Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej. Zeszyt 32

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej. Zeszyt 32"

Transkrypt

1 Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej Rok 10 8 (2010) (2012) Zeszyt 32

2 Rada Naukowa Rocznika Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej Rada Naukowa Stanisław Bieleń (Warszawa), Teresa Chynczewska-Hennel (Warszawa), Rocznika Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej Jarosław Isajewycz (Lwów), Adolf Juzwenko (Wrocław), Jūratė Kiaupienė (Wilno), Gerard Labuda (Poznań), Jan Malicki (Warszawa), Andrzej Nowak (Kraków), Marek Pietraś (Lublin), Stanisław Bieleń (Warszawa), TeresaJūratė Chynczewska-Hennel (Warszawa), NataliaDaniel Yakovenko, Adolf Juzwenko, Kiaupienė, Adam Rotfeld (Warszawa), Wojciech Sadurski (Sydney), Jarosław IsajewyczAlexei (Lwów), Adolf Juzwenko (Wrocław), Jūratė Kiaupienė (Wilno), Andreas Lawaty, Miller, Antony Polonsky, Henryk Samsonowicz (Warszawa), Adam Daniel Rotfeld, Henryk Samsonowicz, Gerard Labuda (Poznań), Jan Malicki (Warszawa), Andrzej Sulima Kamiński (Georgetown Warszawa), Aleksander Smolar, Oleksiy Tolochko, Andrzej Nowak (Kraków), Marek Pietraś (Lublin), Henryk Szlajfer (Warszawa), Piotr S. Wandycz (New Haven), Piotr S.Daniel Wandycz, Jerzy Wyrozumski Adam Rotfeld (Warszawa), Wojciech Sadurski (Sydney), Stanisław Wójcik (Lublin), Jerzy Wyrozumski (Kraków), Jan Zielonka (Oxford) Henryk Samsonowicz (Warszawa), Andrzej Sulima Kamiński (Georgetown Warszawa), Henryk Szlajfer (Warszawa), Piotr S. Wandycz (New Haven), Stanisław Wójcik (Lublin), Jerzy Wyrozumski (Kraków), Jan Zielonka (Oxford) Kolegium Redakcyjne Komitet Redakcyjny Rocznika Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej Środkowo-Wschodniej Kolegium Redakcyjne Jerzy Kłoczowski (redaktor naczelny), (przewodniczący), Rocznika Instytutu Europynaczelnego), Środkowo-Wschodniej Andrzej GilFilipowicz (zastępca(zastępca), redaktora Mirosław Anna Paprocka (sekretarz), Mirosław Filipowicz, Andrzej Kapuśniak, Gil, Tomasz Jerzy Kłoczowski (redaktor naczelny), Hubert Łaszkiewicz, Hubert Łaszkiewicz, Andrzej Gil (zastępca redaktora naczelnego), Tomasz Stępniewski Grzegorz Głuch, Mirosław Filipowicz, Anna Paprocka (sekretarz redakcji) Tomasz Kapuśniak, Hubert Łaszkiewicz, Grzegorz Głuch, Anna Paprocka (sekretarz redakcji)

3 Rocznik Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej Rok 10 (2012) Zeszyt 3 Polska w realiach zimnej wojny /91 Redakcja Mirosław Filipowicz Jerzy Kłoczowski Lublin 2012

4 Czasopismo recenzowane Projekt okładki i opracowanie graficzne całości Amadeusz Targoński Skład Korekta Tłumaczenia z języka francuskiego Maria Juran Agnieszka Zajdel Iwona Goral, Urszula Paprocka-Piotrowska, Sebastian Piotrowski Fotografia na okładce i stronach tytułowych przedstawia fragment muru berlińskiego joachimplehn Fotolia.com Wydanie publikacji zostało sfinansowane przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych Opinie wyrażone w publikacji prezentują wyłącznie poglądy autorów i nie mogą być utożsamiane ze stanowiskiem Ministerstwa Spraw Zagranicznych Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, Lublin 2012 ISSN Wydawca Instytut Europy Środkowo-Wschodniej ul. Niecała 5, Lublin tel. (48) Drukarnia Akapit

5 Spis treści Mirosław Filipowicz Wstęp 7 I. Polska w realiach zimnej wojny /91 Jerzy Kłoczowski Georges-Henri Soutou i jego historia zimnej wojny wojny pięćdziesięcioletniej Georges-Henri Soutou O Polsce 27 Georges-Henri Soutou Stosunki francusko-polskie. Złudzenia i rzeczywistość epoki zimnej wojny 55 Piotr H. Kosicki Pluralism, Reform, and the Path to Civil Society : Polish Elite Thinking about the Political and the Social from Martial Law to the Round Table 79 Pluralizm, reforma i droga do społeczeństwa obywatelskiego : myślenie polskich elit o domenie politycznej i domenie społecznej między stanem wojennym a Okrągłym Stołem Mirosław Filipowicz Dwie jakże różne opowieści. O III Rzeczypospolitej przedstawionej piórem Aleksandra Halla i Roberta Krasowskiego 105 II. Z najnowszych badań nad Europą Środkowo-Wschodnią Antony Polonsky Jews in Poland-Lithuania from the End of the Fifteenth to the Middle of the Eighteenth Century 113 Żydzi w Rzeczypospolitej Obojga Narodów od końca XV do połowy XVIII wieku Hanna Bazhenova Historycy w Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim. Próba portretu zbiorowego 139 Историки Императорского Варшавского университета. Попытка коллективного портрета

6

7 Wstęp Zeszyt trzeci Rocznika IEŚW za rok 2012, który przedstawiamy Czytelnikom, koncentruje się na ważnej kwestii polskiego miejsca w europejskiej zimnej wojnie, ale też na istotnym momencie końca owej epoki i polskiego dochodzenia do demokracji. Temat ma nie tylko historyczne, lecz i współczesne znaczenie, wszak i dziś trwają gorące spory, przeradzające się często wręcz w eskalację nienawiści, dotyczące genezy III RP, oceny jej głównych twórców, jak również oceny tych polityków obozu władzy sprzed 1989 r., którzy, po nieudanym doświadczeniu stanu wojennego i późniejszych aspektowych reform, podjęli próbę porozumienia z opozycją. Tom otwiera obszerne omówienie syntezy Georges a-henri Soutou, jednego z najbardziej znanych francuskich historyków naszych czasów, profesora Sorbony i członka Instytutu Francji, który od lat bada dzieje XIX i zwłaszcza XX w. Jego obszerna praca o zimnej wojnie, uwzględniająca również dorobek historiografii światowej w tym zakresie, nie była dotąd w Polsce znana poza wąskim gronem specjalistów. A szkoda choćby dlatego, że autor poświęca w niej sporo uwagi przypadkowi polskiemu. Również oryginalny sposób ujęcia kwestii powstania warszawskiego przez francuskiego historyka zasługuje na przemyślenie. Tekst Piotra Kosickiego, młodego amerykańskiego historyka o polskich korzeniach, absolwenta uniwersytetów Stanforda i Princeton, a obecnie profesora Uniwersytetu Virginii, dotyczy sprawy, która jak sam autor stwierdza rzuca światło na źródło kłopotów czy wręcz klęsk, jakie dotknęły w minionym ćwierćwieczu zarówno obóz postkomunistyczny, jak i zwycięski w 1989 r. obóz postsolidarnościowy. Kosicki oparł się na obszernym, przez lata gromadzonym materiale, w tym na relacjach uzyskanych od czołowych bohaterów polskich przemian 1989 r., co czyni jego tekst tym godniejszym uwagi.

8 Za warte odnotowania uznaliśmy też dwie prace poświęcone III RP, jakie wyszły w minionych miesiącach: osobistą, pełną wspomnień, ale też i gdzie trzeba dystansu, książkę Aleksandra Halla, bliskiego współpracownika Tadeusza Mazowieckiego w czasach jego premierostwa, a także polemiczną i błyskotliwie napisaną, choć trudną do zaakceptowania książkę Roberta Krasowskiego, stanowiącą pierwszą część planowanej przez autora trylogii. W dziale Z najnowszych badań na Europą Środkowo-Wschodnią prezentujemy dwa teksty. Pierwszy wyszedł spod pióra jednego z najbardziej szanowanych współczesnych historyków, twórcy pierwszej nowoczesnej i przy tym obszernej syntezy dziejów Żydów w Polsce i w Rosji od wieku XIV po współczesność i wydawcy jakże cennego Polinu. Antony Polonsky przybliża nam, w syntetycznym ujęciu, problematykę dziejów Żydów w dawnej Rzeczypospolitej. O ile nie brak ostatnio licznych fascynujących ujęć monograficznych (jak np. monografii Haliny Zaremskiej o Żydach krakowskich, by wspomnieć tylko o historii dawnej), nowoczesne ujęcie syntetyczne jest ewenementem, tym bardziej że jest to ujęcie autorskie. Drugi tekst tego działu wprowadza, podobnie jak w przypadku Soutou i Kosickiego, nieco równowagi pokoleniowej. Autorką jest młoda badaczka ukraińska, Hanna Bazhenova, absolwentka CEU w Budapeszcie i doktorantka KUL. Przedmiotem jej badań jest od kilku już lat środowisko historyków rosyjskiego Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego. Ówczesne władze zaborcze widziały w nim jedno z narzędzi skutecznej rusyfikacji. Ale czym innym są oczekiwania władz, a czym innym jest postawa konkretnych uczonych. Próba zbiorowego portretu tej zróżnicowanej społeczności pokazuje, jak bardzo niejednoznaczna i daleka od funkcjonujących po dziś dzień stereotypów była ówczesna warszawska rzeczywistość. Mirosław Filipowicz

9 I. Polska w realiach zimnej wojny /91

10

11 Jerzy Kłoczowski Georges-Henri Soutou i jego historia zimnej wojny wojny pięćdziesięcioletniej G.-H. Soutou, członek Institut de France, emerytowany profesor Sorbony (Paris IV), znany historyk stosunków międzynarodowych w Europie XIX-XX w., w książce pt. La guerre de cinquante ans. Les relations Est-Ouest przedstawił syntezę swych wieloletnich badań nad jakże ważnymi dziejami wojny europejskiej i światowej zarazem w latach jak przyjmuje W obecnym tomie Rocznika publikujemy polskie tłumaczenie kilku fragmentów tej książki, które uzupełniamy artykułem autora poświęconym miejscu powstania warszawskiego 1944 r. w zimnej wojnie oraz problematyce totalitaryzmów w Europie Środkowo-Wschodniej. W przedstawieniach lat 1943 (czy 1939) 1990 (czy 1991) mamy do czynienia z bardzo różnymi ujęciami historyków z wielu punk- W przedstawionym artykule daję tylko bardzo zwięzły zarys poglądów G.-H. Soutou i rzadko odwołuję się bezpośrednio do tekstu jego książki. Mam nadzieję, że publikacja w języku polskim tej cennej syntezy da podstawy do szczegółowej analizy m.in. ujęć autora związanych ze sprawami polskimi. Publikujemy wybrane fragmenty z książki G.-H. Soutou, która ukazała się w dwóch wydaniach: wyd. I: La guerre de cinquante ans. Les relations Est-Ouest , Paris, Fayard 2001; wyd. II: La guerre froide Postface inédite, Libraire Arthène Fayard-Plurid Drugie wydanie zawiera dodatkowo obszerne zakończenie, w którym autor przedstawia aktualny stan badań. W tłumaczeniu wykorzystano oba tomy. Numery stron odwołują się do wydania pierwszego. Dopełnieniem przygotowanych przez redakcję fragmentów autorstwa G.-H. Soutou jest ważny tekst nadesłany przez autora specjalnie do obecnego tomu Rocznika jako uzupełnienie publikowanych w nim ujęć. Tekst poświęcony jest relacjom polsko-francuskim jako ilustracji rzeczywistości zimnej wojny. Szeroko, bardzo rzeczowo i krytycznie ujęty i oparty o najnowsze badania obraz stosunków polsko-francuskich dobrze uzupełnia naszą wiedzę o miejscu Polski w dramatycznych latach zimnej wojny (zob. s Rocznika ).

12 12 Jerzy Kłoczowski tów widzenia. Krańcowo inaczej przedstawiała te dzieje przez lata strona sowiecka, a inaczej amerykańska czy, w różnych wersjach, zachodnia. Dzisiaj, wraz z lepszym dostępem do archiwów, szeroko rozbudowaną problematyką badawczą, zmianami w sytuacji świata i rosnącym dystansem wobec tamtych lat, w coraz większym stopniu rozwijają się poważne badania porównawcze. Ważną i ciągle aktualną zaletą syntezy G.-H. Soutou jest bardzo dobra znajomość dorobku naukowego wielu krajów. W grę wchodzą przede wszystkim najbardziej rozbudowane nurty badań w Stanach Zjednoczonych Ameryki, Wielkiej Brytanii, Niemczech, Rosji oraz we Włoszech i Francji. Autor uwzględnia problematykę polską w tym międzynarodowym kontekście, na co zwrócimy, rzecz jasna, szczególną uwagę. Publikowane fragmenty pracy G.-H. Soutou dotyczą właśnie spraw polskich. Trzeba oczywiście liczyć się z różnicami poglądów i przede wszystkim żywych dotąd pamięci narodowych, z manipulacjami politycznymi, często z trudem rozładowanymi. Dochodzenie do prawdy maksymalnie obiektywnej pozostaje podstawowym zadaniem uczciwej do końca historiografii naukowej. Wymaga to nieraz długiego czasu, spojrzenia z dystansem oraz oczywiście dostępu do źródeł niekiedy bardzo powoli udostępnianych dla badań naukowych. Porównawcza perspektywa, oderwana od wąskich wizji wszelkiego typu, nacjonalistycznych czy ideologicznych, ma tu znaczenie podstawowe. Z tego punktu widzenia perspektywa Soutou zasługuje na szczególną uwagę także w ciągle otwartej debacie nad miejscem Polski i, szerzej, Europy Środkowo-Wschodniej w historii Europy w półwieczu zimnej wojny. W zwięzłym zarysie przedstawiam za Soutou jego ujęcie przebiegu wojny, bez wchodzenia w szczegóły i dyskusję. Mam nadzieję, że publikacja jego książki w języku polskim przyczyni się do prowadzenia takich debat z wielkim pożytkiem dla lepszego zrozumienia spraw polskich i zweryfikowania wielu obiegowych opinii. Początek i pierwsze lata zimnej wojny ( ) Początek wojny jest sprawą otwartą. Można ją wręcz zaczynać od 1917 r. wraz z rewolucją bolszewicką i jej planami wobec Zachodu. Soutou przyjmuje rok 1943, kiedy to zarysowała się sytuacja, która po kilku latach miała doprowadzić do bardzo wyraźnego konfliktu (1947). Klęska pod Kurskiem w lipcu 1943 r. bardziej osłabiła siły niemieckie aniżeli Stalingrad. We wrześniu tegoż 1943 r. USA i Wielka Brytania bez konsultacji ze Stalinem przyjmują kapitulację Włoch.

