco Use and Dependence W ostatniej dekadzie w pracach autorów amerykańskich jest używana najczęściej Skala do Pomiaru Syndromu Uzależnienia od Nikotyny (ang. Nicotine Dependence Syndrome Scale NDSS) Shiffmana [20]. Jest to wielowymiarowe narzędzie pomiaru uzależnienia od nikotyny z pięcioma wynikami dla różnych wymiarów uzależnienia oraz wynikiem ogólnym: (1) dążenie (nieodparta chęć zapalenia, unikanie objawów odstawienia i subiektywny przymus); (2) priorytet (przedkładanie palenia ponad inne wartości); (3) tolerancja (poziom wrażliwości na wielkość dawki nikotyny); (4) stereotyp (behawioralna odporność na zmianę); (5) trwanie (behawioralny pęd do palenia, odzwierciedlający jego stabilność). Schiffman skrytykował obydwie wersje testu Fagerströma jako skali jednowymiarowej i pokrywającej jedynie wąski zakres uzależnienia (wskaźnik palenia, palenie po przebudzeniu i trudności z powstrzymaniem się od zapalenia, gdy nie jest to właściwe). Podczas gdy NDSS teoretycznie i konceptualnie odzwierciedla współczesne rozumienie uzależnienia oraz jest psychometrycznie bardziej zaawansowana niż FTND. Zarzut autorów pracy stawiany testowi Schneider jako narzędziu do oceny motywacji do rzucenia palenia dotyczy nie tylko, jak w przypadku FTND, niskiej czułości i mocy predyktywnej testu, ale przede wszystkim braku możliwości znalezienia jakiejkolwiek opublikowanej pracy metodologicznej jego twórcy/twórców, z opisem metody standaryzacji i ewaluacją narzędzia. Jest to zarzut wobec bezkrytycznego rekomendowania i używania w praktyce diagnostycznej, w tym dla celów naukowych, narzędzia o nieznanej proweniencji. Autorzy włączyli również do pracy, obecne w literaturze przedmiotu, tezy krytyki zasadności używania w praktyce klinicznej, do oceny poziomu gotowości jednostki do rzucenia palenia, modelu etapów zmian Prochaski i DiClemente, jednej z najczęściej cytowanych teorii zmian zachowań zdrowotnych. Teoria ta ma duży wpływ na tworzenie współczesnych wytycznych dla praktyki klinicznej, w tym wytycznych dla Polski. Należy jednak odnotować, że w odniesieniu do modelu transteoretycznego etapów zmian pojawiły się w ostatniej dekadzie liczne publikacje z tezami krytyki zasadności konceptualnej i użyteczności praktycznej modelu dla interwencji zaprzestania palenia [4,10,11,21,23]. Wyniki przeglądu systematycznego Cochrane [3] nie dostarczyły dowodów naukowych dla wyższej skuteczności interwencji zaprzestania palenia opartych na etapach zmian w porównaniu do standardowych. Nie znaleziono również dowodów na poparcie jednej z zasadniczych tez modelu mówiącej, że porady zachęcające do rzucenia powinny być udzielane przede wszystkim tym osobom palącym tytoń, których poziom gotowości do rzucenia zdiagnozowano, według etapów zmian, jako Przygotowanie lub Działanie, co 852 Przegląd Lekarski 2012 / 69 / 10 M. Broszkiewicz i wsp.

8 zastosowano w badaniu własnym, zgodnie z polskimi rekomendacjami. Wnioski Przedstawione wyniki badania własnego z omówionymi tezami krytyki rekomendowanych w Polsce narzędzi i teorii do diagnozowania uzależnienia od nikotyny oraz motywacji i gotowości do rzucenia palenia, skłaniają autorów pracy do zacytowania tezy Herzoga mówiącej, że mamy do czynienia w Polsce z popularnością przewyższającą dowody (ang. popularity outstrips evidence) [10]. Na tej podstawie sformułowano następujące wnioski: 1. Kompleksowa diagnostyka osób palących tytoń wymaga - w celu dopasowania zarówno intensywnych, jak i klinicznych interwencji zaprzestania palenia - narzędzi diagnostycznych o sprawdzonych parametrach czułości i swoistości. 2. W wynikach badania własnego udowodniono, że rekomendowane w Polsce narzędzia do oceny poziomu: uzależnienia od nikotyny (test Fagerstroma) i motywacji do rzucenia (test Schneider) nie spełniały w pełni kryteriów różnicowania populacji badanej, a tym samym nie miały mocy predykcyjnej dla rzucenia palenia i utrzymania abstynencji. 3. Należy zrewidować dotychczasowe rekomendacje paneli ekspertów w Polsce dotyczące narzędzi do rozpoznawania uzależnienia od nikotyny i motywacji do rzucenia palenia. 4. Panele ekspertów powinny, na podstawie rzetelnego przeglądu standardów diagnostycznych na świecie, udostępnić dla potrzeb praktyki klinicznej w Polsce, testy o udowodnionej czułości, odzwierciedlające aktualne teorie uzależnienia od nikotyny oraz motywacji i gotowości do rzucenia. 5. Należy prowadzić dalsze badania nad oceną przydatności diagnostycznej rekomendowanych testów. Piśmiennictwo 1. Broszkiewicz M., Drygas W.: Metody pomiaru abstynencji tytoniowej według rekomendacji towarzystw naukowych na przykładzie wyników badań własnych i kanadyjskich. Przegl. Lek. 2010, 67, Broszkiewicz M., Sobala W., Drygas W.: Predyktory skutecznego zaprzestania palenia w grupowym programie interwencji behawioralnej wyniki badań w latach Przegl. Lek. 2008, 65, Cahill K., Lancaster T., Green N.: Stage-based interventions for smoking cessation. Cochrane Database Syst Rev 2010, Issue 11. Art. No.: CD DOI: / CD pub4. 4. Etter J-F.: Theoretical tools for the industrial era in smoking cessation counselling: a comment on West (2005). Addiction 2005;100:1041.doi: /j x 5. Etter J-F., Le Houezec J., Perneger T.V.: Self- Administered Questionnaire to Measure Dependence on Cigarettes: The Cigarette Dependence Scale. Neuropsychopharmacology 2003, 28, 359. DO- I: /sj.npp Fiore M.C., Jaén C.R., Baker T.B. et al.: Treating Tobacco Use and Dependence:2008 Update. Clinical Practice Guideline. Rockville, MD: U.S. Department of Health and Human Services. Public Health Service. 7. Globalny sondaż dotyczący używania tytoniu przez osoby dorosłe (GATS) Polska Opracowanie: Centrum Onkologii-Instytut im. Marii Skłodowskiej-Curie, Warszawski Uniwersytet Medyczny, Center for Disease Control and Prevention. Ministerstwo Zdrowia, Warszawa Heatherton T.F., Kozlowski L.T., Frecker R.C. et al.: Measuring of heaviness of smoking: using self-reported time to the first cigarette of the day and number of cigarettes smoked per day. Br. J. Addict. 1989, 84, Heatherton T.F., Kozlowski L.T., Frecker R.C. et al.: The Fagerstöm test for nicotine dependence: a revision of the Fagerström tolerance questionnaire. Br. J. Addict. 1991, 86, Herzog T.: When popularity outstrips the evidence: comment on West (2005). Addiction 2005, 100, doi: /j x. 11. Hodgins D.: Weighing the pros and cons of changing change models: a comment on West (2005). Addiction 2005, 100, doi: /j x. 12. International Tobacco Control Policy Evaluation Project dostęp 15 czerwiec John U., Meyer C., Schumann A. et al.: A short form of the Fagerstrom Test for Nicotine Dependence and the Haveness of Smoking Index in two population samples. Addict. Behav. 2004, 29, DOI: /j.addbeh Kawecka-Jaszcz K., Jankowski P., Podolec P. i wsp.: Wytyczne Polskiego Forum Profilkatyki dotyczące palenia tytoniu [W:] Podolec P (red.) Podręcznik Polskiego Forum Profilaktyki, Tom 2. Wydawnictwo Medycyna Praktyczna Kraków 2010, Konsensus dotyczący rozpoznawania i leczenia zespołu uzależnienia od tytoniu. Med. Prakt. 2006;wyd. specj. 7, Prochaska J.J., Delucchi K., Hall S.M.: A metaanalysis of smoking cessation interventions with individuals in substance abuse treatment or recovery. J. Consult. Clin. Psychol. 2004, 72, Prochaska J.O., Velicer W.F.: The transtheoretical model of health behavior change. Am. J. Health Promot. 1997, 12, Prochaska J.O., Goldstein M.G.: Process of smoking cessation. Implications for clinicians. Clin. Chest Med. 1991, 12, Rollnick S., Miller W.R., Butler C.C.: Motivational interviewing in health care: helping patients change behavior. New York, The Guilford Press, Shiffman S., Waters A.J., Hickcox M.: The nicotine dependence syndrome scale: a multi-dimensional measure of nicotine dependence. Nicotine Tob. Res. 2004, 6, Sutton S.: Another nail in the coffin of the Transtheoretical model? A comment on West (2005). Addiction 2005, 100, doi: /j x 22. The Surgeon General Report on Health Consequences of Smoking for Women surgeongeneral.gov/library/reports/index.html. 23. West R.: Time for a change: putting the Transtheoretical (Stages of Change) Model to rest. Addiction 2005, 100, DOI: /j x. Przegląd Lekarski 2012 / 69 /

