Relacja z projektu SKNB Fun LAB, a także wycieczki integracyjnej na str. 13 i 15

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Relacja z projektu SKNB Fun LAB, a także wycieczki integracyjnej na str. 13 i 15"

Transkrypt

1

2 Relacja z projektu SKNB Fun LAB, a także wycieczki integracyjnej na str. 13 i 15

3 Bio Czerwiec /(II)/2012 K W A R T A L N I K S K N B - STU D E N C K I E G O K O Ł A N A U K O W E G O B I O T E C H N O L O G Ó W W tym numerze: Wywiady, autografy... Wywiad z dr inż. Andrzejem Skibińskim 2 Ścieżki wiedzy: Zobaczyć niewidoczne, czyli o metodzie fluorescencyjnej hybrydyzacji in situ Anammox- czyli co wspólnego ma oczyszczanie ścieków z rakietami kosmicznymi? Fagoterapia 8 Jak tworzyć własne białka? Nowe perspektywy dla biotechnologii. Inżynieria tkankowa 10 Polish your english Modified phages: Novel antimicrobial agents to combat infectious diseases Identification of Microorganisms Using the Ribosomal RNA Approach and Fluorescent In Situ Hybridization Od redakcji Drodzy Czytelnicy! Powoli zbliża się koniec kolejnego roku akademickiego. W przed sesyjnym szale zaliczeniowym, w przerwie między nauką do kolejnych kolokwiów zachęcam do lektury naszego nowego numeru Bioletynu. Czerwcowe wydanie obfituje w ciekawe artykuły o przystępnej tematyce naukowej. Możecie także przeczytać wywiad z jedną z najbardziej charakterystycznych i osobliwych postaci na biotechnologii Panem Doktorem Andrzejem Skibińskim. Ponadto, jak zwykle macie możliwość wykazania się przy rozwiązywaniu łamigłówek, nagrody czekają! Ze swojej strony życzę wszystkim Czytelnikom zakończenia - z sukcesem rzecz jasna -zbliżającej się sesji, a także wspaniałych, pełnych słońca i dobrej zabawy wakacji Monika Nowrotek Redaktor naczelna u ABC życia studenckiego W laboratorium też może być FUN, czyli projekt Studenckiego Koła Naukowego Biotechnologów 13 FunLab 4 kilo trotylu, czyli mieszanka wybuchowa Bycie w połowie bananem podcina skrzydła 14 Relacje, sprawozdania Szczyt we mgle-wycieczka integracyjna SKNB 15 Łamigłówki 16 Redakcja u: Redaktor naczelna: Monika Nowrotek Skład Redakcji: Katarzyna Smaga Michał Kowalski Aleksandra Poterała Bożena Rolnik Michał Jakubczak Anita Miczka Daria Dziewulska Magdalena Ochab Michał Wojtas Opieka merytoryczna: dr Aleksandra Ziembińska Okładka: Maria Dratkowska

4 Str. 2 7/(II)/2012 Wywiady, autografy... Wywiad z: dr inż. Andrzejem Skibińskim - Nowa ustawa Ministerstwa Edukacji z marca ubiegłego roku wzmacnia autonomię programową szkół wyższych pozwala lepiej dostosowywać przedmioty do poszczególnych kierunków. Czy widzi Pan takie możliwości w przypadku biotechnologii? Uczelnie od zawsze miały możliwość, w węższych lub szerszych granicach, kształtować na wszystkich kierunkach swoje programy. I to dzieje się cały czas, gdyż wiedza stale się rozszerza. Wydaje się, że problem leży gdzie indziej. Otóż wszystkie ustawy dążą do zmniejszenia kosztów kształcenia. Dotyczy to szczególnie takich kierunków jak chemia, biochemia, biotechnologia, na których jednym z elementów wykształcenia jest widza zdobyta na zajęciach laboratoryjnych. Koszt niezbędnych odczynników, szkła, wyposażenia laboratoriów jest olbrzymi. Nie mogąc ściąć zbytnio tych wydatków, zmniejsza się liczbę godzin dydaktycznych oraz zwiększa liczebność grup. Kolejny problem to wymagania stawiane przez przyszłych pracodawców naszych absolwentów. Trochę przejaskrawiając, chcieliby, aby absolwent doskonale znał zakład, był fachowcem potrafiącym natychmiast rozwiązać problemy, z którymi ten zakład boryka się od lat i wytyczył nowe kierunki rozwoju danego zakładu, (co więc robi dotychczasowe kierownictwo?) oczywiście bez wygórowanych żądań płacowych. Kolejny narastający w ostatnich latach problem, to poziom wykształcenia absolwentów szkół średnich przychodzących na studia. I to są ramy ograniczające możliwość swobodnego kształtowania programu studiów. Biotechnologia jest nowym interdyscyplinarnym kierunkiem łączącym bardzo zaawansowaną chemię organiczną, fizyczną, fizykę, katalizę czy informatykę. Jak zatem przekazać zaawansowaną wiedzę z chemii organicznej, jeżeli ma się na to 2 godziny wykładu, 1 godzinę ćwiczeń i 2 godziny laboratorium na tydzień przez jeden semestr. Wystarczy to zaledwie na przedstawienie podstaw z podstaw, aby można było cokolwiek zrozumieć z biochemii, biologii molekularnej czy inżynierii genetycznej. Stoimy przed dylematem, czy lepiej rozszerzyć podstawy, czy wprowadzić choćby w ograniczonym zakresie np. zajęcia ze stereochemii, bo jest to konieczne przy omawianiu zmian konformacyjnych struktury białek, enzymów, DNA i liczyć, że reszty student sam się douczy. Ponieważ dotyczy to każdego przedmiotu, dostosowanie polega na wyborze czegoś za coś. Który przedmiot wyciąć, aby wprowadzić inny, którą liczbę zajęć zmniejszyć, aby którąś zwiększyć. Jak widać pole manewru jest ograniczone. - Za stroną internetową Ministerstwa Nauki: Uczelnie będą mogły tworzyć autorskie programy i kierunki studiów, integrujące wiedzę z zakresu różnych dyscyplin. Ustawa weszła w życie od 1 października bieżącego roku. Michał Wojtas Uczelnie mogły zawsze w ramach swojej autonomii tworzyć nowe kierunki czy programy. Przykładem jest choćby kierunek Biotechnologii stworzony przy współudziale trzech wydziałów i we współpracy z Instytutem Onkologii. Co do programów autorskich to być może Czytelnicy o tym nie wiedzą, ale już w latach sześćdziesiątych XX wieku Wydział Chemiczny wprowadził w Polsce do nauczania chemików, jako jeden z pierwszych a być może, jako pierwszy, analizę związków organicznych metodami spektroskopowymi. Było to wtedy, gdy np. NMR był jeszcze w powijakach (obróbka matematyczna stosunkowo prostego widma 13 C FTNMR trwała około roku!) i nikomu się nie śniło, jakie będą możliwości wykorzystania tej metody w chemii czy medycynie. Chwała więc tym ludziom, którzy zauważyli tkwiący w tych metodach potencjał, który przyczynił się do gwałtownego rozwoju nie tylko chemii organicznej. I tu znowu dotykamy tego samego problemu, to jest liczby godzin plus ewentualnie liczby godzin ECTS. Jeżeli w programie autorskim będzie zwiększona liczba godzin, np. z matematyki, czy inżynierii chemicznej, czy chemii organicznej, czy będzie to liczba wystarczająca, aby wyjść poza poziom podstawowy i kosztem, jakich przedmiotów to się osiągnie. Czy będzie to jeszcze biotechnologia czy coś innego? Czy absolwent będzie znał dobrze tylko jeden dział i będzie mógł znaleźć pracę w tylko jednym zakładzie w Polsce, czy będzie może trochę gorzej znał, ale będzie bardziej uniwersalny. Kolejny problem to dwustopniowy system z siedmio semestralnym stopniem pierwszym, który według mnie rozbija ciągłość studiów. Konieczność napisania projektu i zdania egzaminu inżynierskiego ogranicza liczbę zajęć na ostatnim semestrze. To zmniejsza pole manewru, które jest potrzebne przy tworzeniu nowych kierunków czy programów autorskich. Według mnie, mimo pięknych słów i szczytnych idei proponowany system zamiast podnieść poziom wiedzy absolwenta przyczynia się do jego obniżenia, czyli skutek jest inny od zamierzonego. - W internetowym serwisie ocen.pl, w którym studenci wystawiają oceny nauczycielom w kilku kategoriach otrzymał Pan czwórkę w kategorii sprawiedliwość i jednocześnie dwójkę w kategorii łatwość zaliczenia. Czy to ostateczny dowód na to, że chemia jest po prostu trudna i nastawienie nauczyciela do studenta niewiele zmienia w kwestii zaliczenia? Nie słyszałem o tym. Cieszę się, że wystawiane przeze mnie oceny uważa się za sprawie-

5 7/(II)/2012 Wywiady, autografy... Str. 3 dliwe. To oznacza, że są one traktowane, jako miernik rzeczywistych widomości studenta w danym momencie. A że trudno zaliczyć, to chyba wynik trudności z odpowiedziami na pytania, które wymagają trochę pogłębionej wiedzy a nie tylko wykucia jakiegoś fragmentu skryptu lub książki na pamięć. Jest dla mnie zaskakujące, że niektórzy studenci próbują nauczyć się chemii, nauki ścisłej, której podstawą jest fizyka, na pamięć bez zrozumienia sedna poruszanych zagadnień. - Czyli jednak widać, że to nie Pan jest tym złym, tylko chemia? Moją rolą nie jest bycie złym tylko ocena wiedzy studenta. Gdy widzę, że umie z największą przyjemnością stawiam 5. Wydaje się, że problemem jest nauczanie i uczenie się chemii. Może jest to związane ze zbyt małą liczbą godzin, która przeznaczona jest na tak obszerny materiał. Brakuje czasu na pogłębioną analizę omawianych zagadnień. Z drugiej strony również student powinien poświęcić trochę czasu przed wykładem czy ćwiczeniami i przygotować się do nich i żeby nie było to tylko trzy dni po 20 godzin przed egzaminem. Jeżeli połączymy ilość przerobionego materiału w stosunkowo krótkim czasie z brakiem zrozumienia, który narasta wraz z upływem czasu to powstaje wrażenie, że materiał jest okropnie trudny i kompletnie niezrozumiały. Student przestaje widzieć jakąś logikę, sens i piękno chemii. Przy braku zrozumienie wydaje się, że jedynym wyjściem jest nauczenie się tego na pamięć. Efektem są kłopoty z odpowiedzią nawet na najprostsze pytanie, gdy odpowiedź wymaga znajomości kilku działów chemii. Bo ucząc się na pamięć nie widzi się wzajemnych powiązań i zależności. Ciągle powtarzam, że książka do chemii organicznej zawierającej podstawowe wiadomości, o których powinno się mieć pojęcie, liczy więcej niż tysiąc stron. Tysiąca stron nie można nauczyć się na pamięć, no chyba, że się jest studentem medycyny, ale i wtedy chemia będzie jakąś niezrozumiała wiedzą magiczną. - We wspomnianej ankiecie przydatność Pana zajęć oceniono na piątkę. Czy uważa Pan, że to słuszna ocena? Czy chemia organiczna na takim poziomie wtajemniczenia jak na naszym kierunku pozwala na konkurowanie z absolwentami innych kierunków w tej dziedzinie? Cieszę się, że tak uważacie i doceniacie. Zawsze staram się pokazać, że to, o czym mówimy na zajęciach to nie żadna abstrakcja. Że z omawianymi zagadnieniami chemicznymi stykamy się codziennie, nawet z tymi najbardziej skomplikowanymi, np. piorąc, gotując, przygotowując jajecznicę. No, ale nie wszystkie zagadnienia można prosto przedstawiać, bo są albo zbyt trudne albo jest zbyt mało czasu, aby to wyjaśnić. Są to chociażby zagadnienia związane z chemią kwantową, wynikające z rozwiązania, także metodami przybliżonymi, równania Schrödingera. Otrzymuje się pewne zbiory liczb, które poza niektórymi prostymi przypadkami nie mają przełożenia na życie codzienne. Jednak doskonale tłumaczą, dlaczego w reakcjach jedne substancje powstają a inne nie. Co do drugiej części pytania, chemia jest tak rozległa dziedziną, że chemicy i biotechnolodzy muszą ze sobą współpracować a nie konkurować. Aby ta współpraca była owocna muszą się wzajemnie rozumieć a do tego obu stronom potrzebny jest wspólny język chemiczny i biochemiczny. - Schrödinger to ten pan od kota? Tak to ten, położył on podwaliny pod współczesną fizykę jak również chemię. -Jakimi zagadnieniami z pogranicza chemii i biotechnologii warto się dzisiaj zajmować i w jakich obszarach badawczych czekają nas odkrycia naukowe? Wie Pan, chemia organiczna to rozległa dziedzina nauki, ciągle rozwijająca się. Trudno prorokować gdzie mogą być odkrycia. Weźmy chociażby fulereny. Odkryto je w kosmosie badając dochodzące do Ziemi promieniowanie. Przez pewien czas nikt się nimi nie interesował, była to taka sobie ciekawostka. Potem stwierdzono, że powstają na Ziemi, np. w płomieniu świecy oraz przy produkcji sadzy dla przemysłu gumowego (opony samochodowe) i rozpuszczają się w rozpuszczalnikach organicznych. Następnie stwierdzono, że jest to nowa odmiana alotropowa węgla o budowie kulistej. Ale sensacją stały się, gdy stwierdzono, że zamiast kuleczek można produkować nanorurki. Te ostatnie znalazły zastosowanie w najróżniejszych dziedzinach: do produkcji farb, materiałów kompozytowych, modyfikowanych powierzchni, w elektronice. Odkryto, że fulereny i nanorurki można chemicznie modyfikować powstaje, zatem nowy dział chemii. Naprawdę nie wiem gdzie na tym etapie nauki możemy odkryć coś całkiem nowego, czy też powtórnie odkryć to, co już dawno odkryto i znaleźć dla tego nowe zastosowania. - Gdzie są według Pana perspektywy konkurowania biotechnologów z chemikami organicznymi na rynku pracy? Zamiast słowa konkurencja wolałbym użyć współpraca. Te kierunki: chemia, biochemia i biotechnologia uzupełniają się, i muszą współpracować. Gdzie? Tam, gdzie jest lub będzie jakieś zapotrzebowanie na produkty chemiczne lub pochodzenia naturalnego. Weźmy za przykład produkty wyrafinowanej chemii lub biotechnologii leki. Co zrobić z przydatnym produktem chemicznym, którego otrzymywanie wiąże się powstawaniem uciążliwych odpadów? Mamy dwie możliwości albo zmienić technologię na bardziej przyjazną, np. z węzłami chemicznymi i biochemicznymi albo usuwać odpady, korzystając z najnowszych osiągnięć biochemii. Taka współpraca jest szczególnie dobrze widoczna w jednym ze sposobów pozyskiwania substancji biologicznie aktywnych. Zespoły różnych specjalności badają np. sposoby leczenia ludzi odciętych od cywilizacji, samoleczenia zwierząt, dlaczego daną dolegliwość leczy się proszkiem z wysuszonej ropuchy złapanej o określonej porze roku, dlaczego zwierzę liże korę jakiegoś drzewa. Następnie określa się czy ten sposób postępowania w statystycznie istotny sposób pomaga. Jeżeli tak, to próbuje się metodami chemicznymi lub biochemicznymi wyizolować substancję czynną i określić jej strukturę metodami spektroskopowymi. Po poznaniu budowy, korzystając zarówno z metod chemicznych jak i biochemicznych, pozyskuje się z materiału biologicznego lub syntezuje związek w większych ilościach i podaje się go testom (badaniom) medycz-