13 Georges-Henri Soutou i jego historia zimnej wojny wojny pięćdziesięcioletniej Ma on o to pretensje, ale fakt ten umie potem wykorzystać. Jeszcze wcześniej sprawa Polski stanęła z całą wyrazistością na forum międzynarodowym (Katyń i cofnięcie przez Moskwę uznania dla rządu polskiego w Londynie uznanego przez cały wolny świat). Ogromne znaczenie miały postanowienia Wielkiej Trójki (Roosevelt, Churchill, Stalin) w Teheranie (28 listopada 1 grudnia 1943) [prezydent USA ulokował się w ambasadzie ZSRR i służby sowieckie miały pełny wgląd w rozmowy anglosaskich sojuszników]. Odrzucono wniosek Churchilla ofensywny od strony Włoch przez Bałkany, przeciw czemu protestował Stalin. Wiosną 1944 r. alianci zachodni mieli wylądować we Francji. Uznano prawa Sowietów do zachodnich granic ZSRR, ustalonych w ramach umów z Hitlerem w latach W poufnych rozmowach Stalina z Churchillem, za cichą zgodą Roosevelta, przyjęto, że Polska otrzyma rekompensatę na zachodzie kosztem Niemiec. Stalin zgłosił pretensję do Królewca. Okupowane Niemcy nie miały być podzielone. Stalin umiejętnie zastrzegał sobie pełne prawa w Europie Wschodniej (na wschód od Niemiec), przy pewnych zastrzeżeniach Churchilla i milczeniu Roosevelta. Biorąc to pod uwagę, wypada przyznać rację opinii Soutou, że ta konferencja była w sumie co najmniej tak kluczowa dla przyszłości Europy, jak Jałta (La guerre..., s. 57). Rok 1944 i pierwsze miesiące 1945 przyniosły ogromne sukcesy Armii Czerwonej i powolny marsz koalicji zachodniej, która w marcu 1945 r. osiągnęła dopiero linię Renu. Myślę, że ciągle otwarty jest problem postawiony przez francuskiego historyka, dotyczący znaczenia decyzji Stalina o zatrzymaniu ofensywy sowieckiej wobec Warszawy w sierpniu 1944 r. i europejskich skutków tej decyzji (por. niżej w tekście). Soutou bardzo wyraźnie podkreśla cele strategiczne Stalina, dotyczące objęcia swymi rządami całej Europy kontynentalnej. Miał to być system komunistyczny na wzór sowiecki w Europie Wschodniej (na wschód od Niemiec), a dalej umacnianie pozycji sowieckiej w pokonanych Niemczech oraz wykorzystanie bardzo silnych partii komunistycznych we Francji i we Włoszech. Komuniści działający w podziemiu liczyli na wielki prestiż w opinii zachodniej zwycięskiego ZSRR jako pogromcy Hitlera. Stalin przyjmował, że USA wycofają się z Europy do 1947 r., i stąd jego pewna ostrożność w realizowaniu ambitnych planów czy na przykład przy okazji spotkania Wielkiej Trójki jak w Jałcie na Krymie w lutym 1945 r. W Jałcie Roosevelt załatwiał przede wszystkim swoje sprawy (jak przyszły ONZ, Rada Bezpieczeństwa, Japonia), zaś w sprawach

14 14 Jerzy Kłoczowski europejskich przychylał się bardziej do zdania Stalina; Churchill zostawał częściej sam w rozmowach ze Stalinem. W sprawie polskiej, jak pisze Soutou, najbardziej dyskutowanej w Jałcie, porzucono całkowicie rząd polski w Londynie. W praktyce rząd powołany świeżo przez Stalina w Warszawie miał stanowić podstawę przyszłego rządu polskiego uznanego przez koalicję. Rząd polski w Londynie stał się, jak to ujmuje nasz autor, ofiarą zimnej wojny. Soutou dodaje, że nie był to rząd reprezentujący, jak się często przyjmuje, przedwojenną Polskę pułkowników. Wraz z siłami polskimi walczącymi we Włoszech i podległym mu ruchem oporu w kraju miał on olbrzymi wkład w wysiłek aliantów. Był, jak się wydaje, pierwszym, który pokazał światu losy Żydów w obozach eksterminujących umieszczonych w Polsce (Le guerre..., s. 81). Ustalono granicę Polski na Odrze i Nysie, pozostawiając do przyszłej konferencji politycznej rozstrzygnięcie, czy w grę wchodzi Nysa zachodnia czy wschodnia. Na konferencji Wielkiej Trójki w Poczdamie (17 lipca 2 sierpnia 1945), na której tylko Stalin pozostał do końca z poprzednich uczestników (był gospodarzem spotkania, bo był to obszar sowieckiej okupacji), podjęto szereg postanowień, m.in. takich, do jakich nawiązywano w 1990 r. przy nowym regulowaniu spraw europejskich. Dla spraw polskich ważna była decyzja o oddaniu obszarów niemieckich do Odry i Nysy (zachodniej) rządowi polskiemu do czasu ostatecznego uregulowania kwestii przez konferencję pokojową. Jednocześnie decyzja o wysiedleniu 12 milionów Niemców z terenów przyznanych ZSRR (Królewiec), Polsce czy Czechosłowacji (duża ich część już wcześniej opuściła te obszary) faktycznie umocniła trwałość postanowień. Dla Moskwy znaczenie miało uzależnienie Polski czy Czechosłowacji od ZSRR wobec oczywistych tendencji niemieckich do rewindykacji utraconych obszarów. Zasada wolnych wyborów, przyjęta przez Wielką Trójkę jako podstawa demokracji, wprowadzana była stopniowo w sferze sowieckiej według zasad demokracji ludowych, realizujących model komunistyczny, zapewniający pełnię władzy rządzącej partii komunistycznej. W Polsce do takich wyborów w atmosferze terroru doszło w styczniu 1947 r. Ogłoszone przez władze wyniki przyniosły pełne zwycięstwo komunistom, mimo że bez wątpliwości faktycznym zwycięzcą było Polskie Stronnictwo Ludowe ze Stanisławem Mikołajczykiem, premierem rządu polskiego w Londynie w latach

15 Georges-Henri Soutou i jego historia zimnej wojny wojny pięćdziesięcioletniej Narastający konflikt Rok 1947 przyniósł zasadniczą zmianę sytuacji. Odtąd już w pełni zaczęła się zimna wojna. Istotę rzeczy stanowiła zmiana postawy USA, które zdecydowanie przeciwstawiały się dalszej ekspansji sowieckiej w Europie i świecie. Krytyka linii Roosevelta, uznającego do końca, że Rosja Stalina będzie sojusznikiem w budowaniu przyszłego demokratycznego porządku świata, istniała wcześniej, ale nowa linia, czyli doktryna Trumana, następcy Roosevelta od wiosny 1945 r., została oficjalnie proklamowana i przyjęta w pierwszych miesiącach roku W jej intelektualno-politycznym przygotowaniu dużą rolę odegrał George Kennan, który jako radca ambasady USA w Moskwie latem 1944 r. rozpoznał rzeczywiste cele Stalina na przykładzie jego postawy w czasie powstania warszawskiego. W 1945/46 r., przy zniszczeniach, głębokich kryzysach i podziałach kontynentu, Rosja sowiecka stała się właściwie jedynym mocarstwem europejskim. Stały za nią m.in. znaczące partie komunistyczne w krajach zachodnich i życzliwa opinia, a także postawa silnych nurtów lewicowych. Militarnie miała Europę w ręku. W 1947 r. w Niemczech, Polsce i na Białorusi znajdowało się 60 dywizji sowieckich wobec 2 dywizji amerykańskich i 4 brytyjskich stacjonujących w Europie. Gdy po raz pierwszy w 1947 r. sztaby amerykańskie zaczęły rozważać wojnę z ZSRR, przyjęły plan następujący: wycofanie się do Anglii i Afryki Północnej, zajęcie dróg strategicznych na Morzu Śródziemnym i Bliskim Wschodzie i potem przez lata bombardowanie i to raczej konwencjonalne aniżeli atomowe wobec małej ilości bomb atomowych. Nowa linia amerykańska oznaczała umocnienie ekonomiczne i polityczne niezależnych państw w Europie i stworzenie silnej wspólnoty atlantyckiej, zdolnej przeciwstawić się komunizmowi. Zmieniał się światowy priorytet polityki USA, tak charakterystyczny dla Roosevelta. Dla losów wolnej Europy, niezależnej od Moskwy, fundamentalne znaczenie miały: ogromna pomoc ekonomiczna USA (plan Marshalla) oraz zdecydowane wsparcie dla sił antykomunistycznych, zdolnych do jednoczenia się w dziele integracji Europy i gotowych stawić czoło groźbie Europy stalinowskiej. Rzecz ma oczywiście zasadnicze znaczenie dla genezy wspólnoty ofensywnej, a więc i naszej dzisiaj Unii Europejskiej. Por. bardzo ważny w tym kontekście wywiad z George em Kennanem w: J. K. Zawodny, Uczestnicy i świadkowie Powstania Warszawskiego. Wywiady, Warszawa 1994, s

16 16 Jerzy Kłoczowski Dwa wyraźnie zarysowane od 1947 r. obozy, komunistyczny i antykomunistyczny, utrzymywały wzajemne stosunki i coraz bardziej ograniczone formy spotkań i rozmów. Ale przede wszystkim na wielu frontach rosły napięcia i konflikty. W państwach podległych Moskwie umacniał się zdecydowanie kierunek sowietyzacji. W sporach nad losami pokonanych Niemiec, gdzie Stalin początkowo liczył na istotne wpływy na całym obszarze niepodzielonego kraju, doszło w końcu do utworzenia dwóch organizmów państwowych: w obozie sowieckim NRD Niemieckiej Republiki Demokratycznej, a w kręgu zachodnim autentycznie demokratycznej RFN Republiki Federalnej Niemiec. Nie udała się stronie sowieckiej próba likwidacji wolnego obszaru Berlina. Realizację tego projektu uniemożliwił doskonale zorganizowany przez Amerykanów most lotniczy. Rok 1949 przyniósł istotne zmiany w układzie sił. Wpływ na to miały: sowiecka bomba atomowa, zwycięstwo komunistów w Chinach i sojusz chińsko-sowiecki. W 1950 r. Korea Północna z pomocą Chin i ZSRR zaatakowała Koreę Południową. Amerykanie wsparli militarnie Południe, doprowadzając do pokonania Północy. Groźba wielkiej wojny wisiała w powietrzu. W tej sytuacji zagrożenia USA podjęły olbrzymi wysiłek zbrojeniowy, wzmacniając poważnie m.in. swoje siły zbrojne w Europie. Umocnienie Paktu Atlantyckiego, w tym także uzbrojenie Niemiec (RFN), mimo różnych sprzeciwów wobec takiego posunięcia, mieściło się w odpowiedzi na rosnące zagrożenie. Nie ma pewności, czy Stalin myślał o wojnie w Europie; Soutou sądzi, że jego plany militarne łączyły się w tych latach raczej z Azją. Od śmierci Stalina (1953) do 1956 roku (Polska i Węgry) Śmierć Stalina 5 marca 1953 r. wzbudziła na Zachodzie nadzieję na zmiany w napięciu Wschód Zachód. W szerokiej opinii bardziej zwracano uwagę na brutalność dyktatora, zapominając o głębokich różnicach obu systemów. Kryzysy związane z sukcesją władzy w Moskwie, jak i pewnie decyzje (np. traktat z Austrią) wskazywały na odchodzenie od stalinizmu. Można mówić o pierwszym odprężeniu w zimnej wojnie w latach Należy jednak pamiętać, że wrogość sowiecka wobec Zachodu trwała w pełni. Represje w zamieszkach niemieckich latem 1953 r. dobrze to pokazały. Rosnąca siła i integracja atlantyckiego Zachodu miały w warunkach rysującej się stabilizacji podstawowe znaczenie. Rok 1956 przyniósł szereg wydarzeń o dużym znaczeniu dla obu stron zimnej wojny. W lutym tegoż roku Chruszczow przedstawił

