Cytogenetyka traw. ANDRZEJ JOACHIMIAK i ADAM KULA WSTĘP

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Cytogenetyka traw. ANDRZEJ JOACHIMIAK i ADAM KULA WSTĘP"

Transkrypt

1 Księga Polskich Traw Redakcja: LUDWIK FREY Instytut Botaniki im. W. Szafera Polska Akademia Nauk Kraków, 2007 Cytogenetyka traw 4 ANDRZEJ JOACHIMIAK i ADAM KULA WSTĘP Trawy (Poaceae) to jedna z najliczniejszych w gatunki rodzina roślin okrytonasiennych (FREY 2000). Dzięki swoim szczególnym cechom (MIZIANTY 1995; KELLOGG 2000) i wysokiej produktywności trawy zajmują ok. 20% powierzchni lądów (SHANTZ 1954) i odgrywają decydującą rolę w wyżywieniu ludzkości (KELLOGG 1998; GAUT 2002). Ze względu na wielkie znaczenie w przyrodzie i gospodarce człowieka stanowią szczególnie ważny obiekt badań cytogenetycznych, które mają tutaj, obok aspektu poznawczego także doniosły aspekt praktyczny. Znaczna część badań cytogenetycznych nad trawami dotyczy ich elementarnych cech kariologicznych, a więc liczby i wielkości chromosomów. Mimo znaczącego rozwoju bardziej zaawansowanych podejść badawczych, daleko wykraczających poza liczenie i mierzenie chromosomów, dane kariologiczne uważane są do dziś przez większość autorów za szczególnie istotne dla poznania tej grupy roślin (KELLOGG 1998, 2000; GAUT 2002; KELLOGG & BENNETZEN 2004). Wynika to z faktu, iż głównymi mechanizmami trwającej od ponad 60 mln lat ewolucji traw (BREMER 2002) były poliploidyzacja oraz zmiany ilości DNA w genomie. Najdobitniejszymi i stosunkowo łatwymi do zaobserwowania śladami działania tych mechanizmów są zmiany liczby i/lub wielkości chromosomów. Uwzględnienie tych cech spowodowało zasadniczą rewolucję w systematyce traw (AVDULOV 1931). Interesująca problematyka kariologii traw nie będzie tu jednak poruszana, ponieważ stanowi przedmiot odrębnego opracowania (MIZIANTY 2007), do której jednak będą pojawiać się nawiązania przy omawianiu innych zagadnień.

2 110 Księga Polskich Traw PRZEGLĄD PODSTAWOWYCH METOD I PODEJŚĆ BADAWCZYCH STOSOWANYCH W CYTOGENETYCE TRAW Klasyczna analiza kariotypu Głównym celem większości badań cytogenetycznych jest analiza kariotypu, czyli opis kompleksu chromosomowego organizmu, uwzględniający morfologię i budowę wewnętrzną poszczególnych chromosomów. Dane dotyczące struktury kariotypu traw mają nieocenione znaczenie w badaniach podstawowych i znajdują liczne zastosowania praktyczne (głównie w hodowli). Niezbędne są też do prowadzenia badań porównawczych, mających np. na celu poznanie przemian ewolucyjnych w obrębie tej grupy roślin. Analiza kariotypu traw jest trudna, ponieważ ich kompleksy chromosomowe są zazwyczaj słabo zróżnicowane. Chromosomy większości gatunków są przeważnie metacentryczne (równoramienne) i mają zbliżoną długość, tak więc trudno je od siebie odróżnić. Zazwyczaj jedynymi wyróżniającymi się, a więc łatwymi do zidentyfikowania, są chromosomy z organizatorami jąderek (NOR-chromosomy, SAT-chromosomy), które u wielu gatunków poza tym, iż zawierają dodatkowe przewężenie (nie zawsze jednak obserwowane w preparatach), mogą być różnoramienne. Powoduje to bardzo poważne trudności w odróżnieniu chromosomów nawet u diploidów, posiadających stosunkowo niewiele chromosomów. U poliploidów, posiadających znaczną liczbę podobnych chromosomów (Ryc. 1), dokładna analiza kariotypu na podstawie ich morfologii jest praktycznie niewykonalna. Dodatkowym utrudnieniem w analizie kariotypu większości gatunków traw (szczególnie należących do podrodzin Bambusoideae, Chloridoideae i Panicoideae) są niewielkie rozmiary chromosomów. Jedynie u przedstawicieli podrodziny Pooideae chromosomy osiągają stosunkowo duże rozmiary (MIZIANTY 1995). Ryc. 1. Chromosomy Bromus arizonicus (2n=12x=84) barwione orceiną octową. Wyraźny brak zróżnicowania chromosomów, zarówno pod względem ich długości, jak i położenia centromerów (Joachimiak i in., niepublikowane) Fig. 1. Chromosomes of Bromus arizonicus (2n=12x=84) stained in acetic orceine. Visible lack of chromosome differentiation, with respect to both their length and location of centromeres (Joachimiak et al., unpbl.)

