Zrozumieć zwierzęta Wykorzystanie tajemnic autyzmu do rozszyfrowania zachowań zwierząt. Judyta Popiołek

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Zrozumieć zwierzęta Wykorzystanie tajemnic autyzmu do rozszyfrowania zachowań zwierząt. Judyta Popiołek"

Transkrypt

1 ZESZYTY NAUKOWE WSSP TOM Judyta Popiołek Instytut Pedagogiki UMCS w Lublinie Żebym rozumiał innych ludzi inne języki inne cierpienia... Zbigniew Herbert Zrozumieć zwierzęta Wykorzystanie tajemnic autyzmu do rozszyfrowania zachowań zwierząt Tytuł recenzowanej książki Zrozumieć zwierzęta (Grandin 2011) właściwie nie pozostawia złudzeń: jest to swego rodzaju przewodnik dla miłośników zwierząt, zwłaszcza właścicieli psów, w którym autorka przedstawia przyczyny oraz sposoby rozwiązania problemów związanych z ich tresurą i zachowaniem. Opierając się na badaniach naukowych i licznych publikacjach naukowych, rzetelnie analizuje zachowania zwierząt podyktowane strachem, wściekłością i gniewem, ściganiem ofiary u drapieżników, zachowania motywowane ich potrzebami społecznymi, bólem, głodem, popędem seksualnym, a także zachowania wynikające z szukania przez nie nowości. Autorka podkreśla, że problemy z zachowaniem zwierząt wynikają głównie z braku zaspakajania ich potrzeb, które analogicznie do potrzeb człowieka zgodnie z piramidą B. Masłowa powinny być zaspakajane hierarchicznie: w pierwszej kolejności potrzeby niższego rzędu będące warunkiem zaspokajania kolejnych potrzeb wyższego rzędu (Strelau 2004, ). Zachowania uważane za trudne przejawiają zwierzęta źle traktowane przez człowieka, mające złe doświadczenia w kontaktach z ludźmi, a także chore psychicznie. Problemy ludzi w relacjach ze zwierzętami mogą wynikać z zupełnie innego postrzegania świata przez oba gatunki. Ludzie widzą idee świata, mają skłonności do uogólniania. Percepcja zwierząt polega na 229

2 JUDYTA POPIOŁEK zauważaniu szczegółów, które zwykle umykają uwadze przeciętnego człowieka. W toku ewolucji człowiek wykształcił mechanizm, który odpowiada za selekcję części z postrzeganej informacji. W efekcie elementy informacji nie pasujące do kontekstu są gubione. Potwierdzają to badania ilustrujące tzw. ślepotę pozauwagową oraz badania nad dostępem mózgu do nieprzetworzonych danych, do których odwołuje się autorka. Zwierzęta nie gubią informacji. Mrówka, aby upewnić się, że minęła punkt orientacyjny na trasie, mija go i odwraca się, aby porównać go z obrazem, który wcześniej zapamiętała. Człowiek nie musi tego robić, ponieważ nasz mózg uzupełnia szczegóły tymi, które są oczekiwane, co pozwala rozpoznać obiekt, nawet gdy patrzymy na niego z innej strony. Kolejna znacząca różnica między widzeniem ludzi i zwierząt polega na tym, że większość zwierząt widzi panoramicznie, mają zupełnie inną percepcję głębi, natomiast ludzie odznaczają się widzenie stereoskopowe, co oznacza, że każde oko widzi ten sam przedmiot w nieco inny sposób. Te obrazy są następnie przez mózg składane w całość, przez co zyskujemy właściwe poczucie głębi. Różnica w sposobie postrzegania świata przez ludzi i zwierzęta wynika także z innego odbierania kolorów i kontrastów światła. Zwierzęta zwracają większą uwagę na kontrast między światłem i ciemnością, co w konsekwencji powoduje gorsze widzenie kolorów. I w tym kontekście wskazując różnice między zwierzętami a ludźmi można pisać o tej niezwykłej książce, polecając ją wszystkim tym, którzy chcą zrozumieć, dlaczego zwierzęta reagują inaczej niż oczekują tego ludzie, w szczególności wszystkim kynoterapeutom i osobom pracującym na co dzień z psami. Podtytuł książki: Wykorzystanie tajemnic autyzmu do rozszyfrowania zachowań zwierząt daje na nią zupełnie inne spojrzenie. Temple Grandin jest autystką i jak sama mówi choroba uczyniła jej codzienne życie trudnym, ale umożliwiła lepsze rozumienie zwierząt. To właśnie dzięki autyzmowi zyskała nową perspektywę, która pozwala jej patrzeć na zwierzęta w inny sposób niż biolodzy. W środowisku biologów i behawiorystów jest prawdziwym autorytetem. Autorka jest doktorem zoologii, wykładowcą na Uniwersytecie Stanowym Colorado, autorką ponad 300-stu prac naukowych z zakresu zoologii i autyzmu. Stworzyła własną firmę Grandin Livestock System, zajmującą się monitorowaniem warunków życia i uboju zwierząt. Wzorując się na kojcu uciskowym dla krów urządzeniu służącym do uspakajania zwierząt, zaprojektowała urządzenie do uścisków wykorzystywane w terapii nad- 230

3 ZROZUMIEĆ ZWIERZĘTA wrażliwości sensorycznej autystów. Jej stronę internetową (http://www.templegrandin.com/) odwiedza miesięcznie ponad 5 tysięcy osób. W roku 2010 znalazła się pośród stu najbardziej wpływowych ludzi świata według tygodnika TIME. O życiu Temple Grandin powstał film fabularny, a odtwórczyni tytułowej postaci Claire Danes została nagrodzona Złotym Globem. W Polsce jest ona znana jako autorka książek: Myślenie obrazami oraz inne relacje z życia z autyzmem oraz Byłam dzieckiem autystycznym. Wiele informacji przedstawionych w poszczególnych rozdziałach książki stanowi niewątpliwie cenne źródło wiedzy dla osób zajmujących się problematyką autyzmu tym bardziej, że autorka powołuje się na publikacje i artykuły, które nie mają polskiego przekładu i często nie są dostępne dla polskich odbiorców. T. Grandin uważa, że autyzm jest fazą przejściową pomiędzy zwierzętami a ludźmi stwierdzono, że mózg, a dokładnie płaty czołowe autysty budową przypominają płaty czołowe zwierząt, dlatego odbiór i percepcja bodźców przez autystów i zwierzęta jest bardzo podobny. Problemy percepcyjne w autyzmie są spowodowane zespołem zaburzeń określanych jako Syndrom Wrażliwości Adaptacyjnej (ang. Scotoscopic Sensitivity Syndrome). Zaburzenie to polega między innymi na nadwrażliwości na światło, przejawiające się trudnościami w koncentracji i poczuciem dyskomfortu w jasnym świetle słońca lub światłach nocy. Wrażliwość na kontrast i kolor, polegająca na problemach w odbiorze ostrych kolorów, barwy czarnej i białej oraz wzorów w paski i kropki. Ograniczenie pola widzenia przejawiające się trudnościami w odczytywaniu liter i wyodrębnianiu przedmiotów z otoczenia (Markiewicz 2007, 77-78). U autystów stwierdzono także fragmentaryczne widzenie, polegające na postrzeganiu poszczególnych elementów obrazu. To powoduje, że osoby autystyczne mają problemy z adaptacją i nie czują się bezpiecznie w nowym otoczeniu, nie akceptują zmian. Nie dziwi zatem, iż autorka tak wiele uwagi poświęca strachowi, lękom przed nowościami dnia codziennego, kontaktami z innymi ludźmi, dotykiem. Źródłem reakcji lękowych dzieci z autyzmem mogą być także dźwięki, ludzkie twarze (zwłaszcza mimika) oraz inne bodźce wymuszające wielozmysłową aktywność poznawczą (Olechnowicz 2004, s. 46). Autorka podkreśla, że dziecko autystyczne będące w stanie chronicznego lęku jest stale pozbawione zdolności do samorzutnego poznawania ludzi i przedmiotów. Taki stan T. Grandin porównuje do zaburzeń kompulsywno-obsesyjnych, które klasyfikacja DSM IV (ang. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) określa jako zaburzenia lękowe. 231