17 Georges-Henri Soutou i jego historia zimnej wojny wojny pięćdziesięcioletniej krytykę Stalina. Zdaniem Soutou, w tej krytyce ważne było przyjęcie zasady pokojowej koegzystencji bez rezygnacji z walki klas, a zarazem pokojowego budowania socjalizmu. Jesienią angielsko-francuska interwencja wojskowa włączyła Bliski Wschód w całej pełni w zimną wojnę (na kilku frontach, łącznie z groźbą Moskwy użycia bomby atomowej wobec Paryża i Londynu). W tym samym czasie wydarzenia w Polsce (wybór Gomułki i wcześniej, w czerwcu, rewolta w Poznaniu) i na Węgrzech wywołały ostre reakcje Moskwy Chruszczowa. Soutou przyjmuje, że osobista zgoda udzielona 23 października Gomułce przez Chruszczowa w Warszawie została później cofnięta na wiadomość o usunięciu oficerów radzieckich z armii polskiej. Chruszczow był gotów do wojskowej interwencji w Polsce i utworzenia tam prowizorycznego komitetu rewolucyjnego. Odstąpił jednak od tej decyzji być może w związku z wojskową interwencją na Węgrzech, gdzie zmiany poszły o wiele dalej aniżeli w Polsce. Postawa przyjęta wobec Polski twierdzi Soutou tworzyła precedens: pewna otwartość ze strony Sowietów była możliwa, ale w tym samym czasie jasne były granice, których nie wolno było przekroczyć (La guerre..., s. 332). Były to kierownicza rola partii i przynależność do paktu warszawskiego, co przekreślono w Budapeszcie. Kryzysy w Polsce i na Węgrzech pokazały światu, że w Europie Wschodniej społeczeństwa nie akceptowały głęboko systemu (La guerre..., s. 335). Słuszna jest przy tym niewątpliwie konkluzja generalna Soutou: Raz jeszcze nie można się obronić przed wrażeniem, że Zachód nie wykorzystał w pełni wszystkich możliwości w okresie i nie zdobył dostatecznej świadomości wewnętrznych słabości bloku sowieckiego (La guerre..., s. 386). Między odprężeniem a groźbą wybuchu wojny atomowej Po 1956 r. można mówić o względnej stabilizacji zimnej wojny, przynajmniej w Europie. Napięcia i ostre konflikty co pewien czas przeplatały się niejako z rozmowami. Cały czas trzeba pamiętać o światowym wymiarze wojny, o znaczeniu, także dla sytuacji w Europie, stałych konfliktów i wojen na Bliskim Wschodzie, w Wietnamie czy ewolucji relacji ZSRR z Chinami od sojuszu do rosnącego powoli rozłamu. Rok 1958 przyniósł zaostrzenie sytuacji. Jesienią Chruszczow zażądał w ultimatum opuszczenia przez Zachód Berlina. Do najbardziej ostrego zderzenia podczas całej zimnej wojny w Europie doszło jesienią 1962 r. Na prośbę Fidela Castro Chruszczow zgodził się zainstalo-

18 18 Jerzy Kłoczowski wać na Kubie bomby atomowe. Reakcja USA na czele z prezydentem Johnem Kennedym była natychmiastowa i zdecydowana. Zażądał on od Chruszczowa wycofania wojsk radzieckich z Kuby pod groźbą, w razie odmowy, rozpoczęcia działań wojennych. Moskwa ustąpiła, co było oczywiście ważnym sukcesem amerykańskim. Ultimatum berlińskie doprowadziło do budowy muru dzielącego miasto, ale dalekosiężne zamiary Moskwy szły w kierunku zbliżenia do RFN i wyłączenia Niemiec ze wspólnoty europejskiej za ewentualną cenę zjednoczenia obu państw niemieckich. Taką politykę wschodnią (Ostpolitik) mieli rzeczywiście podjąć w kilka lat później, po dojściu do władzy, socjaldemokraci niemieccy z kanclerzem Willym Brandtem na czele. Traktat między RFN a ZSRR, podpisany przez Brandta w Moskwie w 1970 r., uznający odprężenie i aktualną sytuację polityczną w Europie za stan normalny, był wydarzeniem wielkiej wagi dla całej zimnej wojny. Traktat z Polską zawarty w tymże 1970 r. uznawał granicę na Odrze i Nysie. W sumie można dziś przyjąć, jak sądzi Soutou, że Ostpolitik, budząca w tamtych czasach wiele wątpliwości, miała ogromne znaczenie dla przemian w sytuacji międzynarodowej. Natychmiast po wycofaniu się Moskwy z obecności wojskowej na Kubie prezydent Kennedy zaproponował Chruszczowowi podjęcie rozmów na temat broni atomowych i ich zastosowania. Prezydent USA miał przygotowane rozpoznanie na temat straszliwych skutków bombardowań atomowych, stąd też położył szczególny nacisk na panowanie nad uzbrojeniem arms control. Widział wagę regularnej współpracy amerykańsko-sowieckiej w tym zakresie. Z czasem inicjatywa ta doprowadziła do układów w sprawach atomowych (od 1963 r.). Dialog dwóch potęg atomowych stawał się dla Moskwy coraz ważniejszy. Ostateczne zerwanie z Chinami w 1963 r. miało swe szczególne przyczyny w tym znaczeniu Waszyngtonu dla Moskwy. Jednym z wyraźnych przejawów zmieniającej się od lat 60. atmosfery zimnej wojny w Europie była postawa Kościoła katolickiego. Dla papieża Jana XXIII otwarcie na Wschód, na prawosławie i Rosję, było sprawą zasadniczą. Na Soborze Watykańskim II po żywych debatach zdecydowano nie potępiać komunizmu. Wysłannik Watykanu, biskup Casaroli (sekretarz stanu za Jana Pawła II, ), rozpoczął serię wizyt w krajach obozu sowieckiego. Ale napięć oczywiście nie brakowało. Wydarzenia w Czechosłowacji w 1968 r. i najazd wojsk Układu Warszawskiego odbiły się szerokim echem w świecie, podważając m.in. przekonania wszystkich, którzy wierzyli w możliwość przekształcenia komunizmu w socja-

19 Georges-Henri Soutou i jego historia zimnej wojny wojny pięćdziesięcioletniej lizm z ludzką twarzą. Prestiż ZSRR w opinii zachodniej, tak istotny od 1945 r., uległ osłabieniu. Interwencję zbrojną uzasadniała doktryna Breżniewa o konieczności działania, gdy socjalizm w kraju socjalistycznym, jak Czechosłowacja, jest zagrożony. Konferencja w Helsinkach w 1975 roku Konferencja w Helsinkach 33 krajów europejskich oraz USA i Kanady stanowiła niewątpliwie bardzo ważny etap zimnej wojny. Po raz pierwszy od dawna w tego typu konferencji bardzo czynnie uczestniczyli przedstawiciele Watykanu. Eksperci konferencji poświęconej bezpieczeństwu i współpracy w Europie podjęli prace w Genewie od lipca 1973 r. Przywódcy krajów spotkali się w Helsinkach w dniach 30 lipca 1 sierpnia 1975 r. w celu podpisania aktu końcowego. Uchwały końcowe dotyczyły trzech tematów zwanych koszykami. W grę wchodziły problemy polityki i bezpieczeństwa, sprawy gospodarcze, prawa ludzi, wolność krążenia idei i ludzi. Moskwa za szczególny sukces uznała potwierdzenie istniejących granic, natomiast Zachód stoczył ostrą walkę o trzeci koszyk z wolnościami. Wydaje się, że strona sowiecka dostrzegła wagę tego koszyka, dopiero gdy zorientowała się, co on znaczy dla ludzi i ruchów opozycyjnych. W akcie końcowym znalazły się wyraźnie formułowane zasady nowego porządku europejskiego, wolnych demokracji liberalnych. Nazwano je Dekalogiem. W jakimś stopniu wytyczały one program, który był realizowany po 1990 r. Ówczesna opinia widziała w Helsinkach głównie sukces strony sowieckiej. Dzisiaj, jak przyjmuje Soutou, w tej konferencji widzimy pierwszy wstrząs systemu sowieckiego w Europie. Jednak na razie zimna wojna w pełni trwała, a po 1975 r. na wielu odcinkach uległa nawet zaostrzeniu (m.in. ekspansja radziecka w Azji (Afganistan) i Afryce). Zaczęto mówić o nowej zimnej wojnie. Nowa zimna wojna. Solidarność 1980/81 Potężny ruch Solidarności w Polsce w 1980/81 r., tak bardzo ważny dla losów zimnej wojny, zbiegł się z rosnącymi na wielu frontach napięciami, określanymi nawet współcześnie jako nowa zimna wojna. W grę wchodziły m.in. interwencja sowiecka w Afganistanie czy rewolucja w Iranie. W wolnej Europie spory o umieszczenie w Niemczech amerykańskiej broni atomowej dzieliły przez lata społeczeństwa i rządy atlantyckiej wspólnoty, na co tak liczyła Moskwa. Istotne znaczenie miała zmiana postawy USA po kilkunastu latach ostrożnej koegzystencji. Łączyła się ona z prezydenturą Jamesa

20 20 Jerzy Kłoczowski Cartera ( ). Nowa polityka była ostrożna, ale zarazem dużo bardziej zdecydowana wobec Sowietów. Z czasem coraz większą rolę w ustalaniu tej polityki odgrywał doradca prezydenta, Zbigniew Brzeziński. Jak podkreśla Soutou, po wyborze Jana Pawła II w 1978 r., który tyle znaczył dla Polski w szczególności, ale generalnie dla całej Europy Wschodniej, Carter ustanowił więzy bezpośrednie i sekretne z Watykanem. Wymienił z nowym papieżem około 40 listów, traktujących m.in. o problemach praw ludzi, Europie Wschodniej, Bliskim Wschodzie, penetracji sowiecko-kubańskiej w Afryce (La guerre..., s. 591). Za radą Brzezińskiego Carter wzmógł audycje informacyjne kierowane do społeczeństwa w obozie sowieckim (stacje radiowe itd.). Obok popierania różnych form opozycji, rozwinięta też została po raz pierwszy zgodnie z planem Brzezińskiego akcja wspierania praw mniejszości narodowych w ZSRR, od Ukrainy poczynając. Działania prezydenta szły w parze z głębokimi zmianami w politycznej opinii amerykańskiej w kierunku poważnego i szerszego traktowania całej problematyki sowieckiej. Polityka amerykańska i sprawa polska W ciągu 1980 r. administracja Cartera nabrała pełnego przekonania, że militarne postępy sowieckie od lat 60. prowadziły do ekspansji geopolitycznej. W poprzednich latach kryzysy w USA (wojna w Wietnamie i afera Watergate) wstrząsnęły krajem, rzutując także na politykę wobec ZSRR. Na Zachodzie europejskim, z wyjątkami, nie zdawano sobie sprawy z pogłębiającego się kryzysu w ZSRR i demokracjach ludowych. Ale w opinii politycznej USA narastało zrozumienie dla potrzeb zbrojnych i wagi sił militarnych. Zmieniał się przy tym charakter zimnej wojny. Przed Carterem (w czasach prezydenta Nixona i jego doradcy Kissingera) akcentowany był konflikt dwóch potężnych mocarstw, teraz podkreślano coraz mocniej totalitaryzm komunistyczny, ideologiczne aspekty zimnej wojny. Równolegle w opiniach intelektualnych europejskiego Zachodu narastał silny nurt krytyczny wobec totalitarnego komunizmu (we Francji Raymond Aron czy Alain Besançon). Wybór w listopadzie 1980 r. Ronalda Reagana na prezydenta USA był przykładem zwycięstwa w szerokiej skali społeczeństwa amerykańskiego nowej linii postępowania wobec ZSRR. Strona sowiecka, a później także rosyjska historiografia, widziała w polityce Cartera i Reagana źródło nowej zimnej wojny, ale oczywiście w perspektywie nowej sytuacji świata po 1990/91 r. cała sprawa wygląda zupełnie inaczej.