3 A. Joachimiak & A. Kula: Cytogenetyka traw 111 Dość pomocne w analizie kariotypu traw mogą być dokładne pomiary całkowitej długości chromosomów oraz długości ich poszczególnych ramion (co umożliwia ustalenie pozycji centromeru indeks centromerowy, bądź stosunek ramion). Zabiegi te umożliwiają przynajmniej ogólną (opartą na statystyce) charakterystykę danego kariotypu, nie ułatwiają jednak wcale identyfikacji poszczególnych chromosomów w konkretnych płytkach metafazowych. Najczęściej więc tam, gdzie niezawodna identyfikacja poszczególnych chromosomów w konkretnym preparacie jest istotna, klasyczna analiza kariotypu okazuje się niewystarczająca. Trudności tego typu nie są aż tak powszechne w analizie kariotypu przedstawicieli wielu innych grup roślin, a także zwierząt, ponieważ wielu z nich posiada bardziej zróżnicowane kariotypy. Wymienione wyżej cechy chromosomów traw spowodowały, że przez stosunkowo długi okres czasu (mniej więcej do połowy lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku) badania kariotypu traw nie były ani tak szczegółowe, ani tak zaawansowane jak badania kariotypu niektórych innych grup organizmów, szczególnie ssaków. Istnienie nieprzekraczalnych barier metodycznych powodowało, iż badacze zajmujący się cytogenetyką tej grupy roślin skupiali się raczej na analizie liczby i wielkości chromosomów, a w badaniach porównawczych starali się wykorzystywać raczej uogólnione, statystycznie uchwytne cechy budowy kompleksów chromosomowych, takie jak np. współczynniki asymetrii kariotypu (krytyczny przegląd zagadnień dotyczących współczynników asymetrii: PASZKO 2006). Miało to także swoje dobre strony skupienie uwagi na analizie liczb chromosomów spowodowało, iż już pod koniec lat sześćdziesiątych rodzina traw była jedną z najlepiej poznanych pod względem kariologicznym (BOLKHOVSKIKH 1969). Analiza przebiegu mejozy Jednym z najważniejszych kierunków wcześniejszych badań cytogenetycznych była analiza mejozy, prowadzona głównie pod kątem przebiegu koniugacji chromosomów i ich późniejszego rozdziału do komórek potomnych. Dostarczyła ona wielu informacji ogólnych na temat budowy genomów poszczególnych gatunków, w szczególności zaś ich pokrewieństwa (STEBBINS 1950; STACE 1993; ROGALSKA i in. 1999). Warto zauważyć, iż analiza przebiegu koniugacji chromosomów w mejozie stanowi historycznie najwcześniejszą formę genomiki porównawczej, znacznie poprzedzającą w czasie pojawienie się jej współczesnej wersji, opartej głównie na badaniach sekwencji DNA. Przez kilkadziesiąt lat stanowiła główne, z pewnością najistotniejsze źródło wiedzy na temat pokrewieństwa genomów traw i innych roślin. Oparte na analizie mejozy badania porównawcze prowadzone być mogą jedynie pod warunkiem, że porównywane genomy/chromosomy współwystępują w komórce przechodzącej mejozę. Warunek ten może być spełniony w przypadku eksperymentalnie otrzymanego mieszańca lub formy mieszańcowej powstałej w naturze (np. naturalnego allopoliploida). W tym ostatnim przypadku powinien to być poliploid stosunkowo niedawno powstały, ponieważ różnice pomiędzy genomami współwystępującymi u allopoliploidów stopniowo ulegają zatarciu na skutek zachodzenia słabo jeszcze poznanych procesów, noszących zbiorczą nazwę wtórnej diploidyzacji. U bardzo starych poliploidów (paleopoliploidów) doprowadzają one do tak daleko posuniętych zmian, iż stają się cytologicznie nieodróżnialne

4 112 Księga Polskich Traw od diploidów (ich poliploidalny status jest niemożliwy do ustalenia na podstawie analizy cytogenetycznej). Ponieważ u traw stosunkowo łatwo można otrzymać mieszańce (nawet międzyrodzajowe) na drodze eksperymentalnej, ponadto zaś znaczna część spośród nich to naturalnie powstałe allopoliploidy, stanowią one wyjątkowo dobry obiekt tego typu badań. Liczbę rozpoznanych naturalnych mieszańców międzygatunkowych szacuje się u nich na około 2000, a mieszańców międzyrodzajowych na ok. 800 (FREY 2000). Liczbę allopoliploidów trudno ocenić, ale stanowią one znaczą część naturalnie powstałych poliploidów, których jest wśród traw wyjątkowo wiele (według ostrożnych szacunków, ok. 40% DEWET 1986). Nic więc dziwnego, że analiza koniugacji chromosomów u mieszańców stanowi jeden z podstawowych działów cytogenetyki traw. Wśród badań szczególnie ważnych, inicjujących tego typu podejście wymienić należy prace jednego ze współtwórców syntetycznej teorii ewolucji, L. Stebbinsa nad mieszańcami z amerykańskiej sekcji Ceratochloa w obrębie rodzaju Bromus (STEBBINS i in. 1944; STEBBINS 1947) oraz prace badaczy szwedzkich, MÜNTZINGA (1935) i NORDENSKIÖLD (1945) nad Phleum. Badania tego typu prowadzone były nadzwyczaj często przez badaczy zajmujących się zbożami, szczególnie pszenicą, jęczmieniem i żytem, zarówno hodowców, jak i tych, którzy zajmowali się pochodzeniem i ewolucją kompleksów chromosomowych w obrębie rodzaju Triticum, Hordeum oraz Secale. Miały one niezwykle istotne znaczenie zarówno praktyczne, jak i teoretyczne i prowadzone są także dzisiaj, najczęściej w połączeniu z innymi, bardziej nowoczesnymi metodami (przegląd: MOORE 2000). Doprowadziły one między innymi do poznania składu genomowego i pochodzenia heksaploidalnej pszenicy (Ryc. 2) oraz wzajemnych relacji pomiędzy genomami najbliżej z nią spokrewnionych gatunków diploidalnych (Aegilops, Triticum), a także ich licznych dziko rosnących i uprawianych mieszańców (SEARS 1954; FELDMAN i in. 1995). Jednym z bardziej wyszukanych podejść na tej drodze jest analiza mejozy u sztucznie bądź naturalnie powstałych roślin, wykazujących obniżoną w stosunku do badanych, wyjściowych poliploidów liczbę genomów (na przykład haploidów AB otrzymanych w potomstwie roślin tetraploidalnych AABB) (NORDENSKIÖLD 1941; YANG i in. 1999; JAUHAR 2006). Umożliwia ona rozpoznanie zachowania różnych genomów danego poliploida w sytuacji braku genomów do nich homologicznych. Sytuacja taka pozwala na lepszą ocenę pokrewieństwa tych genomów, ponieważ wyklucza możliwość blokowania koniugacji homeologicznej wskutek preferencyjnego łączenia się genomów/chromosomów o ścisłej homologii. W tym kontekście warto tu wspomnieć o pionierskich badaniach MCCLINTOCK (1933) nad mejozą u haploidalnej kukurydzy, które zawierały pierwszą w historii sugestię, iż gatunek ten, uważany do niedawna za typowego diploida (2n=2x=20, a więc x = 10) może mieć tetraploidalne pochodzenie. Autorka ta stwierdziła, że chromosomy haploidalnej kukurydzy (n = 10) wykazują zdolność koniugowania ze sobą i tworzenia biwalentów, co sugerowało iż liczba podstawowa chromosomów kukurydzy wynosi x = 5, a nie x = 10 jak powszechnie sądzono. Przypuszczenie to znajdowało poparcie w niektórych późniejszych badaniach cytogenetycznych (przegląd: MOLINA & NARANJO 1987), jednak w pełni potwierdzone zostało dopiero w porównawczych badaniach molekularnych genomów zbóż (przegląd: MOORE 2000).