4 JUDYTA POPIOŁEK U autorki ujawniły się w okresie dorastania i występowały pomiędzy 11-stym a 30-stym rokiem życia. Sposobem na funkcjonowanie w takim strachu wg niej jest przyjmowanie antydepresantów i kontakt ze zwierzętami. Myślę, że to jest główny powód tego, że terapia z udziałem psa cieszy się tak dużym powodzeniem i rzeczywiście przynosi efekty w terapii i edukacji osób ze spektrum autyzmu. Autyści mają wiele wspólnego ze zwierzętami. Są dwie główne koncepcje pracy dogoterapeutycznej z dziećmi ze spektrum autyzmu. Pierwsza z nich jest oparta na humanistycznym podejściu metoda swobodnego kontaktu, która została zaczerpnięta z popularnej w terapii autyzmu metody opcji. Jest szczególnie polecana dla osób niżej funkcjonujących. Metoda ta polega na systematycznych, trwających około minut sesjach, w czasie których terapeuta poprzez swoją zabawę z psem nie używając przy tym słów spontanicznie wymusza kontakt psa i dziecka. Zwykle po kilku takich spotkaniach dziecko nie tylko nawiązuje kontakt wzrokowy z psem, ale również dąży do kontaktu bezpośredniego, dotyka, wącha psa jednym słowem zaczyna otwierać swój świat na psa. Ów kontakt określany jest pojęciem rapport, rozumianym jako umiejętność zwierzęcia do stworzenia kanału emocjonalnego z człowiekiem. Zjawisko to tłumaczy zrozumienie niewerbalnych przekazów psa i dziecka: dziecko czuje podświadomie, że nic mu nie grozi ze strony psa i otwiera się na niego. W tym momencie może przystąpić do działania terapeuta, umiejętnie kierując dalszą terapią. Druga metoda jest przeznaczona głównie dla osób wyżej funkcjonujących i polega na włączeniu psa do tradycyjnych zajęć prowadzonych metodą behawioralną. Wprowadzenie psa wzbudza zainteresowanie i ciekawość. W czasie zajęć dzieci na ogół spotykają różne osoby, które ciągle czegoś od nich chcą, czegoś wymagają, a tu nagle pojawia się coś zupełnie innego: zwierzę pies, który akceptuje dziecko takim, jakim jest, nie ocenia, nie wyznacza reguł i granic, jest bezinteresowny i zabawny. T. Grandin skorzystała właśnie z tej metody. Dzięki niej jak sama mówi przeżyła. Ze względu na zaburzenia sensoryczne, występujące powszechnie u autystów, pies jest idealnym stymulatorem. W jednym miejscu mamy pełne spectrum możliwych do dotknięcia różnorodnych powierzchni: wilgotny i zimny nos, mokry szorstki i ciepły język, ostre twarde pazury, szorstkie poduszki psich łap, specyficzny zapach sierści. Poza tym pies ma temperaturę ciała wyższą o około 1oC od temperatury ciała człowieka. Czynnik termiczny obok wrażenia przyjemnej miękkości sierści psa ma dla osób z autyzmem duże znaczenie, ponieważ łą- 232

5 ZROZUMIEĆ ZWIERZĘTA czy się ze wspomnieniami z okresu niemowlęctwa (kobiety w ciąży i w okresie karmienia mają podwyższoną temperaturę ciała) (Kulisiewicz, 2007, 14) Oczywiście każdy autysta ze swoimi specyficznymi potrzebami inaczej reaguje na tego typu specyficzną formę stymulacji. Obecnie wykorzystanie psów w terapii autyzmu jest często spotykane, jednak w literaturze i publikacjach naukowych brakuje kompleksowych opisów tych działań (Otto 2008, ). Jedną z nielicznych prac na ten temat jest praca Laurel A. Redefer i Joan F. Goodman z University of Pensylvania (1989). Autorki zwracają uwagę na następujące efekty terapii: zmniejszenie zachowań autystycznych, takich jak: trzepotanie rękami, kręcenie się w kółko, mruczenie czy krzyczenie; zwiększenie zachowań społecznych wśród badanych dzieci: inicjowanie zabawy, przyłączanie się do bawiącego psa i terapeuty, naśladowanie psa. Autorki uważają, że psy pomagają dzieciom osiągnąć wyższy poziom komunikacji społecznej, umożliwiając im nawiązywanie kontaktów z innymi dziećmi, a w efekcie czerpanie z tych kontaktów satysfakcji (Redefer, Goodman 1989, ). Język, jakim napisana jest książka T. Grandina, nie jest wartkim, dowcipnym popisem elokwencji, który znamy z głośnych pozycji popularnonaukowych. To trudna lektura zarówno ze względu na formę, jak i częste dygresje, sprawiające początkowo wrażenie chaosu, jednak w sumie tworzących spójny obraz, gdy przełamiemy już swój ludzki neurotypowy sposób postrzegania i podążymy za autorką. No cóż, została napisana przez autystkę, czyli osobę, dla której język nie jest czymś naturalnym. Wiele napisano na temat komunikacji autystów, osobliwości ich mowy oraz problemów ze rozumieniem funkcji komunikowania się. Mniej więcej połowa autystów w ogóle nie używa mowy (Pisula 2010, 43.) Z kolei ci, którzy mówią, mają problemy z używaniem zaimków osobowych, nie rozumieją zdrobnień odmiany rzeczowników. W ich mowie występują stereotypia językowe wielokrotne powtarzanie fragmentów tekstów, filmów, programów oraz echolalia natychmiastowe lub odroczone powtarzanie zdań wypowiedzianych przez kogoś innego. To sprawia, że ich wypowiedzi sprawiają wrażenie oderwanych od kontekstu, a przez to stają się niezrozumiałe. Autorka powołuje się na liczne badania z zakresu neurologii: funkcjonowania i budowy mózgu autystów. Badania te oraz własne doświadczenia autorki są jednak przez nią opisane w sposób skomplikowany i jednocześnie 233

6 JUDYTA POPIOŁEK chaotyczny, przez co dla czytelników niezajmujących się na co dzień problematyką autyzmu mogą być trudne do zrozumienia i nużące. Ale już dla psychologów, biologów i neurologów wnikliwość oraz szczegółowe opisy badań mogą być wartościowe pod względem merytorycznym i stanowią niewątpliwą zaletę tej książki. Uważam, iż autorka zbyt ogólnie potraktowała etiologię autyzmu, mówiąc, że główną przyczyną są różnice w budowie mózgu. Obecność anomalii mózgu w autyzmie została wielorako dowiedziona w sposób podważający przekonanie, że autyzm jest chorobą psychiczną lub też wynika ze złych relacji (teoria zimnej matki) lub z zaburzeń przywiązania. Dzisiejsze techniki obrazowania (tomografie, pozytonowe tomografie mózgu, skanery mózgu) podczas pracy mózgu jednoznacznie wskazują anomalie w budowie, a co za tym idzie w funkcjonowaniu mózgu. W literaturze najczęściej opisywane są różnice w części skroniowo-potylicznej mózgu, ciała migdałowatego i płatów czołowych (mózgu społecznego), układu limbicznego oraz wielkości i masy mózgu. Autyzm to złożony problem. Często tym nieprawidłowościom towarzyszy epilepsja, upośledzenie umysłowe, słaba koordynacja ruchowa. Zatem, jeśli u danej osoby występuje wiele rozmaitych nieprawidłowości neurologicznych, to która z nich jest wówczas przyczyną autyzmu, a które należy uznać za korelanty? T. Grandin, wskazując przyczyny autyzmu, pomija bardzo istotne podłoże genetyczne określone dzisiaj jako główny czynnik etiologiczny autyzmu. Autorka porusza również trudne do rozstrzygnięcia tematy, m.in. pisze o stosowaniu farmakologii w terapii autyzmu. Jednoznacznie opowiada się za stosowaniem antydepresantów, które tak naprawdę leczą tylko objawy zaburzonego zachowania autystów. Jak dotąd nie ma substancji działających przyczynowo na autyzm. Syndromolityczne leczenie autyzmu (zamiast leczenia przyczynowego) ma wielu przeciwników z uwagi na efekty uboczne takiej terapii. Dużo uwagi autorka poświęca metodom nauczania autystów i zwierząt. Uzmysławia czytelnikowi, jak wiele zdumiewających analogii można znaleźć porównując ich systemy poznawcze. Zwierzęta, autyści, a także neurotypowi uczą się przez warunkowanie klasyczne lub instrumentalne typu bodziec reakcja. Jednak taki styl nauczania w warunkach sztucznych nienaturalnych mija się z celem, bowiem staje się jedynie nauką poprzez kolejne 234