21 Georges-Henri Soutou i jego historia zimnej wojny wojny pięćdziesięcioletniej Dla historii polskiej Solidarności lat ogromne znaczenie miały przemiany polityczne w świecie atlantyckim, zwycięstwa liberalnych demokracji i programu partii socjalistycznych, bliskich niekiedy z różnych powodów finlandyzacji Europy Zachodniej, zgodnie ze strategią sowiecką. Obok zwycięstwa Reagana istotne było zwycięstwo Margaret Thatcher w Wielkiej Brytanii (1979) i Helmuta Kohla z demokracji chrześcijańskiej w Niemczech (1982). Polityka prezydenta Reagana ( i druga kadencja w latach ), różnie interpretowana w historiografii, oceniana jest przez Soutou z dużym uznaniem jako pierwsza od dawna prawdziwa strategia USA wobec sowieckiego komunizmu. W strategii tej w grę wchodziło niedopuszczenie do wojny atomowej (stąd rozmowy z Moskwą i próby układów), doprowadzenie poprzez wyścig zbrojeń do pogłębienia katastrofy ekonomicznej w ZSRR i wreszcie daleko idące wsparcie w Polsce ruchu Solidarności celem rozbicia wewnętrznego komunizmu, co będzie miało wpływ na cały obóz komunistyczny. Nie ma wątpliwości, że konsekwentna realizacja tego programu oczywiście nieujawnionego publicznie miała fundamentalne znaczenie dla końca zimnej wojny i klęski komunizmu w Europie. Reagan, podobnie jak Carter, utrzymywał bardzo bliskie stosunki z Watykanem. 7 czerwca 1982 r. spotkał się w Watykanie z Janem Pawłem II i przedstawił papieżowi założenia swej polityki oraz decyzje dotyczące wsparcia Polski i Solidarności. Michaił Gorbaczow i idea wspólnego domu europejskiego Inne fundamentalne czynniki ostatnich lat zimnej wojny to oczywiście rola Związku Radzieckiego i sekretarza generalnego jego partii komunistycznej od 1985 r., Michaiła Gorbaczowa, oraz postawy i działania ruchów społecznych, opozycyjnych, w bloku sowieckim. Soutou obszernie charakteryzuje programy reformatorskie Gorbaczowa. W wielu punktach formułowano je powoli w ZSRR, zwłaszcza po śmierci Stalina. Istotnego znaczenia nabrały od 1988 r., gdy nie bez trudności zaczęły być wprowadzane w życie. Punktem wyjścia był bardzo głęboki i wielostronny kryzys w Związku Radzieckim i całym obozie, który domagał się autentycznych i głębokich reform. Katastrofa w Czarnobylu w kwietniu 1986 r. i jej skutki stały się jakby symbolem generalnego kryzysu. Uświadamiano sobie coraz wyraźniej, że utrzymanie potęgi ZSRR wymaga modernizacji ekonomii, co nie będzie możliwe bez pomocy Zachodu. Ale ta pomoc będzie możliwa tylko w warunkach pełnego odprężenia i daleko idącego rozbrojenia, przyjaznej atmosfery

22 22 Jerzy Kłoczowski międzynarodowej. Wymaga to także głębokiej reformy komunizmu w kierunku zbliżenia do socjalizmu demokratycznego. Plany Gorbaczowa wyrażała najpełniej jego idea wspólnego domu europejskiego od Atlantyku do Uralu. Był to też program polityczny zakładający w szczególności bliską współpracę zreformowanego komunizmu (z ludzką twarzą) i socjalizmu demokratycznego. W głośnym przemówieniu w Strasburgu w Radzie Europy 6 lipca 1989 r. Gorbaczow z naciskiem podkreślał przynależność ZSRR do Europy i wizję przyjacielskiej Europy wolnych państw, w których nie będzie obcych wojsk, prawa ludzkie będą w pełni przestrzegane i będzie kwitła współpraca kulturalna dla walki z pseudokulturą handlową obcą Europie. Idea wspólnego domu, którą Gorbaczow zaczął głosić od swej wizyty we Francji w 1985 r., spotykała się z coraz lepszym przyjęciem na Zachodzie, m.in. w Anglii i Niemczech. Rosły tam prestiż i daleko idące uznanie dla Gorbaczowa. Osobną kartę stanowiły relacje z USA prezydenta Reagana, ale i tu prowadzono rozmowy i w grę wchodziły poważne układy dotyczące broni atomowych. Nowy prezydent od stycznia 1989 r., George Bush, początkowo niezbyt ufający Gorbaczowowi, zmienił jednak zdanie. Zadecydowały o tym dwa wydarzenia. W przemówieniu w ONZ w grudniu 1988 r. Gorbaczow oznajmił o redukcji armii sowieckiej o 500 tysięcy żołnierzy. Połowa dotyczyła wojsk na zachód od Uralu. Było to pierwsze tego typu posunięcie w zimnej wojnie. Drugie wydarzenie to ugoda w Polsce w kwietniu 1989 r. między rządem a Solidarnością, co przyjęto w USA jako zbliżający się koniec komunizmu w Polsce i Europie Wschodniej. Bush podjął decyzję o poważnym zaangażowaniu się USA w sprawy europejskie, m.in. wobec wspólnego domu europejskiego. Wiosną 1989 r. w Waszyngtonie przewidywano, że w ciągu najbliższych dwóch-trzech lat komuniści podzielą się władzą z opozycją w Polsce i na Węgrzech, później zaś będą usuwani z rządu w obu tych krajach i następnych. Ważnym czynnikiem stało się zbliżenie Busha do Niemiec Kohla, co miało bardzo zaważyć na końcu zimnej wojny. W ciągu 1988 r. i połowie 1989 wypowiedzi publiczne Gorbaczowa szły nieraz daleko w odrzuceniu dotychczasowych norm komunistycznego porządku. 14 marca 1988 r. w Belgradzie przekreślił on doktrynę Breżniewa, podnosząc niezależność partii komunistycznej w każdym kraju. W grudniu tegoż roku w ONZ mówił o odejściu od ideologii w stosunkach międzynarodowych, by budować światową wspólnotę państw prawa.

23 Georges-Henri Soutou i jego historia zimnej wojny wojny pięćdziesięcioletniej Rok 1989 w Europie Środkowo-Wschodniej Liberalizacja w krajach Europy Środkowo-Wschodniej stała się problemem najważniejszym. Soutou wskazuje na złożoność tego zjawiska także w kontekście całej gry Gorbaczowa. Prawie we wszystkich przypadkach pierwsze impulsy wychodziły z Moskwy (La guerre..., s. 700). Ale nie chodziło o rzeczywistą zmianę władzy. W nowych formach władza powinna zostać w rękach ludzi związanych z Moskwą. Z drugiej strony, Zachodowi trzeba było pokazać, że jest to droga do w pełni demokratycznego domu wspólnego Europejczyka. Gorbaczow musiał się liczyć z opozycją konserwatywną w centralnych władzach w Moskwie. W każdym kraju liberalizacja w tej bardzo złożonej sytuacji wyglądała nieco inaczej. W Rumunii komuniści, w cudzysłowie reformowani, zamordowali dotychczasowego przywódcę i utrzymali władzę wraz z całym systemem. Na Węgrzech inicjatywę przejęła rzeczywiście reformująca się partia. Wyjątkowa droga Polski, otwarta niejako po wizycie Gorbaczowa w lipcu 1988 r., wyglądała zupełnie inaczej dzięki sile opozycji, z niezależnym Kościołem włącznie. Wybory w czerwcu 1989 r. (faktycznie plebiscyt) przyniosły katastrofalną klęskę partii komunistycznej. Wraz z nastaniem rządu Mazowieckiego komuniści utracili władzę w kraju. Problem NRD, gdzie 9 listopada 1989 r. tłumy rozbiły mur dzielący miasto, okazał się w rzeczywistości szczególnie trudny. Związany był z losami całych Niemiec, co w najwyższym stopniu interesowało Gorbaczowa i ZSRR. Ogromne wojskowe siły sowieckie stacjonowały w dalszym ciągu w NRD. Cały złożony proces liberalizacji Europy Środkowo-Wschodniej odbywał się w warunkach obaw przed interwencją sowiecką, jak to miało miejsce wcześniej na Węgrzech i w Czechosłowacji. Wiemy dziś, że dokładnie 9 listopada 1989 r. gdy padł mur w Berlinie zwołano w Moskwie duże spotkanie najwyższych władz, na którym góra wojskowa żądała interwencji wojskowej w NRD. Gorbaczow nie zgodził się, co niewątpliwie stanowi jego szczególną zasługę i świadczy o tym, że całą propozycję wspólnego domu brał na serio. Nie ma najmniejszej wątpliwości, że sowieckie siły wojskowe stacjonujące w NRD, a także w Polsce były w stanie przywrócić stary porządek nie tylko w NRD, ale w całej Europie Środkowo-Wschodniej. Zachód nie stawiałby oczywiście przeszkód w sensie wojskowym, ale byłoby to zarazem katastrofą planów Gorbaczowa.

24 24 Jerzy Kłoczowski Pokojowy koniec zimnej wojny Sprawy uregulowane zostały w 1990 r. drogą rozmów dyplomatycznych. W dniach 1-2 grudnia 1989 r. doszło na Malcie do rozmów Gorbaczowa i Busha. Spotkanie doprowadziło do tak poważnego zbliżenia stanowisk obu stron i ukazania dalszych dróg do konkretnych rozwiązań, że Soutou skłonny jest uważać konferencję maltańską za koniec zimnej wojny. Obietnice ogromnej pomocy amerykańskiej dla ZSRR i ustępstwa Gorbaczowa, zgoda na rozwiązanie problemu niemieckiego przygotowały solidny grunt pod nowy porządek europejski bez eliminacji USA. Zgoda Gorbaczowa na zjednoczenie Niemiec była dla niego szczególnie trudna również ze względu na opozycję we własnym kraju, z którą musiał się liczyć. Ale także w krajach zachodnich opory były poważne. W długich pertraktacjach nawiązano do traktatu w Poczdamie z 1945 r. Cztery zwycięskie mocarstwa (ZSRR, USA, Wielka Brytania oraz Francja) zawarły traktat z dwoma państwami niemieckimi (RFN i NRD) tworzącymi odtąd państwo. Traktat 4+2 podpisany został 12 września 1990 r. Granice Niemiec ustalono zgodnie z postanowieniami z Poczdamu, a więc na Odrze i Nysie. Jakby uzupełnieniem traktatu było wypłacenie Sowietom przez Niemcy olbrzymich sum (ok. 40 miliardów marek) w zamian za wycofanie wojsk sowieckich. Sukces Gorbaczowa w Europie 1990/91 Trzeba pamiętać, że do końca 1990 r. i w pierwszej połowie 1991 Gorbaczow kontynuował swą politykę europejską, odnosząc niemałe sukcesy. Był to krótki okres, w którym ZSRR miał najlepsze w swej historii stosunki z krajami europejskimi. Konferencja europejska w Paryżu w listopadzie 1990 r. przyniosła szereg uchwał bliskich koncepcjom Gorbaczowa. Aktualna stała się sprawa pomocy najbogatszych potęg finansowych dla ZSRR. Wizyty Gorbaczowa prowadziły do zawarcia traktatów z szeregiem państw, między innymi z Hiszpanią, Francją, Niemcami, Włochami, Turcją, Grecją. W ramach integracji europejskiej myślano w Moskwie o odrębnym związku z krajami skandynawskimi, bałtyckimi i środkowo-wschodnimi. Taki związek u boku Unii Europejskiej zapewniał Rosji mocną pozycję. Państwa zachodnie życzliwie na ogół traktowały poczynania Gorbaczowa, bały się też rozpadu jego państwa, nie znając i nie rozumiejąc narastających aspiracji narodów wchodzących w skład Związku Radzieckiego.

25 Georges-Henri Soutou i jego historia zimnej wojny wojny pięćdziesięcioletniej Rozpad Związku Radzieckiego Wydaje się, że Gorbaczow, Rosjanin zaangażowany w sprawy międzynarodowe, nie doceniał narastających gwałtownie w ZSRR problemów narodowych. Istniały one oczywiście w wieloetnicznym Związku Radzieckim, ale przemiany w latach Gorbaczowa wzmogły bardzo poważnie siłę i organizację narodów domagających się cesarstwa i coraz częściej i wyraźniej pełnej niepodległości. Dotyczyło to także dwóch największych narodów w Związku, Rosjan i Ukraińców. Katastrofa i rozpad ZSRR w drugiej połowie 1991 r. kończyły ostatecznie zimną wojnę w sposób dla wielu nieoczekiwany. Pokojowy rozpad mocarstwa, które w początkach zimnej wojny tak zdecydowanie dominowało w Europie, zasługuje niewątpliwie na pogłębione analizy jeszcze w ramach tej pięćdziesięcioletniej wojny europejsko- światowej. Dobre wprowadzenie w złożoną problematykę narodów w ZSRR aż do rozpadu w 1991 r. daje H. Carrère d Encausse, L empire d Eurasie, Paris, Fayard 2005.

26

27 Georges-Henri Soutou O Polsce Powstanie warszawskie 1944 roku 1 Bitwa warszawska (powstanie) 1944 r. pierwsza gorąca bitwa światowej zimnej wojny Tekst G.-H. Soutou, który publikujemy w tym miejscu w polskim tłumaczeniu, stanowi wstęp do tomu materiałów z polsko- francuskiej konferencji, która odbyła się w Paryżu na Sorbonie 9 października 2000 r. Tom pod redakcją Alexandry Viatteau ukazał się w 2003 r. pod tytułem L Insurrection de Varsovie. La Bataille de 1944 (Presses de l Université Paris-Sorbonne). Publikacja zawiera referaty polskich i francuskich uczestników konferencji. Są to kolejno: Roman Michałowski, Alexandra Viatteau, Władysław Bartoszewski (w 2000 r. minister spraw zagranicznych RP), Georges Mond, Jerzy Kłoczowski, Tomasz Szarota, Alexandra Viatteau (po raz drugi), Jan Nowak-Jeziorański, Alexandra Viatteau (po raz trzeci), René Rémond (Akademia Francuska), Jean-François Revel (Akademia Francuska) i Alexandra Viatteau (po raz czwarty). Teksty polskie dotyczą różnych aspektów bitwy warszawskiej (Soutou woli określenie bitwa niż powstanie czy insurekcja, ponieważ w jego oczach większe znaczenie mają wydarzenia. W polskiej tradycji sprawa wygląda inaczej). Bitwę 1944 r. porównuje się m.in. z powstaniem w getcie warszawskim 1943 r., bitwą warszawską 1920 r. i powstaniem w Paryżu w 1944 r. Dwa ważne referaty członków Akademii Francuskiej dotyczą wyjątkowo powolnego odkrywania prawdy o warszawskiej bitwie powstaniu 1944 r., oraz szerszego znaczenia tego wydarzenia. Jean-François Revel (Dlaczego nieznajomość i blokada dotycząca powstania G.-H. Soutou, Préface, w: L Insurrection de Varsovie. La Bataille de 1944, red. A. Viatteau, Presses de l Université Paris-Sorbonne 2003, s