5 A. Joachimiak & A. Kula: Cytogenetyka traw 113 Ryc. 2. Schemat przedstawiający pochodzenie heksaploidalnej pszenicy Triticum aestivum (2n=6x=42), która powstała na skutek skrzyżowania tetraploidalnej pszenicy T. turgidum (2n=4x=28) z diploidalnym gatunkiem Aegilops tauschii (2n=2x=14) i podwojenia chromosomów. T. turgidum powstało na drodze hybrydyzacji dwóch diploidalnych gatunków T. urartu oraz formy blisko spokrewnionej z dzisiejszym Ae. speltoides i podwojenia chromosomów (FELDMAN i in. 1997) Fig. 2. Diagram showing the origin of the hexaploid wheat Triticum aestivum (2n=6x=42) as a result of crossing the tetraploid wheat T. turgidum (2n=4x=28) with the diploid species Aegilops tauschii (2n=2x=14) and chromosome duplication. T. turgidum originated as a result of hybridization of two diploid species T. urartu and a form closely related to the present Ae. speltoides and chromosome duplication (FELDMAN et al. 1997) Badania mejozy u mieszańców opierają się na założeniu, że koniugacja genomów (a w zasadzie budujących je chromosomów) zależy od ich podobieństwa (pokrewieństwa): genomy homologiczne (identyczne) wykazują całkowitą koniugację, genomy homeologiczne (zbliżone budową) koniugują częściowo, zaś genomy znacznie różniące się (niespokrewnione) nie wykazują zdolności koniugacji. Zgodnie z tym założeniem, u autopoliploidów posiadających identyczne genomy (np. AAAA) tworzone powinny być w mejozie poliwalenty (triwalenty w przypadku triploidów, tetrawalenty w przypadku tetraploidów, itd.), u allopoliploidów posiadających po dwa różne genomy (np. AABB) biwalenty, a u allopoliploidów posiadających genomy homeologiczne (np. A 1 A 1 A 2 A 2 ) biwalenty i poliwalenty w różnych proporcjach (zależnych od stopnia podobieństwa genomów/chromosomów). Dziesiątki lat badań nad mejozą wykazały jednak, że sposób koniugacji chromosomów u poliploidów może znacznie odbiegać od przedstawionego wyżej wzoru (RAMSEY & SCHEMSKE 2002). Porównanie przebiegu mejozy u nowo powstałych auto- i allopoliploidów wskazuje wyraźnie na to, że różnice między nimi są pod tym względem zaskakująco niewielkie (Ryc. 3). Sugeruje to, iż wnioskowanie o stopniu pokrewieństwa genomów jedynie na podstawie koniugacji chromosomów w mejozie może być obarczone znacznym błędem.

6 114 Księga Polskich Traw Ryc. 3. Średni procent uniwalentów, biwalentów, triwalentów i tetrawalentów w metafazie pierwszego podziału mejotycznego u nowo powstałych autopoliploidów (N=93) i allopoliploidów (N=78) (RAMSEY & SCHEMSKE 2002) Fig. 3. Average percentage of univalents, bivalents, trivalents and tetravalents at the metaphase of the first meiotic division in newly formed autopolyploids (N=93) and allopolyploids (N=78) (RAMSEY & SCHEMSKE 2002) Z problemem koniugacji chromosomów w mejozie wiąże się frapujące odkrycie, że istnieją czynniki genetyczne, kontrolujące formowanie biwalentów i prawidłowy przebieg mejozy u form allopoliploidalnych, zawierających w swoim kompleksie zarówno genomy homologiczne, jak i homeologiczne. Należy do nich tzw. locus Ph1, odkryty po raz pierwszy u heksaploidalnej pszenicy przez OKAMOTO (1957), którego występowanie w chromosomie 5B u tego gatunku potwierdzone zostało przez RILEY i CHAPMAN (1958). Obecność tego rodzaju czynników odkryto także u innych poliploidów, np. Avena (RAJHATHY & THOMAS 1972). Promują one koniugację homologiczną w sytuacji, gdy w kariotypie występują zarówno genomy homologiczne, jak i homeologiczne. Wymuszają w nieznany nam sposób formowanie prawie wyłącznie biwalentów, a co za tym idzie niezaburzony przebieg mejozy. To właśnie dzięki czynnikowi Ph1, u heksaploidalnej pszenicy homeologiczne genomy A, B i D segregują niezależnie od siebie. Stwierdzono, że utrata locus Ph1 na skutek delecji części chromosomu 5B pociąga za sobą automatycznie zaburzenia koniugacji i spadek płodności, spowodowane tworzeniem asocjacji mejotycznych pomiędzy chromosomami należącymi do różnych genomów. Badania porównawcze sugerują, iż locus Ph1 nie występował u diploidalnych przodków pszenicy. Pojawił się dopiero u allopoliploidalnego mieszańca i utrwalił wskutek presji selekcyjnej popierającej regularny przebieg mejozy, zapewniający mu wysoką płodność (MOORE 2000). Ponieważ występuje on już u Triticum turgidum (AABB) (JAUHAR 2006), można wiązać jego pojawienie się z powstaniem tego ustabilizowanego mieszańca, co wydarzyło się przypuszczalnie około pół miliona lat temu (HUANG i in. 2002).

7 A. Joachimiak & A. Kula: Cytogenetyka traw 115 Prążkowa analiza chromosomów Z początkiem lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku opracowano nowe metody barwienia chromosomów, umożliwiające ujawnienie ich wewnętrznego zróżnicowania tzw. metody prążkowe. Pozwalały one na różnicowe barwienie różnych części ramion chromosomowych, w obrębie których stwierdzano występowanie jaśniej i ciemniej zabarwionych segmentów (prążków). Już w pierwszej połowie lat siedemdziesiątych XX w. rozwinięto szereg takich metod, specyficznych dla segmentów chromatyny wykazujących określoną budowę molekularną (przegląd: JOACHIMIAK 1983a). Pojawiła się więc nadzieja, iż metody te nie tylko umożliwią pełniejszy wgląd w strukturę chromosomów, ale i dokładniejszy opis poszczególnych chromosomów, umożliwiający ich łatwą identyfikację w kariotypie. Nadzieję tę można, generalnie rzecz biorąc, uznać za spełnioną, jeśli chodzi o badania kariotypu zwierząt, w szczególności zaś ssaków (z człowiekiem włącznie). Okazało się jednak, że najprzydatniejsze w analizie kariotypu metody prążkowe (prążki G i R), które zrewolucjonizowały cytogenetykę zwierząt, nie znalazły zastosowania w badaniach chromosomów roślinnych (przegląd: JOACHIMIAK 1983a; JOACHIMIAK i in. 1997). Spośród całego wachlarza metod prążkowych tylko jedna z nich metoda prążków C znalazła naprawdę szerokie zastosowanie w cytogenetyce traw. Metoda ta, umożliwiająca barwienie heterochromatyny, wiele wniosła do poznania ogólnej budowy genomu (przegląd: JOACHIMIAK 1983b), nie ułatwiła jednak zbytnio (poza nielicznymi wyjątkami) identyfikacji poszczególnych chromosomów budujących kompleksy chromosomowe traw. Stwierdzono, iż podobnie jak wiele innych roślin, wykazują one na ogół słabe zróżnicowanie poszczególnych chromosomów kompleksu pod względem lokalizacji prążków C (Ryc. 4). Jedynie u gatunków o największych Ryc. 4. Chromosomy Bromus carinatus (2n=8x=56) barwione metodą prążków C (Joachimiak i in., niepublikowane) Fig. 4. C-banded chromosomes of Bromus carinatus (2n=8x=56) (Joachimiak et al., unpbl.)