7 ZROZUMIEĆ ZWIERZĘTA próby i błędy. Zwierzę albo dziecko będzie bowiem wkładało więcej wysiłku w wykonanie czynności, za które dostanie nagrodę, a mniej w wykonywanie takich, za które będzie karane, albo w przypadku których będzie zastosowane wzmocnienie negatywne. Boję się pomyśleć, co może się wydarzyć, kiedy dziecko takimi metodami prób i błędów będzie uczyło się przechodzić przez ulicę. Zasadne jest zatem stosowanie metod opartych na obserwacji zjawisk zachodzących w warunkach naturalnych. W przeprowadzonej przez T. Grandin analizie pominięte zostały metody humanistyczne. A szkoda, bo są one często stosowane w nauczaniu, przynosząc duże efekty zwłaszcza wśród wyżej funkcjonujących autystów. Nie sposób pominąć wymiaru kulturowego tej książki. Autorka uważa, że psy umożliwiły ludziom nie tylko przetrwanie, ale też pomogły im się wysforować przed inne naczelne (Grandin 2011, s. 378). Cała ewolucja kultury opiera się bowiem na współpracy ludzi i zwierząt: przykładem niech będą tu wilki, które nauczyły nas wielu nowych użytecznych zachowań: polowania w grupach, przywiązania do określonego terytorium, zawierania przyjaźni z niespokrewnionymi osobnikami. D. Morris (2005) uważa, że podłożem zachowania człowieka sterują trzy warstwy: najstarsza zachowania małpy, warstwa drapieżnika polującego grupowo i wreszcie najmłodsza, najmniej trwała warstwa zachowań uwarunkowanych kulturowo. O roli psa w uczłowieczaniu małpy pisał także Erhard Oeser (2009). Autor w swojej książce zwraca uwagę na inteligencję społeczną psów, która jego zdaniem przypomina inteligencję społeczną człowieka i polega na podobieństwie świadomości, myślenia i odczuwania psów i ludzi. Inteligencja ta nie wynika z naturalnego pokrewieństwa genetycznego uwarunkowanego ewolucyjnie, ale z dostosowania psiej świadomości i inteligencji do człowieka jako społecznego partnera i towarzysza (Oeser 2009, 49). Trudno nie stwierdzić zatem, że nie bylibyśmy tymi, którymi jesteśmy, gdyby nie wspólna ewolucja z psami. Dzięki zwierzętom nie tylko jesteśmy już teraz bardziej ludzcy, ale mamy też możliwość (szansę) dalej jako ludzie rozwijać się i ewoluować, pod warunkiem że będziemy wykorzystywać doświadczenia innych gatunków oraz znajdziemy sposób, aby utrzymać to, co nauczyły się inne pokolenia tak działa kulturowy mechanizm zapadkowy. 235

8 JUDYTA POPIOŁEK Bibliografia: Grandin T., 1995 Byłam dzieckiem autystycznym. PWN. Warszawa Wrocław. Grandin T., 2006 Myślenie obrazami oraz inne relacje z życia z autyzmem. Wyd. Fraszka Edukacyjna. Warszawa. Grandin T., 2011 Using the mysteries of autism to decode animal behavior. Wyd. Media Rodzina, Poznań. Kulisiewicz B., 2007 Witaj piesku! Dogoterapia we wspomaganiu rozwoju dzieci o specjalnych potrzebach edukacyjnych. Oficyna Wyd. Impuls. Kraków. Markiewicz K., 2007 Charakterystyka zmian w rozwoju umysłowym dzieci autystycznych. Wyd. UMCS. Lublin. Morris D., 2005 Naga Małpa. Wyd. Ewan. Warszawa. Olechnowicz H., 2004 Wokół autyzm. Fakty, skojarzenia, refleksje. WSP. Warszawa. Oeser E., 2009 Człowiek i pies. Historia przyjaźni. Bellona. Warszawa. Otto J., 2008 Dogoterapia w terapii autyzmu, w: E. Pisula, D. Danielewicz (red.): Wybrane formy terapii i rehabilitacji osób z autyzmem. Oficyna Wyd. Impuls. Kraków Pisula E., 2010 Autyzm przyczyny symptomy terapia. Wyd. Harmonia. Gdańsk. Redefer L. A., Goodman J. F., 1989 Brief Report: Pet facilitated Therapy with Autistic Children. J. of Autism and Developmental Disorders, 19. Strelau J., 2004 Psychologia. Podręcznik akademicki. tom 2, Gdańskie Wyd. Psychol.. Gdańsk. 236

Przewodnik po autyzmie. Materiał doszkalający dla wolontariuszy

Przewodnik po autyzmie. Materiał doszkalający dla wolontariuszy Przewodnik po autyzmie 1 Czym jest autyzm? Autyzm jest zaburzeniem neurorozwojowym, związanym z nieprawidłowym rozwojem i funkcjonowaniem mózgu we wczesnym dzieciństwie. Symptomy nieprawidłowości rozwoju

Bardziej szczegółowo

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Może to autyzm? Kiedy rozwój dziecka budzi niepokój rodziców zwłaszcza w zakresie mowy i komunikacji, rozwoju ruchowego oraz/lub w sferze emocjonalno

Bardziej szczegółowo

Czym jest autyzm? Jaki świat widzi osoba autystyczna?

Czym jest autyzm? Jaki świat widzi osoba autystyczna? Czym jest autyzm? Autyzm jest zaburzeniem rozwojowym, które najczęściej ujawnia się w ciągu pierwszych trzech lat życia jako rezultat zaburzenia neurologicznego, które oddziałuje na funkcje pracy mózgu.

Bardziej szczegółowo

Komunikacja. Ewa Pisula Wydział Psychologii Uniwersytet Warszawski. Ewa.Pisula@psych.uw.edu.pl

Komunikacja. Ewa Pisula Wydział Psychologii Uniwersytet Warszawski. Ewa.Pisula@psych.uw.edu.pl Komunikacja Ewa Pisula Wydział Psychologii Uniwersytet Warszawski Ewa.Pisula@psych.uw.edu.pl Leo Kanner (1943) Osoby z autyzmem nie mówią lub też występuje u nich taki rodzaj mowy, który nie służy międzyosobowej

Bardziej szczegółowo

Przewodnik po autyzmie. Materiał doszkalający dla wolontariuszy

Przewodnik po autyzmie. Materiał doszkalający dla wolontariuszy Przewodnik po autyzmie O autyzmie 3-11 Cechy charakterystyczne osób z autyzmem 12-16 Jak pomóc osobie z autyzmem? 17-18 Najczęściej zadawane pytania 19-20 Kontakt 21 2 O autyzmie 3 Czym jest autyzm? Autyzm

Bardziej szczegółowo

LISTA LEKTUR POLECANYCH RODZICOM

LISTA LEKTUR POLECANYCH RODZICOM LISTA LEKTUR POLECANYCH RODZICOM Dziecko z bliska. Zbuduj szczęśliwą relację Agnieszka Stein Pierwsza polska książka o rodzicielstwie bliskości. Dziecko z bliska kompleksowo opisuje relacje w rodzinie,

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU. Spektrum Autyzmu. Zagadnienia diagnozy i terapii./ Moduł 190.:Niepełnosprawność intelektualna i zaburzenia wieku rozwojowego.