28 28 Georges-Henri Soutou warszawskiego w nauczaniu i informacji?) przedstawia sprawy w szerokim kontekście nadzwyczajnej skuteczności systemu propagandy krajów komunistycznych (s. 108) i zaślepienia Zachodu. René Rémond, wybitny historyk, bardzo szanowany we Francji zmarły już niestety nasz przyjaciel podkreśla, jak w miarę bardzo powolnego odkrywania prawdy o powstaniu warszawskim rośnie znaczenie tego wydarzenia w kontekście europejskim. Wiele można oczekiwać, uważa Rémond, od dalszych badań i debat po upadku reżimu sowieckiego. W skali europejskiej kluczowy problem stanowi decyzja Stalina zatrzymania frontu sowieckiego wobec powstania na kilka miesięcy. Powstaje też pytanie, czy w wyniku tej decyzji nie doszło do spotkania armii sowieckiej i aliantów zachodnich nad Renem, co miałoby oczywiście wyjątkowe znaczenie dla przyszłości Europy. Pytania te, podobnie jak wiele innych (np. powody, dla których Związek Radziecki nie interweniował zbrojnie w Polsce w 1956 czy 1980 r.), stoją jeszcze przed nami. Niewykluczone, podkreśla Rémond, że raz jeszcze Polska odegrała w 1944 r. rolę przedmurza europejskiej wolności (s. 104). Czy zniszczenie wolnej Polski (rękami niemieckimi) pyta nas francuski historyk miało dla Stalina taką cenę, że podporządkował jej decyzję dotyczącą frontu niemieckiego? Jerzy Kłoczowski Bitwa o Warszawę trwała od 1 sierpnia do 5 października 1944 r. Badania i świadectwa zebrane w tej publikacji ukazują wagę owych dwóch bohaterskich miesięcy zarówno dla historii II wojny światowej, jak i dla Europy po 1945 r. oraz dla zimnej wojny. Bitwa ta miała miejsce na pograniczu dwóch epok, których złożone więzy są wciąż przedmiotem otwartej refleksji o kapitalnym znaczeniu dla historii Polski i Europy, jak również podstawą badań porównawczych obu wielkich totalitaryzmów XX w. Raczej bitwa o Warszawę aniżeli powstanie warszawskie. Jednym z celów tej książki jest wykazanie, że nie mamy tu do czynienia z nagłym i spontanicznym zrywem, ale z planowaną bitwą, przygotowaną, mającą swoje znaczenie w generalnej strategii wojennej, a także w strategii rządu polskiego na uchodźstwie w Londynie i jego zbrojnego ramienia, Armii Krajowej. Badania historyków oraz wspomnienia uczestników wydarzeń (niektórzy z autorów niniejszych artykułów są jednocześnie i świadkami, i historykami) zgadzają się w tej zasadniczej kwestii. Bitwa o Warszawę również dlatego, że w historycznej pamięci Polaków powstanie 1944 r. nie przypomina poprzednich zrywów rewo-

29 O Polsce 29 lucyjnych (odmiennie niż Paryż w sierpniu 1944 r., który nasuwa na myśl Komunę Paryską, czy też najważniejsze daty rewolucji, począwszy od 1789 r.), lecz raczej walki narodowe prowadzone pod Warszawą przeciwko obcokrajowcom: w 1863 r. przeciw Rosjanom; w 1920 r. przeciw bolszewikom; oraz w 1939 r. podczas inwazji niemieckiej (które to wydarzenie jest zbyt mało znane). Na polskiej ziemi, której każdy metr kwadratowy jest przesiąknięty tragedią dziejową, Warszawa zajmuje miejsce miasta prawdziwie stołecznego. Dlaczego wybuchła bitwa o Warszawę? Przede wszystkim dlatego, że była wpisana w plany militarne rządu polskiego w Londynie już od 1940 r.: chodziło o podkreślenie, pomimo klęski w 1939 r., roli Polski w wojnie. To pragnienie nasila się w roku 1943, kiedy Polacy w Londynie zdają sobie sprawę, że Anglikom staje się bliski generał Michajlović, reprezentujący w Serbii królewski rząd jugosłowiański na uchodźstwie, który, licząc już na zwycięstwo sprzymierzonych, coraz częściej obracał siły przeciw partyzantom komunistycznym Tito niż przeciw Niemcom. To, że sytuacja w Jugosławii była bardziej skomplikowana niż owa karykaturalna wizja, że Tito był pierwszym, który prowadził, obok wojny narodowej, wewnętrzną walkę polityczną w celu przygotowania podwalin pod powojenny ustrój komunistyczny, jest tu nieistotne: Polacy zdawali sobie sprawę z reakcji rządu brytyjskiego, z tego, że od 1943 r. popierał on Tito. Przekaz był jasny: należało do głębi zaangażować się w walkę przeciw Niemcom, za cenę każdego ryzyka, żeby po zakończeniu wojny zyskać uznanie w oczach aliantów jako pełnoprawny partner. Rząd polski na uchodźstwie w Londynie musiał więc mieć się na baczności nie tylko przed Stalinem, wbrew powszechnej opinii, ale też przed zachodnimi aliantami, i to dużo wcześniej nim doszło do konferencji w Jałcie. Przypomnijmy, że podczas swojej wizyty w Moskwie w grudniu 1941 r. Antony Eden zadeklarował gotowość do uznania zdobyczy sowieckich od 1939 r., a w szczególności linii Curzona jako granicy radziecko-polskiej. Roosevelt jednak nie poparł linii londyńskiej, z zasady odrzucając układy terytorialne zawierane bez zgody zainteresowanych narodów. Jednak konferencja Wielkiej Trójki w Teheranie w grudniu 1943 r. zdecydowała się przychylić do żądań Stalina, który w ten sposób zatwierdził, wobec nowych partnerów, zdobycze z okresu swego sojuszu z Hitlerem w latach Zabrakło, oczywiście, porozumienia pisemnego. Churchill uznał linię Curzona jako granicę pomiędzy Polską a ZSRR na mocy ustnego porozumienia. Niemniej jednak było to ze strony angielskiej definitywne zaangażowanie, a nie tylko deklaracja woli.

Rozkład materiału. kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/

Rozkład materiału. kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/ Rozkład materiału kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/ Lp. Temat jednostki lekcyjnej Zagadnienia 1. I wojna światowa geneza, przebieg, skutki Proponowana Scenariusz lekcji liczba godzin str.

Bardziej szczegółowo

POLSKA W LATACH 1944-1947 WALKA O WŁADZĘ. Łukasz Leśniak IVti

POLSKA W LATACH 1944-1947 WALKA O WŁADZĘ. Łukasz Leśniak IVti POLSKA W LATACH 1944-1947 WALKA O WŁADZĘ Łukasz Leśniak IVti W początkowej fazie drugiej wojny światowej rząd polski w skutek działań wojennych musiał ewakuować się poza granice kraju. Po agresji sowieckiej

Bardziej szczegółowo

Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe

Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ A 388068 Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe Redakcja i opracowanie: Andrzej Ciupiński Kazimierz Malak WARSZAWA 2004 SPIS TREŚCI WSTĘP 9 CZĘŚĆ I. NOWE PODEJŚCIE DO POLITYKI

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający wymagania w zakresie wiadomości omawia najważniejsze postanowienia i konsekwencje traktatu wersalskiego definiuje pojęcie totalitaryzmu omawia główne

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Uwagi wstępne Wstęp do wydania trzeciego. CZĘŚĆ PIERWSZA Geneza i zasięg konfliktu zbrojnego lat 1914-1918

Spis treści. Uwagi wstępne Wstęp do wydania trzeciego. CZĘŚĆ PIERWSZA Geneza i zasięg konfliktu zbrojnego lat 1914-1918 Spis treści Uwagi wstępne Wstęp do wydania trzeciego CZĘŚĆ PIERWSZA Geneza i zasięg konfliktu zbrojnego lat 1914-1918 Rozdział I. Narodziny wieku (1890-1914) 1. Nie spełnione obawy końca XIX wieku 2. Rewolucja

Bardziej szczegółowo

70. ROCZNICA ZAKOŃCZENIA II WOJNY ŚWIATOWEJ

70. ROCZNICA ZAKOŃCZENIA II WOJNY ŚWIATOWEJ 70. ROCZNICA ZAKOŃCZENIA II WOJNY ŚWIATOWEJ Wojna 1939-1945 była konfliktem globalnym prowadzonym na terytoriach: Europy, http://wiadomosci.dziennik.pl/wydarzenia/galeria/402834,5,niemcy-atakuja-polske-ii-wojna-swiatowa-na-zdjeciach-koszmar-ii-wojny-swiatowej-zobacz-zdjecia.html

Bardziej szczegółowo

1989-2014 25 LAT WOLNOŚCI. Szkoła Podstawowa nr 14 w Przemyślu

1989-2014 25 LAT WOLNOŚCI. Szkoła Podstawowa nr 14 w Przemyślu 1989-2014 25 LAT WOLNOŚCI Szkoła Podstawowa nr 14 w Przemyślu W 1945 roku skończyła się II wojna światowa. Był to największy, jak do tej pory, konflikt zbrojny na świecie. Po 6 latach ciężkich walk hitlerowskie

Bardziej szczegółowo

problemy polityczne współczesnego świata

problemy polityczne współczesnego świata Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmuller problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 1998 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności -

Bardziej szczegółowo

Problemy polityczne współczesnego świata

Problemy polityczne współczesnego świata A 372536 Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmiiller Problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 2002 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności

Bardziej szczegółowo

POLITYKA ZAGRANICZNA I ODZYSKANIE NIEPODLEGŁOŚCI

POLITYKA ZAGRANICZNA I ODZYSKANIE NIEPODLEGŁOŚCI A 332 02 < Krzysztof Skubiszewski POLITYKA ZAGRANICZNA I ODZYSKANIE NIEPODLEGŁOŚCI Przemówienia, oświadczenia, wywiady 1989-1993 Warszawa 1997 PRZEDMOWA 11 WYBRANE PRZEMÓWIENIA, OŚWIADCZENIA I WYWIADY

Bardziej szczegółowo

_ A AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ. WYDZIAŁ STRATEGICZNO-OBRONNY Katedra Prawa i Bezpieczeństwa Międzynarodowego QD KONFLIKTÓW DO PARTNERSKIEJ WSPÓŁPRACY

_ A AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ. WYDZIAŁ STRATEGICZNO-OBRONNY Katedra Prawa i Bezpieczeństwa Międzynarodowego QD KONFLIKTÓW DO PARTNERSKIEJ WSPÓŁPRACY _ A AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ WYDZIAŁ STRATEGICZNO-OBRONNY Katedra Prawa i Bezpieczeństwa Międzynarodowego AON wewn. 4969/97 QD KONFLIKTÓW DO PARTNERSKIEJ WSPÓŁPRACY. Redakcja naukowa prof. zw. dr hab.

Bardziej szczegółowo

Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego, (ang. North Atlantic Treaty Organization, NATO; organizacja politycznowojskowa powstała 24 sierpnia 1949

Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego, (ang. North Atlantic Treaty Organization, NATO; organizacja politycznowojskowa powstała 24 sierpnia 1949 Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego, (ang. North Atlantic Treaty Organization, NATO; organizacja politycznowojskowa powstała 24 sierpnia 1949 na mocy podpisanego 4 kwietnia 1949 Traktatu Północnoatlantyckiego.

Bardziej szczegółowo

323 9fC. Konstanty Adam Wojtaszczyk. Partie polityczne. w państwie demokratycznym

323 9fC. Konstanty Adam Wojtaszczyk. Partie polityczne. w państwie demokratycznym 323 9fC Konstanty Adam Wojtaszczyk Partie polityczne w państwie demokratycznym Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne Warszawa 1998 Spis treści I. Wokół pojęcia partia polityczna" 7 1. W poszukiwaniu nazwy

Bardziej szczegółowo

Wrzesień. Październik

Wrzesień. Październik Kalendarz historyczny rok szkolny 2010/2011 Wrzesień 1 września 1939 r. - agresja Niemiec na Polskę 1-7 września 1939 r. - obrona Westerplatte 11 września 1932 r. - Franciszek Żwirko i Stanisław Wigura

Bardziej szczegółowo

POLSKIE PAŃSTWO PODZIEMNE

POLSKIE PAŃSTWO PODZIEMNE POLSKIE PAŃSTWO PODZIEMNE "PRZED 75 LATY, 27 WRZEŚNIA 1939 R., ROZPOCZĘTO TWORZENIE STRUKTUR POLSKIEGO PAŃSTWA PODZIEMNEGO. BYŁO ONO FENOMENEM NA SKALĘ ŚWIATOWĄ. TAJNE STRUKTURY PAŃSTWA POLSKIEGO, PODLEGŁE

Bardziej szczegółowo

TRANSATLANTIC TRENDS POLAND

TRANSATLANTIC TRENDS POLAND TRANSATLANTIC TRENDS POLAND P.1 Czy uważa Pan(i), że dla przyszłości Polski będzie najlepiej, jeśli będziemy brali aktywny udział w sprawach światowych, czy też jeśli będziemy trzymali się od nich z daleka?

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp...