6 Wywiady, autografy... Str. 4 nym. Po uzyskaniu pozytywnych wyników rozpoczynają się prace nad opracowaniem technologii, która zwykle zawiera fragmenty chemiczne i biochemiczne. Jak Pan się zapewne orientuje takie związki są zwykle skomplikowane a więc produkcja i koszt otrzymanego leku będzie bardzo wysoki. Również pozyskanie z produktu biologicznego może być bardzo kosztowne, np. 1 g taksolu, czyli połowę dawki terapeutycznej otrzymuje się z jednego stuletniego cisu. Ile trzeba posadzić drzew i które pokolenie skorzysta z naszej pracy? Może, więc lepiej po poznaniu budowy związku wyodrębnić ten jego fragment, który jest najistotniejszy gdyż wiąże się z określonym białkiem lub fragmentem np. DNA. Następnie korzystając z osiągnięć chemii kwantowej zaprojektować inną cząsteczkę o identycznych cechach jak wyodrębniony fragment, której synteza byłaby o wiele prostsza. Można też nauczyć syntezować ten związek przez odpowiednio zmodyfikowane metodami inżynierii genetycznej inne organizmy żywe. Widać, że pole współpracy jest olbrzymie. Co zrobić, aby znaleźć pracę? Podstawą jest pogłębiona wiedza po to, aby w najkrótszym czasie można było się wyspecjalizować w jakiejś dziedzinie, która jest potrzebna w danym miejscu pracy. Spróbuję to wyjaśnić. Wielu naszych absolwentów pracuje w Stanach a ich atutem była właśnie wiedza i łatwość opanowania nowych obszarów wiedzy dotąd im nieznanych. Dlaczego tam pracują, bo tam są pieniądze, które inwestuje się w badania i nowe technologie. Dlaczego nie u nas, bo my nie mamy takich pieniędzy. Poza tym musimy inwestować także w inne dziedziny, gdyż jesteśmy wciąż zapóźnieni w stosunku do rozwiniętych krajów, a tych opóźnień nie można nadrobić w ciągu roku czy nawet pięciu lat. Chyba odpowiedziałem na Pana pytanie? - Tak, zaliczyłem Panu odpowiedź. Cieszę się [śmiech]. - Przyznam, że to było dla mnie zaskoczenie: kategoria przyjazność. Jakiej oceny by się Pan spodziewał? Dodam tylko, że ankieta była anonimowa. Nie wiem, staram się być przyjazny w stosunku do wszystkich studentów. Nigdy nie mam uprzedzeń do kogokolwiek. - Dostał Pan 3,5. W kontekście naszej dzisiejszej rozmowy przyznam, że nie rozumiem dlaczego nie jest wyższa. Uważa Pan, że nauczyciel akademicki powinien dążyć do skracania dystansu do studenta? I tak i nie, powinien być jednak zachowany jakiś dystans. Pewnego progu nie można przekroczyć, bo wtedy trudniej egzekwować pewne wymagania jak konieczność pisania w danym dniu kartkówki czy przygotowanie się studenta do zajęć. Zażyłość może rodzić przypuszczenie, że uzyskana ocena nie jest obiektywna. A brak bezstronności jest bardzo źle odbierany nie tylko przez studentów. Z drugiej strony studenci też muszą pokazać, że tego chcą i że nie jest to podyktowane chęcią uzyskania lepszej oceny. Niektórzy moi dyplomanci odwiedzają mnie przy okazji pobytu w Gliwicach lub piszą maile z informacjami o sobie i zawsze z przyjemnością wspominają czasy studenckie i zajęcia laboratoryjne. Chociaż ich czasem oblałem lub kazałem pisać sto razy długie zdanie, bo coś w laboratorium przeskrobali, to teraz przyznają, że słusznie, że było to konieczne i do dzisiaj pamiętają czego w laboratorium nie można robić. - To teraz odwrotne pytanie: co Pan myśli o studentach biotechnologii, o ich postawie? To zależy o których. Trudno ocenić studenta, którego widziało się raz lub dwa razy na zajęciach. Co innego osobę, z którą ma się zajęcia przez cały semestr i ma się styczność raz czy kilka razy w tygodniu przez kilka godzin wtedy jest możliwość jej poznania. Każdy ma lepsze lub gorsze dni, może przyjść na zajęcia przygotowany, lecz coś go zaćmiło i opowiada jakieś banialuki, więc muszę ocenić jego wypowiedź na 2. Jeżeli mam z nim tylko jedno ćwiczenie to nie wiem, czy była jednodniowa niedyspozycja czy też rzeczywisty brak wiedzy, czegoś takiego nie ma przy częstszych kontaktach. O tym, jaki to jest student decyduje wiedza wyniesiona ze szkoły średniej, ilość efektywnej pracy włożonej w trakcie studiów oraz chęć dowiedzenia się czegoś więcej niż wymagane minimum. Studenci dzielą się na tych bardzo dobrych, którzy dalej intensywnie pracują, bardzo dobrych, którzy stwierdzają, że ta wiedza, która mają już im wystarczy oraz tych, może nie tak dobrych, którzy ciężką pracą dochodzą po pewnym czasie do wspaniałych wyników. Są też niestety tacy studenci, którzy trafili tutaj przez przypadek. Miałem szczęście spotkania na zajęciach wielu bardzo dobrych i dobrych zainteresowanych chemią studentów oraz takich, którzy może nie byli najlepsi, ale własną pracą i pasją potrafili nadrobić zaległości i osiągnąć bardzo wiele. I takich studentów należy sobie zawsze życzyć. Część z nich obecnie to doktoranci, adiunkci a nawet już profesorowie, jedni pracują w przemyśle chemicznym, inni zmienili profesję. Jednak każdy z nich przeszedł na studiach pewną szkołę życia i wydaje się, że czegoś się nauczył i to docenia, a to cieszy. - Dyrdymały i dyrdymałki ma Pan swoje ulubione? Dzisiaj jest ich tyle, że wybieram tylko te, które mnie najbardziej zadziwią. A z ulubionych, wolałbym ich jednak nie oglądać, zapamiętałem tę z przed lat, której autor z całym przekonaniem twierdził, że katalizator siatka platynowa zbudowany jest ze srebra. Czasem słyszę studentów dyskutujących i główkujących, co w jakiejś przeczytanej odpowiedzi jest błędne lub zabawne. Niektórzy mówią, że też by tak napisali. I to już uważam za sukces tej gazetki, ponieważ zmusiła do zastanowienia się. Może za jakiś czas ktoś przypomni sobie to, co przeczytał i odpowie poprawnie. - Rzeczywiście na pierwszy rzut oka trudno dostrz e c k omiz m w nie k tóry ch dyrdymałach, ale z odpowiednim przygotowaniem wiele rzeczy staje się jasnych. Myśli Pan, że publikowanie ich na łamach Bioletynu to dobry pomysł? Wydaje się, że nie. Zbyt szerokie grono czytelników może zbytnio dołować ich autorów. Poza tym nie wszyscy Czytelnicy są chemikami i te dyrdymały nie będą dla nich zrozumiałe. Celem tej gazetki jest refleksja nad udzielanymi odpowiedziami oraz zasobem wiedzy nie tylko chemicznej i dotyczy tych studentów, którzy mają zajęcia z chemii organicznej. - Cel dydaktyczny przede wszystkim Tak, zdecydowanie. 7/(II)/ Czy ma Pan jakieś przesłanie dla naszych czytelników? Żeby nie bać się chemii, uczyć się jej ze zrozumieniem. To, czego mi brakuje to studentów próbujących dyskutować, bronić swego zdania, uzasadniać je. Widać to na ćwiczeniach, seminariach i seminariach dyplomowych. Po prostu przedstawia się mechanicznie jakąś tezę, bez jej uzasadnienia. Ktoś coś napisał, ktoś to przepisał (skopiował) i nie wie, co napisał. Pan chyba słyszał, ze lubię podpuścić studenta, zasugerować niekoniecznie błędną odpowiedź i zapytać czy dałby głowę za swą odpowiedź. Chodzi oto, aby skłonić grupę do dyskusji. Zapisuję na tablicy ile osób zgadza się z daną odpowiedzią, ile nie. Następnie proszę ich o uzasadnienie i tu pojawiają się problemy z uzasadnieniem własnej odpowiedzi, potem głosujemy ponownie. Bardzo często się wówczas zdarza, że ci, którzy odpowiedzieli poprawnie zmieniają zdanie, bo tak myśli reszta lub tak twierdzi pewny swego inny student. Żadnej próby polemiki, niewielu tylko stara się samodzielnie myśleć. Przesłanie: dyskutujcie, starajcie się przedstawiać swoje racje i bronić je. - Myśli Pan, że część studentów odbiera taką dociekliwość nauczyciela jako atak? Może tacy są? Może traktują to, jako próbę ośmieszenia? Ale to jest próba zmuszenia studentów do przedstawienia własnego zdania. Najprzyjemniej pracuje się z grupą, która potrafi dyskutować, która kłóci się między sobą i z prowadzącym. Wtenczas widzę, że ci studenci myślą, jeden drugiemu przedstawia argumenty za i przeciw i zajęcia stają się ciekawe i pouczające dla obu stron. Dyskutujcie w i ę c. Dziękuję za rozmowę.

7 7/(II)/2012 Str. 5 Ścieżki wiedzy Zobaczyć niewidoczne, czyli o metodzie fluorescencyjnej hybrydyzacji in situ Bożena Rolnik Bakterie są mikroorganizmami bardzo chętnie wykorzystywanymi przez człowieka w wielu procesach technologicznych jednak, jak to mikroorganizmy, są niewidoczne gołym okiem. Aby określić z którymi bakteriami mamy do czynienia możemy obserwować ich cechy morfologiczne pod mikroskopem lub wykonać testy biochemiczne, analizując powstałe produkty. Można też wykorzystać metody zaczerpnięte z genetyki i biologii molekularnej. Genetyczne i molekularne metody analizy jakościowej mikroorganizmów należą do bardziej precyzyjnych i czułych od metod biochemicznych ze względu na analizę ich genotypu. Pozwala to jednoznacznie określić gatunek lub zawęzić możliwość do bardzo wąskiej grupy, co w przypadku analizy cech morfologicznych jest możliwe jedynie dla dobrze poznanych grup mikroorganizmów [1]. Jedną z takich metod jest fluorescencyjna hybrydyzacja in situ (FISH ang. fluorescent in situ hybridization). Metoda ta polega na przyłączaniu się wyznakowanej fluorescencyjnie sondy oligonukleotydowej do komplementarnej sekwencji markera molekularnego występującego w komórce bakteryjnej [2]. Rolę markera pełnią najczęściej sekwencje nukleotydowe rrna ze względu na występowanie licznych kopii w każdej komórce (nawet do kilkunastu tysięcy) co zwiększa prawdopodobieństwo zajścia hybrydyzacji i wydajność procesu. Charakteryzują się także dużym konserwatyzmem, zarówno struktury, jak i funkcji. Najczęściej wykorzystuje się sondy ukierunkowane na 16S rrna, rzadziej na 23S rrna [3]. Zaletą tej metody jest możliwość dokonywania pomiarów bezpośrednio na próbce środowiskowej bez konieczności wcześniejszego izolowania materiału genetycznego, gdyż bakterie zostają unieruchomione na podłożu. FISH składa się z kilku etapów: utrwalenia materiału biologicznego, dehydratacji próbki, hybrydyzacji, usunięcia niespecyficznie związanych sond i analizy z użyciem mikroskopu I odpowiedniego oprogramowania (rys. 1) [4,7] Na początku procedury analizowaną próbkę środowiskową należy odpowiednio przygotować, aby zapobiec lizie komórek w czasie hybrydyzacji oraz przechowywania samej próbki. W tym celu wykorzystuje się 4% paraformaldehyd (PFA) dla bakterii Gram-ujemnych lub etanolu dla bakterii Gramdodatnich. Następnie próbkę utrwala się na szkiełku do hybrydyzacji i wykonuje dehydratację w rosnącym stężeniu etanolu. Etap ten powoduje przerwanie ciągłości błony cytoplazmatycznej, a tym samym zwiększa jej przepuszczalność dla dodawanych sond. Do próbek dodaje się specjalnie przygotowane sondy oligonukleotydowe o sekwencji komplementarnej do rrna bakterii jakich poszukujemy (tab.1). Aby miejsce przyłączania się było widoczne, sondy są znakowane poprzez dołączanie odpowiednich florochromów, które pod wpływem fali światła o odpowiedniej długości emitują falę o długości w zakresie światła widzialnego (tab. 2). Sondy do hybrydyzacji umieszcza się w buforze zawierającym w swoim skłaldzie formamid (FA), który wpływa na ilość powstających wiązań wodorowych i stabilizuje powstający kompleks sondy z rrna. Stężenie FA jest różne w zależności od użytej sondy, jednak zazwyczaj nie większe niż 50%. W podwyższonej temperaturze dochodzi do denaturacji dwuniciowych fragmentów kwasów nukleinowych i sonda może zostać komplementarnie przyłączona, po czym próbki przenoszone są do buforu płuczącego aby wymyć te, które się nie związały [3,7]. Ostatnim etapem jest obserwacja mikroskopowa w celu określenia obecności danych grup mikroorganizmów (rys. 2). Barwniki fluorescencyjne ulegają rozkładowi pod wpływem światła i wysokiej temperatury, dlatego szkiełka do obserwacji należy przechowywać w zamknięciu i niskiej temperaturze. Tab.1 Przykładowe sondy oligonukleotydowe, wg [3] Rys.1 Schemat etapów FISH wg [3]. Sonda ALF968 Eub338 HGC69 a NON38 8 Specyficzność sondy a-proteobacteria Actiobacteria Sonda nonsensowna (wykrycia niespecyficznego wiązania) Bacteria bez Planctomycetales Sekwencja sondy (5 3 ) GGTAAGGTTCTG CGCGTT GCTGCCTCCCGT AGGAGT TATAGTTAC- CACCGCCGT ACTCCTAC- GGGAGGCAGC Komplementarne rrna 16 S 16 S 23 S 16 S Literatura A.Neef 1997 R.Amann i in R.Amann i in G.Wallne r i in. 1993