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU. Spektrum Autyzmu. Zagadnienia diagnozy i terapii./ Moduł 190.:Niepełnosprawność intelektualna i zaburzenia wieku rozwojowego. SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu/ moduł (w języku polskim) Spektrum Autyzmu. Zagadnienia diagnozy i terapii./ Moduł 190.:Niepełnosprawność intelektualna i zaburzenia wieku rozwojowego. 2. Nazwa

Bardziej szczegółowo

DZECI ZE SPEKTRUM AUTYZMU W SZKOLE INTEGRACYJNEJ NATALIA TRELA

DZECI ZE SPEKTRUM AUTYZMU W SZKOLE INTEGRACYJNEJ NATALIA TRELA DZECI ZE SPEKTRUM AUTYZMU W SZKOLE INTEGRACYJNEJ NATALIA TRELA Szkoła Podstawowa nr 6 Integracyjna Bielsko-Biała ORGANIZACJA NAUKI Każda klasa: 15 uczniów bez niepełnosprawności + 5 uczniów niepełnosprawnych:

Bardziej szczegółowo

Autyzm podstawowe informacje

Autyzm podstawowe informacje Autyzm podstawowe informacje Wstęp...2 Czym jest autyzm?...3 Co jest przyczyną autyzmu?...3 Jakie są typowe objawy autyzmu?...4 Diagnoza i terapia...5 Edukacja osób z autyzmem...5 2 Wstęp Niepewność, zagubienie,

Bardziej szczegółowo

DZIECKO Z AUTYZMEM W PRZEDSZKOLU

DZIECKO Z AUTYZMEM W PRZEDSZKOLU DZIECKO Z AUTYZMEM W PRZEDSZKOLU Autyzm dziecięcy należą do grupy tzw. całościowych zaburzeń neurorozwojowych, do których zaliczane są również specyficzne trudności szkolne oraz specyficzne zaburzenia

Bardziej szczegółowo

Wszyscy ludzie mają jedną wspólną cechę są różni

Wszyscy ludzie mają jedną wspólną cechę są różni Wszyscy ludzie mają jedną wspólną cechę są różni Uczeń z Zespołem Aspergera. Uczeń z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim. rzuca się w oczy, jak bardzo są oni różni. Nie są świadomi olbrzymiego wysiłku,

Bardziej szczegółowo

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA analiza psychologiczna Beata Dobińska psycholog Zachodniopomorska Szkoła Biznesu CHOROBA PRZEWLEKŁA A FUNKCJONOWANIE DZIECKA 1569,7 tys. dzieci i

Bardziej szczegółowo

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi GENETYCZNIE UWARUNKOWANA, NEUROLOGICZNA DYSFUNKCJA, CHARAKTERYZUJĄCA SIĘ NIEADEKWATNYMI

Bardziej szczegółowo

Zajęcia z Dogoterapii w Świetlicy Wsparcia Dziennego dla Dzieci i Młodzieży w Krasnymstawie

Zajęcia z Dogoterapii w Świetlicy Wsparcia Dziennego dla Dzieci i Młodzieży w Krasnymstawie Zajęcia z Dogoterapii w Świetlicy Wsparcia Dziennego dla Dzieci i Młodzieży w Krasnymstawie Co tydzień w naszej Świetlicy Wsparcia Dziennego dla Dzieci i Młodzieży Pani Małgorzata Jarocka prowadzi zajęcia

Bardziej szczegółowo

INTERWENCJA TERAPEUTYCZNA W PRZYPADKU OPÓŹNIONEGO ROZWOJU MOWY U DZIECKA W WIEKU PRZEDSZKOLNYM

INTERWENCJA TERAPEUTYCZNA W PRZYPADKU OPÓŹNIONEGO ROZWOJU MOWY U DZIECKA W WIEKU PRZEDSZKOLNYM INTERWENCJA TERAPEUTYCZNA W PRZYPADKU OPÓŹNIONEGO ROZWOJU MOWY U DZIECKA W WIEKU PRZEDSZKOLNYM OPÓŹNIONY ROZWÓJ MOWY zjawisko dotyczące wolniejszego wykształcenia się zdolności percepcyjnych lub/i ekspresyjnych

Bardziej szczegółowo

Dziecko z autyzmem. Autyzm dziecięcy : zagadnienia diagnozy i terapii / Lucyna Bobkowicz-Lewartowska. - Wyd. 6. - Kraków : "Impuls", 2011.

Dziecko z autyzmem. Autyzm dziecięcy : zagadnienia diagnozy i terapii / Lucyna Bobkowicz-Lewartowska. - Wyd. 6. - Kraków : Impuls, 2011. Dziecko z autyzmem Autyzm dziecięcy : zagadnienia diagnozy i terapii / Lucyna Bobkowicz-Lewartowska. - Wyd. 6. - Kraków : "Impuls", 2011. Sygn. CzytR 237604 Prezentowana praca zawiera m. in. badania autorki

Bardziej szczegółowo

Dziecko z zespołem Aspergera w przedszkolu. Dorota Kalinowska - psycholog

Dziecko z zespołem Aspergera w przedszkolu. Dorota Kalinowska - psycholog Dziecko z zespołem Aspergera w przedszkolu Dorota Kalinowska - psycholog Zespół Aspergera vs Autyzm Podobieństwa: Nieprawidłowości w zakresie interakcji społecznych; Stereotypowy, ograniczony repertuar

Bardziej szczegółowo

UWAGA : W KWIETNIU BEZPŁATNE 2012 ZAPRASZAMY TESTY NA UWAGI I LATERALIZACJI impulsterapia@onet. pl

UWAGA : W KWIETNIU BEZPŁATNE 2012 ZAPRASZAMY TESTY NA UWAGI I LATERALIZACJI impulsterapia@onet. pl UWAGA : W KWIETNIU BEZPŁATNE 2012 ZAPRASZAMY TESTY NA UWAGI I LATERALIZACJI impulsterapia@onet. SŁUCHOWEJ pl Czym jest metoda Integracji Sensorycznej (SI)? Do jakich dzieci jest skierowana? Integracja

Bardziej szczegółowo

Wykorzystanie integracji sensorycznej w usprawnianiu zaburzeń rozwojowych.

Wykorzystanie integracji sensorycznej w usprawnianiu zaburzeń rozwojowych. Wykorzystanie integracji sensorycznej w usprawnianiu zaburzeń rozwojowych. Termin integracja sensoryczna po raz pierwszy został użyty przez Ch. Sherringtona w 1902 roku w Anglii. Nowe znaczenie temu terminowi

Bardziej szczegółowo

PROGRAM ZAJĘĆ REWALIDACYJNO - WYCOWAWCZYCH

PROGRAM ZAJĘĆ REWALIDACYJNO - WYCOWAWCZYCH PROGRAM ZAJĘĆ REWALIDACYJNO - WYCOWAWCZYCH Program rewalidacyjno wychowawczy wzór opracowała pedagog PPP w Rabce Zdroju i wykorzystywała do CELÓW SZKOLENIOWYCH - zajęć warsztatowych z nauczycielami - przy

Bardziej szczegółowo

Innowacyjne zajęcia terapeutyczne w Samorządowym Przedszkolu nr121 z Oddziałami Integracyjnymi.

Innowacyjne zajęcia terapeutyczne w Samorządowym Przedszkolu nr121 z Oddziałami Integracyjnymi. Innowacyjne zajęcia terapeutyczne w Samorządowym Przedszkolu nr121 z Oddziałami Integracyjnymi. Przedszkole Samorządowe nr 121 jest od 14 lat placówką z oddziałami integracyjnymi. Obecnie funkcjonuje w

Bardziej szczegółowo

Dziecko. autystyczne. Prawdziwa opowieść o Maciusiu

Dziecko. autystyczne. Prawdziwa opowieść o Maciusiu Dziecko autystyczne Prawdziwa opowieść o Maciusiu Beata Zawiślak Mojemu synkowi Maciusiowi, mojej rodzinie, wszystkim specjalistom, których spotkałam na swojej drodze i którzy okazali się bardzo pomocni

Bardziej szczegółowo

Dziecko z SLI w szkole - diagnoza i postępowanie Agnieszka Maryniak

Dziecko z SLI w szkole - diagnoza i postępowanie Agnieszka Maryniak Dziecko z SLI w szkole - diagnoza i postępowanie Agnieszka Maryniak Wydział Psychologii, Uniwersytet Warszawski U dzieci w wieku szkolnym zaburzenia językowe mogą być trudne do rozpoznania Poprawa w zakresie

Bardziej szczegółowo

Wpływ czytania na rozwój dzieci i młodzieży

Wpływ czytania na rozwój dzieci i młodzieży Wpływ czytania na rozwój dzieci i młodzieży Anita Duda nauczyciel Szkoły Podstawowej Nr 47 im. Jana Klemensa Branickiego w Białymstoku Białystok, II semestr roku szkolnego 2015/2016 Wszyscy chcemy, aby

Bardziej szczegółowo

Aby zapobiec niepowodzeniom szkolnym już na starcie, musimy zadbać o to, aby dziecko przekraczając próg szkoły osiągnęło dojrzałość szkolną.