Spis treści. Wstęp... Wstęp... Dokument 1 1920 listopad 13, Warszawa Fragment protokółu z konferencji naczelników wydziałów politycznych MSZ z wypowiedzią naczelnika w Wydziale Środkowo-Europejskim Jerzego Dzieduszyckiego na

Bardziej szczegółowo

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 WARSZAWA, MAJ 95

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 WARSZAWA, MAJ 95 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET:

Bardziej szczegółowo

Pełna Oferta Usług Edu Talent

Pełna Oferta Usług Edu Talent Przedstawiamy Ci naszą Pełną Ofertę Usług. Przygotowaliśmy dla Ciebie szeroką ofertę profesjonalnego, terminowego i taniego pisania prac. Piszemy dla Ciebie: - prace magisterskie i licencjackie - prace

Bardziej szczegółowo

Polska po II wojnie światowej

Polska po II wojnie światowej Polska po II wojnie światowej w latach 1945-1947 Rafał Nowicki źródła - Internet, (http://historia-polski.klp.pl/a-6269.html) obrazki - Wikipedia TERYTORIUM GRANICE - LUDNOŚĆ Obszar Polski po II wojnie

Bardziej szczegółowo

Temat: Zróbmy sobie flash mob!

Temat: Zróbmy sobie flash mob! Temat: Zróbmy sobie flash mob! Jak wykorzystać globalnej sieci do korzystania z prawa do zgromadzeń? ZWIĄZEK Z PODSTAWĄ PROGRAMOWĄ Podstawa programowa przedmiotu wiedza o społeczeństwie, IV etap edukacyjny

Bardziej szczegółowo

Temat: Jesień Ludów rozpad systemu komunistycznego.

Temat: Jesień Ludów rozpad systemu komunistycznego. Temat: Jesień Ludów rozpad systemu komunistycznego. 1. Polityka Gorbaczowa i jej konsekwencje 1982r., umiera L. Breżniew; po nim w ZSRR rządzą Jurij Andropow i Konstantin Czernienko ZSRR w coraz większym

Bardziej szczegółowo

BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE STUDIA II STOPNIA

BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE STUDIA II STOPNIA Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej Zestaw pytań do egzaminu magisterskiego na kierunku BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE STUDIA II STOPNIA

Bardziej szczegółowo

Historisch-technisches Informationszentrum.

Historisch-technisches Informationszentrum. 1 Historisch-technisches Informationszentrum. Wojskowy Ośrodek Badawczy w Peenemünde był w latach 1936-1945 jednym z najbardziej nowoczesnych ośrodków technologii na świecie. W październiku 1942 roku udało

Bardziej szczegółowo

Copyright by Wydawnictwo Naukowe Scholar Sp. z o.o., Warszawa 2012

Copyright by Wydawnictwo Naukowe Scholar Sp. z o.o., Warszawa 2012 Redaktor prowadząca: Anna Raciborska Redakcja: Karolina Dębska, Anna Kaniewska Korekta: Anna Kaniewska Projekt okładki i stron tytułowych: Katarzyna Juras Ilustracja na okładce James Steidl Fotolia.com

Bardziej szczegółowo

II WOJNA ŚWIATOWA GRZEGORZ GRUŻEWSKI KLASA III G SZKOŁA PODSTAWOWA NR 19 GDAŃSK

II WOJNA ŚWIATOWA GRZEGORZ GRUŻEWSKI KLASA III G SZKOŁA PODSTAWOWA NR 19 GDAŃSK KLASA III G SZKOŁA PODSTAWOWA NR 19 GDAŃSK WYBUCH II WOJNY ŚWIATOWEJ PRZEBIEG WOJNY - NAJWAŻNIEJSZE WYDARZENIA UDZIAŁ POLAKÓW W WOJNIE POWSTANIE WARSZAWSKIE KAPITULACJA NIEMIEC I JAPONII II Wojna Światowa

Bardziej szczegółowo

Podręcznik akademicki dotowany przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego

Podręcznik akademicki dotowany przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego Recenzenci: prof. dr hab. Marek Pietraś prof. dr hab. Michał Chorośnicki Redaktor prowadząca: Anna Raciborska Redakcja: Anna Kaniewska Korekta: Joanna Barska, Anna Kaniewska Projekt okładki: Katarzyna

Bardziej szczegółowo

Koncepcja strategiczna obrony obszaru północnoatlantyckiego DC 6/1 1 grudnia 1949 r.

Koncepcja strategiczna obrony obszaru północnoatlantyckiego DC 6/1 1 grudnia 1949 r. Koncepcja strategiczna obrony obszaru północnoatlantyckiego DC 6/1 1 grudnia 1949 r. I Preambuła 1. Osiągnięcie celów Traktatu Północnoatlantyckiego wymaga integracji przez jego państwa-strony takich środków

Bardziej szczegółowo

Imię i nazwisko ucznia Klasa Data

Imię i nazwisko ucznia Klasa Data ID Testu: 857A3X6 Imię i nazwisko ucznia Klasa Data 1. Polska wstapiła do Unii Europejskiej wraz z innymi państwami. Były to m.in.: A. Malta, Słowenia, Słowacja oraz Chorwacja. B. Słowacja, Czechy, Serbia

Bardziej szczegółowo

90. ROCZNICA ODZYSKANIA NIEPODLEGŁOŚCI

90. ROCZNICA ODZYSKANIA NIEPODLEGŁOŚCI "Kto nie szanuje i nie ceni swojej przeszłości, ten nie jest godzien szacunku teraźniejszości, ani nie ma prawa do przyszłości". Józef Piłsudski Po 123 latach zaborów Polacy doczekali się odzyskania niepodległości.

Bardziej szczegółowo

IX Ogólnopolska Konferencja Centrum Europejskiego UW

IX Ogólnopolska Konferencja Centrum Europejskiego UW IX Ogólnopolska Konferencja Centrum Europejskiego UW KonferencjaCE2015: Europa pod napięciem Interesy i ekonomia, wojna i terroryzm, migracje i religie Cele, problemy i pytania Tak jak kryzys ekonomiczny

Bardziej szczegółowo

Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR

Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Seria Współczesne Społeczeństwo Polskie wobec Przeszłości tom VII Redaktor naukowy serii: prof. dr hab. Andrzej Szpociński Recenzent: prof. dr hab. Jan Jacek Bruski Redaktor

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia na egzamin licencjacki z tematyki europejskiej

Zagadnienia na egzamin licencjacki z tematyki europejskiej Zagadnienia na egzamin licencjacki z tematyki europejskiej 1. Greckie, chrześcijańskie i rzymskie źródła zjednoczonej Europy. 2. Porównaj projekt Unii Paneuropejskiej Richarda Coudenhove-Kalergiego i Unii

Bardziej szczegółowo

Poważny krok w kierunku normalności

Poważny krok w kierunku normalności Poważny krok w kierunku normalności Dwadzieścia lat po podpisaniu polsko-niemieckiego Traktatu o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy : wyniki raportu Instytutu Allensbach na temat relacji polskoniemieckich

Bardziej szczegółowo

Gniewomir Pieńkowski Funkcjonalne Obszary Analizy Problemu Kryzysu w Stosunkach Międzynarodowych

Gniewomir Pieńkowski Funkcjonalne Obszary Analizy Problemu Kryzysu w Stosunkach Międzynarodowych Gniewomir Pieńkowski Funkcjonalne Obszary Analizy Problemu Kryzysu w Stosunkach Międzynarodowych Łódź 2014r. Skład, redakcja i korekta techniczna: Wydawnicto Locuples Projekt okładki: Wydawnictwo Locuples

Bardziej szczegółowo

Konflikt na Ukrainie osłabił bezpieczeństwo Litwinów 2015-06-15 15:21:15

Konflikt na Ukrainie osłabił bezpieczeństwo Litwinów 2015-06-15 15:21:15 Konflikt na Ukrainie osłabił bezpieczeństwo Litwinów 2015-06-15 15:21:15 2 Działania Rosji na Ukrainie osłabiły bezpieczeństwo Litwinów. Na Litwie, będącej członkiem NATO, nie powinien się powtórzyć ukraiński

Bardziej szczegółowo

Czas Cele Temat Metody Materiały

Czas Cele Temat Metody Materiały Aleksandra Kalisz, Instytut Historii Uniwersytetu Pedagogicznego im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie Konspekt dnia studyjnego w Państwowym Muzeum Auschwitz-Birkenau "Dyskryminacja, prześladowanie,

Bardziej szczegółowo

Warszawa, sierpień 2014 ISSN 2353-5822 NR 119/2014 KONFLIKT UKRAIŃSKI I WOJNA HANDLOWA Z ROSJĄ

Warszawa, sierpień 2014 ISSN 2353-5822 NR 119/2014 KONFLIKT UKRAIŃSKI I WOJNA HANDLOWA Z ROSJĄ Warszawa, sierpień 2014 ISSN 2353-5822 NR 119/2014 KONFLIKT UKRAIŃSKI I WOJNA HANDLOWA Z ROSJĄ Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia 2014 roku Fundacja Centrum

Bardziej szczegółowo

Spis treści: WYKAZ SKRÓTÓW WSTĘP

Spis treści: WYKAZ SKRÓTÓW WSTĘP Spis treści: WYKAZ SKRÓTÓW WSTĘP ROZDZIAŁ I. RELACJA ZALEŻNOŚCI W NAUCE O STOSUNKACH MIĘDZYNARODOWYCH 1.Pojęcie zależności 2. Historyczne i współczesne formy zależności 2.1. Okres przedwestfalski 2.2.

Bardziej szczegółowo

Warszawa, luty 2015 ISSN 2353-5822 NR 22/2015 O SYTUACJI NA UKRAINIE I POLSKIEJ POMOCY DLA WSCHODNIEGO SĄSIADA

Warszawa, luty 2015 ISSN 2353-5822 NR 22/2015 O SYTUACJI NA UKRAINIE I POLSKIEJ POMOCY DLA WSCHODNIEGO SĄSIADA Warszawa, luty 2015 ISSN 2353-5822 NR 22/2015 O SYTUACJI NA UKRAINIE I POLSKIEJ POMOCY DLA WSCHODNIEGO SĄSIADA Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia roku

Bardziej szczegółowo

Nauczanie języka: Kształcenie zawodowe: Wizja regionu przygranicznego: Portal internetowy: Planowanie przestrzenne obszarów morskich:

Nauczanie języka: Kształcenie zawodowe: Wizja regionu przygranicznego: Portal internetowy: Planowanie przestrzenne obszarów morskich: Protokół z XXVI posiedzenia Polsko-Niemieckiej Komisji Międzyrządowej ds. Współpracy Regionalnej i Przygranicznej Szczecin, 29-30 września 2015 r. 1. Zalecenia -Współpraca przygraniczna - 1. Połączenia

Bardziej szczegółowo

olityka zagraniczna i bezpieczeństwa RFN

olityka zagraniczna i bezpieczeństwa RFN SUB Hamburg A/553448 Patrycja Sokołowska olityka zagraniczna i bezpieczeństwa RFN wobec państw obszaru byłej Jugosławii wiatach 1990-2005 SPIS TREŚCI Wykaz skrótów 13 Wstęp 17 ROZDZIAŁ 1 Główne kierunki

Bardziej szczegółowo

USA I POLSKA SOJUSZNICY NA XXI WIEK

USA I POLSKA SOJUSZNICY NA XXI WIEK USA I POLSKA SOJUSZNICY NA XXI WIEK polish.poland.usembassy.gov Facebook www.facebook.com/usembassywarsaw YouTube www.youtube.com/user/usembassywarsaw Twitter twitter.com/usembassywarsaw USA & Poland Polska

Bardziej szczegółowo

Roman Kabaczij. WYGNANI NA STEPY Przesiedlenia ludności ukraińskiej z Polski na południe Ukrainy w latach 1944-1946

Roman Kabaczij. WYGNANI NA STEPY Przesiedlenia ludności ukraińskiej z Polski na południe Ukrainy w latach 1944-1946 Roman Kabaczij WYGNANI NA STEPY Przesiedlenia ludności ukraińskiej z Polski na południe Ukrainy w latach 1944-1946 SPIS TREŚCI Wstęp 11 Rozdział I. Koncepcja wysiedlenia Ukraińców z Polski w kontekście

Bardziej szczegółowo

1. Główną przyczyną wybuchu I wojny światowej były konflikty polityczne i gospodarcze między mocarstwami europejskimi

1. Główną przyczyną wybuchu I wojny światowej były konflikty polityczne i gospodarcze między mocarstwami europejskimi 1. Główną przyczyną wybuchu I wojny światowej były konflikty polityczne i gospodarcze między mocarstwami europejskimi 2. Przeczytaj poniższy tekst. Następnie zapisz w wyznaczonym miejscu odpowiedzi dwa

Bardziej szczegółowo

PLAN WYNIKOWY Z HISTORII DLA KLASY III TECHNIKUM

PLAN WYNIKOWY Z HISTORII DLA KLASY III TECHNIKUM PLAN WYNIKOWY Z HISTORII DLA KLASY III NR PROGRAMU: DKOS-4015-90/02 TECHNIKUM 1.WIADOMOŚCI Uczeń zna i rozumie: -źródła do okresu międzywojennego i do historii najnowszej -genezę, przebieg i skutki I wojny

Bardziej szczegółowo

Antony Polonsky. Stosunki polsko-żydowskie od 1984 roku: Refleksje uczestnika

Antony Polonsky. Stosunki polsko-żydowskie od 1984 roku: Refleksje uczestnika Antony Polonsky Stosunki polsko-żydowskie od 1984 roku: Refleksje uczestnika Stosunki polsko-żydowskie od 1984 roku: Refleksje uczestnika Antony Polonsky Stosunki polsko-żydowskie od 1984 roku: Refleksje

Bardziej szczegółowo

BADANIE DIAGNOSTYCZNE

BADANIE DIAGNOSTYCZNE Centralna Komisja Egzaminacyjna BADANIE DIAGNOSTYCZNE W ROKU SZKOLNYM 2011/2012 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI GRUDZIEŃ 2011 Numer zadania 1. 2.