8 Ścieżki wiedzy... Str. 6 Tab.2 Przykładowe fluorochromy wykorzystywane w metodzie FISH. wg [4] Florochrom Długość fali (nm) emitowana Widoczna barwa FITC zielona FluoX zielona TRITC czerwona Cy zmów wodnych oraz zdolności do samooczyszczania się odbiornika. Ponadto związki azotu utrudniają dezynfekcję wody, ponieważ w wyniku chlorowania powstają pochodne aminowe, mające charakter kancerogenny [1]. Przez długi czas naukowcy zgodnie twierdzili, iż jony amonowe mogą być utleniane jedynie w warunkach tlenowych. Pod koniec lat 70. XX wieku austriacki biochemik Engelbert Broda, na podstawie obliczeń termodynamicznych wysunął hipotezę, że w przyrodzie muszą istnieć bakterie zdolne do beztlenowego utleniania amoniaku. Jego przypuszczenia potwierdzono w 1995 roku, gdy proces ten odkryto w przemysłowej oczyszczalni ścieków w Holandii, a cztery lata później zidentyfikowano bakterie za niego odpowiedzialne. Proces beztlenowego utleniania amoniaku nazwano procesem Anammox (ang. ANaerobic AMMonium OXidation). Polega on na utlenianiu azotu amonowego do azotu gazowego z wykorzystaniem azotanów (III) jako ostatniego akceptora elektronów, zgodnie ze schematem: NH NO - 2 N H 2 O. Planctomycetes, które są chemolitoautotrofami, dlatego nie potrzebują węgla organicznego do uzyskania energii. Na procesy wzrostu wykorzystują głównie CO 2. Co ciekawe - ich ściana komórkowa nie zawiera peptydoglikanu, upodabniając je do Archaea. Całkowicie unikalna jest struktura zwana am- pochłaniana pomarańczowoczerwona Cy podczerwień Głównymi czynnikami ograniczającymi FISH jest liczba rybosomów w komórce bakteryjnej, dostępność sondy do określonej sekwencji oraz przepuszczalność błony. Ilość rybosomalnego RNA można zwiększyć poprzez dodanie antybiotyków, takich jak chloramfenikol, który jest inhibitorem syntezy białek i degradacji rrna. Ponadto hamuje podziały komórkowe co prowadzi do akumulowania rrna w komórce [3]. Poprzez czas hybrydyzacji oraz temperaturę można częściowo kontrolować wydajność zachodzącego procesu. Wprowadzane są też udoskonalenia metody FISH jak np. CARD-FISH (ang. Catalysed Reporter Deposition) wzmacniające sygnał w komórkach z niewielką ilością rrna. Metoda ta wykorzystuje 7/(II)/2012 odkładanie się dużej ilości znakowanego fluorochromami związku dzięki aktywności katalitycznej peroksydazy chrzanowej dołączanej do sondy [3,6]. Wykorzystanie metody FISH zrewolucjonizowało metody analizy mikrobiologicznej próbek środowiskowych. Metoda umożliwia analizę składu biocenoz różnych środowisk, a dzięki porównaniu sekwencji 16S rrna także określenie pokrewieństwa mikroorganizmów [1]. Dzięki obecnie prowadzonym badaniom nad udoskonaleniem metody FISH niewidoczne gołym okiem mikroorganizmy skrywają przed nami coraz mniej tajemnic. [1] H.Schlegel Mikrobiologia ogólna, PWN, Warszawa 2003 [2] T.A.Brown Genomy, PWN, Warszawa 2009 [3] A.Skowrońska, I.Zmysłowska Współczesne metody identyfikacji bakterii stosowane w ekologii mikroorganizmów wodnych fluorescencyjna hybrydyzacja in situ (FISH), 2005 [4] A.Moter, U.B.Gobel Fluorescence in situ hybridization for direct visualization of microorganisms, 2000 [5] A.Moter, E.Genersch Biodiversity of Treponema spp. and Fluorescence in situ Hybridisation (FISH) [6] A.Ziembińska, A.Lalik, A.Węgrzyn Markery molekularne. Podstawy dla studentów kierunków technicznych, Wydawnictwo Politechniki Śląskiej, Gliwice 2011 [7] A.Raszka, A.Ziembińska, A.Wiechetek Metody i techniki biologii molekularnej w biotechnologii środowiskowej, 2009 Anammox- czyli co wspólnego ma oczyszczanie ścieków z rakietami Z pewnością nikt nie ma wątpliwości, że oczyszczanie ścieków jest ważnym aspektem działalności człowieka w zakresie ochrony środowiska przyrodniczego. Co jednak, jeśli ścieki można by było wykorzystać również do innych mniej przyziemnych celów? Związki azotu obecne w ściekach bytowo-gospodarczych, przemysłowych i rolniczych stanowią poważne źródło zanieczyszczeń wód gruntowych i powierzchniowych, wywołując wiele problemów ekologicznych i sanitarnych. Należą do nich m.in. eutrofizacja wód, p o w o d u j ą c a zakwity glonów oraz deficyt tlenowy, co Rys. 1. Schemat przemian związków azotu w konsekwencji prowadzi do pogorszenia warunków bytowania organi- Anita Miczka

9 7/(II)/2012 Ścieżki wiedzy... Str. 7 moksosomem, czyli przedział otoczony membraną, pozbawiony rybosomów i chromosomów. Prawdopodobnie służy on do ochrony wnętrza komórki przed toksycznymi produktami pośrednich przemian biochemicznych, utrzymywania odpowiedniego stężenia ważnego enzymu - oksydoreduktazy hydroksyloaminy oraz utrzymywania gradientu stężeń. Odkryto, że globalnie 30-50% azotu gazowego uwalniane jest w ubogich w tlen strefach oceanicznych, za co odpowiadają bakterie anammox [1]. Połączenie procesów częściowej nitryfikacji i anammox do biologicznego usuwania azotu ze ścieków pozwala na obniżenie kosztów w stosunku do tradycyjnego systemu nitryfikacjidenitryfikacji. Związane jest to przede wszystkim z ograniczeniem napowietrzania oraz brakiem konieczności dozowania zewnętrznego źródła węgla dla bakterii denitryfikujących. Niewątpliwą zaletą jest również znaczne zmniejszenie ilości osadu nadmiernego oraz redukcja emisji CO 2 do atmosfery [2]. Lecz na tym nie kończy się zastosowanie bakterii anammox. Trwają badania nad wykorzystaniem ich niezwykłych właściwości w rakietach kosmicznych. Okazuje się bowiem, że w procesie beztlenowego utleniania amoniaku ważnym produktem pośrednim jest hydrazyna - substancja wykorzystywana jako wysokoenergetyczne paliwo rakietowe. Stosuje się ją przede wszystkim w paliwach hipergolowych, czyli takich których składniki, w momencie zmieszania samoczynnie się zapalają. Łączona jest najczęściej z kwasem azotowym lub tetratlenkiem diazotu. Hydrazyna (N 2 H 4 ) jest trującą, łatwopalną cieczą wykazującą właściwości rakotwórcze, a jej obecność w mikrobiologicznym świecie w stanie wolnym jest unikatowa [3]. Nic więc dziwnego, że tuż po odkryciu mikroorganizmów anammox, naukowcy i inżynierowie z NASA zainteresowali się możliwościami, jakie oferują ich beztlenowe procesy metaboliczne. Odkrycie zaciekawiło NASA, ponieważ składniki potrzebne do wytwarzania paliwa występują w sporych ilościach w ludzkim moczu. Astronauci na statku kosmicznym nie tylko nie musieliby się martwić usuwaniem nieczystości z rakiety, ale wręcz sami dostarczaliby substancji potrzebnych do produkcji paliwa! Niestety okazało się,że wykorzystanie tych bakterii w skali technicznej jest nieekonomiczne. Wynika to z powodu ich niskiej szybkości wzrostu i niewielkiej ilości produkowanej hydrazyny. Obecnie trwają badania nad usprawnieniem procesu przetwarzania amoniaku w paliwo rakietowe. Zespół profesora mikrobiologii - M. Jettena- z holenderskiego Radboud Universiteit Nijmegen odkrył i wyizolował białko odpowiedzialne za wytwarzanie hydrazyny z amoniaku oraz tlenku azotu. Naukowcy analizują jego budowę i funkcje oraz gen, który je koduje. Prawdopodobnie zostaną wprowadzone modyfikacje w DNA lub odpowiedni fragment kodu genetycznego zostanie przeniesiony do innego gatunku bakterii, którym uda się przeprowadzić ten sam proces sprawniej. Profesor Jetten twierdzi, że to tylko kwestia czasu, kiedy produkcja hydrazyny w procesie anammox zostanie wykorzystana na dużą skalę [4,5]. Chociaż proces anammox i bakterie za niego odpowiedzialne zostały nie tak dawno odkryte, to już znalazły zastosowanie w technologii oczyszczania ścieków i dają duże nadzieje na dalsze ulepszenia technologiczne. Dokładny mechanizm procesu wciąż nie jest do końca poznany i może okazać się wdzięcznym polem do dalszych badań. Rys. 2. Reaktor procesu anammox uniwersytetu w Nijmegen [7] [1] Cema G., Czerska B., Grabińska-Sota E., Kalka J., Miksch K., Sikora J.,Surmacz-Górska J., Żabczyński S.: Przemiany związków azotu, Biotechnologia ścieków, 50-52, 64-66, 2010 [2] [3] [4] [5] [6]http://www.mpibremen.de/en/Research_Projects_16.htm [7]

10 Ścieżki wiedzy... Str. 8 Fagoterapia Wykorzystywanie wirusów do zwalczania infekcji bakteryjnych brzmi zbyt idyllicznie, by mogło mieć realne zastosowanie? Wbrew pozorom stosowanie fagów w leczeniu chorób bakteryjnych nie jest ani nowym, ani niezwykłym pomysłem. Na wstępie przypomnijmy czym są bakteriofagi. Ich cząsteczka zawiera głównie materiał genetyczny (DNA lub RNA w zależności od gatunku) otoczony białkowym kapsydem. Mają zdolność namnażania się wyłącznie w komórkach bakterii. Uwzględniwszy liczebność bakteriofagów szacowaną globalnie na jednostek, są one najprawdopodobniej bardziej zróżnicowane niż jakakolwiek grupa organizmów. Gdyby zebrać je wszystkie razem i zważyć, okazałoby się, że są Bakteriofag T4 [7] cięższetysiąc lub więcej razy od ziemskiej populacji słoni [4]. W 1919 roku bakteriofagi zostały po raz pierwszy zastosowane przez ich odkrywcę Felixa d'herelle w leczeniu czerwonki bakteryjnej[5]. Były to czasy przedantybiotykowe, więc nowa możliwość zwalczania bakterii cieszyła się bardzo dużym zainteresowaniem. Pomimo nieznajomości dokładnej budowy i właściwości bakteriofagów, fagoterapia przeżywała rozkwit aż do lat 40, kiedy to nastąpiło odkrycie antybiotyków. Nastąpił całkowity odwrót od fagoterpii w Europie Zachodniej, przy czym odizolowana od zachodniej nauki Rosja nadal prowadziła badania i wykorzystywała bakteriofagi w leczeniu [4]. W czasie II wojny światowej sowieccy żołnierze byli leczeni bakteriofagami w przypadku gangreny oraz dyzenterii [2]. Ponowny wzrost zainteresowania fagoterapią wynika z drastycznie wzrastającej antybiotykooporniści wśród bakterii. Na to zjawisko złożyło się kilka przyczyn, w tym nadużywanie i nieprawidłowe ich stosowanie przez chorych, zarzucenie poszukiwania antybiotyków z nowymi miejscami uchwytu, czy łatwość wymiany genów oporności między bakteriami. W tej sytuacji fagoterapia jest alternatywnym rozwiązaniem 7/(II)/2012 Bakteriofag na komórce bakterii kwasu mlekowego [8] Magdalena Ochab w przypadku przewlekających się i niepoddających się standardowemu leczeniu zakażeń. Fagoterapia ma szereg zalet, przy czym jedną z ważniejszych jest jej duże bezpieczeństwo z powodu stosunkowo rzadkiego kodowania egzotoksyn. Ze względu na wysoką specyficzność w wyborze gospodarza możliwe jest zabicie patogenów przy jednoczesnym zachowaniu flory fizjologicznej. Zdolności fagów do namnażania się w środowisku docelowym tj. organizmie człowieka powoduje, że nawet w przypadku podania zbyt małej dawki kuracja jest skuteczna. Z kolei stosowanie nawet zbyt dużych dawek nie jest niebezpieczne, gdyż fagi mogą namnażać się jedynie w bakteriach, tak więc po zwalczeniu wszystkich patogenów są usuwane z organizmu. Szczególne zastosowanie fagoterapii dotyczy tkanek słabo ukrwionych, gdzie antybiotykoterapia nie daje zadowalających efektów ze względu na niskie stężenie leku, a wirusy mają zdolność do namnażania w komórkach bakterii. Ponadto możliwe jest głębsze wnikanie w biofilmy tworzone przez niektóre bakterie i dzięki temu kuracja jest skuteczniejsza. Dzięki ogromnej liczności i różnorodności populacji tych wirusów stosunkowo łatwe jest wykorzystane ich w terapii celowanej [4]. Oczywiście są pewne ograniczenia, wynikające głównie z dużej zmienności bakterii, przez co praktycznie dla każdego przypadku konieczne jest przeprowadzenie testów. Z kolei problematyczna kwestia patentowania wirusów powoduje, że komercyjne firmy nie są zainteresowane prowadzeniem badań w tym kierunku [6]. Ponadto bakterie wykształcają mechanizmy obronne przed fagami, co może skutkować pojawieniem się opornych szczepów. Fagi są szybko rozprowadzane wraz z krwią do wszystkich narządów i tkanek, również do ośrodkowego układu nerwowego, gdyż mają zdolność przenikania przez barierę krewmózg. Wysoką skuteczność fagoterapii (ponad 90%) obserwuje się w takich chorobach jak: zapalenie opon mózgowordzeniowych, zapalenie kości i szpiku, zakażenia układu moczowego, zapalenie spojówek, zapalenie ucha środkowego oraz ropnie skóry [1]. Obecnie w Polsce możliwe jest leczenie bakteriofagami wyłącznie w formie leczenia eksperymentalnego. W 2005 roku Instytut Imunnologii i Terapii Doświadczalnej PAN we Wrocławiu otworzył pierwszy w Unii Europejskiej