GATS wyniki badania. Witold Zatoński, Krzysztof Przewoźniak, Jakub Łobaszewski, oraz Zespół Zakładu Epidemiologii i Prewencji Nowotworów

GATS wyniki badania. Witold Zatoński, Krzysztof Przewoźniak, Jakub Łobaszewski, oraz Zespół Zakładu Epidemiologii i Prewencji Nowotworów GATS wyniki badania Witold Zatoński, Krzysztof Przewoźniak, Jakub Łobaszewski, oraz Zespół Zakładu Epidemiologii i Prewencji Nowotworów Zespół ZEiPN Mgr Magda Cedzyńska Mgr Jadwiga Cieśla Mgr inż. Kinga

Bardziej szczegółowo

Poradnia Pomocy Palącym i Infolinia

Poradnia Pomocy Palącym i Infolinia Poradnia Pomocy Palącym i Infolinia Magdalena Cedzyńska Zakład Epidemiologii i Prewencji Nowotworów CO-I Spotkanie współorganizatorów Programu Prewencji Pierwotnej Nowotworów 5 maja 2008, Centrum Onkologii-Instytut

Bardziej szczegółowo

Badanie GATS w Polsce Rezultaty i wnioski dla polityki zdrowotnej

Badanie GATS w Polsce Rezultaty i wnioski dla polityki zdrowotnej Badanie GATS w Polsce Rezultaty i wnioski dla polityki zdrowotnej XIV Konferencja Naukowa im. F. Venuleta Tytoń albo Zdrowie TWP Wszechnica Polska Warszawa, 09.12.2011 Ostatnia aktualizacja: 09.08.2011

Bardziej szczegółowo

NARODOWY FUNDUSZ ZDROWIA

NARODOWY FUNDUSZ ZDROWIA NARODOWY FUNDUSZ ZDROWIA SZCZEGÓŁOWE MATERIAŁY INFORMACYJNE O PRZEDMIOCIE POSTĘPOWANIA W SPRAWIE ZAWARCIA UMÓW O UDZIELANIE ŚWIADCZEŃ OPIEKI ZDROWOTNEJ w rodzaju: programy profilaktyczne i promocja zdrowia

Bardziej szczegółowo

Pakiet onkologiczny. w podstawowej opiece zdrowotnej

Pakiet onkologiczny. w podstawowej opiece zdrowotnej Pakiet onkologiczny w podstawowej opiece zdrowotnej Agnieszka Jankowska-Zduńczyk Specjalista medycyny rodzinnej Konsultant krajowy w dziedzinie medycyny rodzinnej Profilaktyka chorób nowotworowych Pakiet

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka i leczenie nowotworów nerki, pęcherza moczowego i gruczołu krokowego. Zarys Projektu

Diagnostyka i leczenie nowotworów nerki, pęcherza moczowego i gruczołu krokowego. Zarys Projektu Diagnostyka i leczenie nowotworów nerki, pęcherza moczowego i gruczołu krokowego Zarys Projektu Dr n. med. Roman Sosnowski Klinika Nowotworów Układu Moczowego, Centrum Onkologii Projekt współfinansowany

Bardziej szczegółowo

Polskie Forum Psychologiczne, 2013, tom 18, numer 4, s. 441-456

Polskie Forum Psychologiczne, 2013, tom 18, numer 4, s. 441-456 Polskie Forum Psychologiczne, 2013, tom 18, numer 4, s. 441-456 Anna Ratajska 1 2 1 1 Instytut Psychologii, Uniwersytet Kazimierza Wielkiego Institute of Psychology, Kazimierz Wielki University in Bydgoszcz

Bardziej szczegółowo

W POLSCE DOROSŁE KOBIETY ZABIJA RAK PŁUCA

W POLSCE DOROSŁE KOBIETY ZABIJA RAK PŁUCA Informacja prasowa z okazji Światowego Dnia Rzucania Palenia Warszawa, 20 listopada 2014 r. W POLSCE DOROSŁE KOBIETY ZABIJA RAK PŁUCA Papierosy codziennie pali 9 mln Polaków, w tym aż 3,5 mln kobiet, które