8 116 Księga Polskich Traw Ryc. 5. Dystrybucja heterochromatyny w kariotypach trzech tetraploidalnych (2n=4x=28) form Phleum: P. commutatum, P. pratense oraz dwóch eksperymentalnych mieszańców (pokolenie F2) pomiędzy nimi. A P. commutatum P. pratense, B P. pratense P. commutatum, które upodobniły się pod względem rozkładu heterochromatyny do jednego z rodziców P. pratense (KULA i in. 2007) Fig. 5. Heterochromatin distribution in karyotypes of three tetraploid (2n=4x=28) forms of Phleum: P. commutatum, P. pratense and two experimental hybrids (F2 generation) between them. A P. commutatum P. pratense, B P. pratense P. commutatum, which became similar to one of the parents P. pratense with respect to heterochromatin distribution (KULA et al. 2007) genomach, szczególnie bogatych w heterochromatynę (do których należą np. przedstawiciele kompleksu Aegilops-Triticum, Hordeum, Avena i Secale) lokalizacja prążków C jest na tyle urozmaicona, że umożliwia identyfikację znacznej części, a w niektórych przypadkach nawet wszystkich chromosomów kompleksu (GILL 1981; LINDE-LAURSEN i in. 1990; JELLEN i in. 1993; ROGALSKA i in. 2002). Szczęśliwym zbiegiem okoliczności, do traw tych należą prawie wszystkie najważniejsze dla zachodniej cywilizacji zboża, tak więc barwienie heterochromatyny okazało się metodą niezwykle przydatną i często wykorzystywaną w hodowli zbóż. Znalazła ona też pewne zastosowanie w badaniach porównawczych innych traw, bowiem stwierdzono, że niektóre blisko spokrewnione gatunki mogą różnić się pod względem ilości i lokalizacji heterochromatyny w genomie. Przykładem mogą być tu niektóre gatunki Aegilops (GILL 1981), Phleum (JOACHIMIAK & KULA 1993, 1996; JOACHIMIAK 2005; KULA 2005) oraz Bromus (TUNA i in. 2001, 2005, 2006). Istnienie takich różnic zrodziło nadzieję, iż okażą się one przydatne w analizie kompleksów chromosomowych allopoliploidów. Sądzono, iż genomy rodzicielskie, wykazujące różną dystrybucję heterochromatyny, będą łatwo rozpoznawalne u mieszańca. Niestety, w większości przypadków formy rodzicielskie nie wykazywały wystarczających różnic pod tym względem. Inną przeszkodą okazała się duża zmienność heterochromatyny u mieszańców oraz procesy prowadzące do ujednolicenia jej dystrybucji we współwystępujących u allo-

9 A. Joachimiak & A. Kula: Cytogenetyka traw 117 Ryc. 6. Chromosomy heksaploidalnego Triticale (2n=6x=42) barwione metodą prążków C. Kariotyp tego mieszańca zawiera cztery genomy pszenicy i dwa genomy żyta. Chromosomy żyta można rozpoznać dzięki dużym blokom heterochromatyny telomerycznej. Chromosomy pszenicy posiadają głównie heterochromatynę przycentromerową (SOBIESZ- CZAŃSKA 2000) Fig. 6. C-banded chromosomes of the hexaploid Triticale (2n=6x=42). The karyotype of this hybrid contains four genomes of wheat and two genomes of rye. Chromosomes of rye can be distinguished thanks to large blocks of telomeric heterochromatin. Chromosomes of wheat possess mainly pericentromeric heterochromatin (SOBIESZCZAŃSKA 2000) poliploidów genomach. Dobrym przykładem mogą być tutaj eksperymentalne tetraploidalne mieszańce Phleum pratense i P. commutatum (KULA i in. 2007). Pomimo iż genomy form rodzicielskich znacznie różniły się dystrybucją heterochromatyny, chromosomy mieszańców wykazywały jednorodny jej rozkład, podobny do tego, który występuje u jednego z rodziców (Ryc. 5). Jednym z nielicznych, niezwykle interesujących wyjątków pod tym względem jest Triticale, syntetyczny mieszaniec pomiędzy pszenicą i żytem (ROGALSKA 1977). U rośliny tej obserwuje się wprawdzie dość dużą zmienność pod względem ilości heterochromatyny (PILCH 1981; przegląd: ROGALSKA 2005), ale charakterystyczne różnice w jej rozkładzie pomiędzy genomami rodzicielskimi nie uległy zatarciu (Ryc. 6). Możliwość identyfikacji chromosomów żyta i pszenicy u tego mieszańca ma duże znaczenie w hodowli. Nowe metody badań nowe problemy Lata osiemdziesiąte i dziewięćdziesiąte ubiegłego wieku przyniosły burzliwy rozwój porównawczych badań genomu roślinnego, prowadzonych w oparciu o pomiary ilości DNA w cytometrze przepływowym oraz metody molekularne (przegląd: MAŁUSZYŃSKA 1999). Obiektem wielu z nich były trawy, tak więc nasza wiedza na temat tej grupy roślin uległa w tym czasie znacznemu poszerzeniu. Metody molekularne, oparte głównie na hybrydyzacji kwasów nukleinowych in situ oraz pomiary ilości DNA w jądrach komórkowych i chro-