11 7/(II)/2012 Ścieżki wiedzy... Str. 9 Ośrodek Terapii Fagowej [1]. Są tam prowadzone badania nad medycznym wykorzystaniem bakteriofagów. Od 1980 zastosowano leczenie specyficznymi bakteriofagami wobec ponad 1500 pacjentów, u których zawiodła tradycyjna terapia antybiotykowa. Laboratorium dysponuje ponad 300 specyficznymi szczepami bakteriofagów aktywnymi wobec bakterii: Staphylococcus, Escherichia, Klebsiella, Enterobacter, Proteus i Pseudomonas [3]. Już dzisiaj wykorzystane wirusów w terapii pozwala na wyleczenie z wielu poważnych chorób bakteryjnych. Dzięki prowadzonym badaniom być może fagoterapia będzie odpowiedzią ludzkości na antybiotykooporność bakterii. [1] J. Bazan Terapia fagowa jako alternatywa dla współczesnych metod ochrony przed patogenami [2] en.wikipedia.org/wiki/phage_therapy [3 ]www.aite.wroclaw.pl/index.html [4] [5] [6] [7]http://www.3dscience.com/3D_Models/Biology/Viral/ T4_Bacteriophage.php [8] h t t p : / / w w w. t e c h n o l o g. f r i k o. p l / neoalmanach/5.mikrobiologia/2.html) Jak tworzyć własne białka? Nowe perspektywy dla biotechnologii. Bioinformatyka, jako nauka łącząca w sobie elementy informatyki, matematyki, fizyki, a także chemii i biologii, stanowi ważną dziedzinę biotechnologii. Z jej pomocą możliwa jest sprawna obróbka ogromnej ilości danych doświadczalnych, co znacząco przyspiesza obecny postęp badawczy. Przez niektórych utożsamiana jest ze sposobem rozwiązywania problemów biologicznych metodą obliczeniową [1]. W takim rozumieniu nauka ta zajmowała się badaniem sekwencji białek (protein) i kwasów nukleinowych. Drugim obszarem badań, który obecnie intensywnie się rozwija, jest przewidywanie struktur trójwymiarowych makrocząsteczek takich jak białka. Duża część protein to enzymy, czyli biokatalizatory. Informacja na temat ich działania zapisana jest w ich strukturze: jeśli znamy przestrzenną budowę białka, jesteśmy w stanie określić, z pewnym przybliżeniem, jaka reakcja jest przez to białko katalizowana [2]. Obecnie doskonalone są narzędzia pozwalające na przewidywanie trójwymiarowych struktur, a tym samym działania białek na podstawie jedynie sekwencji aminokwasowej. Służą do tego, np. ogólnodostępny, darmowy program I TASSER [2]. W ciągu milionów lat ewolucji matka natura wykształciła pokaźny zestaw enzymów do prowadzenia różnorodnych reakcji. Praktycznie każdy naturalny związek chemiczny może ulec enzymatycznemu rozkładowi. Niestety, działalność człowieka spowodowała przedostanie się do środowiska ksenobiotyków, czyli substancji sztucznie wytworzonych, dotychczas nieznanych przyrodzie. W związku z tym, brakuje enzymów zdolnych przeprowadzić reakcje z ich udziałem, zmierzających do wykorzystania tych związków jako źródła pierwiastków biogennych czy energii [3]. Skoro więc człowiek spowodował taki stan rzeczy, czy jest w stanie mu przeciwdziałać? Odpowiedź od niedawna brzmi: tak. W 2008 roku doniesiono, że powstał pierwszy sztucznie stworzony przez człowieka enzym, katalizujący reakcję dotychczas nieznaną przyrodzie: eliminację Kempa (Rys. 1) [4]. Bożena Rolnik Michał Jakubczak Rys. 1. Eliminacja Kempa polega na oderwaniu z pierścienia heterocyklicznego atomu wodoru w obecności zasad, powodując jego rozpad. Cała reakcja przechodzi przez tylko jeden stan pośredni [4] Rys. 2. komputerowy model zaprojektowanego a) enzymu; b) centrum aktywnego [5] Głównym problemem podczas projektowania enzymu było odpowiednie zamodelowanie centrum aktywnego, czyli miejsce łączenia z substratem, w którym zachodzi cała reakcja. Nawet minimalne odchylenia w tym miejscu mogły spowodować brak aktywności białka. Ponadto, zaprojektowane centrum aktywne należało dołączyć do szkieletu białkowego innej, znanej proteiny oraz określić strukturę pierwszorzędową powstałej hybrydy aby umożliwić wytworzenie w mikroorganizmach takich jak Escherichia coli. Po porównaniu bu-

12 Ścieżki wiedzy... Str. 10 dowy przestrzennej modelu komputerowego (Rys. 2) i białka powstałego w wyniku ekspresji zaprojektowanego genu, okazało się, że są one identyczne (w granicy błędu pomiarowego). Pomiary kinetyczne wykazały, że enzym przyspieszył reakcję ponad 10 6 razy [4]. Niewątpliwy sukces towarzyszący stworzeniu pierwszego białka zaprojektowanego przez człowieka do przeprowadzenia konkretnej reakcji otworzył nowe niesamowite możliwości wykorzystania bioinformatyki w wielu dziedzinach biotechnologii. Wyobraźmy sobie projektowanie wysoce specyficznych leków o charakterze białkowym działających dokładnie w taki sposób, w jaki sobie życzymy efektywny, ze znaczącym obniżeniem, jeśli nie wyeliminowaniem, ryzyka powstania efektów ubocznych towarzyszących terapii. 7/(II)/2012 Ponadto, możliwe stanie się skuteczne usuwanie zanieczyszczeń ksenobiotycznych ze środowiska, jak również obniżenie kosztów wielu procesów przemysłowych dotychczas przeprowadzanych metodami chemicznymi. To tylko niektóre przykłady zastosowania projektowania enzymów tylko od naszej wyobraźni zależy, jak wykorzystamy nowe możliwości. [1] K.Pawłowski Bioinformatyka w poszukiwaniu nowych leków, Kosmos, Tom.58, [2] [3] H.Schlegel Mikrobiologia ogólna, PWN, 2003 [4] O.Khersonsky et al. Kemp elimination catalysts by computational enzyme design, Nature, Vol.453, [5] O.Khersonsky et al. - Evolutionary Optimization of Computationally Designed Enzymes: Kemp Eliminases of the KE07 Series, Journal of Molecular Biology, Vol.396, Inżynieria tkankowa Transplantacje narządów czy implantacje protez to współcześnie rutynowe już formy terapii w przypadku wielu uszkodzeń narządów i tkanek wywołanych urazami, chorobami lub wadami rozwojowymi. Zapotrzebowanie na tego typu leczenie stale rośnie, jednak liczba wykonywanych zabiegów jest ograniczana przez ilość organów uzyskanych od dawców, dlatego każdego roku lista oczekujących na przeszczep wydłuża się. Od lat 90. XX wieku pojawiają się nowe możliwości naprawy i zastępowania tkanek oraz narządów poprzez sztuczną hodowlę inżynierię tkankową. Cel: poprzez łączenie komórek i materiałów pochodzenia biologicznego opracować żywe tkanki i narządy zastępcze.[1] Aby zrekonstruować uszkodzenie zwykle izoluje się komórki z pobranej od biorcy zdrowej tkanki, co pozwala uniknąć późniejszego odrzucenia i długotrwałego, często dożywotniego przyjmowania leków immunosupresyjnych. Z pobranego od pacjenta materiału izoluje się komórki i namnaża je we wstępnej hodowli, a następnie posiewa na trójwymiarowy, biodegradowalny i biokompatybilny nośnik komórkowy o porowatej strukturze. Nośnik musi być tak dobrany, aby łatwo następowała adhezja komórek oraz tworzenie naczyń krwionośnych doprowadzających tlen i odprowadzających produkty uboczne z nowo powstałej tkanki, a przy tym nie wywoływać (bezpośrednio lub poprzez produkty rozkładu) stanów zapalnych.[2] Dzięki dopływowi odpowiednich czynników wzrostu (np. IGFinsulinopodobnego czynnika wzrostu dla hodowli tkanki chrzęstnej), hormonów i innych cząsteczek sygnalizacyjnych rozwija się trójwymiarowa tkanka. Może ona zostać implantowana pacjentowi w miejscu uszkodzenia. Rusztowanie (nośnik) ulega degradacji w ho dowli komórkowej bądź bezpośrednio w miejscu implantacji stąd wspomniane wcześniej wymagania.[1] Inżynieria tkankowa wykorzystuje różne typy komórek, ale ze względu na duży potencjał do różnicowania, największym zainteresowaniem cieszą się multipotencjalne i embrionalne komórki macierzyste. Pierwsze to komórki somatyczne, zdolne do różnicowania w wiele różnych typów komórek. Przykładowo Aleksandra Poterała mezenchymalne komórki macierzyste (MSC) izolowane ze szpiku kostnego dorosłych, stosowane do regeneracji Rys. 1 Rusztowanie polimerowe do adhezji, namnażania i chrząstki, kości, ścięgien i więzadeł, mogą różnicować się w chondrocyty, miocyty lub osteocyty. Ich potencjał do różnicowania się jest jednak znacznie mniejszy niż embrionalnych komórek macierzystych np. wyodrębnionych z zarodka blastocysty, dających początek wszystkim komórkom organi-

13 Str. 11 7/(II)/2012 zmu. Ze względu na dylematy etyczne oraz kontrowersje związane z pozyskiwaniem macierzystych komórek embrionalnych są one jednak rzadziej wykorzystywane.[4] Inżynieria tkankowa jest intensywnie rozwijającą się, młodą dyscypliną naukową - jeszcze zupełnie niedawno sądzono, że ludzkie tkanki można zastąpić wyłącznie przez allogeniczną transplantację lub całkowicie sztuczne implanty. Obecnie tzw. narządom biohybrydowym, które są istotą inżynierii tkankowej poświęca się bardzo dużo uwagi, co daje nadzieję wielu chorym na całym świecie. Słowniczek: Chondrocyty podstawowe komórki tkanki chrzęstnej, leżące w jamkach, wśród substancji międzykomórkowej. Miocyty wydłużony, pojedynczy element strukturalny tkanki mięśniowej. Osteocyty dojrzałe komórki kostne Multipotencjalne dotyczy komórek, zdolność do przejmowania i zastępowania funkcji brakujących komórek, łącznie z odbudowaniem brakujących Rys. 2 Inżynieria tkankowa od biopsji do transplantacji.[1] [1] Kayser O., Biotechnologia farmaceutyczna, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2003, str , ; [2] [3] [4]Kaźnica A., Nowe trendy w inżynierii tkankowej [w:] Artroskopia i Chirurgia stawów, 2007, 3(3), str.11-16; Młody człowiek zgłasza się pierwszego dnia w pracy w supermarkecie. Manager obdarza go uśmiechem, daje mu miotłę i mówi: - Twoim pierwszym zadaniem będzie pozamiatanie sklepu. - Ale ja jestem absolwentem uniwersytetu - odpowiada z oburzeniem młody człowiek. - O, przepraszam, nie wiedziałem - mówi manager - Zaraz, daj mi tę miotłę, pokażę ci, jak to się robi. Egzamin z zoologii: - Co to za ptak? - pyta studenta profesor wskazując na klatkę, która jest przykryta tak, że widać tylko nogi ptaka. - Nie wiem - mówi student. - Jak się pan nazywa? - pyta profesor. Student podciąga nogawki. - Niech pan profesor sam zgadnie. Bóg postanowił sprawdzić we wrześniu, co też porabiają studenci. Zesłał więc na ziemię anioła, ten posprawdzał i wraca z raportem: - Studenci medyka się uczą, studenci uniwerka piją, studenci polibudy piją. Następną kontrolę zrobił w listopadzie: - Studenci medyka ryją, studenci uniwerka zaczynają się uczyć, studenci polibudy piją. Styczeń: - Studenci medyka kują, aż huczy, studenci uniwerka ryją, studenci polibudy piją. Początek sesji. Anioł wraca z ziemi i mówi: Panie Boże, studenci medyka ryją dzień i noc, studenci uniwerka ryją dzień i noc, studenci polibudy się modlą. A Bóg na to: - i ci właśnie zdadzą!

14 Str. 12 7/(II)/2012 Polish Your English Modified phages: Novel antimicrobial agents to combat infectious diseases Zahra Moradpour, Abdollah Ghasemian Michał Kowalski Researchers increasingly believe that microbial, molecular and synthetic biology techniques along with genetic engineering will facilitate the treatment of persistent infectious diseases. However, such therapy has been plagued by the emergence of antibiotic-resistant bacteria, resulting in significant obstacles to treatment. Phagetherapy is one promising alternative to antibiotics, especially now that recent modifications to ubiquitous phages have made them more controllable. Additionally, convincing in vitro and in vivo studies of genetically modified lytic phages and engineered non-lytic phages have confirmed the advantages of novel, specific bactericidal agents over antibiotics in some cases. There is still a need for a better understanding of phagetherapy, however, before it can be adopted widely. źródło: S Vocabulary: modified phages - zmodyfikowane bakteriofagi, wykorzystywane w fagoterapii antimicrobial - przeciwbakteryjny infectious diseases - choroby zakaźne microbial - mikrobiologiczny molecular biology - biologia molekularna synthetic biology - biologia syntetyczna, połączenie biologii molekularnej i inżynierii to facilitate - ułatwiać persistent - trwały, przewlekły to plague - trapic emergence - pojawienie się antibiotic-resistant - anybiotykooporny obstacles - przeszkody phagetherapy - fagoterapia ubiquitous wszechobecne (-y) convincing przekonywujące (-y) lytic phages - fagi lityczne, powodujące lizę (rozkład) advantage - przewaga adopted - stosowany Identification of Microorganisms Using the Ribosomal RNA Approach and Fluorescent In Situ Hybridization S. Thiele, B.M. Fuchs, R.I. Amann Ecological research often starts with the identification, localization, and quantification of microorganisms in their respective environment. The ribosomal RNAs (rrnas) have proved to be the gold standard as marker molecules in cultivation-independent approaches. These biomolecules are universally distributed in all living domains, present in high numbers in each cell, and are functionally conserved. Conserved and variable regions provide the basis for a phylogenetic classification and serve as targets for in situ identification. Here, we describe the methodological steps involved from the environmental sampling to the determination of microbial diversity in a given habitat and back to the localization of specific groups of microbes in the environment. We provide standard protocols for the retrieval of rrna sequences from the environment. Based on a phylogenetic analysis with a comprehensive database, the design of specific oligonucleotide probes for fluorescence in situ hybridization (FISH) is described. Several standard protocols for the FISH identification and localization of cells in their respective environment are presented and possible pitfalls and solutions are also discussed. źródło: B Vocabulary: Ribosomal RNA Approach - analiza RNA rybosomalnego Fluorescent In Situ Hybridization - fluorescencyjna hybrydyzacja in situ (łączenie znakowanych fluorescencyjnie sond ze specyficznymi fragmentami DNA, pozwala na detekcję interesujących nas fragmentów/produktów) quantification - kwantyfikacja, oznaczenie ilościowe respective environment - odpowiednie środowisko cultivation-independent - niezależne od metod hodowli to distribute - rozprowadzac to conserve zachowywac, konserwowac phylogenetic classification - klasyfikacja filogenetyczna (pozwalająca na ustalenie pokrewieństwa) environmental sampling - pobieranie próbek środowiskowych determination - określenie habitat - naturalne środowisko, siedlisko retrieval - wyszukiwanie comprehensive - kompleksowy pitfalls - niepowodzenia, pułapki