Bardziej szczegółowo

Jerzy Stockfisch 1, Jarosław Markowski 2, Jan Pilch 2, Brunon Zemła 3, Włodzimierz Dziubdziela 4, Wirginia Likus 5, Grzegorz Bajor 5 STRESZCZENIE

Jerzy Stockfisch 1, Jarosław Markowski 2, Jan Pilch 2, Brunon Zemła 3, Włodzimierz Dziubdziela 4, Wirginia Likus 5, Grzegorz Bajor 5 STRESZCZENIE Czynniki ryzyka związane ze stylem i jakością życia a częstość zachorowań na nowotwory złośliwe górnych dróg oddechowych w mikroregionie Mysłowice, Imielin i Chełm Śląski Jerzy Stockfisch 1, Jarosław Markowski

Bardziej szczegółowo

Program Ograniczania Zdrowotnych Następstw Palenia Tytoniu w Polsce

Program Ograniczania Zdrowotnych Następstw Palenia Tytoniu w Polsce Program Ograniczania Zdrowotnych Następstw Palenia Tytoniu w Polsce Elżbieta Michalak Oddział Promocji Zdrowia i Oświaty Zdrowotnej WSSE Olsztyn Opracowano na podstawie materiałów ze szkolenia Kamień Śląski

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 Załącznik nr 1 do Uchwały nr 164 A/09 Senatu WUM z dnia 30 listopada 2009 r. PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 I. ZAŁOŻENIA ORGANIZACYJNO-PROGRAMOWE ZAKRES WIEDZY TEORETYCZNEJ 1.

Bardziej szczegółowo

Cytyzyna ostatnie ważne osiągnięcie nauki polskiej

Cytyzyna ostatnie ważne osiągnięcie nauki polskiej Cytyzyna ostatnie ważne osiągnięcie nauki polskiej Dorota Lewandowska dr n. med. Obecnie dostępne formy pomocy palącym Farmakologiczne NTZ guma plastry pastylki pastylki podjęzykowe Bupropion (Zyban) Wareniklina

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Badania naukowe w pielęgniarstwie

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Badania naukowe w pielęgniarstwie S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne Kod modułu SBN Nazwa modułu Badania naukowe w pielęgniarstwie Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Specjalność Poziom studiów Forma studiów Rok

Bardziej szczegółowo

Czy, jak i właściwie dlaczego można badać opinię publiczną?

Czy, jak i właściwie dlaczego można badać opinię publiczną? Czy, jak i właściwie dlaczego można badać opinię publiczną? Instytut Socjologii UO// Kształtowanie i badanie opinii publicznej // lato 2013/14 dr Magdalena Piejko Jak badać opinię publiczną? Co to jest

Bardziej szczegółowo

Wykrywanie uzale nienia od tytoniu w ró nych grupach wieku

Wykrywanie uzale nienia od tytoniu w ró nych grupach wieku PRACE ORYGINALNE Andrzej GERSTENKORN Ma³gorzata SUWA A Wykrywanie uzale nienia od tytoniu w ró nych grupach wieku Detection of nicotine dependence in different age groups Katedra Medycyny Spo³ecznej i

Bardziej szczegółowo

Cała prawda. o papierosach typu light

Cała prawda. o papierosach typu light Cała prawda o papierosach typu light Czy warto wybierać papierosy typu light Czy informacje o mniejszej zawartości nikotyny i substancji smolistych zamieszczane na opakowaniach lekkich papierosów są wiarygodne?

Bardziej szczegółowo

Kampania społeczna Papierosy pożerają Cię żywcem

Kampania społeczna Papierosy pożerają Cię żywcem Kampania społeczna Papierosy pożerają Cię żywcem Opis kampanii 19 listopada 2009 r. Ministerstwo Zdrowia inauguruje ogólnopolską kampanię społeczną dotyczącą zagrożeń związanych z paleniem (hasło przewodnie

Bardziej szczegółowo

EKSPERTYZA ZACHOWANIA ZDROWOTNE KOBIET W CIĄŻY

EKSPERTYZA ZACHOWANIA ZDROWOTNE KOBIET W CIĄŻY EKSPERTYZA ZACHOWANIA ZDROWOTNE KOBIET W CIĄŻY Krzysztof Przewoźniak i Witold Zatoński Zakład Epidemiologii i Prewencji Nowotworów, Centrum Onkologii Instytut w Warszawie Posiedzenie Plenarne Rady Naukowej

Bardziej szczegółowo

Prof. dr hab. n. med. Jerzy Jakowicki. Prof. dr hab. n. med. Jerzy Jakowicki

Prof. dr hab. n. med. Jerzy Jakowicki. Prof. dr hab. n. med. Jerzy Jakowicki (1) Nazwa Badania naukowe w położnictwie (2) Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Wydział Medyczny Instytut Położnictwa i Ratownictwa Medycznego Katedra: Położnictwa (3) Kod - (4) Studia Kierunek studiów

Bardziej szczegółowo

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO SAMOTNE OJCOSTWO Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków 2006 Copyright by Anna Dudak Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2006 Recenzent: prof. zw. dr hab. Józef Styk Redakcja

Bardziej szczegółowo

Aplikacje mobilne w kardiologii, przydatność dla lekarzy rodzinnych i internistów

Aplikacje mobilne w kardiologii, przydatność dla lekarzy rodzinnych i internistów Aplikacje mobilne w kardiologii, przydatność dla lekarzy rodzinnych i internistów dr n. med. Paweł Balsam I Katedra i Klinika Kardiologii Warszawski Uniwersytet Medyczny Komisja Informatyki i Telemedycyny

Bardziej szczegółowo

Kampania społeczna Papierosy pożerają Cię żywcem

Kampania społeczna Papierosy pożerają Cię żywcem Kampania społeczna Papierosy pożerają Cię żywcem Opis kampanii 19 listopada 2009 r. Ministerstwo Zdrowia inauguruje ogólnopolską kampanię społeczną dotyczącą zagrożeo związanych z paleniem (hasło przewodnie

Bardziej szczegółowo

NOWY MODEL PROMOCJI ZDROWIA I EDUKACJI ZDROWOTNEJ. Podręcznik metodologiczny dla personelu medycznego i paramedycznego

NOWY MODEL PROMOCJI ZDROWIA I EDUKACJI ZDROWOTNEJ. Podręcznik metodologiczny dla personelu medycznego i paramedycznego PROMOCJA ZDROWIA I EDUKACJA ZDROWOTNA Leo Barić, Halina Osińska NOWY MODEL PROMOCJI ZDROWIA I EDUKACJI ZDROWOTNEJ Podręcznik metodologiczny dla personelu medycznego i paramedycznego Wydanie I Warszawa

Bardziej szczegółowo

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami Seweryn SPAŁEK Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami MONOGRAFIA Wydawnictwo Politechniki Śląskiej Gliwice 2004 SPIS TREŚCI WPROWADZENIE 5 1. ZARZĄDZANIE PROJEKTAMI W ORGANIZACJI 13 1.1. Zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Projekt Move to Work

Projekt Move to Work Projekt Move to Work Projekt Move to Work jest kontynuacją rozpoczętej w 2011 r. polskiej edycji międzynarodowego projektu Fit for Work. Stowarzyszenie CEESTAHC zaangażowało się w realizację projektu Fit

Bardziej szczegółowo

Leon Kośmider. Instytut Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego w Sosnowcu Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach. leon.kosmider@gmail.