10 118 Księga Polskich Traw mosomach stały się częścią nowej gałęzi cytogenetyki cytogenetyki molekularnej. Włącza ona dziś do swego warsztatu szereg dalszych metod, ułatwiających badanie chromosomów, np. immunolokalizację określonych białek lub sekwencji DNA, analizę restrykcyjną, czy też mikromanipulację. Dzisiejsza cytogenetyka wykorzystuje poza tym w szerokim zakresie wszelkie inne przydatne dla niej dane, głównie uzyskane przez genetykę molekularną, co powoduje iż granice pomiędzy tymi dziedzinami uległy zatarciu. Pomiary ilości jądrowego DNA wykazały, że rodzina traw jest pod tym względem bardzo zróżnicowana: maksymalna stwierdzona różnica w ilości 2C DNA jest tu ponad stukrotna (0,50 pg 51,95 pg), jeśli uwzględnimy w zestawieniu oktoploidalne Triticale, które ma największą notowaną do tej pory wśród traw wartość 2C DNA (Angiosperm C-value Database: Po części za tak wielkie różnice odpowiada poliploidalność, ponieważ formy wysoko poliploidalne posiadają wyraźnie więcej jądrowego DNA niż ich diploidalni krewni. Z drugiej strony, jeśli weźmiemy pod uwagę całą rodzinę traw, związek pomiędzy ilością jądrowego DNA a liczbą chromosomów jest niewielki gatunki o małej liczbie chromosomów mogą mieć znacznie więcej DNA niż gatunki o dużej liczbie chromosomów (GAUT 2002). Wskazuje to wyraźnie, że różnice w ilości DNA stanowią nie tylko wyraz przemian poliploidalnych, ale i naturalnego zróżnicowania wielkości podstawowych, monoploidalnych (x) genomów traw. Najmniejszy pojedynczy genom ma Oropetium thomaceum (0,25 pg), największy zaś Psathyrostachys fragilis (8,40 pg), różnica w wielkości genomu tych roślin jest więc ponad trzydziestokrotna (33,6). Niektóre ważne dla nas trawy mają genomy zbliżone wielkością do tych skrajnych wartości: Oryza sativa 0,5 pg, Triticum aestivum 5,8 pg, Secale cereale 7,8 pg. Stwierdzono, że przyczyną tak znacznych różnic w ilości DNA przypadającej na genom są głównie wahania w ilości niekodującego DNA, w szczególności zaś sekwencji powtórkowych, których znaczną część stanowią retrotranspozony (BENNETZEN 2000a, b; GAUT 2002; KELLOGG & BENNETZEN 2004). Różne typy sekwencji powtórkowych wykazują specyfikę w stosunku do różnych miejsc w chromosomach traw np. tandemowe powtórki tworzą najczęściej duże skupienia w heterochromatynie, w okolicach centromerów, retrotranspozony zaś występują raczej w rozproszeniu, pomiędzy genami, w obrębie ramion chromosomowych (VICIENT i in. 2001). W obrębie niektórych segmentów chromosomowych, takich jak rdna, sekwencji retrotranspozonowych w ogóle się nie spotyka, w obrębie innych częstość ich występowania jest znacznie niższa od średniej dla danego genomu. Na przykład centromery pozbawione są wielu klas retrotranspozonów powszechnie występujących w innych rejonach chromosomów (np. sekwencji typu Ty1/copia), ale mogą być wzbogacone w inne, charakterystyczne dla nich elementy (retroelementy typu Ty3/gypsy) (MILLER i in. 1998). Ponieważ molekularne mechanizmy retrotranspozycji, a więc amplifikacji transpozonów są dobrze rozpoznane, natomiast niewiele wiadomo na temat ich eliminacji, BENNETZEN i KELLOGG (1997) wysunęli interesującą (ale i mocno kontrowersyjną) hipotezę, mówiącą iż zmiany ilości DNA w genomie mają charakter jednokierunkowy, tzn. że ilość DNA może w trakcie ewolucji jedynie wzrastać (istotę tej hipotezy najlepiej oddaje określenie samych autorów one-way ticket to genomic obesity ). Podobnie, według innych autorów (MEYERS & LEVIN 2006), rzecz się ma ze stopniem ploidalności może się tylko zwiększać. Wymienione wyżej hipotezy prowadzić mogą do wniosku, iż organizmy o najmniejszej

11 A. Joachimiak & A. Kula: Cytogenetyka traw 119 ilości DNA w obrębie danej grupy taksonomicznej są najbliższe formie wyjściowej dla tej grupy (mają najbardziej pierwotny genom jądrowy). Przypuszczenie to, choć podzielane przez część badaczy, szczególnie zaś tych, którzy zajmują się molekularną genomiką porównawczą, wydaje się co najmniej ryzykowne. To, że mechanizmy prowadzące do zmniejszenia ilości DNA są słabo poznane, nie świadczy wcale, że nie istnieją. Przykładem może być redukcja ilości DNA u allopoliploidów. Porównawcze badania ilości jądrowego DNA u diploidów i wywodzących się od nich allopoliploidów wykazały, że ilość DNA u tych ostatnich nie stanowi zazwyczaj prostej sumy ilości DNA w genomach rodzicielskich, jak można by się było tego spodziewać. Nieaddytywne zmiany w ilości DNA u poliploidów prowadzą do spadku bądź, znacznie rzadziej, do wzrostu ilości DNA w genomie (OHRI 1998; LEITCH & BENNETT 2004). O ile mechanizmy wzrostu ilości DNA w genomie są, jak już wspomniano, dość dobrze poznane, o tyle mechanizmy redukujące ilość DNA pozostają wciąż niejasne. Badając syntetyczne allopoliploidy pszenicy wykazano jednak, że redukcja ilości DNA nie jest procesem stopniowym, wynikającym z działania doboru naturalnego przez szereg pokoleń. Obserwuje się ją bowiem już w pierwszym pokoleniu mieszańców (OZKAN i in. 2003). Stwierdzono ponadto, że eliminacja konkretnych sekwencji jest nieprzypadkowa (bo powtarzalna w kolejnych eksperymentach) i dotyczyć może zarówno sekwencji kodujących, jak i niekodujących (FELDMAN i in. 1997; OZKAN i in. 2001; SALINA i in. 2004). Generalną przyczyną eliminacji DNA u allopoliploidów mógłby być brak dopasowania genomów rodzicielskich, które po bardzo długim okresie niezależnej ewolucji znalazły się w obrębie jednego jądra. Powoduje to szok genomowy (MCCLINTOCK 1984), którego rozwiązaniem jest szybkie dopasowanie genomów poliploida, polegające na eliminacji sekwencji, które w jakiś sposób kolidują ze sobą lub są po prostu nadmiarowe (COMAI i in. 2003). Metody cytometryczne mogą nie tylko dostarczać danych na temat ilości jądrowego DNA. Dzięki cytometrii przepływowej możliwa jest analiza cytometryczna kariotypu (uwzględniająca identyfikację chromosomów po ilości DNA), a także sortowanie chromosomów w zależności od zawartości DNA. Ta ostatnia technika staje się bardzo ważna dla genetyki, ponieważ z posortowanych chromosomów można wyizolować DNA, co znacznie ułatwia tworzenie bibliotek genomowych i umożliwia konstruowanie chromosomowo-specyficznych sond molekularnych (stosowanych np. w metodzie FISH). Jeśli chodzi o trawy, to metody te, podobnie jak i inne wzmiankowane wcześniej, napotykają na trudności spowodowane słabym zróżnicowaniem kariotypu tych organizmów. Chromosomy o zbliżonej długości, występujące w obrębie danego kompleksu, zawierają także zbliżoną ilość DNA, co powoduje iż są cytometrycznie nieodróżnialne. Tylko chromosomy wyraźnie odbiegające wielkością od pozostałych mogą być rozpoznane po ilości DNA i ewentualnie wychwycone przez urządzenie sortujące. Typowym przykładem mogą być tu chromosomy Hordeum vulgare (2n=2x=14). Spośród siedmiu typów chromosomów występujących w genomie tego gatunku tylko najmniejszy z nich (1H), może być wychwycony przez urządzenie sortujące i oddzielony od pozostałych (LYSAK i in. 1999). Skutecznie można jednak za pomocą sortowania wychwytywać chromosomy silnie zmienione (zmutowane), na przykład jednoramienne (SUCHANKOVA i in. 2006). Może to mieć znaczenie praktyczne, ponieważ linie zawierające takie chromosomy (linie ditelosomiczne) odgrywają dużą rolę w hodowli.