15 7/(II)/2012 Str. 13 ABC życia studenckiego W laboratorium też może być FUN, czyli projekt Studenckiego Koła Naukowego Biotechnologów FunLab FunLab to projekt realizowany przez członków Studenckiego Koła Naukowego Biotechnologów skierowany do grupy młodych ludzi, rządnych wiedzy i odkrywania tajemnic ludzkiego życia. Podczas każdego spotkania przedstawione zostaną zagadnienia z zakresu biologii, genetyki, ale również chemii i fizyki we współpracy z Kołem Naukowym Chemików SKNCh. Celem numer jeden projektu jest stworzenie okazji do edukacyjnej zabawy, umożliwienie dzieciom w prosty i przystępny sposób poznania praw i zasad rządzących ziemskim życiem.. Uczestnicy zajęć mieli już okazję poznać tajemnicę, jaką kryje w sobie DNA izolowane prosto z truskawek. W najbliższej przyszłości dowiedzą się dlaczego do wypieków ich babcie dodają drożdży oraz będą mieli okazję przefiltrować wiedzę i sprawdzić swoje detektywistyczne umiejętności podczas serii CrimeLabów. Odpowiedzi na kilka pytań związanych FunLabem udzieliła koordynator projektu, Katarzyna Nazarewicz. Bioletyn: Jak mogłabyś krótko opisać czym jest FUN- LAB? KN: FunLab to program mający na celu pomoc dzieciakom wychowującym się w środowisku ograniczającym ich rozwój edukacyjny, ale nie tylko. Wakacyjna edycja planowana na lipiec tego roku zakłada prowadzenie zajęć przed biotechnologów dla dzieci zebranych z całego Śląska! Bioletyn: Skąd wziął się pomysł na projekt? Jak to wszystko się zaczęło? KN: Zaczynaliśmy jako grupka kilku osób, które wstępnie podjęły się działania o charakterze prospołecznym. W przeciągu zaledwie kilku tygodni z garstki zainteresowanych powstał niesamowicie zgrany zespół, obecnie liczący około 40 osób. To co mieliśmy na początku to kilka głów do myślenia i rąk do pracy. Wstępne plany i marzenia przerodziły się w pasję, a chęć działania okazała się niezniszczalnym katalizatorem dla realizacji założonego celu. Bioletyn: Jak wyglądają Wasze bloki dydaktyczne, co tam prezentujecie? Bożena Rolnik KN: Teorię przedstawimy w formie quizów, wielkoformatowych krzyżówek. Dzieciaki dostają własne fartuchy, rękawiczki, same przeprowadzają doświadczenia, wyciągają z nich wnioski. Część doświadczalna to m.in.: balony pompowane przez drożdże rozgniatanie truskawek i "podziwianie" ich DNA rozdzielanie barwników pod wpływem prądu elektrycznego kolorowa piana tryskająca wprost z plastikowych butelek analiza odcisków palców i techniki wykorzystywane w laboratoriach kryminalistycznych Bioletyn: Co takiego organizatorzy FunLaba planują zorganizować w przyszłości, czym do tej pory może poszczycić się Wasz projekt? KN: Powoli zdobywamy sponsorów, osoby chętne do pomocy z zewnątrz. W trakcie realizacji jest wydruk koszulek promujących akcję. Posiadamy już gadżety, które wręczamy dzieciakom po zakończeniu zajęć laboratoryjnych. Poza tym posiadamy logo FunLaba, forum na którym wymieniamy się poglądami. Już wkrótce na stronie SKNB pojawi się zakładka reklamująca projekt oraz FunPage na Facebooku. Zostaliśmy zaproszeni przez WPKiW do wzięcia udziału w nagłośnionej medialnie akcji kolonie dla dzieciaków, która odbędzie się w wakacje. Pojawimy się na billboardach i w prasie. Już można było przeczytać o FunLabie w wiadomościach TV Silesia. Bioletyn: Podsumowując KN: To olbrzymi projekt. Działają w nim studenci którzy dopiero zaczynają przygodę z biotechnologią, ale też i tacy którzy piszą prace magisterskie. Okazuje się, że wystarczy kilka osób dla których sky is the limit aby stworzyć coś z niczego. Spełniło się moje marzenie

16 Str. 14 7/(II)/2012 Str kilo trotylu, czyli mieszanka wybuchowa Bycie w połowie bananem podcina skrzydła. Banan. Jeden z najbardziej pospolitych owoców spożywanych przez rasę ludzką. Żółty, sympatyczny, z czasem już mniej, gdy zamienia się w brązową breję. Rośnie w kiściach, na palmach, a wszystko co zwisa z palemek musi być dobre. Jednakże banan to banan. Zawiera w sobie całkiem dużo węglowodanów, mniej białek i tłuszczów. Jedzenie bananów jest zdrowe, gdyż są bogate w potas. Też z natury nieomylne babcie wiedziały swoje przy każdej sposobności dając nam banana gdy tylko przychodziliśmy w odwiedziny. Banany można jeść same w sobie, z Nutellą na naleśniku, na ciepło, w lodach, w postaci zmiksowanej. Opcji jest wiele i każdy z nas w swoim życiu niejednego banana zjadł. Oczywiście jak wszystko na świecie banany mają swoich zaciekłych zwolenników i przeciwników. Co nie zmienia jednak faktu, że chyba wszyscy kiedyś bezpośredni kontakt z bananem mieli. Tylko też jaki związek mamy z bananem my wszyscy, nie licząc oczywiście standardowej relacji konsument-konsumowany? No właśnie, najpewniej nikt nigdy się nad tym nie zastanawiał, A w rzeczywistości banany są nam niepokojąco bliskie. Mamy z bananami wspólne około 50% DNA. Szok i przerażenie. Świat już nie będzie taki jak kiedyś. Jednakże to prawda. Ludzkie DNA w połowie jest identyczne z DNA banana. Oczywiście nie znaczy to od razu, że spożycie banana wiąże się w byciu w połowie kanibalem. Nie jesteśmy jadalni dopiero po zdjęciu z nas skórki, ani też nie czerniejemy, jeśli za długo poleżymy na słońcu (chociaż ta kwestia może być sporna). Też zjedzenie dwóch bananów nie zamieni nas w dwustuprocentowego człowieka. Ale faktom nie da się zaprzeczyć. Pięćdziesiąt procent to niebagatelna liczba i nie czarujmy się, może chodzić o struktury enzymatyczne oraz białkowe, ale koniec końców, wszyscy jesteśmy w połowie bananami. Chociaż myślę, że każdy z nas w swoim życiu spotkał się z osobnikiem, którego DNA wydawało się nam nie w połowie, a w 80% wspólne z bananowym. Ale to odosobnione przypadki, których lepiej nie roztrząsać. Równie dobrze moglibyśmy teraz omawiać osoby o życiu emocjonalnym na poziomie stułbi płowej. Więc lepiej skupmy się na standardowym Homo sapiens oraz Musa L., których tak wiele łączy, a równocześnie dzieli. My jako istoty myślące potrafiliśmy w toku ewolucji wiele osiągnąć. Zaczęło się od ognia, potem pojawiło się koło, aż do teraz, kiedy to bystrzy studenci, przykładowo, takiej Politechniki, budują zdalnie sterowane maszyny, są w stanie syntezować aspirynę lub Daria Dziewulska izolować DNA (z tego nieszczęsnego banana przykładowo). Dużo potrafimy. A co potrafi banan? No właśnie, niezbyt wiele. Banan po prostu jest na początku zielony, potem żółty, a na końcu brązowy. Nie wykazuje żadnych aspiracji do wynalezienia żarówki. Od strony intelektualnej banany są mało ciekawe. Tu pojawia się problem natury czysto ludzkiej. Czyli do czego bylibyśmy zdolni gdyby nasze DNA nie było dzielone na pół z bananem? Większość nas w dzieciństwie z rozdziawionymi ustami i zapartym tchem oglądało bajki o super bohaterach. Latanie, niewidzialność, lasery z oczu i zdolność teleportacji były marzeniem chyba każdego dzieciaka, który aktualnie nie pragnął być Batmanem. I tu właśnie następuje pytanie, czy posiadalibyśmy supermoce, gdyby nie ograniczało nas DNA banana w naszym kodzie genetycznym? Być może stworzeni przez Marvel mutanci zwani X-men tak naprawdę mieli wszystkie swoje nadludzkie zdolności, bo nie byli w połowie bananami jak my, szary obywatele tego świata? Teoretycznie gdyby tylko nasze geny wyrwały się z bananowego ograniczenia bylibyśmy w stanie osiągnąć wszystko. A może jest zupełnie odwrotnie? Może gdyby banany miały jeszcze więcej ludzkiego DNA byłyby w stanie osiągnąć samoświadomość i wyrwać się z bananowej opresji, jaką obserwujemy codziennie w supermarketach i na straganach? A tak nasze pospolite banany, niczym ten ogórek Gałczyńskiego, nigdy nie zaśpiewają. Bo ich DNA nie pozwala im na tego typu ekstrawagancje. Albo jeszcze inaczej! Wiadomo powszechnie, że 50% wspólnego z bananem DNA to jeszcze nic. Ze świnkami morskimi mamy o wiele więcej wspólnego. Gdyby tak zupełnie hipotetycznie założyć, że banany miałyby 100% unikatowego DNA przeznaczonego tylko dla nich. Możliwe, że taki superbanan byłby jeszcze bardziej rozwinięty od przeciętnego człowieka. Ale chyba teraz wchodzę w tematy science fiction, bo w końcu nie ma czegoś takiego, jak zupełnie niespotykane DNA. Borykając się z problemami wspólnego DNA z bananami muszę dojść do smutnego, acz jednoznacznego, wniosku. Bycie w połowie bananem (lub w przypadku banana w połowie człowiekiem) podcina skrzydła.

17 7/(II)/2012 Str. 15 Relacje, sprawozdania... Szczyt we mgle - wycieczka integracyjna SKNB Sandra Szkirel W pewien spokojny, majowy weekend, jako przedstawiciele SKNB wybraliśmy się na rajd integracyjny w malownicze obszary Beskidu Żywieckiego. Ale może zacznijmy od początku Prekursorami wycieczki byli kierownik Damian Azbest Majchrzyk oraz Kasia Tlałka. Po pierwszych kilku spędzonych razem minutach wiedzieliśmy już, że wyjazd będzie niezapomniany. Kiedy wyjeżdżaliśmy w sobotę rano z Katowic wiarygodne źródła podały, że pogoda w Milówce jest obiecująco słoneczna. W okupowanym przez nas przedziale niezliczone biotechnologiczne opowieści wzbudzały niemałe zainteresowanie wśród innych podróżników. Z roześmianymi twarzami, poubierani w kolorowe peleryny, zaczęliśmy się wspinać na Rysiankę. Sprytni pomysłodawcy wycieczki przed rozpoczęciem rajdu poddali głosowaniu wybór trasy, nie było zatem żadnych praw do narzekania. Szlak wyznaczony był na około 4 godziny. Mieszkańcy mijanych przez nas wsi nie napawali nas niestety optymizmem. Gdy mocnym tempem maszerowaliśmy dzielnie pod górę, po usłyszeniu celu naszej podróży chwytali się za głowę krzycząc - Powodzenia!!. Po dwóch godzinach spaceru dotarliśmy do schroniska na Hali Boraczej, gdzie jedliśmy najpyszniejsze jagodzianki na świecie. Zaopatrzeni w nowe siły wyruszyliśmy dalej. Pogoda coraz bardziej zaczęła nam dokuczać. Wszechogarniająca nas mgła, chłodny deszcz i wiatr niestety uniemożliwiły nam podziwianie obiecanych pięknych widoków J. Dopingując i motywując się nawzajem, dotarliśmy wreszcie cali przemoczeni do upragnionego celu. Po gorącym prysznicu dostrzegliśmy, że nasze żołądki są kompletnie puste. Niemożliwe do zrealizowania ognisko zastąpiły nam podpieczone i nie mniej zacne kiełbaski z piekarnika. Po napełnieniu brzuchów kierownictwo wycieczki zafundowało nam kilka godzin powalającej na kolana ze śmiechu zabawy w Postaw na Lizak, dodam, że zażarte bitwy toczyły się o lizaki o smaku coli. Następnego dnia przywitała nas trochę mroźniejsza, ale za to mniej mglista aura. Spokojnie schodziliśmy około 2-godzinnym szlakiem do Żabnicy. Stamtąd miał nas zabrać PKS do Węgierskiej Górki, jednak tym razem los spłatał nam figla i bus nie raczył się pojawić. Nie tracąc ani chwili na narzekanie ruszyliśmy w przemiły spacer do Węgierskiej Górki z nadzieją, że uda nam się złapać jakiś transport. Dzięki Kasi i jej znajomości historii regionu dowiedzieliśmy się wielu ciekawych faktów dotyczących obrony okolicznych wsi podczas II Wojny Światowej. Pozwalało nam to odrzucić na bok myśli o zmęczeniu. Kiedy zza rogu wyłonił się cel kolejnego etapu wycieczki, tylko nieliczni mieli jeszcze siły na skakanie z radości. Nie daliśmy się jednak wyczerpaniu i po smacznym posiłku udaliśmy się pośpiesznie autobusem na zwiedzanie Muzeum Browaru Żywiec. W zabłoconych buciorach dowiedzieliśmy się jak wytwarza się brzeczkę, co sprawia, że w piwie są bąbelki gazu i wiele innych interesujących nas, biotechnologów, a przede wszystkim studentów, informacji dotyczących tego trunku. Tak dobrnęliśmy do ostatniego punktu rajdu. Wracaliśmy już spokojnie, łapiąc oddech przed kolejnym tygodniem spędzonym w laboratoryjnych salach. Na koniec dodam tylko, że całą niedzielę towarzyszyły nam kolorowe lizaki, które dodawały optymizmu i energii. Kolejne dni upływały na borykaniu się z zakwasami i małymi, na szczęście nie zagrażającymi życiu, kontuzjami. Wszelkie te okoliczności sprawiły, że rajd pozostanie w naszych głowach przez wiele lat. Od wszystkich uczestników specjalne podziękowania dla organizatorów: bez Was zginęlibyśmy na pierwszym lepszym rozwidleniu szlaków i użalalibyśmy się nad swoim ciężkim losem oraz specjalne gratulacje dla osób, których ten rajd był pierwszą stycznością z chodzeniem po górach. Wiedzcie, że większość spasowałaby po pierwszym mocniejszym podejściu. Jestem przekonana, że na kolejny wyjazd większość z nas z przyjemnością wybierze się ponownie.

18 Str. 16 7/(II)/2012 Str. 15 Łamigłówki Sudoku

19 Wykreślanka Jeśli poprawnie rozwiązałeś wszystkie łamigłówki to prześlij hasło wykreślanki wraz z rozwiązaniem sudoku (zdjęcie, bądź zeskanowana prawidłowo uzupełniona plansza) wraz ze swoim imieniem i nazwiskiem na a: Wśród poprawnych odpowiedzi rozlosujemy nagrody. Rozwiązania można przesyłać do

20

KARTA KURSU. Biotechnology in Environmental Protection. Kod Punktacja ECTS* 1

KARTA KURSU. Biotechnology in Environmental Protection. Kod Punktacja ECTS* 1 KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Biotechnologia w ochronie środowiska Biotechnology in Environmental Protection Kod Punktacja ECTS* 1 Koordynator Prof. dr hab. Maria Wędzony Zespół dydaktyczny: Prof.

Bardziej szczegółowo

Dane mikromacierzowe. Mateusz Markowicz Marta Stańska

Dane mikromacierzowe. Mateusz Markowicz Marta Stańska Dane mikromacierzowe Mateusz Markowicz Marta Stańska Mikromacierz Mikromacierz DNA (ang. DNA microarray) to szklana lub plastikowa płytka (o maksymalnych wymiarach 2,5 cm x 7,5 cm) z naniesionymi w regularnych

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Nr 31/2014 Senatu Uniwersytetu Wrocławskiego z dnia 26 marca 2014 r.