Leon Kośmider. Instytut Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego w Sosnowcu Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach. leon.kosmider@gmail. Leon Kośmider Instytut Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego w Sosnowcu Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach leon.kosmider@gmail.com W małych dawkach: stymulant zwiększenie koncentracji uczucie przyjemności

Bardziej szczegółowo

Cel główny: ograniczanie konsumpcji tytoniu w SZ RP

Cel główny: ograniczanie konsumpcji tytoniu w SZ RP IV. SZCZEGÓŁOWY ZAKRES ZADAŃ PROGRAMU ŻW DOTYCZĄCEGO OGRANICZANIA KONSUMPCJI TYTONIU W SIŁACH ZBROJNYCH RP. Cel główny: ograniczanie konsumpcji tytoniu w SZ RP Szczegółowy obszar działania Cel Szczegóły

Bardziej szczegółowo

W POLSCE DOROSŁE KOBIETY ZABIJA RAK PŁUCA

W POLSCE DOROSŁE KOBIETY ZABIJA RAK PŁUCA Informacja prasowa z okazji Światowego Dnia Rzucania Palenia Warszawa, 20 listopada 2014 r. W POLSCE DOROSŁE KOBIETY ZABIJA RAK PŁUCA Papierosy codziennie pali 9 mln Polaków, w tym aż 3,5 mln kobiet, które

Bardziej szczegółowo

Pomiar wyników, czyli monitoring i ewaluacja w pracy socjalnej i polityce miejskiej

Pomiar wyników, czyli monitoring i ewaluacja w pracy socjalnej i polityce miejskiej Pomiar wyników, czyli monitoring i ewaluacja w pracy socjalnej i polityce miejskiej Dr hab. Ryszard Szarfenberg Instytut Polityki Społecznej UW Seminarium Lokalnych Systemów Wsparcia Warszawa, 4 listopada

Bardziej szczegółowo

Ocena ryzyka rozwoju odleżyn na podstawie wybranych czynników ryzyka i skali D.Norton Aleksandra Popow, Maria T. Szewczyk, Katarzyna Cierzniakowska, Elżbieta Kozłowska Zakład Pielęgniarstwa Chirurgicznego,

Bardziej szczegółowo

WALIDACJA SKALI OCENY NADMIERNEGO KORZYSTANIA Z SIECI SPOŁECZNOŚCIOWYCH (SONKSS)

WALIDACJA SKALI OCENY NADMIERNEGO KORZYSTANIA Z SIECI SPOŁECZNOŚCIOWYCH (SONKSS) WALIDACJA SKALI OCENY NADMIERNEGO KORZYSTANIA Z SIECI SPOŁECZNOŚCIOWYCH (SONKSS) dr hab. Paweł Izdebski prof. nadzw. mgr Martyna Kotyśko Instytut Psychologii Uniwersytet Kazimierza Wielkiego Grant: Osobowościowe

Bardziej szczegółowo

NZOZ Zakład Lecznictwa Odwykowego Szansa

NZOZ Zakład Lecznictwa Odwykowego Szansa NZOZ Zakład Lecznictwa Odwykowego Szansa PROGRAM STAŻU KLINICZNEGO Moduł I Specjalista Terapii Uzależnień (120 godzin stażu) Program stażu przewiduje szczegółowe zapoznanie się z koncepcją i programem

Bardziej szczegółowo

Proces badawczy schemat i zasady realizacji

Proces badawczy schemat i zasady realizacji Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Zaoczne Studia Doktoranckie z Ekonomii Warszawa, 14 grudnia 2014 Metodologia i metoda badawcza Metodologia Zadania metodologii Metodologia nauka

Bardziej szczegółowo

Akademia Morska w Szczecinie. Wydział Mechaniczny

Akademia Morska w Szczecinie. Wydział Mechaniczny Akademia Morska w Szczecinie Wydział Mechaniczny ROZPRAWA DOKTORSKA mgr inż. Marcin Kołodziejski Analiza metody obsługiwania zarządzanego niezawodnością pędników azymutalnych platformy pływającej Promotor:

Bardziej szczegółowo

Standardy Państwowej Agencji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych

Standardy Państwowej Agencji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych Załącznik nr 2 do ogłoszenia konkursu dla podmiotów leczniczych na wybór realizatorów świadczeń opieki zdrowotnej w ramach Gminnego Programu Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych oraz Przeciwdziałania

Bardziej szczegółowo

Wybrane programy profilaktyczne

Wybrane programy profilaktyczne Wybrane programy profilaktyczne Program UNPLUGGED Ogólne informacje na temat programu Program Przeciwdziałania Przyjmowaniu Substancji Uzależniających przez Uczniów Unplugged opracowany został w ramach

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Spis treści Wstęp.... 15 Rozdział 1 Narodziny i rozwój psychologii zdrowia... 19 1.1. Źródła wyodrębnienia się psychologii zdrowia..... 20

Bardziej szczegółowo

(1) Nazwa przedmiotu Seminarium magisterskie (2) Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot

(1) Nazwa przedmiotu Seminarium magisterskie (2) Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot (1) Nazwa przedmiotu magisterskie (2) Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Wydział Medyczny Instytut Położnictwa i Ratownictwa Medycznego Katedra: Położnictwa (3) Kod przedmiotu - (4) Studia Kierunek

Bardziej szczegółowo

KOMENDA GŁÓWNA ŻANDARMERII WOJSKOWEJ

KOMENDA GŁÓWNA ŻANDARMERII WOJSKOWEJ KOMENDA GŁÓWNA ŻANDARMERII WOJSKOWEJ ZARZĄD PREWENCJI ODDZIAŁ PROFILAKTYKI ZATWIERDZAM MINISTER OBRONY NARODOWEJ Tomasz SIEMONIAK PROGRAM ŻANDARMERII WOJSKOWEJ DOTYCZĄCY OGRANICZANIA PALENIA TYTONIU W

Bardziej szczegółowo

Program profilaktyczny. Znajdź rozwiązanie - nie pal

Program profilaktyczny. Znajdź rozwiązanie - nie pal Program profilaktyczny Znajdź rozwiązanie - nie pal Dla uczniów klas pierwszych Gimnazjum nr 1 w Myślenicach 2011/2012 SPIS TREŚCI 1. Podstawa prawna programu... 2. Wstęp... 3. Cele programu: głowy, szczegółowe..