Bardziej szczegółowo

VI Powiatowy Jurajski Konkurs Historyczny

VI Powiatowy Jurajski Konkurs Historyczny KOD UCZNIA VI Powiatowy Jurajski Konkurs Historyczny POLACY I ZIEMIE POLSKIE W OKRESIE 1918-1989 r. Informacja dla ucznia : ETAP POWIATOWY 2012/2013 1. Na stronie tytułowej arkusza w wyznaczonym miejscu

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI Warszawa, październik 00 BS/0/00 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI CBOS, wspólnie z ośrodkami badania opinii społecznej z innych państw, uczestniczy w programie World Public Opinion. Jest to program

Bardziej szczegółowo

Gratuluję wszystkim absolwentom! Dzięki wytężonej pracy i. wielu poświęceniom otrzymujecie dziś dyplom Master of

Gratuluję wszystkim absolwentom! Dzięki wytężonej pracy i. wielu poświęceniom otrzymujecie dziś dyplom Master of Przemówienie Ambasadora Stephena D. Mulla Ceremonia wręczenia dyplomów WIEMBA Uniwersytet Warszawski 29 czerwca 2013r. Gratuluję wszystkim absolwentom! Dzięki wytężonej pracy i wielu poświęceniom otrzymujecie

Bardziej szczegółowo

Anna Marsula Pracownia UKD Instytut Bibliograficzny BN. Języki informacyjno-wyszukiwawcze w bazach bibliotek Sulejówek, 14 listopada 2013 r.

Anna Marsula Pracownia UKD Instytut Bibliograficzny BN. Języki informacyjno-wyszukiwawcze w bazach bibliotek Sulejówek, 14 listopada 2013 r. Anna Marsula Pracownia UKD Instytut Bibliograficzny BN Języki informacyjno-wyszukiwawcze w bazach bibliotek Sulejówek, 14 listopada 2013 r. Pracownia UKD rozpoczęła prace nad nowym wydaniem Tablic skróconych

Bardziej szczegółowo

Pan. Donald Tusk. W związku z licznymi wątpliwościami jakie wywołała informacja o planowanym na

Pan. Donald Tusk. W związku z licznymi wątpliwościami jakie wywołała informacja o planowanym na Pan Donald Tusk Prezes Rady Ministrów Aleje Ujazdowskie 1/3 00-071 Warszawa W związku z licznymi wątpliwościami jakie wywołała informacja o planowanym na dzień 26 stycznia 2012 r. podpisaniu przez Polskę

Bardziej szczegółowo

. omasz Stępniewskr. ^ Geopolityka regionu MORZA CZARNEG. ^, w pozimnowojennym świecie

. omasz Stępniewskr. ^ Geopolityka regionu MORZA CZARNEG. ^, w pozimnowojennym świecie . omasz Stępniewskr ^ Geopolityka regionu MORZA CZARNEG ^, w pozimnowojennym świecie Wstęp 11 Geopolityka jako przedmiot badań - wprowadzenie 23 CZĘŚĆ 1 (Geo)polityka państw nadbrzeżnych regionu Morza

Bardziej szczegółowo

Publikacja dotowana przez Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Uniwersytetu Łódzkiego

Publikacja dotowana przez Wydział Ekonomiczno-Socjologiczny Uniwersytetu Łódzkiego Recenzja: prof. dr hab. Wielisława Warzywoda-Kruszyńska Redaktor prowadząca: Anna Raciborska Redakcja: Marek Szczepaniak Korekta: Marek Szczepaniak Joanna Barska Projekt okładki, zgodnie z pomysłem Autora:

Bardziej szczegółowo

Dzieje USA w perspektywie porównawczej konwersatorium (2012/2013)

Dzieje USA w perspektywie porównawczej konwersatorium (2012/2013) dr Marcin Fatalski Dzieje USA w perspektywie porównawczej konwersatorium (2012/2013) 1. Okres kolonialny a. Powstanie kolonii w Ameryce Północnej b. Purytanie geneza i główne założenia doktryny c. Wpływ

Bardziej szczegółowo

Warszawa, czerwiec 2015 ISSN 2353-5822 NR 84/2015 O KONFLIKCIE NA UKRAINIE I SANKCJACH GOSPODARCZYCH WOBEC ROSJI

Warszawa, czerwiec 2015 ISSN 2353-5822 NR 84/2015 O KONFLIKCIE NA UKRAINIE I SANKCJACH GOSPODARCZYCH WOBEC ROSJI Warszawa, czerwiec 2015 ISSN 2353-5822 NR 84/2015 O KONFLIKCIE NA UKRAINIE I SANKCJACH GOSPODARCZYCH WOBEC ROSJI Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 9 stycznia 2015 roku

Bardziej szczegółowo

Dr Tadeusz MAJEWSKI Akademia Pedagogiki Specjalnej W Warszawie

Dr Tadeusz MAJEWSKI Akademia Pedagogiki Specjalnej W Warszawie Międzynarodowe doświadczenia w zakresie zatrudnienia wspomaganego osób niepełnosprawnych Dr Tadeusz MAJEWSKI Akademia Pedagogiki Specjalnej W Warszawie K o n s p e k t 1. Definicja zatrudnienia wspomaganego

Bardziej szczegółowo

L. Dakowicz Obywatelskość jako wartość ceniona przez studentów kierunków nauczycielskich. Lidia Dakowicz

L. Dakowicz Obywatelskość jako wartość ceniona przez studentów kierunków nauczycielskich. Lidia Dakowicz L. Dakowicz Obywatelskość jako wartość ceniona przez studentów kierunków nauczycielskich Lidia Dakowicz Obywatelskość jako wartość ceniona przez studentów kierunków nauczycielskich Uniwersytetu w Białymstoku

Bardziej szczegółowo

Formowanie Armii Andersa

Formowanie Armii Andersa Michał Bronowicki Formowanie Armii Andersa Gdy 1 września 1939 roku wojska niemieckie i słowackie rozpoczęły inwazję na Polskę, atak ten przyniósł śmierć tysięcy niewinnych ludzi, a dla wielu innych rozpoczął

Bardziej szczegółowo

Przemówienie ambasadora Stephena D. Mulla Międzynarodowy Salon Przemysłu Obronnego, Kielce 2 września 2013 r.

Przemówienie ambasadora Stephena D. Mulla Międzynarodowy Salon Przemysłu Obronnego, Kielce 2 września 2013 r. Przemówienie ambasadora Stephena D. Mulla Międzynarodowy Salon Przemysłu Obronnego, Kielce 2 września 2013 r. Szanowni Państwo, Z przyjemnością witam przedstawicieli polskich władz i sił zbrojnych obu

Bardziej szczegółowo

Warszawa, maj 2014 ISSN 2353-5822 NR 59/2014 WYDARZENIA NA UKRAINIE A POCZUCIE ZAGROŻENIA W EUROPIE ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ

Warszawa, maj 2014 ISSN 2353-5822 NR 59/2014 WYDARZENIA NA UKRAINIE A POCZUCIE ZAGROŻENIA W EUROPIE ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ Warszawa, maj 2014 ISSN 2353-5822 NR 59/2014 WYDARZENIA NA UKRAINIE A POCZUCIE ZAGROŻENIA W EUROPIE ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia

Bardziej szczegółowo

Warszawa, czerwiec 2012 BS/79/2012 POKOLENIE PRZYSZŁYCH WYBORCÓW PREFERENCJE PARTYJNE NIEPEŁNOLETNICH POLAKÓW

Warszawa, czerwiec 2012 BS/79/2012 POKOLENIE PRZYSZŁYCH WYBORCÓW PREFERENCJE PARTYJNE NIEPEŁNOLETNICH POLAKÓW Warszawa, czerwiec 2012 BS/79/2012 POKOLENIE PRZYSZŁYCH WYBORCÓW PREFERENCJE PARTYJNE NIEPEŁNOLETNICH POLAKÓW Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2012

Bardziej szczegółowo

Warszawa, luty 2014 NR 22/2014 POLACY O ROZWOJU SYTUACJI NA UKRAINIE

Warszawa, luty 2014 NR 22/2014 POLACY O ROZWOJU SYTUACJI NA UKRAINIE Warszawa, luty 2014 NR 22/2014 POLACY O ROZWOJU SYTUACJI NA UKRAINIE Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 11 stycznia 2013 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej

Bardziej szczegółowo

KLASA II GIMNAZJUM. Rozdział I Ustrój Rzeczpospolitej Polskiej. Wymagania na poszczególne oceny dopuszczająca dostateczna dobra bardzo dobra celująca

KLASA II GIMNAZJUM. Rozdział I Ustrój Rzeczpospolitej Polskiej. Wymagania na poszczególne oceny dopuszczająca dostateczna dobra bardzo dobra celująca WYMAGANIA EDUKACYJNE Z WIEDZY O SPOŁECZEŃSTWIE NA POSZCZEGÓLNE OCENY KLASA II GIMNAZJUM Rozdział I Ustrój Rzeczpospolitej Polskiej Temat lekcji 1. O czym będziemy się uczyć na lekcjach wiedzy o społeczeńst

Bardziej szczegółowo

Warszawa, listopad 2012 BS/157/2012 POLACY O WYBORACH PREZYDENCKICH W STANACH ZJEDNOCZONYCH, STOSUNKACH POLSKO-AMERYKAŃSKICH I WPŁYWIE USA NA ŚWIAT

Warszawa, listopad 2012 BS/157/2012 POLACY O WYBORACH PREZYDENCKICH W STANACH ZJEDNOCZONYCH, STOSUNKACH POLSKO-AMERYKAŃSKICH I WPŁYWIE USA NA ŚWIAT Warszawa, listopad 2012 BS/157/2012 POLACY O WYBORACH PREZYDENCKICH W STANACH ZJEDNOCZONYCH, STOSUNKACH POLSKO-AMERYKAŃSKICH I WPŁYWIE USA NA ŚWIAT Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania

Bardziej szczegółowo

Polityczne uwarunkowania bezpieczeństwa europejskiego

Polityczne uwarunkowania bezpieczeństwa europejskiego A/522667 Wojciech Gizicki Polityczne uwarunkowania bezpieczeństwa europejskiego Spis treści Wykaz skrótów 9 Wstęp 11 ROZDZIAŁ I. Teoretyczne aspekty bezpieczeństwa międzynarodowego 19 1. Istota i zakres

Bardziej szczegółowo

Warszawa, lipiec 2014 ISSN 2353-5822 NR 95/2014 STOSUNKI POLSKO-UKRAIŃSKIE W OPINIACH POLAKÓW

Warszawa, lipiec 2014 ISSN 2353-5822 NR 95/2014 STOSUNKI POLSKO-UKRAIŃSKIE W OPINIACH POLAKÓW Warszawa, lipiec 2014 ISSN 2353-5822 NR 95/2014 STOSUNKI POLSKO-UKRAIŃSKIE W OPINIACH POLAKÓW Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia 2014 roku Fundacja Centrum

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 9 czerwca 2015 r. Poz. 21 M I N I S T R A S P R AW Z A G R A N I C Z N Y C H 1 ) z dnia 9 czerwca 2015 r.

Warszawa, dnia 9 czerwca 2015 r. Poz. 21 M I N I S T R A S P R AW Z A G R A N I C Z N Y C H 1 ) z dnia 9 czerwca 2015 r. DZIENNIK URZĘDOWY MINISTRA SPRAW ZAGRANICZNYCH Warszawa, dnia 9 czerwca 2015 r. Poz. 21 Z A R Z Ą D Z E N I E N R 19 M I N I S T R A S P R AW Z A G R A N I C Z N Y C H 1 ) z dnia 9 czerwca 2015 r. w sprawie

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. "GWIEZDNY KRĄG" Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG

Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. GWIEZDNY KRĄG Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG Załącznik nr 2 do Olimpiady Wiedzy o Unii Europejskiej pn. "GWIEZDNY KRĄG" Zagadnienia VII Olimpiada GWIEZDNY KRĄG I. Zawody I stopnia 1. Społeczeństwo. Definicja społeczeństwa. Pojęcie zbiorowości społecznej.