12 120 Księga Polskich Traw Badacze zadają sobie czasem wiele trudu, by wyizolować na drodze sortowania chromosomy niektórych traw, mimo braku większych różnic w ilości DNA pomiędzy nimi. Na przykład każdy z typów chromosomów u żyta wyizolowano na drodze sortowania wykorzystując odrębne linie addycyjne pszenicy, z których każda zawierała inny dodany chromosom żyta. Ponieważ chromosomy żyta zawierają znacznie więcej DNA niż chromosomy pszenicy, ich wysortowanie nie nastręcza w tym układzie już większych trudności (KUBALAKOVA i in. 2003). Szereg badań molekularnych wykazało, że kodujące geny tworzą w chromosomach traw stosunkowo nieliczne skupienia, poprzedzielane mniejszą lub większą ilością sekwencji niekodujących (mniejszą u gatunków o mniejszych genomach, większą u gatunków o większych genomach) (SANDHU & GILL 2002). Geny występujące w każdym z takich skupień (bloków) wykazują względnie stałe ułożenie, co powoduje, że genomy traw, choć znacznie różniące się wielkością, można uznać za podobne do siebie. Od pewnego czasu sugerowano więc, że wszystkie trawy reprezentują jeden spójny, genetyczny system (BENNETZEN & FREELING 1993). Założono, że ich genomy składają się z podobnych bloków genowych, tyle że różnie zestawionych i leżących w różnej odległości od siebie, czasem zwielokrotnionych (MOORE i in. 1995; DEVOS & GALE 2000). Występowanie stałych, różnie zestawianych elementów nasunęło nawet jednemu z autorów tej hipotezy skojarzenie z klockami lego ( Lego genomes MOORE 1995). Zachowana w ewolucji kolinearność genów nosi miano syntenii. Jej występowanie stwierdza się także u innych grup organizmów, np. przedstawicieli rodziny Brassicaceae u roślin, czy też u ssaków. Ostatnie badania wskazują jednak, że wśród traw istnieje wiele mniejszych bądź większych odstępstw od kolinearności genów i bloków genowych, wywołanych rekombinacjami, delecjami, translokacjami i wieloma innymi procesami (GAUT 2002). Tak więc hipotezę jednolitego systemu genetycznego, występującego u wszystkich traw, bardzo pociągającą z teoretycznego punktu widzenia, należy traktować z rezerwą. Z całą pewnością dogłębne badania tylko jednego, modelowego genomu (jest nim, jak wiadomo, genom ryżu DEVOS & GALE 2000) nie dadzą nam więc zadowalającego wyobrażenia na temat struktury genomu wszystkich pozostałych traw, jak sądzono do niedawna (GALE i in. 1996). Z tego też powodu czynione są ostatnio starania w celu znalezienia innych obiektów, które mogłyby stać się modelowymi w tego typu badaniach. Wiele wskazuje na to, że obiektem takim może stać się Brachypodium distachyon, gatunek ewolucyjnie bliższy nie tylko ważnym dla nas zbożom, takim jak Triticum, Hordeum, Secale i Avena, ale i wielu innym użytkowym trawom (Poa, Festuca, Lolium, Bromus), uprawianym w rejonach o umiarkowanym klimacie (DRAPER i in. 2001). Gatunek ten posiada, w odróżnieniu od ryżu, mniejszą liczbę dobrze odróżnialnych od siebie chromosomów i dlatego szczególnie dobrze nadaje się do badań cytogenetycznych (JENKINS i in. 2003; HASTEROK i in. 2004). Ułatwią one między innymi w znacznym stopniu fizyczne mapowanie genów i innych sekwencji, dostarczą także cennych danych do badań porównawczych. Istnieją dwie metody hybrydyzacji in situ (wykonywanej na chromosomach bądź chromatynie, bezpośrednio w preparacie cytologicznym), stosowane w cytogenetyce traw: FISH (fl uorescent in situ hybridization) oraz GISH (genomic in situ hybridization). Pierwsza z nich polega na hybrydyzacji in situ z sondami reprezentującymi drobne fragmenty geno-

13 A. Joachimiak & A. Kula: Cytogenetyka traw 121 mu, zwykle jakieś sekwencje powtarzalne, druga zaś na hybrydyzacji z genomowym DNA, wyizolowanym zazwyczaj z innego gatunku. Zastosowanie FISH w analizie kariotypu traw, szczególnie poliploidalnych, jest jak do tej pory ograniczone. Przyczyny tego ograniczenia są podobne jak w przypadku innych, tradycyjnych metod. Genomy traw są mało zróżnicowane, ponadto zaś u poliploidów dochodzi do znacznej ich przebudowy (LI & ZHANG 2002; KOTSERUBA i in. 2003), co uniemożliwia bądź znacznie utrudnia identyfikację genomów rodzicielskich. Dodatkową przyczyną trudności jest to, że obecnie metodę FISH stosuje się na większą skalę jedynie z użyciem kilku uniwersalnych sond na powszechnie występujące sekwencje powtarzalne: 45S rdna, 5S rdna oraz sekwencje telomeryczne typu Arabidopsis (TTTAGGG). Umożliwia to identyfikację tylko niektórych chromosomów kompleksu (sondy na rdna), lub powoduje jednolite wyznakowanie wszystkich chromosomów na ich końcach (sondy na telomery). Ponieważ SAT chromosomy, zawierające 45S rdna są stosunkowo łatwo rozpoznawalne także przy użyciu tradycyjnych metod barwienia, istotną korzyść przynosi tylko sondowanie genomów na obecność 5S rdna. Niestety, liczba loci 5S rdna w genomie traw jest mocno ograniczona (najczęściej 5S rdna występuje w jednej parze chromosomów). Pewną nadzieję na przełamanie tego impasu tworzy metoda FISH z użyciem mniej standardowych sond, na przykład na przypadkowo wybrane sekwencje mikrosatelitarne (SSRs) (CUADRADO & JOUVE 2002; SCHWARZACHER 2003; DOU i in. 2006; PRIETO i in. 2006). Metoda ta jest bardzo czuła, umożliwia łatwą identyfikację chromosomów homologicznych, ponieważ daje sygnały w wielu loci chromosomowych, a ponadto umożliwia czasem nawet identyfikację konkretnych genomów u mieszańców (KIM i in. 2002). Jej wadą jest duża zmienność mikrosatelitów powodująca, że nawet różne odmiany danego gatunku wykazują różną ich dystrybucję w chromosomach (CUADRADO & JOUVE 2002). Z tego powodu bardziej ogólna charakterystyka kariotypu danego gatunku z użyciem wspomnianej metody może być trudna. W analizie kariotypu przydatne być mogą także sondy wykrywające inne wysoko powtarzalne sekwencje, np. sekwencje satelitarne występujące w heterochromatynie. Mogą one być np. pomocne w identyfikacji chromosomów jednego z rodziców u mieszańców (BRASILEIRO-VIDAL i in. 2005) lub B-chromosomów (HOUBEN i in. 1996). Inna niestandardowa metoda FISH polega na hybrydyzacji z sondami otrzymanymi z bibliotek genomowych danego gatunku (HASTEROK i in. 2006). Jest to metoda precyzyjna, umożliwiająca fizyczne mapowanie sekwencji na chromosomach, umożliwiająca ich identyfikację w kariotypie, poza tym przydatna w badaniach porównawczych, ponieważ sekwencje wyizolowane z jednego gatunku mogą znakować chromosomy innego gatunku. W miarę wzrostu liczby zaawansowanych badań molekularnych u różnych traw, liczne sekwencje DNA tych roślin staną się łatwiej dostępne, co umożliwi upowszechnienie tego typu analiz. Specjalną odmianą FISH jest metoda umożliwiająca znakowanie (malowanie) konkretnego chromosomu lub jego części. Przeprowadza się ją z wykorzystaniem DNA wyizolowanego i zamplifikowanego (najczęściej metodą PCR) z danego chromosomu lub jego części. Izolacja chromosomów lub ich fragmentów przeprowadzana jest na drodze cytometrycznego sortowania lub laserowej mikromanipulacji. W ten sposób na przykład sporządzano sondy malujące dłuższe ramię chromosomu 5B u pszenicy (VEGA i in. 1994).