Bardziej szczegółowo

KONSPEKT ZAJĘĆ WYCHOWAWCZO-PROFILAKTYCZNYCH DLA KLASY V TEMAT: WPŁYW PALENIA NA RÓŻNE UKŁADY NASZEGO CIAŁA

KONSPEKT ZAJĘĆ WYCHOWAWCZO-PROFILAKTYCZNYCH DLA KLASY V TEMAT: WPŁYW PALENIA NA RÓŻNE UKŁADY NASZEGO CIAŁA KONSPEKT ZAJĘĆ WYCHOWAWCZO-PROFILAKTYCZNYCH DLA KLASY V TEMAT: WPŁYW PALENIA NA RÓŻNE UKŁADY NASZEGO CIAŁA Cele: zrozumienie, że palenie szkodzi zdrowiu zarówno palących, jak i niepalących, uświadomienie

Bardziej szczegółowo

Centrum Onkologii Instytut spotkanie współorganizator. organizatorów w akcji Programu Prewencji Pierwotnej Nowotworów

Centrum Onkologii Instytut spotkanie współorganizator. organizatorów w akcji Programu Prewencji Pierwotnej Nowotworów Centrum Onkologii Instytut spotkanie współorganizator organizatorów w akcji Programu Prewencji Pierwotnej Nowotworów 5 maja 2008 Janusz Marek Jaworski Europejski Kodeks Walki z Rakiem Kontekst: przystąpienie

Bardziej szczegółowo

Prof. Karina Jahnz-Różyk Wojskowy Instytut Medyczny

Prof. Karina Jahnz-Różyk Wojskowy Instytut Medyczny Prof. Karina Jahnz-Różyk Wojskowy Instytut Medyczny Przewlekła choroba układu oddechowego przebiegająca z dusznością Około 2 mln chorych w Polsce, ale tylko 1/3 jest zdiagnozowana (400-500 tys) Brak leczenia

Bardziej szczegółowo

Akademia Pozytywnej Profilaktyki. Szkolenia dla Komisji ds. Rozwiązywania Problemów Alkoholowych 2015/2016

Akademia Pozytywnej Profilaktyki. Szkolenia dla Komisji ds. Rozwiązywania Problemów Alkoholowych 2015/2016 Szkolenia dla Komisji ds. Rozwiązywania Problemów Alkoholowych 2015/2016 Komisja ds. Rozwiązywania Problemów Alkoholowych - zadania i zakres działań 1. Alkohol etylowy jako: substancja psychoaktywna substancja

Bardziej szczegółowo

Badania marketingowe

Badania marketingowe Wiesz już co chcesz osiągnąć w badaniu marketingowym i jak to (idealnie) zorganizować. Ale jakimi metodami? Skąd pewność, że będą efektywne? Ćwiczenie: jaką metodą zbadasz co koledzy/koleżanki na sali

Bardziej szczegółowo

Światowy Dzień bez Tytoniu

Światowy Dzień bez Tytoniu Światowy Dzień bez Tytoniu 31 maj 2013 Historia: Światowy Dzień bez Tytoniu został ustanowiony na konferencji Światowej Organizacji Zdrowia w 1988 roku w Madrycie Początkowo miał być obchodzony 7 kwietnia,

Bardziej szczegółowo

KaŜdego roku z powodu palenia tytoniu umiera w Polsce średnio 67 tysięcy osób dorosłych (51 tysięcy męŝczyzn i 16 tysięcy kobiet). W 2010 roku liczba

KaŜdego roku z powodu palenia tytoniu umiera w Polsce średnio 67 tysięcy osób dorosłych (51 tysięcy męŝczyzn i 16 tysięcy kobiet). W 2010 roku liczba CELE STRATEGICZNE PROGRAMU NA LATA 2014-2018: Zmniejszanie zachorowań, inwalidztwa i zgonów wynikających z palenia tytoniu (choroby układu krąŝenia, nowotwory złośliwe, nienowotworowe choroby układu oddechowego,

Bardziej szczegółowo

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe)

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe) Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Demografia Wydział Nauk Ekonomicznych UW Warszawa, 4 listopada 2008 Najważniejsze rodzaje badań Typy badań Podział wg celu badawczego Badania eksploracyjne

Bardziej szczegółowo

Psychometria. Psychologia potoczna. Psychometria (z gr. psyche dusza, metria miara) Plan wykładów. Plan wykładów. Wprowadzenie w problematykę zajęć

Psychometria. Psychologia potoczna. Psychometria (z gr. psyche dusza, metria miara) Plan wykładów. Plan wykładów. Wprowadzenie w problematykę zajęć Psychometria Wprowadzenie w problematykę zajęć W 1 Psychologia potoczna potoczne przekonanie dotyczące natury ludzkiego zachowania wyrażające się w zdroworozsądkowych, intuicyjnych twierdzeniach. dr Łukasz

Bardziej szczegółowo

Trafna diagnoza umiejętności i potencjału

Trafna diagnoza umiejętności i potencjału Trafna diagnoza umiejętności i potencjału Assessment i Development Center Oferta usług Wysokie koszty błędnych decyzji Błędna ocena potencjału pracowników przekłada się na koszty związane z niewłaściwą

Bardziej szczegółowo

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 1: Terminologia badań statystycznych dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl Statystyka (1) Statystyka to nauka zajmująca się zbieraniem, badaniem

Bardziej szczegółowo

Kamil Barański 1, Ewelina Szuba 2, Magdalena Olszanecka-Glinianowicz 3, Jerzy Chudek 1 STRESZCZENIE WPROWADZENIE

Kamil Barański 1, Ewelina Szuba 2, Magdalena Olszanecka-Glinianowicz 3, Jerzy Chudek 1 STRESZCZENIE WPROWADZENIE Czynniki socjodemograficzne wpływające na poziom wiedzy dotyczącej dróg szerzenia się zakażenia w kontaktach niezwiązanych z procedurami medycznymi wśród pacjentów z WZW typu C Kamil Barański 1, Ewelina

Bardziej szczegółowo

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki,

Bardziej szczegółowo

Ogólnopolskie badanie ankietowe na temat postaw wobec palenia tytoniu

Ogólnopolskie badanie ankietowe na temat postaw wobec palenia tytoniu temat postaw wobec palenia tytoniu TNS Polska dla Głównego Inspektoratu Sanitarnego Z kim rozmawialiśmy? 10-15 lipca 2015 Próba: ogólnopolska, reprezentatywna próba 1004 mieszkańców Polski w wieku 15 i

Bardziej szczegółowo

Jakość życia nie zależy wyłącznie od dobrostanu fizycznego, bo stan zdrowia ma wpływ na wiele aspektów życia.