Aby zapobiec niepowodzeniom szkolnym już na starcie, musimy zadbać o to, aby dziecko przekraczając próg szkoły osiągnęło dojrzałość szkolną. Gdy dziecko idzie po raz pierwszy do szkoły, zarówno ono, jak i rodzice bardzo przeżywają ten moment. Wszyscy są pełni nadziei, ale także obaw. Aby nieco ostudzić emocje, dowiedz się czy Twoje dziecko

Bardziej szczegółowo

Edukacja włączająca w szkole ogólnodostępnej

Edukacja włączająca w szkole ogólnodostępnej Edukacja włączająca w szkole ogólnodostępnej ...Dobra edukacja to edukacja włączająca, zapewniająca pełne uczestnictwo wszystkim uczniom, niezależnie od płci, statusu społecznego i ekonomicznego, rasy,

Bardziej szczegółowo

Sylabus na rok 2014-2015

Sylabus na rok 2014-2015 (1) Nazwa przedmiotu Podstawy psychoterapii () Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Wydział Medyczny Instytut Położnictwa i Ratownictwa Medycznego Katedra: Położnictwa (3) Kod przedmiotu - (4) Studia

Bardziej szczegółowo

Zespoły edukacyjno terapeutyczne są jedną z form organizacyjnych nauczania w Zespole Szkół Specjalnych Nr 2 w Lublińcu dla dzieci z

Zespoły edukacyjno terapeutyczne są jedną z form organizacyjnych nauczania w Zespole Szkół Specjalnych Nr 2 w Lublińcu dla dzieci z Zespoły edukacyjno terapeutyczne są jedną z form organizacyjnych nauczania w Zespole Szkół Specjalnych Nr 2 w Lublińcu dla dzieci z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym lub znacznym,

Bardziej szczegółowo

Centrum Diagnozy, Terapii I Edukacji SPECTRUM ASC-MED dr Agnieszka Rynkiewicz

Centrum Diagnozy, Terapii I Edukacji SPECTRUM ASC-MED dr Agnieszka Rynkiewicz Gdańsk, 12 listopada 2013 Szanowni Państwo, Dziękujemy za Państwa zainteresowanie międzynarodowym projektem ASC-Inclusion, który wykorzystuje technologie komputerowe do terapii osób ze spektrum autyzmu.

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Wydział Pedagogiki i Psychologii Katedra Psychologii Klinicznej Psychologia. jednolite studia magisterskie stacjonarne

OPIS PRZEDMIOTU. Wydział Pedagogiki i Psychologii Katedra Psychologii Klinicznej Psychologia. jednolite studia magisterskie stacjonarne OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Praktyczna diagnoza kliniczna dziecka w relacji z opiekunem wypełnia instytut/katedra Wydział Instytut/Katedra Kierunek Specjalizacja/specjalność Poziom

Bardziej szczegółowo

dr Kazimierz Gelleta dr Kazimierz Gelleta

dr Kazimierz Gelleta dr Kazimierz Gelleta (1) Nazwa przedmiotu Podstawy psychoterapii (2) Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Rok akademicki 2015/2016 Wydział Medyczny Instytut Położnictwa i Ratownictwa Medycznego Katedra: Położnictwa (3) Kod

Bardziej szczegółowo

Rozwój emocjonalny i społeczny dziecka w młodszym wieku szkolnym

Rozwój emocjonalny i społeczny dziecka w młodszym wieku szkolnym Rozwój emocjonalny i społeczny dziecka w młodszym wieku szkolnym Ewa Pohorecka 08.06.2015 Kraków Rozwój emocjonalny dziecka kładzie podwaliny pod rozwój każdej innej zdolności umysłowej Na długo przed

Bardziej szczegółowo

DZIECKO AUTYSTYCZNE W PRZEDSZKOLU SPECJALNYM FAKTY I MITY

DZIECKO AUTYSTYCZNE W PRZEDSZKOLU SPECJALNYM FAKTY I MITY DZIECKO AUTYSTYCZNE W PRZEDSZKOLU SPECJALNYM FAKTY I MITY oprac. mgr Marta Perekitko, pedagog specjalny, terapeuta SI Na przykładzie Przedszkola Specjalnego Nr 208 w Warszawie PRZEDSZKOLE SPECJALNE NR

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Wprowadzenie do psychologii i historii myśli psychologicznej 1100-Ps1WPHM-NJ

OPIS PRZEDMIOTU. Wprowadzenie do psychologii i historii myśli psychologicznej 1100-Ps1WPHM-NJ OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Wydział Instytut/Katedra Kierunek Specjalność/specjalizacja Poziom kształcenia: Profil: Forma studiów Rok/semestr Wprowadzenie do psychologii i historii

Bardziej szczegółowo

AUTYZM. (zestawienie bibliograficzne w wyborze za lata 1995-2005)

AUTYZM. (zestawienie bibliograficzne w wyborze za lata 1995-2005) AUTYZM (zestawienie bibliograficzne w wyborze za lata 1995-2005) Wydawnictwa zwarte 1. Autyzm / Hanna Olechnowicz // W : Encyklopedia Pedagogiczna XXI wieku / pod red. Tadeusza Pilcha.- Warszawa : Wydaw.

Bardziej szczegółowo

RAMOWY PROGRAM SZKOLENIA: Charakterystyka podstawowych zagadnień diagnostyczno-terapeutycznych całościowych

RAMOWY PROGRAM SZKOLENIA: Charakterystyka podstawowych zagadnień diagnostyczno-terapeutycznych całościowych RAMOWY PROGRAM SZKOLENIA: Charakterystyka podstawowych zagadnień diagnostyczno-terapeutycznych całościowych zaburzeń rozwojowych ze spektrum autyzmu KURS DLA SPECJALISTÓW (40h) DZIEŃ 1 09.00 13.00. Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Sala Doświadczania Świata

Sala Doświadczania Świata Sala Doświadczania Świata Sala Doświadczania Świata to pomieszczenie wyposażone w odpowiednio skomponowane urządzenia stymulujące rozwój zmysłów. Celem prowadzonej terapii jest: doświadczanie świata zmysłami:

Bardziej szczegółowo

AUTYZM. zestawienie bibliograficzne w wyborze. I. Wydawnictwa zwarte.

AUTYZM. zestawienie bibliograficzne w wyborze. I. Wydawnictwa zwarte. Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Nowym Sączu Filia w Limanowej 34-600 Limanowa ul. W. Witosa 5 tel. 337-14-55 AUTYZM zestawienie bibliograficzne w wyborze Oprac. Agata Jabłońska Zasięg chronologiczny

Bardziej szczegółowo

Kształtowanie się dominacji stronnej

Kształtowanie się dominacji stronnej Kształtowanie się dominacji stronnej Lateralizacja wyraża się np. większą sprawnością ruchową kończyn prawych od kończyn lewych. Lateralizacja to inaczej "stronność" - asymetria czynnościowa prawej i lewej

Bardziej szczegółowo

Dr A. Wołpiuk- Ochocińska. Dr A. Wołpiuk- Ochocińska

Dr A. Wołpiuk- Ochocińska. Dr A. Wołpiuk- Ochocińska (1) Nazwa przedmiotu Psychologia stosowana (2) Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Wydział Medyczny Instytut Położnictwa i Ratownictwa Medycznego Katedra: Położnictwa (3) Kod przedmiotu - () Studia Kierunek

Bardziej szczegółowo

Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych

Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych Percepcja siebie i świata uczniów z lekkim upośledzeniem umysłowym pochodzących z rodzin pełnych i niepełnych Percepcja, czyli świadome reagowanie na bodziec zewnętrzny, umożliwia dziecku zdobywanie informacji

Bardziej szczegółowo

Literatura dotycząca tematyki wczesnego wspomagania rozwoju dziecka

Literatura dotycząca tematyki wczesnego wspomagania rozwoju dziecka Literatura dotycząca tematyki wczesnego wspomagania rozwoju dziecka 1. 1.Banaszek G., Rozwój niemowląt i jego zaburzenia a rehabilitacja metodą Vojty, Alfa Medica Press, Bielsko-Biała 2004. 2. Bobkowicz-Lewartowska

Bardziej szczegółowo

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2014/2015

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2014/2015 Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego Karta przedmiotu obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2014/2015 Wydział Psychologii i Nauk Humanistycznych Kierunek studiów:

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 Załącznik nr 1 do Uchwały nr 164 A/09 Senatu WUM z dnia 30 listopada 2009 r. PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 I. ZAŁOŻENIA ORGANIZACYJNO-PROGRAMOWE ZAKRES WIEDZY TEORETYCZNEJ 1.