UCHWAŁA Nr 31/2014 Senatu Uniwersytetu Wrocławskiego z dnia 26 marca 2014 r. UCHWAŁA Nr 31/2014 Senatu Uniwersytetu Wrocławskiego z dnia 26 marca 2014 r. w sprawie utworzenia kierunku genetyka i biologia eksperymentalna - studia pierwszego stopnia oraz zmieniająca uchwałę w sprawie

Bardziej szczegółowo

KIERUNKOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA

KIERUNKOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA KIERUNKOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA Wydział: INŻYNIERIA ŚRODOWISKA Kierunek: OCHRONA ŚRODOWISKA (OS) Stopień studiów: I Efekty kształcenia na I stopniu dla kierunku OS K1OS_W01 K1OS_W02 K1OS_W03 OPIS KIERUNKOWYCH

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: Podstawowe techniki inżynierii genetycznej. Streszczenie

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: Podstawowe techniki inżynierii genetycznej. Streszczenie SCENARIUSZ LEKCJI OPRACOWANY W RAMACH PROJEKTU: INFORMATYKA MÓJ SPOSÓB NA POZNANIE I OPISANIE ŚWIATA. PROGRAM NAUCZANIA INFORMATYKI Z ELEMENTAMI PRZEDMIOTÓW MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZYCH Autorzy scenariusza:

Bardziej szczegółowo

Kierunek i poziom studiów: Biologia, poziom pierwszy

Kierunek i poziom studiów: Biologia, poziom pierwszy Uniwersytet Śląski w Katowicach str. 1 Kierunek i poziom studiów: Biologia, poziom pierwszy Sylabus modułu: Techniki mikroskopowe modułu: 1BL_49 1. Informacje ogólne koordynator modułu Prof. dr hab. Ewa

Bardziej szczegółowo

Inżynieria Środowiska II stopnia (I stopień / II stopień) ogólnoakademicki (ogólno akademicki / praktyczny) dr hab. Lidia Dąbek, prof. PŚk.

Inżynieria Środowiska II stopnia (I stopień / II stopień) ogólnoakademicki (ogólno akademicki / praktyczny) dr hab. Lidia Dąbek, prof. PŚk. Załącznik nr 7 do Zarządzenia Rektora nr 10/12 z dnia 21 lutego 2012r. KARTA MODUŁU / KARTA PRZEDMIOTU Kod modułu Nazwa modułu Nazwa modułu w języku angielskim Obowiązuje od roku akademickiego 2012/2013

Bardziej szczegółowo

Kierunek i poziom studiów: Chemia, drugi Sylabus modułu: Spektroskopia (0310-CH-S2-016)

Kierunek i poziom studiów: Chemia, drugi Sylabus modułu: Spektroskopia (0310-CH-S2-016) Uniwersytet Śląski w Katowicach str. 1 Kierunek i poziom studiów: Chemia, drugi Sylabus modułu: Spektroskopia () 1. Informacje ogólne koordynator modułu prof. dr hab. Henryk Flakus rok akademicki 2013/2014

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) Biologia eksperymentalna i środowiskowa

KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) Biologia eksperymentalna i środowiskowa KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) Biologia eksperymentalna i środowiskowa Nazwa Nazwa w j. ang. Wybrane problemy biologii molekularnej kwasy nukleinowe Selected problems of molecular biology

Bardziej szczegółowo

Rok akademicki: 2014/2015 Kod: EIB-2-206-BN-s Punkty ECTS: 3. Kierunek: Inżynieria Biomedyczna Specjalność: Bionanotechnologie

Rok akademicki: 2014/2015 Kod: EIB-2-206-BN-s Punkty ECTS: 3. Kierunek: Inżynieria Biomedyczna Specjalność: Bionanotechnologie Nazwa modułu: Genetyka molekularna Rok akademicki: 2014/2015 Kod: EIB-2-206-BN-s Punkty ECTS: 3 Wydział: Elektrotechniki, Automatyki, Informatyki i Inżynierii Biomedycznej Kierunek: Inżynieria Biomedyczna

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Załącznik nr 1 do procedury nr W_PR_1 Nazwa przedmiotu: Technologia Wastewater technology Kierunek: inżynieria środowiska Kod przedmiotu: 5.3.1 Rodzaj przedmiotu: obieralny, moduł 5.3 Poziom kształcenia:

Bardziej szczegółowo

Ruch zwiększa recykling komórkowy Natura i wychowanie

Ruch zwiększa recykling komórkowy Natura i wychowanie Wiadomości naukowe o chorobie Huntingtona. Prostym językiem. Napisane przez naukowców. Dla globalnej społeczności HD. Ruch zwiększa recykling komórkowy Ćwiczenia potęgują recykling komórkowy u myszy. Czy

Bardziej szczegółowo

II Wydział Lekarski z Oddziałem Anglojęzycznym Kierunek: BIOMEDYCYNA 2015-2018 Poziom studiów: pierwszy stopień Profil: Praktyczny SEMESTR I

II Wydział Lekarski z Oddziałem Anglojęzycznym Kierunek: BIOMEDYCYNA 2015-2018 Poziom studiów: pierwszy stopień Profil: Praktyczny SEMESTR I II Wydział Lekarski z Oddziałem Anglojęzycznym Kierunek: BIOMEDYCYNA 2015-2018 Poziom studiów: pierwszy stopień Profil: Praktyczny SEMESTR I PRZEDMIOT Chemia ogólna EFEKTY KSZTAŁCENIA 1. posiada wiedzę

Bardziej szczegółowo

Drobnoustroje w ochronie środowiska SYLABUS A. Informacje ogólne

Drobnoustroje w ochronie środowiska SYLABUS A. Informacje ogólne Drobnoustroje w ochronie środowiska A. Informacje ogólne Elementy sylabusu Nazwa jednostki prowadzącej kierunek Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Profil studiów Forma studiów Kod Rodzaj Rok studiów

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA NA STUDIACH PODYPLOMOWYCH NAUCZANIE PRZYRODY W SZKOLE PODSTAWOWEJ

EFEKTY KSZTAŁCENIA NA STUDIACH PODYPLOMOWYCH NAUCZANIE PRZYRODY W SZKOLE PODSTAWOWEJ EFEKTY KSZTAŁCENIA NA STUDIACH PODYPLOMOWYCH NAUCZANIE PRZYRODY W SZKOLE PODSTAWOWEJ 1. Umiejscowienie studiów w obszarze nauki Studia podyplomowe, realizowane są jako kierunek kształcenia obejmujący wybrane

Bardziej szczegółowo

Podstawy elektroniki i miernictwa

Podstawy elektroniki i miernictwa Podstawy elektroniki i miernictwa Kod modułu: ELE Rodzaj przedmiotu: podstawowy; obowiązkowy Wydział: Informatyki Kierunek: Informatyka Poziom studiów: pierwszego stopnia Profil studiów: ogólnoakademicki

Bardziej szczegółowo

Rok akademicki: 2014/2015 Kod: GIS-1-318-s Punkty ECTS: 4. Poziom studiów: Studia I stopnia Forma i tryb studiów: -

Rok akademicki: 2014/2015 Kod: GIS-1-318-s Punkty ECTS: 4. Poziom studiów: Studia I stopnia Forma i tryb studiów: - Nazwa modułu: Technologie oczyszczania wody i ścieków Rok akademicki: 2014/2015 Kod: GIS-1-318-s Punkty ECTS: 4 Wydział: Górnictwa i Geoinżynierii Kierunek: Inżynieria Środowiska Specjalność: - Poziom

Bardziej szczegółowo

Zagrożenia i ochrona przyrody

Zagrożenia i ochrona przyrody Wymagania podstawowe Uczeń: Wymagania ponadpodstawowe Uczeń: Zagrożenia i ochrona przyrody wskazuje zagrożenia atmosfery powstałe w wyniku działalności człowieka, omawia wpływ zanieczyszczeń atmosfery

Bardziej szczegółowo

Ekologia wyk. 1. wiedza z zakresu zarówno matematyki, biologii, fizyki, chemii, rozumienia modeli matematycznych

Ekologia wyk. 1. wiedza z zakresu zarówno matematyki, biologii, fizyki, chemii, rozumienia modeli matematycznych Ekologia wyk. 1 wiedza z zakresu zarówno matematyki, biologii, fizyki, chemii, rozumienia modeli matematycznych Ochrona środowiska Ekologia jako dziedzina nauki jest nauką o zależnościach decydujących

Bardziej szczegółowo

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka 1 2 Spis treści Bibliografia......5 Wstęp......6 1. Krótka historia homeopatii......9 2. Podział homeopatii.... 10 3. Produkcja leków homeopatycznych.... 11 4. Koncepcja medycyny w homeopatii.... 14 a)

Bardziej szczegółowo

TWORZYWA BIODEGRADOWALNE

TWORZYWA BIODEGRADOWALNE TWORZYWA BIODEGRADOWALNE Opracowały: Joanna Grzegorzek kl. III a TE Katarzyna Kołdras kl. III a TE Tradycyjne tworzywa sztuczne to materiały składające się z polimerów syntetycznych. Większość z nich nie

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 4

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 4 KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Mikrobiologia Microbiology Kod Punktacja ECTS* 4 Koordynator dr Tomasz Bator Zespół dydaktyczny dr Tomasz Bator dr Magdalena Greczek-Stachura Opis kursu (cele kształcenia)

Bardziej szczegółowo

Program studiów podyplomowych OPIS OGÓLNY STUDIÓW

Program studiów podyplomowych OPIS OGÓLNY STUDIÓW Program studiów podyplomowych STUDIA PODYPLOMOWE DLA NAUCZYCIELI KWALIFIKUJĄCE DO NAUCZANIA PRZEDMIOTU PRZYRODA W SZKOLE PODSTAWOWEJ OPIS OGÓLNY STUDIÓW Wydział/Jednostka prowadząca studia podyplomowe

Bardziej szczegółowo

Biotechnologia jest dyscypliną nauk technicznych, która wykorzystuje procesy biologiczne na skalę przemysłową. Inaczej są to wszelkie działania na

Biotechnologia jest dyscypliną nauk technicznych, która wykorzystuje procesy biologiczne na skalę przemysłową. Inaczej są to wszelkie działania na Biotechnologia jest dyscypliną nauk technicznych, która wykorzystuje procesy biologiczne na skalę przemysłową. Inaczej są to wszelkie działania na żywych organizmach prowadzące do uzyskania konkretnych

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE CZŁOWIEK NAJLEPSZA INWESTYCJA PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE realizuje projekt WZMOCNIENIE POTENCJAŁU PWSZ W KONINIE DROGĄ DO WZROSTU LICZBY ABSOLWENTÓW KIERUNKU O KLUCZOWYM ZNACZENIU DLA GOSPODARKI

Bardziej szczegółowo

KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII

KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII KOMPLEKSOWE PODEJŚCIE DO TERAPII Ból PRZYWRACANIE ZDROWIA W SZCZEGÓLNY SPOSÓB 2 Krążenie Zapalenie Naprawa tkanek Większość z nas uważa zdrowie za pewnik. Zdarzają się jednak sytuacje, kiedy organizm traci

Bardziej szczegółowo

Podstawy biotechnologii. SYLABUS A. Informacje ogólne

Podstawy biotechnologii. SYLABUS A. Informacje ogólne Podstawy biotechnologii SYLABUS A. Informacje ogólne Elementy sylabusu Nazwa jednostki prowadzącej kierunek Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Profil studiów Forma studiów Kod przedmiotu Język przedmiotu

Bardziej szczegółowo

Podstawy mikrobiologii. Wirusy bezkomórkowe formy materii oŝywionej

Podstawy mikrobiologii. Wirusy bezkomórkowe formy materii oŝywionej Podstawy mikrobiologii Wykład 3 Wirusy bezkomórkowe formy materii oŝywionej Budowa wirusów Wirusy nie mają budowy komórkowej, zatem pod względem biologicznym nie są organizmami Ŝywymi! Są to twory nukleinowo

Bardziej szczegółowo

Fizjologia zwierząt, Zoologia bezkręgowców i strunowców, Anatomia i biologia człowieka, Biochemia, Biologia komórki,

Fizjologia zwierząt, Zoologia bezkręgowców i strunowców, Anatomia i biologia człowieka, Biochemia, Biologia komórki, KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Zdrowie a choroba Health and disease Kod Punktacja ECTS* 1 Koordynator Dr Agnieszka Greń Zespół dydaktyczny Dr hab. Waldemar Szaroma, prof. UP Dr hab. Grzegorz Formicki,

Bardziej szczegółowo

P r o g r a m s t u d i ó w. Ogólna charakterystyka studiów. X - obszar kształcenia odpowiadający naukom ścisłym Forma studiów:

P r o g r a m s t u d i ó w. Ogólna charakterystyka studiów. X - obszar kształcenia odpowiadający naukom ścisłym Forma studiów: P r o g r a m s t u d i ó w Ogólna charakterystyka studiów Wydział prowadzący kierunek studiów: Wydział Chemii Kierunek studiów: Chemia Poziom kształcenia: studia pierwszego stopnia Profil kształcenia:

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab

SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab SZCZEGÓŁOWE KRYTERIA OCENIANIA Z CHEMII DLA KLASY II GIMNAZJUM Nauczyciel Katarzyna Kurczab CZĄSTECZKA I RÓWNANIE REKCJI CHEMICZNEJ potrafi powiedzieć co to jest: wiązanie chemiczne, wiązanie jonowe, wiązanie

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Rolniczy w Krakowie Wydział Inżynierii Produkcji i Energetyki

Uniwersytet Rolniczy w Krakowie Wydział Inżynierii Produkcji i Energetyki Uniwersytet Rolniczy w Krakowie Wydział Inżynierii Produkcji i Energetyki Efekty dla programu : Kierunek: Odnawialne źródła energii i gospodarka odpadami Specjalności: Stopień : studia II stopnia Profil

Bardziej szczegółowo

Rozwój metod dozymetrii biologicznej oraz biofizycznych markerów i indykatorów wpływu promieniowania na organizmy żywe

Rozwój metod dozymetrii biologicznej oraz biofizycznych markerów i indykatorów wpływu promieniowania na organizmy żywe Rozwój metod dozymetrii biologicznej oraz biofizycznych markerów i indykatorów wpływu promieniowania na organizmy żywe Marcin Kruszewski Centrum Radiobiologii i Dozymetrii Biologicznej Instytut Chemii

Bardziej szczegółowo

I. Umiejscowienie kierunku w obszarze/obszarach kształcenia wraz z uzasadnieniem:

I. Umiejscowienie kierunku w obszarze/obszarach kształcenia wraz z uzasadnieniem: Załącznik nr 2 do uchwały nr 127/05/2013 Senatu UR z dnia 23 maja 2013 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW OCHRONA ŚRODOWISKA poziom profil tytuł zawodowy absolwenta studia pierwszego stopnia ogólnoakademicki

Bardziej szczegółowo

Klub Młodego Wynalazcy - Laboratoria i wyposażenie. Pracownia genetyki

Klub Młodego Wynalazcy - Laboratoria i wyposażenie. Pracownia genetyki Klub Młodego Wynalazcy - Laboratoria i wyposażenie Zadbaliśmy o to, żeby wyposażenie w Klubie Młodego Wynalazcy było w pełni profesjonalne. Ważne jest, aby dzieci i młodzież, wykonując doświadczenia korzystały

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU PCR sposób na DNA.

SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU PCR sposób na DNA. SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU PCR sposób na DNA. SPIS TREŚCI: 1. Wprowadzenie. 2. Części lekcji. 1. Część wstępna. 2. Część realizacji. 3. Część podsumowująca. 3. Karty pracy. 1. Karta

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW IV ROKU STUDIÓW

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW IV ROKU STUDIÓW PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW IV ROKU STUDIÓW 1. NAZWA PRZEDMIOTU : BIOSTATYSTYKA 2. NAZWA JEDNOSTKI (jednostek

Bardziej szczegółowo

Mikroorganizmy Zmodyfikowane Genetycznie

Mikroorganizmy Zmodyfikowane Genetycznie Mikroorganizmy Zmodyfikowane Genetycznie DEFINICJA Mikroorganizm (drobnoustrój) to organizm niewidoczny gołym okiem. Pojęcie to nie jest zbyt precyzyjne lecz z pewnością mikroorganizmami są: bakterie,

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji chemii w klasie III gimnazjum. Temat lekcji: Białka skład pierwiastkowy, budowa, właściwości i reakcje charakterystyczne

Scenariusz lekcji chemii w klasie III gimnazjum. Temat lekcji: Białka skład pierwiastkowy, budowa, właściwości i reakcje charakterystyczne Scenariusz lekcji chemii w klasie III gimnazjum Temat lekcji: Białka skład pierwiastkowy, budowa, właściwości i reakcje charakterystyczne Czas trwania lekcji: 2x 45 minut Cele lekcji: 1. Ogólny zapoznanie

Bardziej szczegółowo

Jak ustalać cele dla poziomu braków w procesach produkcyjnych?

Jak ustalać cele dla poziomu braków w procesach produkcyjnych? Jak ustalać cele dla poziomu braków w procesach produkcyjnych? Wydanie 1 Zbigniew Huber Maj 2006 Artykuł dostępny na stronie autora: http://wwwhuberpl Copyright by Zbigniew Huber Strona 1 z 6 W każdym

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Punktacja ECTS* Prof. dr hab. inż. Jerzy Jura

KARTA KURSU. Punktacja ECTS* Prof. dr hab. inż. Jerzy Jura KARTA KURSU Nazwa Inżynieria Procesowa 1 Nazwa w j. ang. Process Engineering 1. Kod Punktacja ECTS* Koordynator Prof. dr hab. inż. Jerzy Jura Zespół dydaktyczny Prof. dr hab. inż. Jerzy Jura Opis kursu

Bardziej szczegółowo

Kierunek i poziom studiów: Biotechnologia, poziom pierwszy Sylabus modułu: Metody biotechnologiczne w ochronie środowiska (1BT_27)

Kierunek i poziom studiów: Biotechnologia, poziom pierwszy Sylabus modułu: Metody biotechnologiczne w ochronie środowiska (1BT_27) Uniwersytet Śląski w Katowicach str. 1 Kierunek i poziom studiów: Biotechnologia, poziom pierwszy Sylabus modułu: Metody biotechnologiczne w ochronie środowiska (1BT_27) 1. Informacje ogólne koordynator

Bardziej szczegółowo

Karta Opisu Przedmiotu

Karta Opisu Przedmiotu Politechnika Opolska Wydział Wychowania Fizycznego i Fizjoterapii Kierunek studiów Profil kształcenia Poziom studiów Specjalność Forma studiów Semestr studiów Fizjoterapia Praktyczny Studia pierwszego

Bardziej szczegółowo

profil ogólnoakademicki studia I stopnia

profil ogólnoakademicki studia I stopnia Opis na kierunku ŻYWIENIE CZŁOWIEKA z odniesieniem do oraz prowadzących profil ogólnoakademicki studia I stopnia Efekty NŻZ1_W01 NŻZ1_W02 NŻZ1_W03 NŻZ1_W04 WIEDZA Ma ogólną wiedzę z zakresu matematyki,

Bardziej szczegółowo

XIII LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE z ODDZIAŁAMI DWUJĘZYCZNYMI im. płk. L. LISA-KULI

XIII LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE z ODDZIAŁAMI DWUJĘZYCZNYMI im. płk. L. LISA-KULI Gimnazjalisto! W roku szkolnym 2014/15 oferujemy Ci 5 klas ogólnych od drugiego roku nauczania sprofilowanych zgodnie z preferencjami uczniów. Klasa 1a z rozszerzonym programem nauczania języka polskiego,

Bardziej szczegółowo

KIERUNKOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA

KIERUNKOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA KIERUNKOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA Wydział: INŻYNIERIA ŚRODOWISKA Kierunek: INŻYNIERIA ŚRODOWISKA (IS) Stopień studiów: I Efekty na I stopniu dla kierunku IS K1IS_W01 K1IS_W02 K1IS_W03 OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW

Bardziej szczegółowo

Antybiotykooporność. Dr Maciej Starachowski www.swiatzdrowia.pl

Antybiotykooporność. Dr Maciej Starachowski www.swiatzdrowia.pl Antybiotykooporność Dr Maciej Starachowski www.swiatzdrowia.pl Pominięte dawki antybiotyków prowadzą do nieskutecznych leków i nieskutecznego leczenia Kiedy zalecenia dotyczące antybiotyków nie są przestrzegane,

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu: Kierunek: Inżynieria Biomedyczna Rodzaj przedmiotu: obowiązkowy moduł kierunkowy ogólny Rodzaj zajęć: wykład, seminarium PROPEDEUTYKA NAUK MEDYCZNYCH Propedeutica Medical Sciences Forma

Bardziej szczegółowo

ĆWICZENIE NR 3 BADANIE MIKROBIOLOGICZNEGO UTLENIENIA AMONIAKU DO AZOTYNÓW ZA POMOCĄ BAKTERII NITROSOMONAS sp.

ĆWICZENIE NR 3 BADANIE MIKROBIOLOGICZNEGO UTLENIENIA AMONIAKU DO AZOTYNÓW ZA POMOCĄ BAKTERII NITROSOMONAS sp. ĆWICZENIE NR 3 BADANIE MIKROBIOLOGICZNEGO UTLENIENIA AMONIAKU DO AZOTYNÓW ZA POMOCĄ BAKTERII NITROSOMONAS sp. Uwaga: Ze względu na laboratoryjny charakter zajęć oraz kontakt z materiałem biologicznym,

Bardziej szczegółowo

Logistyka I stopień (I stopień / II stopień) Ogólnoakademicki (ogólno akademicki / praktyczny)

Logistyka I stopień (I stopień / II stopień) Ogólnoakademicki (ogólno akademicki / praktyczny) KARTA MODUŁU / KARTA PRZEDMIOTU Kod modułu Nazwa modułu Nazwa modułu w języku angielskim Obowiązuje od roku akademickiego 2012/2013 Z-LOG-1082 Podstawy nauki o materiałach Fundamentals of Material Science

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 1. Nazwa przedmiotu HIGIENA Z ELEMENTAMI DIETETYKI. 2. Numer kodowy BIO03c. 3. Język, w którym prowadzone są zajęcia polski

KARTA PRZEDMIOTU. 1. Nazwa przedmiotu HIGIENA Z ELEMENTAMI DIETETYKI. 2. Numer kodowy BIO03c. 3. Język, w którym prowadzone są zajęcia polski Projekt OPERACJA SUKCES unikatowy model kształcenia na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Medycznego w Łodzi odpowiedzią na potrzeby gospodarki opartej na wiedzy współfinansowany ze środków Europejskiego

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU

SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU Czy priony zawsze są szkodliwe? SPIS TREŚCI: Wprowadzenie. Części lekcji. 1. Część wstępna. 2. Część realizacji. 3. Część podsumowująca. Karty pracy. 1.

Bardziej szczegółowo

STUDIA I STOPNIA NA KIERUNKU ZASTOSOWANIA FIZYKI W BIOLOGII I MEDYCYNIE. specjalność Projektowanie molekularne i bioinformatyka

STUDIA I STOPNIA NA KIERUNKU ZASTOSOWANIA FIZYKI W BIOLOGII I MEDYCYNIE. specjalność Projektowanie molekularne i bioinformatyka STUDIA I STOPNIA NA KIERUNKU ZASTOSOWANIA FIZYKI W BIOLOGII I MEDYCYNIE specjalność Projektowanie molekularne i bioinformatyka 1. CELE KSZTAŁCENIA Projektowanie leków, prace projektowe związane z inżynierią

Bardziej szczegółowo

Wydział Matematyki Stosowanej. Politechniki Śląskiej w Gliwicach

Wydział Matematyki Stosowanej. Politechniki Śląskiej w Gliwicach Wydział Matematyki Stosowanej Politechniki Śląskiej w Gliwicach Wydział Matematyki Stosowanej jeden z 13 wydziałów Politechniki Śląskiej w Gliwicach. Od kilkunastu lat główną siedzibą Wydziału oraz Instytutu

Bardziej szczegółowo

1. CHARAKTERYSTYKA STUDIÓW 2. SYLWETKA ABSOLWENTA

1. CHARAKTERYSTYKA STUDIÓW 2. SYLWETKA ABSOLWENTA Dwuletnie studia indywidualne II stopnia na kierunku fizyka, specjalność Nauczanie i popularyzacja fizyki, specjalizacje: Nauczycielska; Dydaktyka i popularyzacja fizyki 1. CHARAKTERYSTYKA STUDIÓW Celem

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu: Systemy ekspertowe w zarządzaniu firmą Expert systems in enterprise management Kierunek: Zarządzanie i Inżynieria Produkcji Rodzaj przedmiotu: Rodzaj zajęć: Wyk. Ćwicz. Lab. Sem. Proj.

Bardziej szczegółowo

Objaśnienia oznaczeń w symbolach K przed podkreślnikiem kierunkowe efekty kształcenia W kategoria wiedzy

Objaśnienia oznaczeń w symbolach K przed podkreślnikiem kierunkowe efekty kształcenia W kategoria wiedzy Efekty kształcenia dla kierunku studiów FIZYKA - studia II stopnia, profil ogólnoakademicki - i ich odniesienia do efektów kształcenia w obszarze nauk ścisłych Kierunek studiów fizyka należy do obszaru

Bardziej szczegółowo

Raport z ewaluacji wewnętrznej przeprowadzonej w Szkole Podstawowej w Golinie w roku szkolnym 2014/15

Raport z ewaluacji wewnętrznej przeprowadzonej w Szkole Podstawowej w Golinie w roku szkolnym 2014/15 Raport z ewaluacji wewnętrznej przeprowadzonej w Szkole Podstawowej w Golinie w roku szkolnym 2014/15 1 Przedmiot ewaluacji: Formy i metodyka procesu dydaktycznego. Zespół ewaluacyjny: Urszula Kowalczyk

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU CO TO JEST ŻYCIE. SPIS TREŚCI: I. Wprowadzenie. Części lekcji. 1. Część wstępna.

SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU CO TO JEST ŻYCIE. SPIS TREŚCI: I. Wprowadzenie. Części lekcji. 1. Część wstępna. SCENARIUSZ LEKCJI BIOLOGII Z WYKORZYSTANIEM FILMU CO TO JEST ŻYCIE. SPIS TREŚCI: I. Wprowadzenie. II. Części lekcji. 1. Część wstępna. 2. Część realizacji. 3. Część podsumowująca. III. Karty pracy. 1.

Bardziej szczegółowo

forma studiów Studia pierwszego stopnia - stacjonarne sposób ustalania Na ocenę końcową modułu składa się średnia ważona z 2 elementów:

forma studiów Studia pierwszego stopnia - stacjonarne sposób ustalania Na ocenę końcową modułu składa się średnia ważona z 2 elementów: Uniwersytet Śląski w Katowicach str. 1 Kierunek i poziom studiów: Biotechnologia, poziom I Sylabus modułu: Podstawy genetyki (1BT_22) 1. Informacje ogólne koordynator modułu dr Damian Gruszka rok akademicki

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje w roku akademickim 2012/2013 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Karta przedmiotu Instytut Zdrowia obowiązuje w roku akademickim 01/013 Kierunek studiów: Pielęgniarstwo Profil: Praktyczny Forma studiów: Stacjonarne Kod

Bardziej szczegółowo

ANKIETA SAMOOCENY OSIĄGNIĘCIA KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA

ANKIETA SAMOOCENY OSIĄGNIĘCIA KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA Szanowny Studencie, ANKIETA SAMOOCENY OSIĄGNIĘCIA KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA bardzo prosimy o anonimową ocenę osiągnięcia kierunkowych efektów kształcenia w trakcie Twoich studiów. Twój głos pozwoli

Bardziej szczegółowo

Studia Podyplomowe dla nauczycieli Przyroda

Studia Podyplomowe dla nauczycieli Przyroda Uniwersytet Łódzki Wydział Biologii i Ochrony Środowiska Program kształcenia Studia Podyplomowe dla nauczycieli Przyroda Łódź, 2012 1. Nazwa: Studia Podyplomowe dla Nauczycieli Przyroda 2. Opis: Studium

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku inżynieria środowiska

Efekty kształcenia dla kierunku inżynieria środowiska Efekty kształcenia dla kierunku inżynieria Szkoła wyższa prowadząca kierunek studiów: Kierunek studiów: Poziom kształcenia: Profil kształcenia: Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia w zakresie:

Bardziej szczegółowo

Zasady przeprowadzania pisemnego egzaminu dyplomowego na studiach I stopnia na Wydziale Chemicznym Politechniki Rzeszowskiej

Zasady przeprowadzania pisemnego egzaminu dyplomowego na studiach I stopnia na Wydziale Chemicznym Politechniki Rzeszowskiej Załącznik do Uchwały RWCh Nr 36/2015 z dnia 18.11.2015 r. Zasady przeprowadzania pisemnego egzaminu dyplomowego na studiach I stopnia na Wydziale Chemicznym Politechniki Rzeszowskiej Tekst jednolity obejmuje

Bardziej szczegółowo

Warto wiedzieć więcej o swojej chorobie, aby z nią walczyć

Warto wiedzieć więcej o swojej chorobie, aby z nią walczyć Warto wiedzieć więcej o swojej chorobie, aby z nią walczyć Kilka ważnych porad dla kobiet chorych na raka piersi Konsultacja merytoryczna: dr hab. n. med. Lubomir Bodnar Warto wiedzieć więcej o swojej

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu: Informatyka w ochronie Kierunek: Zarządzanie i inżynieria produkcji Kod przedmiotu: ZiIP.D1F.15.27. Rodzaj przedmiotu: obowiązkowy Rodzaj zajęć: Wyk. Ćwicz. Poziom studiów: Studia II