Jakość życia nie zależy wyłącznie od dobrostanu fizycznego, bo stan zdrowia ma wpływ na wiele aspektów życia. Jakość życia w chorobie nowotworowej Krzysztof G. Jeziorski Warszawa Definicja jakości życia WHO (1993) Poczucie jednostki co do jej pozycji życiowej w ujęciu kulturowym oraz systemu wartości, w którym

Bardziej szczegółowo

Przygotowanie przyszłych lekarzy do terapii antytytoniowej wśród pacjentów

Przygotowanie przyszłych lekarzy do terapii antytytoniowej wśród pacjentów Suwała Hygeia Public M, Drygas Health W. 2015, Przygotowanie 50(1): 191-196 przyszłych lekarzy do terapii antytytoniowej wśród pacjentów 191 Przygotowanie przyszłych lekarzy do terapii antytytoniowej wśród

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka chorób nowotworowych diagnostyka i rola lekarzy rodzinnych. dla Fundacji Onkologia 2025

Profilaktyka chorób nowotworowych diagnostyka i rola lekarzy rodzinnych. dla Fundacji Onkologia 2025 Profilaktyka chorób nowotworowych diagnostyka i rola lekarzy rodzinnych P R E Z E N T A C J A W Y N I K Ó W B A D A N I A dla Fundacji Onkologia 2025 21 listopada 2014 Badania diagnostyczne rekomendowane

Bardziej szczegółowo

S T R E S Z C Z E N I E

S T R E S Z C Z E N I E STRESZCZENIE Cel pracy: Celem pracy jest ocena wyników leczenia napromienianiem chorych z rozpoznaniem raka szyjki macicy w Świętokrzyskim Centrum Onkologii, porównanie wyników leczenia chorych napromienianych

Bardziej szczegółowo

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji PROGRAM POPRAWY WCZESNEGO WYKRYWANIA I DIAGNOZOWANIA NOWOTWORÓW U DZIECI W PIĘCIU WOJEWÓDZTWACH POLSKI Przykłady opóźnień w rozpoznaniu chorób nowotworowych u dzieci i młodzieży Analiza przyczyn i konsekwencji

Bardziej szczegółowo

Analiza korespondencji

Analiza korespondencji Analiza korespondencji Kiedy stosujemy? 2 W wielu badaniach mamy do czynienia ze zmiennymi jakościowymi (nominalne i porządkowe) typu np.: płeć, wykształcenie, status palenia. Punktem wyjścia do analizy

Bardziej szczegółowo

KONFERENCJA INAUGURUJĄCA. Projekt pt.

KONFERENCJA INAUGURUJĄCA. Projekt pt. KONFERENCJA INAUGURUJĄCA Projekt pt. Program profilaktyki chorób układu oddechowego związanych z uzależnieniem od nikotyny w powiecie ostródzkim szansą na ograniczenie społecznych nierówności w zdrowiu

Bardziej szczegółowo

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca

CMC/2015/03/WJ/03. Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca CMC/2015/03/WJ/03 Dzienniczek pomiarów ciśnienia tętniczego i częstości akcji serca Dane pacjenta Imię:... Nazwisko:... PESEL:... Rozpoznane choroby: Nadciśnienie tętnicze Choroba wieńcowa Przebyty zawał

Bardziej szczegółowo

Ocena motywacji do rzucenia palenia u pacjentów poradni antynikotynowej

Ocena motywacji do rzucenia palenia u pacjentów poradni antynikotynowej PRACA ORYGINALNA Anna Stokłosa, Agnieszka Skoczylas, Anna Rudnicka, Michał Bednarek, Krystian Krzyżanowski, Dorota Górecka II Klinika Chorób Płuc, Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie Kierownik:

Bardziej szczegółowo

Problem pomiaru obiektywnych i subiektywnych uwarunkowań jakości życia

Problem pomiaru obiektywnych i subiektywnych uwarunkowań jakości życia Problem pomiaru obiektywnych i subiektywnych uwarunkowań jakości życia MIKOŁAJ MAJKOWICZ KATEDRA PSYCHOLOGII I ZAKŁAD BADAŃ NAD JAKOŚCIĄ ŻYCIA WYDZIAŁ NAUK O ZDROWIU GDAŃSKI UNIWERSYTET MEDYCZNY Użycie

Bardziej szczegółowo

Pielęgniarstwo. Nauki społeczne

Pielęgniarstwo. Nauki społeczne Nazwa jednostki prowadzącej kierunek: Nazwa kierunku: Poziom kształcenia: Profil kształcenia: Moduły wprowadzające/wymagania wstępne: Nazwa modułu / przedmiotu (przedmiot lub grupa przedmiotów) Osoby prowadzące:

Bardziej szczegółowo

IV. Termin składania ofert Oferty należy składać w Wydziale Kultury i Spraw Społecznych Urzędu Miasta Zamość w terminie do dnia 6 maja 2014 r.

IV. Termin składania ofert Oferty należy składać w Wydziale Kultury i Spraw Społecznych Urzędu Miasta Zamość w terminie do dnia 6 maja 2014 r. Załącznik do Zarządzenia nr 74/2014 Prezydenta Miasta Zamość z dnia 9 kwietnia 2014 r. Zasady finansowania realizacji zadania ujętego w Miejskim Programie Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych

Bardziej szczegółowo

3.1. KOSZTY REALIZACJI PROGRAMU OGRANICZENIA ZDROWOTNYCH NASTĘPSTW PALENIA TYTONIU W POLSCE W 2002 R.

3.1. KOSZTY REALIZACJI PROGRAMU OGRANICZENIA ZDROWOTNYCH NASTĘPSTW PALENIA TYTONIU W POLSCE W 2002 R. 3.1. KOSZTY REALIZACJI PROGRAMU OGRANICZENIA ZDROWOTNYCH NASTĘPSTW PALENIA TYTONIU W POLSCE W 2002 R. ZADANIE TREŚĆ ZADANIA REALIZACJA WYKONAWCY ODPOWIEDZIALNY KOSZT Zadanie 7 Zadanie 10 Prowadzenie interwencyjnych

Bardziej szczegółowo

Zadanie 3. Temat 1. Zbieranie danych, obliczanie współczynników wielorakich dla raka płuca; określenie rejonów endemii

Zadanie 3. Temat 1. Zbieranie danych, obliczanie współczynników wielorakich dla raka płuca; określenie rejonów endemii Zadanie 3. Temat 1. Zbieranie danych, obliczanie współczynników wielorakich dla raka płuca; określenie rejonów endemii Prof. dr hab. n. med. B. Zemła Centrum Onkologii Instytut im. M. Skłodowskiej-Curie

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Opinia Prezesa Agencji Oceny Technologii Medycznych nr 13/2013 z dnia 21 stycznia 2013 r. o projekcie programu Program wczesnej interwencji wobec młodzieży zagrożonej