Bardziej szczegółowo

Specyfika pracy z osobami bezrobotnym perspektywa psychologiczna

Specyfika pracy z osobami bezrobotnym perspektywa psychologiczna Specyfika pracy z osobami bezrobotnym perspektywa psychologiczna Anna Skuzińska Centrum Informacji i Planowania Kariery Zawodowej w Elblągu Plan wystąpienia Charakterystyka psychologiczna sytuacji bez

Bardziej szczegółowo

Nauczanie języka obcego uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. (ze szczególnym uwzględnieniem niepełnosprawności intelektualnej)

Nauczanie języka obcego uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi. (ze szczególnym uwzględnieniem niepełnosprawności intelektualnej) Nauczanie języka obcego uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi (ze szczególnym uwzględnieniem niepełnosprawności intelektualnej) I. Specjalne potrzeby edukacyjne II. Uczeń z SPE na lekcji języka

Bardziej szczegółowo

DYSLEKSJA PORADY DLA RODZICÓW

DYSLEKSJA PORADY DLA RODZICÓW DYSLEKSJA PORADY DLA RODZICÓW CO TO JEST DYSLEKSJA? Dysleksja rozwojowa jest to zespół zaburzeń występujących w procesie uczenia się, czytania i pisania u dzieci o prawidłowym rozwoju umysłowym. U podstaw

Bardziej szczegółowo

TERAPIE, KTÓRE MOŻEMY POPROWADZIĆ SAMI

TERAPIE, KTÓRE MOŻEMY POPROWADZIĆ SAMI TERAPIE, KTÓRE MOŻEMY POPROWADZIĆ SAMI PROGRAM AKTYWNOŚCI KNILL ÓW RUCH ROZWIJAJĄCY W.SHERBORNE Opracowała: Joanna Dolna Marianna i Christopher Knill Metoda powstała w wyniku trudności, jakie napotykali

Bardziej szczegółowo

OLSZTYŃSKA SZKOŁA WYŻSZA im. Józefa Rusieckiego Wydział Pedagogiczny. Artur Paweł Moskalik Nr albumu PSS/5455. Surdopedagogika

OLSZTYŃSKA SZKOŁA WYŻSZA im. Józefa Rusieckiego Wydział Pedagogiczny. Artur Paweł Moskalik Nr albumu PSS/5455. Surdopedagogika OLSZTYŃSKA SZKOŁA WYŻSZA im. Józefa Rusieckiego Wydział Pedagogiczny Artur Paweł Moskalik Nr albumu PSS/5455 Surdopedagogika Temat: Świetlica terapeutyczna dla osób z uszkodzonym słuchem w Działdowie cele

Bardziej szczegółowo

Temat 3: Czy ciało może przekazywać informacje? Wprowadzenie do komunikacji niewerbalnej

Temat 3: Czy ciało może przekazywać informacje? Wprowadzenie do komunikacji niewerbalnej Temat 3: Czy ciało może przekazywać informacje? Wprowadzenie do komunikacji niewerbalnej Kraków, 27 listopada 2015 Warsztaty z komunikacji społecznej: Język ciała z elementami komunikacji interpersonalnej

Bardziej szczegółowo

Dogoterapia. Opracowała: Joanna Weintritt

Dogoterapia. Opracowała: Joanna Weintritt Dogoterapia Opracowała: Joanna Weintritt Historia dogoterapii w Polsce W Polsce historia dogoterapii rozpoczyna się w 1987 roku, kiedy to przygotowująca do filmu "Widzę" Maria Czerwińska zauważa jak wspaniale

Bardziej szczegółowo

POSTAW NA ROZWÓJ! Kampania informacyjno - promocyjna oraz doradztwo dla osób dorosłych w zakresie kształcenia ustawicznego

POSTAW NA ROZWÓJ! Kampania informacyjno - promocyjna oraz doradztwo dla osób dorosłych w zakresie kształcenia ustawicznego POSTAW NA ROZWÓJ! Kampania informacyjno - promocyjna oraz doradztwo dla osób dorosłych w zakresie kształcenia ustawicznego Doradztwo zawodowe i edukacja dorosłych jako systemy wspierania rozwoju człowieka

Bardziej szczegółowo

Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Bielsku-Białej Wydział Informacyjno-Bibliograficzny. Terapia z udziałem zwierząt

Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Bielsku-Białej Wydział Informacyjno-Bibliograficzny. Terapia z udziałem zwierząt Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Bielsku-Białej Wydział Informacyjno-Bibliograficzny Terapia z udziałem zwierząt Zestawienie bibliograficzne w wyborze ze zbiorów Pedagogicznej Biblioteki Wojewódzkiej

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS)

OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu / modułu w języku polskim Wspomaganie rozwoju dziecka ze spektrum autyzmu 2. Nazwa przedmiotu / modułu w języku angielskim Supporting

Bardziej szczegółowo

JAK MOTYWOWAĆ DZIECKO DO NAUKI

JAK MOTYWOWAĆ DZIECKO DO NAUKI JAK MOTYWOWAĆ DZIECKO DO NAUKI Motywacja to: CO TO JEST MOTYWACJA? stan gotowości człowieka do podjęcia określonego działania, w tym przypadku chęć dziecka do uczenia się, dążenie do rozwoju, do zaspokajania

Bardziej szczegółowo

Jak pomóc uczniowi z trudnościami w nauce? (przyczyny trudności, skutki, formy pomocy uczniowi)

Jak pomóc uczniowi z trudnościami w nauce? (przyczyny trudności, skutki, formy pomocy uczniowi) Jak pomóc uczniowi z trudnościami w nauce? (przyczyny trudności, skutki, formy pomocy uczniowi) W każdej klasie są uczniowie, dla których nauka to problem, którym uczenie się sprawia poważne trudności.

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOT: PSYCHOLOGIA KLINICZNA I PSYCHOTERAPIA

PRZEDMIOT: PSYCHOLOGIA KLINICZNA I PSYCHOTERAPIA PRZEDMIOT: PSYCHOLOGIA KLINICZNA I PSYCHOTERAPIA I. Informacje ogólne Jednostka organizacyjna Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Język wykładowy Rodzaj modułu kształcenia (obowiązkowy/fakultatywny) Poziom

Bardziej szczegółowo

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych dr Renata Maciejewska Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Administracji w Lublinie Struktura próby według miasta i płci Lublin Puławy Włodawa Ogółem

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI

PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY Tematy szkolenia PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI Wykład 2 godz. - Podejście do rozwoju psychicznego w kontekście

Bardziej szczegółowo

Czasami wystarczy przeczytana bajka, aby dać naszemu dziecku pieszczotę, która pozostaje w sercu na całe życie

Czasami wystarczy przeczytana bajka, aby dać naszemu dziecku pieszczotę, która pozostaje w sercu na całe życie Czasami wystarczy przeczytana bajka, aby dać naszemu dziecku pieszczotę, która pozostaje w sercu na całe życie Specjaliści zajmujący się rozwojem dziecka w sposób szczególny podkreślają wpływ czytania

Bardziej szczegółowo

Terapia logopedyczna dziecka z autyzmem

Terapia logopedyczna dziecka z autyzmem Terapia logopedyczna dziecka z autyzmem Objawy autyzmu dotyczą podstawowych sfer funkcjonowania dziecka obejmują relacje społeczne, porozumiewanie się i zachowanie. Odpowiednia terapia dziecka autystycznego

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 14 Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI W OŚWIĘCIMIU

PROGRAM WYCHOWAWCZY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 14 Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI W OŚWIĘCIMIU PROGRAM WYCHOWAWCZY MIEJSKIEGO PRZEDSZKOLA NR 14 Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI W OŚWIĘCIMIU UZASADNIENIE Ważnym zadaniem przedszkola jest kształtowanie cech i postaw dzieci, pozwalających im w przyszłości

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Psychologia lekarska 2. NAZWA JEDNOSTKI

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS)

OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu / modułu w języku polskim Wczesne wspomaganie rozwoju dziecka 2. Nazwa przedmiotu / modułu w języku angielskim Early Facilitating Development

Bardziej szczegółowo

Z DEPRESJĄ NIE DO TWARZY 03-04.03.2013

Z DEPRESJĄ NIE DO TWARZY 03-04.03.2013 Polskie Towarzystwo Interwencji Kryzysowej Oferta Edycje 1 1 Z DEPRESJĄ NIE DO TWARZY 3-4.3.13 Wrocław Oferta Edycje 1 Informacja prasowa Polskie Towarzystwo Interwencji Kryzysowej we współpracy z Dolnośląskim

Bardziej szczegółowo

Moduł IX: Dzieci z opiniami poradni psycholgicznopedagogicznej. Wydział Specjalnych Potrzeb Edukacyjnych ORE Jolanta Rafał-Łuniewska

Moduł IX: Dzieci z opiniami poradni psycholgicznopedagogicznej. Wydział Specjalnych Potrzeb Edukacyjnych ORE Jolanta Rafał-Łuniewska Moduł IX: Dzieci z opiniami poradni psycholgicznopedagogicznej w edukacji przedszkolnej Wydział Specjalnych Potrzeb Edukacyjnych ORE Jolanta Rafał-Łuniewska Podstawy pomocy psychologiczno-pedagogicznej

Bardziej szczegółowo

W S P Ó Ł P R A C A PRZEDSZKOLA I SZKOŁY Z RODZICAMI SZANSĄ NA SUKCS DZIECKA

W S P Ó Ł P R A C A PRZEDSZKOLA I SZKOŁY Z RODZICAMI SZANSĄ NA SUKCS DZIECKA BoŜena Janiszewska psycholog W S P Ó Ł P R A C A PRZEDSZKOLA I SZKOŁY Z RODZICAMI SZANSĄ NA SUKCS DZIECKA DOM RODZINNY naturalne środowisko wychowawcze dziecka PRZEDSZKOLE instytucjonalne środowiska SZKOŁA

Bardziej szczegółowo

DIAGNOZA WSTĘPNA. (Anna Michalska, Jak nakłonić dziecko do nauki)

DIAGNOZA WSTĘPNA. (Anna Michalska, Jak nakłonić dziecko do nauki) DIAGNOZA WSTĘPNA Motywacja do uczenia się definiowana jest jako znaczenie i wartość nauki dla danego człowieka, jaką ów człowiek jej przypisuje, i charakteryzowana przez długoterminowe zaangażowanie się

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej.

Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej. Wymagania edukacyjne na poszczególne oceny z języka angielskiego dla klas VI szkoły podstawowej. 1. Skala ocen : GRAMATYKA I SŁOWNICTWO 6 Uczeń bardzo swobodnie operuje strukturami gramatycznymi określonymi

Bardziej szczegółowo

Percepcja wzrokowa jest zdolnością do rozpoznawania i rozróżniania bodźców

Percepcja wzrokowa jest zdolnością do rozpoznawania i rozróżniania bodźców Percepcja wzrokowa jest zdolnością do rozpoznawania i rozróżniania bodźców wzrokowych a także do ich interpretowania przez odniesienie do poprzednich doświadczeń. Nie jest wyłącznie zdolnością do dokładnego

Bardziej szczegółowo

Rola rodziców w kształtowaniu motywacji do nauki. Zespół Szkół w Rycerce Górnej

Rola rodziców w kształtowaniu motywacji do nauki. Zespół Szkół w Rycerce Górnej Rola rodziców w kształtowaniu motywacji do nauki Zespół Szkół w Rycerce Górnej CO TO JEST MOTYWACJA? Na słowo MOTYWACJA składają się dwa słówka: Motyw i Akcja. Czyli aby podjąć jakieś określone działanie

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia ze spektrum autyzmu. Polska społeczność w Islandii. Czym są zaburzenia ze spektrum autyzmu?

Zaburzenia ze spektrum autyzmu. Polska społeczność w Islandii. Czym są zaburzenia ze spektrum autyzmu? Zaburzenia ze spektrum autyzmu dr Rafał Kawa Wydział Psychologii, Uniwersytet Warszawski Polska Akademia Nauk Greiningar og ráðgjafarstöð ríkisins, 2012 Polska społeczność w Islandii Wrzesień 2012: 9146

Bardziej szczegółowo

Metoda opracowana przez prof. Jagodę Cieszyńską opiera się na wieloletnich doświadczeniach w pracy z dziećmi z zaburzona komunikacją językową.

Metoda opracowana przez prof. Jagodę Cieszyńską opiera się na wieloletnich doświadczeniach w pracy z dziećmi z zaburzona komunikacją językową. Metoda Krakowska Metoda opracowana przez prof. Jagodę Cieszyńską opiera się na wieloletnich doświadczeniach w pracy z dziećmi z zaburzona komunikacją językową. Jest to metoda sylabowa oparta na wspomaganiu

Bardziej szczegółowo

Nowe kryteria diagnostyczne DSM V. Zaburzenia ze spektrum autyzmu. ASD - Autism Spectrum Disorders

Nowe kryteria diagnostyczne DSM V. Zaburzenia ze spektrum autyzmu. ASD - Autism Spectrum Disorders Nowe kryteria diagnostyczne DSM V Zaburzenia ze spektrum autyzmu ASD - Autism Spectrum Disorders Autyzm w DSM-IV-TR i ICD- 10 Zaburzenia autystyczne Zespół Aspergera Zaburzenia dezintegracyjne Całościowe

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu/ moduł (w języku polskim) Rehabilitacja dzieci i młodzieży z niepełnosprawnością: teoria i możliwości praktyczne. Moduł 190.: Niepełnosprawność intelektualna

Bardziej szczegółowo

EFEKTYWNE SPOSOBY UCZENIA SIĘ

EFEKTYWNE SPOSOBY UCZENIA SIĘ EFEKTYWNE SPOSOBY UCZENIA SIĘ Wielu rodziców znajduje się w sytuacji, gdy ich dziecko poświęca dużo czasu na naukę, natomiast jego wyniki szkolne nie są zadawalające. Wielokrotnie dzieci opowiadają, że

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA WE WŁOCŁAWKU. Wszystkie specjalności Instytut Humanistyczny/Zakład Pedagogiki. praktyczny.

OPIS PRZEDMIOTU PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA WE WŁOCŁAWKU. Wszystkie specjalności Instytut Humanistyczny/Zakład Pedagogiki. praktyczny. OPIS PRZEDMIOTU PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA WE WŁOCŁAWKU Nazwa przedmiotu: Moduł kształcenia I- Psychologiczne podstawy rozwoju i wychowania - Psychologia ogólna Nazwa kierunku studiów: Nazwa specjalności

Bardziej szczegółowo

Podstawowym celem oddziaływań rewalidacyjnych jest rozwój i aktywizowanie

Podstawowym celem oddziaływań rewalidacyjnych jest rozwój i aktywizowanie Rewalidacja - to termin pochodzenia łacińskiego (re znów, validus mocny, silny) oznacza oddziaływanie zmierzające do przywrócenia pełni sił osobom osłabionym poważną chorobą lub urazem. Pojęcia rewalidacja

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO www.prototo.pl

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Śląski w Katowicach str. 1 Wydział

Uniwersytet Śląski w Katowicach str. 1 Wydział Uniwersytet Śląski w Katowicach str. 1 Kierunek i poziom studiów: nauki o rodzinie, II stopień Sylabus modułu: Deficyty rozwojowe u dzieci (11-R2N-14-r2_5) 1. Informacje ogólne koordynator modułu rok akademicki

Bardziej szczegółowo

Uczeń z trudnościami adaptacyjnymi związanymi z różnicami kulturowymi lub ze zmianą środowiska edukacyjnego, w tym związanymi z wcześniejszym

Uczeń z trudnościami adaptacyjnymi związanymi z różnicami kulturowymi lub ze zmianą środowiska edukacyjnego, w tym związanymi z wcześniejszym Uczeń z trudnościami adaptacyjnymi związanymi z różnicami kulturowymi lub ze zmianą środowiska edukacyjnego, w tym związanymi z wcześniejszym kształceniem za granicą Opis przypadku Wśród uczniów rozpoczynających

Bardziej szczegółowo

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2015/2016

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2015/2016 Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego Karta przedmiotu obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 015/016 Wydział Psychologii i Nauk Humanistycznych Kierunek studiów:

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie Irena Obuchowska... 9

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie Irena Obuchowska... 9 SPIS TREŚCI Wprowadzenie Irena Obuchowska... 9 CZĘŚĆ I RODZINA A DZIECKO NIEPEŁNOSPRAWNE 1. Sytuacja rodzin dzieci niepełnosprawnych Andrzej Twardowski... 18 1.1. Systemowy model funkcjonowania rodziny...