Bardziej szczegółowo

KOŁO NAUKOWE IMMUNOLOGII. Mikrochimeryzm badania w hodowlach leukocytów in vitro

KOŁO NAUKOWE IMMUNOLOGII. Mikrochimeryzm badania w hodowlach leukocytów in vitro KOŁO NAUKOWE IMMUNOLOGII Mikrochimeryzm badania w hodowlach leukocytów in vitro Koło Naukowe Immunolgii kolo_immunologii@biol.uw.edu.pl kolo_immunologii.kn@uw.edu.pl CEL I PRZEDMIOT PROJEKTU Celem doświadczenia

Bardziej szczegółowo

ZAKŁADANE EFEKTY KSZTAŁCENIA Kierunek: Inżynieria Materiałowa Studia I stopnia

ZAKŁADANE EFEKTY KSZTAŁCENIA Kierunek: Inżynieria Materiałowa Studia I stopnia ZAKŁADANE EFEKTY KSZTAŁCENIA Kierunek: Inżynieria Materiałowa Studia I stopnia Tabela odniesień efektów kierunkowych do efektów obszarowych Odniesienie do Symbol Kierunkowe efekty kształcenia efektów kształcenia

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet dziecięcy jako laboratorium

Uniwersytet dziecięcy jako laboratorium Uniwersytet dziecięcy jako laboratorium Źródło: pixabay.com II Kongres Uniwersytetów Dziecięcych, Warszawa, 26 marca 2015 Anna Grąbczewska, Uniwersytet Dzieci Laboratorium - eksperymenty - narzędzia i

Bardziej szczegółowo

Różnicowanie = Tworzenie wyspecjalizowanych komórek

Różnicowanie = Tworzenie wyspecjalizowanych komórek Różnicowanie = Tworzenie wyspecjalizowanych komórek Czym są komórki macierzyste? Na zdjęciu widzimy Grudkę metalu i dużo różnych rodzajów śrub. Zastanów się Grudki metalu mogą zostać zmienione w wiele

Bardziej szczegółowo

STUDIA I STOPNIA NA KIERUNKU ZASTOSOWANIA FIZYKI W BIOLOGII I MEDYCYNIE. specjalność Projektowanie molekularne i bioinformatyka

STUDIA I STOPNIA NA KIERUNKU ZASTOSOWANIA FIZYKI W BIOLOGII I MEDYCYNIE. specjalność Projektowanie molekularne i bioinformatyka STUDIA I STOPNIA NA KIERUNKU ZASTOSOWANIA FIZYKI W BIOLOGII I MEDYCYNIE specjalność Projektowanie molekularne i bioinformatyka 1. CELE KSZTAŁCENIA Projektowanie leków, prace projektowe związane z inżynierią

Bardziej szczegółowo

POWTÓRZENIE TREŚCI NAUCZANIA Z BIOLOGII KLASY III ROZPISKA POWTÓRZEŃ ROK 2007/2008 Klasa I Treści programowe Dział powtórzeniowy Przewidziana data

POWTÓRZENIE TREŚCI NAUCZANIA Z BIOLOGII KLASY III ROZPISKA POWTÓRZEŃ ROK 2007/2008 Klasa I Treści programowe Dział powtórzeniowy Przewidziana data POWTÓRZENIE TREŚCI NAUCZANIA Z BIOLOGII KLASY III ROZPISKA POWTÓRZEŃ ROK 2007/2008 Klasa I Treści programowe Dział powtórzeniowy Przewidziana data 1. Struktura organizmu i funkcje, jakim ona służy ( komórki,

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE. WYDZIAŁ Kultury Fizycznej i Ochrony Zdrowia

PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE. WYDZIAŁ Kultury Fizycznej i Ochrony Zdrowia PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA W KONINIE WYDZIAŁ Kultury Fizycznej i Ochrony Zdrowia Katedra Morfologicznych i Czynnościowych Podstaw Kultury Fizycznej Kierunek: Wychowanie Fizyczne SYLABUS Nazwa przedmiotu

Bardziej szczegółowo

PUBLIKACJA PODSUMOWUJACA ZAJĘCIA DODATKOWE Z MATEMATYKI. realizowane w ramach projektu Stąd do przyszłości. nr. POKL.09.01.

PUBLIKACJA PODSUMOWUJACA ZAJĘCIA DODATKOWE Z MATEMATYKI. realizowane w ramach projektu Stąd do przyszłości. nr. POKL.09.01. Mołodiatycze, 22.06.2012 PUBLIKACJA PODSUMOWUJACA ZAJĘCIA DODATKOWE Z MATEMATYKI realizowane w ramach projektu Stąd do przyszłości nr. POKL.09.01.02-06-090/11 Opracował: Zygmunt Krawiec 1 W ramach projektu

Bardziej szczegółowo

ZARYS WYTYCZNYCH/REKOMENDACJI

ZARYS WYTYCZNYCH/REKOMENDACJI ZARYS WYTYCZNYCH/REKOMENDACJI dotyczących realizacji działania: Budowanie kompetencji w zakresie matematyki, informatyki i nauk przyrodniczych jako podstawy do uczenia się przez cale życie (w tym wspieranie

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu: Oczyszczanie gazów odlotowych Flue gas clearing Kierunek: Zarządzania i Inżynieria Produkcji Rodzaj przedmiotu: specjalnościowy Poziom studiów: Studia II stopnia Forma studiów: studia

Bardziej szczegółowo

IV etap edukacyjny BIOLOGIA / PRZYRODA. III etap edukacyjny BIOLOGIA

IV etap edukacyjny BIOLOGIA / PRZYRODA. III etap edukacyjny BIOLOGIA Iwona Majcher (PDB) III etap edukacyjny BIOLOGIA IV etap edukacyjny BIOLOGIA / PRZYRODA Wychowanie przedszkolne Edukacja wczesnoszkolna EDUKACJA PRZYRODNICZA / II etap edukacyjny: klasy IV-VI PRZYRODA

Bardziej szczegółowo

Załącznik 1. Nazwa kierunku studiów: FIZYKA Poziom kształcenia: II stopień (magisterski) Profil kształcenia: ogólnoakademicki Symbol

Załącznik 1. Nazwa kierunku studiów: FIZYKA Poziom kształcenia: II stopień (magisterski) Profil kształcenia: ogólnoakademicki Symbol Efekty kształcenia dla kierunku studiów FIZYKA TECHNICZNA - studia II stopnia, profil ogólnoakademicki - i ich odniesienia do efektów kształcenia w obszarze nauk ścisłych Kierunek studiów fizyka techniczna

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Załącznik nr 1 do procedury nr W_PR_12 Nazwa przedmiotu: Urządzenia do Sewage treatment devices Kierunek: Inżynieria środowiska Kod przedmiotu: 5.1.13 Rodzaj przedmiotu: obieralny, moduł 5.1 Poziom przedmiotu:

Bardziej szczegółowo

Kodowanie produktów - cz. 1

Kodowanie produktów - cz. 1 Kodowanie produktów - cz. 1 25.07.2005 r. Wstęp Do identyfikacji wyrobów od dawna używa się różnego rodzaju kodów i klasyfikacji. Obecnie stosuje się m.in. natowską kodyfikację wyrobów, kodowanie wyrobów

Bardziej szczegółowo

Tematyka zajęć z biologii

Tematyka zajęć z biologii Tematyka zajęć z biologii klasy: I Lp. Temat zajęć Zakres treści 1 Zapoznanie z przedmiotowym systemem oceniania, wymaganiami edukacyjnymi i podstawą programową Podstawowe zagadnienia materiału nauczania

Bardziej szczegółowo

ZAWSZE SPRAWDZAJ TO, CZEGO NAUCZYŁEŚ Jednym z najważniejszych zadań szkoły powinno być nauczenie uczniów

ZAWSZE SPRAWDZAJ TO, CZEGO NAUCZYŁEŚ Jednym z najważniejszych zadań szkoły powinno być nauczenie uczniów Daria Kraus, sp29@sp29.waw.ids.pl informatyka Szkoła Podstawowa nr 29 w Warszawie Halina Kowalska, informatyka8@wp.pl informatyka, chemia Zespół Szkół nr 8 w Warszawie ZAWSZE SPRAWDZAJ TO, CZEGO NAUCZYŁEŚ

Bardziej szczegółowo

1. Ocena programowa PKA kierunku inżynieria środowiska w 2014/15. 2. Wnioski z ankietyzacji i hospitacji zajęć w roku akad.

1. Ocena programowa PKA kierunku inżynieria środowiska w 2014/15. 2. Wnioski z ankietyzacji i hospitacji zajęć w roku akad. Politechnika Łódzka Wydział Inżynierii Procesowej i Ochrony Środowiska 1. Ocena programowa PKA kierunku inżynieria środowiska w 2014/15 2. Wnioski z ankietyzacji i hospitacji zajęć w roku akad. 2013/2014

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 2. Dr Małgorzata Kłyś

KARTA KURSU. Kod Punktacja ECTS* 2. Dr Małgorzata Kłyś KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Ochrona Przyrody Protection of Nature Kod Punktacja ECTS* 2 Koordynator Dr Małgorzata Kłyś Zespół dydaktyczny dr Anna Chrzan, dr Małgorzata Kłyś Opis kursu (cele kształcenia)

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS 1 Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Profil kształcenia: Zawodowy Stopień studiów: I Kierunek studiów: Turystyka i Rekreacja Specjalność: Semestr: Forma studiów: Nazwa przedmiotu:

Bardziej szczegółowo

Rośliny modyfikowane genetycznie (GMO)

Rośliny modyfikowane genetycznie (GMO) Rośliny modyfikowane genetycznie (GMO) Organizmy modyfikowane genetycznie Organizm zmodyfikowany genetycznie (międzynarodowy skrót: GMO Genetically Modified Organizm) to organizm o zmienionych cechach,

Bardziej szczegółowo

Biotechnologia i inżynieria genetyczna

Biotechnologia i inżynieria genetyczna Wersja A Test podsumowujący rozdział II i inżynieria genetyczna..................................... Imię i nazwisko.............................. Data Klasa oniższy test składa się z 16 zadań. rzy każdym

Bardziej szczegółowo

PLAN DYDAKTYCZNY ŚCIEŻKI EKOLOGICZNEJ

PLAN DYDAKTYCZNY ŚCIEŻKI EKOLOGICZNEJ PLAN DYDAKTYCZNY ŚCIEŻKI EKOLOGICZNEJ EDUKACJA EKOLOGICZNA NA LEKCJACH BIOLOGII i GODZINIE WYCHOWAWCZEJ W KLASACH I i II TECHNIKUM i LICEUM ZAKRES PODSTAWOWY. 1.TREŚCI Z PODSTAWY PROGRAMOWEJ: Podstawa

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Genetyka Kliniczna. Wydział Lekarsko-Stomatologiczny(WLS)

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Genetyka Kliniczna. Wydział Lekarsko-Stomatologiczny(WLS) S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne Kod modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Specjalność Poziom studiów Forma studiów Rok studiów Nazwa modułu Genetyka Kliniczna Obowiązkowy

Bardziej szczegółowo

Klinika Diabetologii i Otyłości Wieku Rozwojowego, II Katedra Pediatrii

Klinika Diabetologii i Otyłości Wieku Rozwojowego, II Katedra Pediatrii PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Postępy w terapii cukrzycy typu 1 2. NAZWA JEDNOSTKI (jednostek

Bardziej szczegółowo

WYSZKOWSKI UNIWERSYTET DLA DZIECI I MŁODZIEŻY

WYSZKOWSKI UNIWERSYTET DLA DZIECI I MŁODZIEŻY WYSZKOWSKI UNIWERSYTET DLA DZIECI I MŁODZIEŻY WYKŁADY POPROWADZĄ PROFESOROWIE UNIWERSYTETU KARDYNAŁA STEFANA WYSZYŃSKIEGO W WARSZAWIE. PROJEKT INAUGURACJA Misją Uniwersytetów Dziecięcych...jest rozbudzenie

Bardziej szczegółowo

PROGRAM KSZTAŁCENIA NA KIERUNKU STUDIÓW WYŻSZYCH

PROGRAM KSZTAŁCENIA NA KIERUNKU STUDIÓW WYŻSZYCH PROGRAM KSZTAŁCENIA NA KIERUNKU STUDIÓW WYŻSZYCH NAZWA WYDZIAŁU: WYDZIAŁ CHEMICZNY WYDZIAŁ FIZYKI TECHNICZNEJ I MATEMATYKI STOSOWANEJ WYDZIAŁ MECHANICZNY NAZWA KIERUNKU: INŻYNIERIA MATERIAŁOWA POZIOM KSZTAŁCENIA:

Bardziej szczegółowo

NZ.1.10. PROFIL KSZTAŁCENIA praktyczny TYP PRZEDMIOTU obligatoryjny Forma studiów. Wybrane procesy biochemiczne. Selected biochemical processes

NZ.1.10. PROFIL KSZTAŁCENIA praktyczny TYP PRZEDMIOTU obligatoryjny Forma studiów. Wybrane procesy biochemiczne. Selected biochemical processes Tabela 1. Metryka przedmiotu programowego- cele i efekty kształcenia POZIOM KSZTAŁCENIA POZIOM VI/ STUDIA I STOPNIA NR PRZEDMIOTU W PROGRAMIE NZ.1.10. PROFIL KSZTAŁCENIA praktyczny TYP PRZEDMIOTU obligatoryjny

Bardziej szczegółowo

Kolejny udany, rodzinny przeszczep w Klinice przy ulicy Grunwaldzkiej w Poznaniu. Mama męża oddała nerkę swojej synowej.

Kolejny udany, rodzinny przeszczep w Klinice przy ulicy Grunwaldzkiej w Poznaniu. Mama męża oddała nerkę swojej synowej. Kolejny udany, rodzinny przeszczep w Klinice przy ulicy Grunwaldzkiej w Poznaniu. Mama męża oddała nerkę swojej synowej. 34-letnia Emilia Zielińska w dniu 11 kwietnia 2014 otrzymała nowe życie - nerkę

Bardziej szczegółowo

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć

Opis efektów kształcenia dla modułu zajęć Nazwa modułu: Edukacja ekologiczna Rok akademicki: 2014/2015 Kod: GIS-1-111-s Punkty ECTS: 2 Wydział: Górnictwa i Geoinżynierii Kierunek: Inżynieria Środowiska Specjalność: - Poziom studiów: Studia I stopnia

Bardziej szczegółowo

Informacje o GMO, konieczne do określenia stopnia zagrożenia.

Informacje o GMO, konieczne do określenia stopnia zagrożenia. Procedury i dokumenty wymagane do prowadzenia badań w zakresie organizmów genetycznie zmodyfikowanych Instrukcja przygotowania wniosków o wydanie zgody na zamknięte użycie GMO 1. Zamknięte użycie GMO wymaga

Bardziej szczegółowo

Chemia kryminalistyczna

Chemia kryminalistyczna Chemia kryminalistyczna Wykład 2 Metody fizykochemiczne 21.10.2014 Pytania i pomiary wykrycie obecności substancji wykazanie braku substancji identyfikacja substancji określenie stężenia substancji określenie

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu: IMPLANTY I SZTUCZNE NARZĄDY Implants and Artifical Organs Kierunek: Inżynieria Biomedyczna Rodzaj przedmiotu: obowiązkowy moduł specjalności inżynieria rehabilitacyjna Rodzaj zajęć: wykład,

Bardziej szczegółowo