Bardziej szczegółowo

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego

Materiały edukacyjne. Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Materiały edukacyjne Diagnostyka i leczenie nadciśnienia tętniczego Klasyfikacja ciśnienia tętniczego (mmhg) (wg. ESH/ESC )

Bardziej szczegółowo

Projektowanie (design) Eurostat

Projektowanie (design) Eurostat Projektowanie (design) Eurostat Podstawa prezentacji moduł Overall design autor Eva Elvers ze Statistics Sweden Prezentacja autora na szkoleniu w Hadze 28-29 listopada 2013 r. Zarys Badanie statystyczne

Bardziej szczegółowo

Znaczenie PFS oraz OS w analizach klinicznych w onkologii

Znaczenie PFS oraz OS w analizach klinicznych w onkologii Znaczenie PFS oraz OS w analizach klinicznych w onkologii experience makes the difference Magdalena Władysiuk, lek. med., MBA Cel terapii w onkologii/hematologii Kontrola rozwoju choroby Kontrola objawów

Bardziej szczegółowo

Mężczyzna 45+ Projekt realizowany jest przez Departament Polityki Zdrowotnej Ministerstwa Zdrowia w latach 2010-2013

Mężczyzna 45+ Projekt realizowany jest przez Departament Polityki Zdrowotnej Ministerstwa Zdrowia w latach 2010-2013 Mężczyzna 45+ Projekt realizowany jest przez Departament Polityki Zdrowotnej Ministerstwa Zdrowia w latach 2010-2013 Partnerem projektu jest Centrum Onkologii Instytut im. Marii Skłodowskiej Curie w Warszawie

Bardziej szczegółowo

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

Wyniki badań przeprowadzonych przez Centrum Onkologii w Warszawie wskazują,

Wyniki badań przeprowadzonych przez Centrum Onkologii w Warszawie wskazują, CEL STRATEGICZNY PROGRAMU NA ROK 2014: Zmniejszanie zachorowań, inwalidztwa i zgonów wynikających z palenia tytoniu (choroby układu krąŝenia, nowotwory złośliwe, nienowotworowe choroby układu oddechowego,

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 15 listopada 2010 r.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 15 listopada 2010 r. Dziennik Ustaw Nr 222 15439 Poz. 1453 1453 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 15 listopada 2010 r. w sprawie wzorów wniosków przedkładanych w związku z badaniem klinicznym, wysokości opłat za złożenie

Bardziej szczegółowo

EPIDEMIOLOGIA. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne

EPIDEMIOLOGIA. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne. Mierniki epidemiologiczne EPIDEMIOLOGIA NOWOTWORÓW ZŁOŚLIWYCH EPIDEMIOLOGIA prof. dr hab. med. Jan Kornafel Katedra Onkologii i Klinika Onkologii Ginekologicznej AM we Wrocławiu Mierniki epidemiologiczne Mierniki epidemiologiczne

Bardziej szczegółowo

Szczegółowy opis badania - badanie CAPI na ogólnopolskiej próbie stowarzyszeń i fundacji

Szczegółowy opis badania - badanie CAPI na ogólnopolskiej próbie stowarzyszeń i fundacji Zapytanie ofertowe Stowarzyszenie Klon/Jawor od 2002 roku prowadzi ogólnopolski projekt badawczy dotyczący funkcjonowania organizacji pozarządowych. W ramach tego przedsięwzięcia, w regularnych odstępach

Bardziej szczegółowo

UNIWERSYTET RZESZOWSKI WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY INSTYTUT PEDAGOGIKI

UNIWERSYTET RZESZOWSKI WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY INSTYTUT PEDAGOGIKI UNIWERSYTET RZESZOWSKI WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY INSTYTUT PEDAGOGIKI ŁUCJA JAROCH MOTYWY WYBORU ZAWODU PRZEZ UCZNIÓW KLAS III GIMNAZJALNYCH Z RÓŻNYCH ŚRODOWISK SPOŁECZNYCH Praca magisterska napisana pod kierunkiem

Bardziej szczegółowo

OCENA SATYSFAKCJI ŻYCIOWEJ I SAMOPOCZUCIA PSYCHICZNEGO PACJENTÓW PRZED OPERACJĄ TĘTNIAKA AORTY

OCENA SATYSFAKCJI ŻYCIOWEJ I SAMOPOCZUCIA PSYCHICZNEGO PACJENTÓW PRZED OPERACJĄ TĘTNIAKA AORTY OCENA SATYSFAKCJI ŻYCIOWEJ I SAMOPOCZUCIA PSYCHICZNEGO PACJENTÓW PRZED OPERACJĄ TĘTNIAKA AORTY EVALUATION OF LIFE SATISFACTION AND PSYCHOLOGICAL WELL-BEING OF PATIENTS BEFORE SURGERY AORTIC ANEURYSM Emilia

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 339 SECTIO D 2005

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 339 SECTIO D 2005 ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁODOWSKA LUBLIN - POLONIA VOL.LX, SUPPL. XVI, 339 SECTIO D 5 Zakład Pielęgniarstwa Chirurgicznego WP i NoZ AM w Lublinie, p.o. kierownika Zakładu: Prof. dr hab. n.

Bardziej szczegółowo

Badania przesiewowe w ocenie stanu odżywienia

Badania przesiewowe w ocenie stanu odżywienia LECZENIE ŻYWIENIOWE DLA ZESPOŁÓW ŻYWIENIOWYCH Kurs pod patronatem POLSPEN. Gdynia, dnia 8.04.2015 Badania przesiewowe w ocenie stanu odżywienia Sylwia Małgorzewicz Katedra Żywienia Klinicznego GUMed Celem

Bardziej szczegółowo

Badania Marketingowe. Zajęcia 1 Wprowadzenie do badań marketingowych

Badania Marketingowe. Zajęcia 1 Wprowadzenie do badań marketingowych Badania Marketingowe Zajęcia 1 Wprowadzenie do badań marketingowych Definicje badań marketingowych Badanie marketingowe to systematyczne i obiektywne identyfikowanie, gromadzenie, analizowanie i prezentowanie

Bardziej szczegółowo

Nikotyna a nasz organizm

Nikotyna a nasz organizm BIULETYN Z ZAKRESU PROFILAKTYKI ZACHOWAŃ RYZYKOWNYCH Nikotyna a nasz organizm Podstawowe wiadomości na temat dymu tytoniowego. Biologiczne działanie wielu substancji toksycznych i rakotwórczych oraz uzależniająca

Bardziej szczegółowo

Analiza danych ilościowych i jakościowych

Analiza danych ilościowych i jakościowych Wydział Matematyki, Informatyki i Mechaniki Uniwersytetu Warszawskiego 8 kwietnia 2010 Plan prezentacji 1 Zbiory danych do analiz 2 3 4 5 6 Implementacja w R Badanie depresji Depression trial data Porównanie