Bardziej szczegółowo

Kiedy nauczyciel klasy I staje się osobą znaczącą dla uczniów? Ewa Filipiak

Kiedy nauczyciel klasy I staje się osobą znaczącą dla uczniów? Ewa Filipiak Kiedy nauczyciel klasy I staje się osobą znaczącą dla uczniów? Ewa Filipiak Instytut Pedagogiki Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy Uczelnie dla szkół Główne myśli Etap edukacji wczesnoszkolnej

Bardziej szczegółowo

Sylabus na rok 2014/2015

Sylabus na rok 2014/2015 Sylabus na rok 204/205 () Nazwa przedmiotu Psychologia (2) Nazwa jednostki prowadzącej Wydział Medyczny przedmiot (3) Kod przedmiotu (4) Studia Kierunek studiów Poziom kształcenia Forma studiów Położnictwo

Bardziej szczegółowo

blaski i cienie pracy nauczyciela, terapeuty. mgr Paulina Kroszczyńska- Brągiel wicedyrektor PPP nr 7 ds. autyzmu, psycholog, terapeuta S.I.

blaski i cienie pracy nauczyciela, terapeuty. mgr Paulina Kroszczyńska- Brągiel wicedyrektor PPP nr 7 ds. autyzmu, psycholog, terapeuta S.I. Uczeń z Zespołem em Aspergera blaski i cienie pracy nauczyciela, terapeuty. mgr Paulina Kroszczyńska- Brągiel wicedyrektor PPP nr 7 ds. autyzmu, psycholog, terapeuta S.I. Jaka jest często stość występowania,

Bardziej szczegółowo

SPECJALISTYCZNE USŁUGI OPIEKUŃCZE DLA DZIECI

SPECJALISTYCZNE USŁUGI OPIEKUŃCZE DLA DZIECI SPECJALISTYCZNE USŁUGI OPIEKUŃCZE DLA DZIECI SPECJALISTYCZNE USŁUGI OPIEKUŃCZE PRZEZNACZONE SĄ DLA: Osób dorosłych wykazujących zaburzenia wymienione w art. 3 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego: Chorych

Bardziej szczegółowo

WCZESNE WSPOMAGANIE ROZWOJU DZIECKA MAŁGORZATA URYNEK

WCZESNE WSPOMAGANIE ROZWOJU DZIECKA MAŁGORZATA URYNEK WCZESNE WSPOMAGANIE ROZWOJU DZIECKA MAŁGORZATA URYNEK Wczesna interwencja to zintegrowany system oddziaływań profilaktycznych, diagnostycznych, leczniczo-rehabilitacyjnych i terapeutycznych, których podmiotem

Bardziej szczegółowo

Scenariusz zajęć dla uczniów klas I-III szkoły gimnazjalnej

Scenariusz zajęć dla uczniów klas I-III szkoły gimnazjalnej Scenariusz zajęć dla uczniów klas I-III szkoły gimnazjalnej Temat: Poznaj Marię, dziewczynę, która lubi mieć plan Cele zajęć: Poznanie specyfiki zaburzenia jakim jest autyzm. Pogłębienie wiedzy uczniów

Bardziej szczegółowo

Autyzm. autyzm wczesnodziecięcy

Autyzm. autyzm wczesnodziecięcy Autyzm autyzm wczesnodziecięcy Autyzm jest zaburzeniem rozwojowym, które najczęściej ujawnia się w ciągu pierwszych trzech lat życia jako rezultat zaburzenia neurologicznego, które oddziałuje na funkcje

Bardziej szczegółowo

Publiczna Biblioteka Pedagogiczna w Poznaniu Filia w Śremie PROPONUJE

Publiczna Biblioteka Pedagogiczna w Poznaniu Filia w Śremie PROPONUJE Publiczna Biblioteka Pedagogiczna w Poznaniu Filia w Śremie PROPONUJE Kształcenie uczniów niepełnosprawnych w szkołach ogólnodostępnych Autyzm Zespół Aspergera Ewa Pisula: Autyzm - przyczyny, symptomy,

Bardziej szczegółowo

1 Agresja Katarzyna Wilkos

1 Agresja Katarzyna Wilkos 1 2 Spis treści Wstęp 6 Rozdział I: Ujęcie wiktymologiczne przestępstw z użyciem przemocy 9 1. Rodzaje przestępstw z użyciem przemocy 9 Podział według J. Bafii 12 2. Psychospołeczne funkcjonowanie ofiar

Bardziej szczegółowo

+ Kurs dla dogoterapeutów oraz animatorów zajęć z udziałem psa. + dogo- terapia

+ Kurs dla dogoterapeutów oraz animatorów zajęć z udziałem psa. + dogo- terapia dogo- terapia + Kurs dla dogoterapeutów oraz animatorów zajęć z udziałem psa Zapraszamy osoby zajmujące się na co dzień terapią, edukacją i animacją do zdobycia wiedzy, która pozwoli połączyć pracę z pasją

Bardziej szczegółowo

A K A D E M I A A U T Y Z M U

A K A D E M I A A U T Y Z M U ADRES KORESPONDENCYJNY: ul. Sienkiewicza 10 65-433 Zielona Góra Adres internetowy: www.autyzm.zgora.pl e-mail: biuro@autyzm.zgora.pl telefon kontaktowy: 68 455 69 40 konto: 80 1060 0076 0000 4018 9001

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Akademia Młodego Ekonomisty RODZIC I NAUCZYCIEL PARTNERZY PROCESU EDUKACJI Katarzyna Stryjek Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu 19 października 2015 r. etapy rozwoju człowieka wg Eriksona Pięć z nich dotyczy

Bardziej szczegółowo

dr n. med. Magdalena Trzcińska

dr n. med. Magdalena Trzcińska DZIECKO Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1 (CHOROBĄ RECKLINGHAUSENA): NAJWAŻNIEJSZE PROBLEMY Z PERSPEKTYWY PSYCHOLOGICZNEJ dr n. med. Magdalena Trzcińska Szpital Uniwersytecki im. dr. A. Jurasza w Bydgoszczy

Bardziej szczegółowo

AUTYZM I ZESPÓŁ ASPERGERA artykuły z czasopism ze zbiorów Pedagogicznej Biblioteki w Koronowie (bibliografia w wyborze)

AUTYZM I ZESPÓŁ ASPERGERA artykuły z czasopism ze zbiorów Pedagogicznej Biblioteki w Koronowie (bibliografia w wyborze) AUTYZM I ZESPÓŁ ASPERGERA artykuły z czasopism ze zbiorów Pedagogicznej Biblioteki w Koronowie (bibliografia w wyborze) 1. Antos I., Zachowania trudne u dzieci z zaburzeniami mowy i języka wykorzystanie

Bardziej szczegółowo

Miłość jest serią reakcji chemicznych. Lepiej niŝ romantyczne sonety Szekspira opisze ją język laboranta. Chemia miłości

Miłość jest serią reakcji chemicznych. Lepiej niŝ romantyczne sonety Szekspira opisze ją język laboranta. Chemia miłości Miłość jest serią reakcji chemicznych. Lepiej niŝ romantyczne sonety Szekspira opisze ją język laboranta. Chemia miłości Justyna Kupis Mózg osoby zakochanej Oczy zbierają informację o wzroście, figurze,

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS PRZEDMIOTU. Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012 PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W NOWYM SĄCZU SYLABUS Obowiązuje od roku akademickiego: 2011/2012 Instytut Zdrowia Kierunek studiów: Pielęgniarstwo Kod kierunku: 12. Specjalność: pielęgniarstwo 1. PRZEDMIOT

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Spis treści Wstęp.... 15 Rozdział 1 Narodziny i rozwój psychologii zdrowia... 19 1.1. Źródła wyodrębnienia się psychologii zdrowia..... 20

Bardziej szczegółowo