Bardziej szczegółowo

Warszawa, styczeń 2015 ISSN 2353-5822 NR 4/2015 WYDARZENIE ROKU 2014 W POLSCE I NA ŚWIECIE

Warszawa, styczeń 2015 ISSN 2353-5822 NR 4/2015 WYDARZENIE ROKU 2014 W POLSCE I NA ŚWIECIE Warszawa, styczeń 2015 ISSN 2353-5822 NR 4/2015 WYDARZENIE ROKU 2014 W POLSCE I NA ŚWIECIE Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia 2014 roku Fundacja Centrum

Bardziej szczegółowo

Szefowa MSW: Działamy solidarnie i odpowiedzialnie

Szefowa MSW: Działamy solidarnie i odpowiedzialnie Źródło: http://msw.gov.pl Wygenerowano: Wtorek, 27 października 2015, 11:05 Strona znajduje się w archiwum. Piątek, 11 września 2015 Szefowa MSW: Działamy solidarnie i odpowiedzialnie - Działania polskiego

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIE O ZBLIŻENIU MIĘDZY ROSJĄ A ZACHODEM I STOSUNKACH POLSKO-ROSYJSKICH BS/38/2002 KOMUNIKAT Z BADAŃ

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPINIE O ZBLIŻENIU MIĘDZY ROSJĄ A ZACHODEM I STOSUNKACH POLSKO-ROSYJSKICH BS/38/2002 KOMUNIKAT Z BADAŃ CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-58 - 95, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN WITRYNY OBYWATELSKIEJ PREZYDENTA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

REGULAMIN WITRYNY OBYWATELSKIEJ PREZYDENTA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ REGULAMIN WITRYNY OBYWATELSKIEJ PREZYDENTA RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ CZEŚĆ I POSTANOWIENIA OGÓLNE 1 1. Witryna Obywatelska Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej ma na celu wspieranie uczestnictwa obywateli

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI Numer zadania Wymagania ogólne (z podstawy programowej) 1. II. Analiza

Bardziej szczegółowo

GRUPA A. a) zniesienie stanu wojennego w PRL-u b) obrady Okrągłego Stołu / 2

GRUPA A. a) zniesienie stanu wojennego w PRL-u b) obrady Okrągłego Stołu / 2 Rozdział VII. W powojennej Polsce GRUPA A 8 1. Podaj rok, w którym miały miejsce poniższe wydarzenia. a) zniesienie stanu wojennego w PRL-u b) obrady Okrągłego Stołu 2. Zdecyduj, czy poniższe zdania są

Bardziej szczegółowo

Konwersatorium Euro-Atlantycka przestrzeń bezpieczeństwa. Bezpieczeństwo narodowe II stopnia. Rok akademicki 2015/2016. Semestr I

Konwersatorium Euro-Atlantycka przestrzeń bezpieczeństwa. Bezpieczeństwo narodowe II stopnia. Rok akademicki 2015/2016. Semestr I Dr hab. Andrzej Podraza, prof. KUL Konwersatorium Euro-Atlantycka przestrzeń bezpieczeństwa Bezpieczeństwo narodowe II stopnia Rok akademicki 2015/2016 Semestr I 1. Realizm w stosunkach międzynarodowych

Bardziej szczegółowo

Ryszard Unia Europejska

Ryszard Unia Europejska A 377214 Ryszard Unia Europejska jako aktor stosunków międzynarodowych Wydawnictwo Naukowe Scholar Warszawa 2003 Spis treści Wstęp 13 Rozdział I Budowanie unii politycznej państw Wspólnoty Europejskiej:

Bardziej szczegółowo

Antoni Guzik. Rektor, Dziekan, Profesor, wybitny Nauczyciel, Przyjaciel Młodzieży

Antoni Guzik. Rektor, Dziekan, Profesor, wybitny Nauczyciel, Przyjaciel Młodzieży Antoni Guzik Antoni Guzik Rektor, Dziekan, Profesor, wybitny Nauczyciel, Przyjaciel Młodzieży Docent Antoni Guzik urodził się 7 kwietnia 1925 r. w Izydorówce, w dawnym województwie stanisławowskim. Szkołę

Bardziej szczegółowo

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013

EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013 EUROPEJSKIE FORUM NOWYCH IDEI 2013 26 września 2013, godz. 15:30 17:00 Centrum Konferencyjne Sheraton Panel dyskusyjny Bezpieczeństwo energetyczne. Jaki model dla kogo? Ile solidarności, ile państwa, ile

Bardziej szczegółowo

Zestawienie ocen minionego roku w latach 1963-2013

Zestawienie ocen minionego roku w latach 1963-2013 1963-2013 ocena netto mijającego roku Niemal od początków swojej działalności badawczej OBOP teraz TNS Polska zwykle pod koniec roku zwracał się do Polaków z prośbą o podsumowanie starego roku. Pytaliśmy,

Bardziej szczegółowo

Andrzej Jezierski. Cecylia Leszczyńska HISTORIA

Andrzej Jezierski. Cecylia Leszczyńska HISTORIA Andrzej Jezierski Cecylia Leszczyńska HISTORIA Wydawnictwo Key Text Warszawa 2003 Spis treści Od autorów 13 Rozdział 1 Polska w średniowieczu 1.1. Państwo 15 1.2. Ludność 19 1.2.1. Zaludnienie 19 1.2.2.

Bardziej szczegółowo

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański 1. Przedmiot: Historia historiografii Rok: IV Semestr: VII Studia: stacjonarne 2. Ilość godzin:

Bardziej szczegółowo

Konwencja nr 187 dotycząca struktur promujących bezpieczeństwo i higienę pracy

Konwencja nr 187 dotycząca struktur promujących bezpieczeństwo i higienę pracy Konwencja nr 187 dotycząca struktur promujących bezpieczeństwo i higienę pracy Konferencja Ogólna Międzynarodowej Organizacji Pracy, zwołana do Genewy przez Radę Administracyjna Międzynarodowego Biura

Bardziej szczegółowo

Nadzwyczajne spotkanie sekretarzy generalnych Bruksela, 7 grudnia 2009 STRESZCZENIE I KONKLUZJE NA TEMAT IPEX

Nadzwyczajne spotkanie sekretarzy generalnych Bruksela, 7 grudnia 2009 STRESZCZENIE I KONKLUZJE NA TEMAT IPEX Nadzwyczajne spotkanie sekretarzy generalnych Bruksela, 7 grudnia 2009 Prezydencja szwedzka UE 1 lipca 31 grudnia 2009 STRESZCZENIE I KONKLUZJE NA TEMAT IPEX 9 grudnia 2009 Streszczenie Sekretarze generalni

Bardziej szczegółowo

WSPÓLNA PRZESZŁOŚĆ. Ukraińcy i Polacy jako ofiary terroru komunistycznego

WSPÓLNA PRZESZŁOŚĆ. Ukraińcy i Polacy jako ofiary terroru komunistycznego KONFERENCJA NAUKOWO-PRAKTYCZNA w 75 rocznicę Zbrodni Katyńskiej WSPÓLNA PRZESZŁOŚĆ. Ukraińcy i Polacy jako ofiary terroru komunistycznego P R O G R A M Kijów, 25 marca 2015 roku 1 ORGANIZATORZY KONFERENCJI:

Bardziej szczegółowo

Polska i Irlandia Wspólne doświadczenia w walce o wolność

Polska i Irlandia Wspólne doświadczenia w walce o wolność Polska i Irlandia Wspólne doświadczenia w walce o wolność DominikaSiejkowskaklasa II c IRLANDIA Irlandia była pod panowaniemangielskimprzez 750 lat, od złożenia hołdu lennegohenrykowi II z dynastiiplantagenetóww1171r.

Bardziej szczegółowo

Warszawa, kwiecień 2014 ISSN 2353-5822 NR 48/2014 POLACY O BEZPIECZEŃSTWIE NARODOWYM I NATO

Warszawa, kwiecień 2014 ISSN 2353-5822 NR 48/2014 POLACY O BEZPIECZEŃSTWIE NARODOWYM I NATO Warszawa, kwiecień 2014 ISSN 2353-5822 NR 48/2014 POLACY O BEZPIECZEŃSTWIE NARODOWYM I NATO Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia 2014 roku Fundacja Centrum

Bardziej szczegółowo

UZASADNIENIE I. Uzasadnienie ogólne Po upadku komunizmu w Europie Środkowej i Wschodniej relacje Polski i Ukrainy weszły w nowy etap historyczny.

UZASADNIENIE I. Uzasadnienie ogólne Po upadku komunizmu w Europie Środkowej i Wschodniej relacje Polski i Ukrainy weszły w nowy etap historyczny. UZASADNIENIE I. Uzasadnienie ogólne Po upadku komunizmu w Europie Środkowej i Wschodniej relacje Polski i Ukrainy weszły w nowy etap historyczny. Nowa sytuacja stworzyła nowe możliwości działania i wymaga

Bardziej szczegółowo

KOMENDANT NACZELNIK MARSZAŁEK

KOMENDANT NACZELNIK MARSZAŁEK Dał Polsce wolność, granice, moc i szacunek. Warsztaty historyczne KOMENDANT NACZELNIK MARSZAŁEK Śladami Józefa Piłsudskiego Część 3: DAŁ POLSCE WOLNOŚĆ, GRANICE, MOC I SZACUNEK Po powrocie do Polski,

Bardziej szczegółowo

Andrzej Rossa Profesor Tadeusz Kmiecik - żołnierz, uczony, wychowawca, przyjaciel. Słupskie Studia Historyczne 13, 11-14

Andrzej Rossa Profesor Tadeusz Kmiecik - żołnierz, uczony, wychowawca, przyjaciel. Słupskie Studia Historyczne 13, 11-14 Profesor Tadeusz Kmiecik - żołnierz, uczony, wychowawca, przyjaciel Słupskie Studia Historyczne 13, 11-14 2007 Profesor Tadeusz Kmiecik... 11 AP SŁUPSK PROFESOR TADEUSZ KMIECIK ŻOŁNIERZ, UCZONY, WYCHOWAWCA,

Bardziej szczegółowo

Obietnice wyborcze wobec krajów Partnerstwa Wschodniego i Rosji: Kampania wyborcza do Sejmu i Senatu przed wyborami 25 października 2015 r.

Obietnice wyborcze wobec krajów Partnerstwa Wschodniego i Rosji: Kampania wyborcza do Sejmu i Senatu przed wyborami 25 października 2015 r. Obietnice wyborcze wobec krajów Partnerstwa Wschodgo i Rosji: Kampania wyborcza do Sejmu i Senatu przed wyborami 25 października 2015 r. pytania do Komitetów Wyborczych Priorytety polskiej polityki wschodj:

Bardziej szczegółowo

Łukasz Gibała Poseł na Sejm RP

Łukasz Gibała Poseł na Sejm RP Kraków, czerwca 2012 r. Szanowny Pan Donald Tusk Prezes Rady Ministrów INTERPELACJA w sprawie konieczności udziału Polski w międzynarodowym porozumieniu Partnerstwo Otwartych Rządów (Open Government Partnership)

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ INSTYTUT SPRAW PUBLICZNYCH CBOS BRYTYJCZYCY I POLACY O ROZSZERZENIU UNII EUROPEJSKIEJ BS/46/2001 KOMUNIKAT Z BADAŃ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ INSTYTUT SPRAW PUBLICZNYCH CBOS BRYTYJCZYCY I POLACY O ROZSZERZENIU UNII EUROPEJSKIEJ BS/46/2001 KOMUNIKAT Z BADAŃ CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ INSTYTUT SPRAW PUBLICZNYCH UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 http://www.cbos.pl sekretariat@cbos.pl SEKRETARIAT 629-35 - 69, 628-37

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2014 ISSN 2353-5822 NR 144/2014 ZAINTERESOWANIE SYTUACJĄ NA UKRAINIE I POCZUCIE ZAGROŻENIA W PAŹDZIERNIKU

Warszawa, październik 2014 ISSN 2353-5822 NR 144/2014 ZAINTERESOWANIE SYTUACJĄ NA UKRAINIE I POCZUCIE ZAGROŻENIA W PAŹDZIERNIKU Warszawa, październik ISSN 2353-5822 NR 144/ ZAINTERESOWANIE SYTUACJĄ NA UKRAINIE I POCZUCIE ZAGROŻENIA W PAŹDZIERNIKU Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia roku

Bardziej szczegółowo

RADA EUROPY STRAŻNIK PRAW CZŁOWIEKA W SKRÓCIE

RADA EUROPY STRAŻNIK PRAW CZŁOWIEKA W SKRÓCIE RADA EUROPY STRAŻNIK PRAW CZŁOWIEKA W SKRÓCIE Państwa niebędące członkami Rady Europy (Białoruś) PAŃSTWA CZŁONKOWSKIE SIEDZIBA GŁÓWNA I BIURA BUDŻET Albania, Andora, Armenia, Austria, Azerbejdżan, Belgia,

Bardziej szczegółowo

B/60205. Julian Kaczmarek Julian Skrzyp NATO

B/60205. Julian Kaczmarek Julian Skrzyp NATO B/60205 Julian Kaczmarek Julian Skrzyp NATO /atla2 Wrocław 2003 Spis treści Wprowadzenie 9 1. GENEZA I ROZWÓJ SOJUSZU PÓŁNOCNOATLANTYCKIEGO 11 1.1. Układ militarny podstawą istnienia Sojuszu Północnoatlantyckiego

Bardziej szczegółowo

MORZE BAŁTYCKIE W KONCEPCJACH I POLITYCE POLSKI I LITWY: SPOJRZENIE NA PODRĘCZNIKI LITEWSKIE

MORZE BAŁTYCKIE W KONCEPCJACH I POLITYCE POLSKI I LITWY: SPOJRZENIE NA PODRĘCZNIKI LITEWSKIE 2015.05.11 1 BALTIJOS JŪRA LENKIJOS IR LIETUVOS KONCEPCIJOSE IR POLITIKOJE: ŽVILGSNIS Į LIETUVIŠKUS VADOVĖLIUS / MORZE BAŁTYCKIE W KONCEPCJACH I POLITYCE POLSKI I LITWY: SPOJRZENIE NA PODRĘCZNIKI LITEWSKIE

Bardziej szczegółowo

Droga Czytelniczko! Drogi Czytelniku!

Droga Czytelniczko! Drogi Czytelniku! Droga Czytelniczko! Drogi Czytelniku! Wraz z podręcznikiem oddajemy do twoich rąk zeszyt ćwiczeń. Zawarte są w nim różne polecenia i zadania. Powinny one pomóc ci zrozumieć zagadnienia omawiane w podręczniku

Bardziej szczegółowo

Informacja podsumowująca Badanie organizacji pozarządowych prowadzących działania poza granicami kraju

Informacja podsumowująca Badanie organizacji pozarządowych prowadzących działania poza granicami kraju Polsko-Amerykańska Fundacja Wolności Informacja podsumowująca Badanie organizacji pozarządowych prowadzących działania poza granicami kraju 1. Podstawowe informacje o badaniu: Badanie zostało wykonane

Bardziej szczegółowo