Bardziej szczegółowo

Rola prewencji pierwotnej (szczepień) w budowaniu zdrowia Polaków

Rola prewencji pierwotnej (szczepień) w budowaniu zdrowia Polaków Rola prewencji pierwotnej (szczepień) w budowaniu zdrowia Polaków Witold Zatoński Centrum Onkologii Instytut im. Marii Skłodowskiej-Curie w Warszawie Seminarium edukacyjne pt.: Innowacje w systemie szczepień

Bardziej szczegółowo

STOŚCI ZABURZEŃ FUNKCJI SEKSUALNYCH U MĘŻCZYZN Z ŁAGODNYM ROZROSTEM STERCZA (BPH)

STOŚCI ZABURZEŃ FUNKCJI SEKSUALNYCH U MĘŻCZYZN Z ŁAGODNYM ROZROSTEM STERCZA (BPH) OCENA CZĘSTO STOŚCI ZABURZEŃ FUNKCJI SEKSUALNYCH U MĘŻCZYZN Z ŁAGODNYM ROZROSTEM STERCZA (BPH) / PM_L_0203 - SeFAl / Ocena wyników w programu epidemiologicznego chorych poddawanych leczeniu farmakologicznemu

Bardziej szczegółowo

Psychospołeczne uwarunkowania aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych. nosprawnych. w Warszawie. Konferencja nt.

Psychospołeczne uwarunkowania aktywności zawodowej osób niepełnosprawnych. nosprawnych. w Warszawie. Konferencja nt. Konferencja nt.: Niepełnosprawni szanse i perspektywy włąw łączenia społecznego koncepcja rozwiąza zań systemowych. Warszawa: 10.10.2006 roku, Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej Psychospołeczne uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

Zdalne monitorowanie aktywności ruchowej po przebytej rehabilitacji i uwarunkowania prawne

Zdalne monitorowanie aktywności ruchowej po przebytej rehabilitacji i uwarunkowania prawne Zdalne monitorowanie aktywności ruchowej po przebytej rehabilitacji i uwarunkowania prawne DR MED. TOMASZ SARAN OŚRODEK REHABILITACJI, INSTYTUT MEDYCYNY WSI IM. WITOLDA CHODŹKI, UL. JACZEWSKIEGO 2, LUBLIN,

Bardziej szczegółowo

W roku akademickim 2014/2015 zajęcia koordynuje dr hab. n. med. Jolanta Kucharska-Mazur.

W roku akademickim 2014/2015 zajęcia koordynuje dr hab. n. med. Jolanta Kucharska-Mazur. REGULAMIN Zajęć z przedmiotu Wieloczynnikowe aspekty uzależnień dla studentów Fizjoterapii II roku studiów I stopnia stacjonarnych. Regulamin obowiązuje od roku akademickiego 2014/15. Rodzaje zajęć: Wykłady

Bardziej szczegółowo

Zarządzenie Nr 35/2011/DSOZ. Prezesa. Narodowego Funduszu Zdrowia. z dnia 7 lipca 2011 r.

Zarządzenie Nr 35/2011/DSOZ. Prezesa. Narodowego Funduszu Zdrowia. z dnia 7 lipca 2011 r. Zarządzenie Nr 35/2011/DSOZ Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia 7 lipca 2011 r. zmieniające zarządzenie w sprawie określenia warunków zawierania i realizacji umów w rodzaju profilaktyczne programy

Bardziej szczegółowo

Program wczesnego wykrywania nowotworów płuc Urząd Marszałkowski Województwa Łódzkiego

Program wczesnego wykrywania nowotworów płuc Urząd Marszałkowski Województwa Łódzkiego Załącznik do Uchwały Nr Zarządu Województwa Łódzkiego z dnia Program wczesnego wykrywania nowotworów płuc Urząd Marszałkowski Województwa Łódzkiego Diagnoza problemu zdrowotnego i uzasadnienie potrzeby

Bardziej szczegółowo

Sieć Szpitali Promujących Zdrowie

Sieć Szpitali Promujących Zdrowie Sieć Szpitali Promujących Zdrowie Struktura HPH Zgromadzenie Ogólne General Assembly of International HPH Network Zarząd -Governace Board (obserwator WHO Maria Haralanova, Koordynatorzy wybrani na okres

Bardziej szczegółowo

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Depresja a uzależnienia Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Alkoholizm w chorobach afektywnych Badania NIMH* (1990) (uzależnienie + nadużywanie) Badania II Kliniki

Bardziej szczegółowo

Copyright by Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2000, 2008

Copyright by Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2000, 2008 Redaktor: Alicja Zagrodzka Korekta: Krystyna Chludzińska Projekt okładki: Katarzyna Juras Copyright by Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2000, 2008 ISBN 978-83-7383-296-1 Wydawnictwo Naukowe Scholar

Bardziej szczegółowo

jest zbudowany i które są niezbędne do jego prawidłowej (fizjologicznej pracy) a taką zapewniają mu zgodnie z badaniami nnkt EPA+DHA omega-3.

jest zbudowany i które są niezbędne do jego prawidłowej (fizjologicznej pracy) a taką zapewniają mu zgodnie z badaniami nnkt EPA+DHA omega-3. Opis publikacji Tomasz Pawełczyk, Marta Grancow-Grabka, Magdalena Kotlicka-Antczak, Elżbieta Trafalska, Agnieszka Pawełczyk. A randomized controlled study of the efficacy of six-month supplementation with

Bardziej szczegółowo

EUROPEJSKIE STANDARDY STOSOWANIA TESTÓW W BIZNESIE. Urszula Brzezińska, Dział Merytoryczny, Pracownia Testów Psychologicznych PTP

EUROPEJSKIE STANDARDY STOSOWANIA TESTÓW W BIZNESIE. Urszula Brzezińska, Dział Merytoryczny, Pracownia Testów Psychologicznych PTP EUROPEJSKIE STANDARDY STOSOWANIA TESTÓW W BIZNESIE Urszula Brzezińska, Dział Merytoryczny, Pracownia Testów Psychologicznych PTP DLACZEGO STANDARDY STOSOWANIA TESTÓW W BIZNESIE SĄ WAŻNE? Kto może być kompetentnym

Bardziej szczegółowo

Pragmatyczne badania III fazy w procesie decyzyjnym projekt GET REAL. Mateusz Nikodem

Pragmatyczne badania III fazy w procesie decyzyjnym projekt GET REAL. Mateusz Nikodem Pragmatyczne badania III fazy w procesie decyzyjnym projekt GET REAL Mateusz Nikodem > WP 2 To provide different possible options of designs for preauthorization studies to assess Relative Effectiveness

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Opinia Prezesa Agencji Oceny Technologii Medycznych nr 177/2012 z dnia 10 sierpnia 2012 o projekcie programu Rehabilitacja pacjentów ze schorzeniami narządu ruchu mieszkańców

Bardziej szczegółowo