14 122 Księga Polskich Traw GISH stanowi niewątpliwie najbardziej użyteczną w analizie cytogenetycznej traw modyfikację fluorescencyjnej hybrydyzacji in situ. Pierwotnym przeznaczeniem tej metody było barwienie genomów rodzicielskich w kariotypie naturalnie powstałych allopoliploidów i sztucznie otrzymanych mieszańców, zarówno diploidalnych, jak i poliploidalnych. Z powodzeniem zastosowano ją m.in. w analizie pochodzenia poliploidów Festuca, Avena, Aegilops, Triticum i Zea (RAINA & RANI 2001). Szczególnie wiele interesujących obserwacji z użyciem GISH przeprowadzono nad sztucznie otrzymanymi mieszańcami zarówno zbóż, jak i traw użytkowych. Badania tego typu mają duże znaczenie praktyczne, ponieważ umożliwiają nie tylko potwierdzenie mieszańcowego charakteru otrzymanych przez hodowców roślin, ale i monitorowanie zachowania się genomów rodzicielskich w kolejnych pokoleniach mieszańców (ZWIERZYKOWSKI i in. 2006). Jednym z najbardziej interesujących wyników tych badań jest odkrycie, iż rodzicielskie genomy występujące u allopoliploidów rekombinują ze sobą, oraz że częstość i zakres rekombinacji są zaskakująco duże. Zmiany rekombinacyjne zachodzą już na wczesnym etapie formowania allopoliploidów i doprowadzają do powstania zrekombinowanych chromosomów, zawierających fragmenty pochodzące z różnych genomów. Szczególnie frapujące wydaje się to, że rekombinacja ta najwyraźniej nie zależy od stopnia pokrewieństwa genomów (co wydawałoby się w jakiś sposób zrozumiałe), występuje bowiem także u mieszańców międzyrodzajowych (KOSINA & HESLOP-HARRISON 1996; ZWIERZYKOWSKI i in. 1998, 2003, 2006). Ślady zachodzenia rekombinacji pomiędzy genomami odnaleziono także u naturalnie powstałych poliploidów z rodzaju Avena i Triticum (RAINA & RANI 2001). Wszystkie te odkrycia burzą zarysowany przez klasyków biosystematyki roślin (Stebbinsa, Stace a) i ich licznych następców, statyczny obraz kariotypu alopoliploidów, w którym współistnieją genomy zasadniczo identyczne z tymi, które występowały u rodziców, a ewentualne zmiany w ich budowie są powolne i stanowią efekt gromadzenia się drobnych mutacji i działania doboru naturalnego. Za pomocą GISH można analizować nie tylko skład genomowy mieszańców, ale naturalnych i sztucznie otrzymanych polihaploidów (JAUHAR 2006), a także chromosomy, grupy chromosomów lub fragmenty chromosomów jednego gatunku obecne w kariotypie innego gatunku (np. wprowadzone na sztucznej drodze) (LE i in. 1989; MUKAI & GILL 1991; ARMSTEAD i in. 2001; BRASILEIRO-VIDAL i in. 2005; PRIETO i in. 2006). Badania tego typu mają przede wszystkim praktyczne znaczenie, dlatego też prowadzone są głównie na liniach sztucznych mieszańców introgresywnych zbóż i traw użytkowych, używanych w pracach hodowlanych. LITERATURA ARMSTEAD I. P., BOLLARD A., MORGAN W. G., HARPER J. A., KING I. P., JONES R. N., FORSTER J. W., HAYWARD M. D. & THOMAS H. M Genetic and physical analysis of a single Festuca pratensis chromosome segment substitution in Lolium perenne. Chromosoma 110: AVDULOV N. P Karyosystematische Untersuchungen der Familie Gramineen. Bull. Appl. Bot. Gen. and Plant Breed. Suppl. 44:

15 A. Joachimiak & A. Kula: Cytogenetyka traw 123 BENNETZEN J. L. 2000a. Transposable element contribution to plant gene and genome evolution. Pl. Mol. Biol. 42: BENNETZEN J. L. 2000b. Mechanism and rates of genome expansion and contraction in flowering plants. Genetica 115: BENNETZEN J. L. & FREELING M Grasses as a single genetic system: Genome composition, colinearity and compatibility. Trends Genet. 9: BENNETZEN J. L. & KELLOGG E Do plants have a one-way ticket to genomic obesity? Plant Cell 9: BOLKHOVSKIKH Z., GRIF V., MATVEJEVA T. & ZAKHARYEVA O Chromosome numbers of flowering plants. s Nauka, Leningrad. BRASILIERO-VIDAL A. C., CUADRADO A., BRAMMER S. P., BENKO-ISEPPON A. M. & GUERRA M Molecular cytogenetic characterization of parental genomes in the partial amphidiploid Triticum aestivum Thinopyrum ponticum. Gen. Mol. Biol. 28: BREMER K Gondwanian evolution of the grass alliance of families (Poales). Evolution 56: COMAI L., MADLUNG A., JOSEFSSON C. & TYAGI A Do the different parental heteromes cause genomic shock in newly formed allopolyploids? Phil. Trans. R. Soc. Lond. B 358: CUADRADO A. & JOUVE N Evolutionary trends of different repetitive DNA sequences during speciation in the genus Secale. J. Hered. 93: DEVOS K. M. & GALE M. D Genome relationships: the grass model in current research. Plant Cell 12: DEWET J. M. J Hybridization and polyploidy in the Poaceae. W: T. SODERSTROM, K. W. HILU, C. S. CAMPBELL & M. E. BARKWORTH (red.), Grass systematics and evolution, s Smithsonian Institution Press, Washington DC. DOU Q. W., TANAKA H., NAKATA N. & TSUJIMOTO H Molecular cytogenetic analyses of hexaploid lines spontaneously appearing in octoploid triticale. Theor. Appl. Genet., w druku. DRAPER J., MUR L. A. J., JENKINS G., GHOSH-BISWAS G. C., BABLAK P., HASTEROK R. & ROUTLEDGE P. M Brachypodium distachyon. A new model system for functional genomics in grasses. Plant Physiol. 127: FELDMAN M., LUPTON F. G. H. & MILLER T. E Wheats. W: J. SMARTT & N. W. SIMMONDS (red.), Evolution of crop plants, s Longman Group, London. FELDMAN M., LIU B., SEGAL G., ABBO S., LEVY A. A. & VEGA J. M Rapid elimination of low-copy DNA sequences in polyploid wheat: a possible mechanism for differentiation of homoeologous chromosomes. Genetics 147: FREY L Trawy niezwyciężone (wybrane zagadnienia z historii, taksonomii i biologii Poaceae). Łąkarstwo w Polsce 3: GALE M. D., DEVOS K. M. & MOORE G Rice as the pivotal genome in the new era of grass comparative genetics. International Rice Research Institute Rice genetics III. Proceedings of the Third International Rice gentics Symposium, Oct Manila (Philippines): IRRI. s GAUT B. S Evolutionary dynamics of grass genomes. New Phytol. 154: GILL B. S Evolutionary relationships based on heterochromatin bands in six species of the Triticinae. J. Hered. 72: HASTEROK R., DRAPER J. & JENKINS G Laying the cytotaxonomic foundations of a new model grass, Brachypodium distachyon (L.) Beauv. Chromosome Res. 12:

16 124 Księga Polskich Traw HASTEROK R., MARASEK A., DONNISON I. S., ARMSTEAD I., THOMAS A., KING I. P., WOLNY E., IDZIAK D., DRAPER J. & JENKINS G Alignment of the genomes of Brachypodium distachyon and temperate cereals and grasses using bacterial artificial chromosome landing with fluorescence in situ hybridisation. Genetics 173: HOUBEN A., KYNAST R. G., HEIM U., HERMAN H., JONES R. N. & FORSTER J. W Molecular cytogenetic characterization of the terminal heterochromatic segment of the B-chromosome of rye (Secale cereale). Chromosoma 105: HUANG S., SIRIKHACHORNKIT A., SU X., FARIS J., GILL B., HASELKORN R. & GORNICKI P Genes encoding plastid acetyl-coa carboxylase and 3-phosphoglycerate kinase of the Triticum/Aegilops complex and the evolutionary history of polyploidy wheat. Proc. Natl. Acad. Sci. USA 99: JAUHAR P. P Spontaneous haploids in durum wheat: their cytogenetic characterization. Euphytica 148: JELLEN E. N., PHILLIPS R. L., RINES H. W C-banded karyotypes and polymorphisms in hexaploid oat accessions (Avena spp.) using Wright s stain. Genome 36: JENKINS G., HASTEROK R. & DRAPER J Building the molecular cytogenetic infrastructure of a new model grass. W: Z. ZWIERZYKOWSKI, M. SURMA & P. KACHLICKI (red.), Application of novel cytogenetic and molecular techniques in genetics and breeding of the grasses, s Institute of Plant Genetics PAS, Poznań, Poland. JOACHIMIAK A. 1983a. Metody różnicowego barwienia chromosomów. Wiad. Bot. 27: JOACHIMIAK A. 1983b. Heterochromatyna. Budowa i funkcje w obrębie genomu. Post. Biol. Kom. 10: JOACHIMIAK A Heterochromatin and microevolution in Phleum. W: A. K SHARMA & A. SHARMA (red.), Plant genome. Biodiversity and Evolution. 2B: Phanerogams, s Science Publishers Inc., Enfield (NH), USA, Plymouth, UK. JOACHIMIAK A. & KULA A Cyto-taxonomy and karyotype evolution in Phleum sect. Phleum (Poaceae) in Poland. Plant Syst. Evol. 188: JOACHIMIAK A. & KULA A Karyosystematics of the Phleum alpinum polyploid complex (Poaceae). Plant Syst. Evol. 203: JOACHIMIAK A., KULA A. & GRABOWSKA-JOACHIMIAK A On heterochromatin in karyosystematic studies. Acta Biol. Cracov. Ser. Bot. 39: KELLOGG E. A Relationships of cereal crops and other grasses. Proc. Natl. Acad. Sci. USA 95: KELLOGG E. A The grasses: A case study in macroevolution. Annu. Rev. Ecol. Syst., 31: KELLOGG E. A. & BENNETZEN J. L The evolution of nuclear genome structure in seed plants. Am. J. Bot. 91: KIM N.-S. ARMSTRONG K. C., FEDAK G., HO K., & PARK N.-I A microsatellite sequence from the rice blast fungus (Magnaporthe grisea) distinguishes between the centromeres of Hordeum vulgare and H. bulbosum in hybrid plants. Genome 45: KOSINA R. & HESLOP-HARRISON J. S Molecular cytogenetics of an amphidiploid trigeneric hybrid between Triticum durum, Thinophyrum distichum and Lophopyrum elongatum. Ann. Bot. 78: KOTSERUBA V., GERNAND D., MEISTER A. & HOUBEN A Uniparental loss of ribosomal DNA in the allotetraploid grass Zingeria trichopoda (2n = 8). Genome 46:

17 A. Joachimiak & A. Kula: Cytogenetyka traw 125 KUBALAKOVA M., VALARIK M., BARTOS J., VRANA J., CIHALIKOVA J., MOLNAR-LANG M. & DOLEZEL J Analysis and sorting of rye (Secale cereale L.) chromosomes using flow cytometry. Genome 46: KULA A Kariologia i morfologia gatunków z rodzaju Phleum. Zesz. Nauk. Akademii Rolniczej w Krakowie 418 Rozprawy 304: KULA A., STEWART A., ŚLIWIŃSKA E., PALECZNY A. & GALANT B Analiza cytogenetyczna obustronnych mieszańców pomiędzy Phleum commutatum [4x] i Phleum pratense [4x]. Acta Agr. Silv. Ser. Agr., w druku. LE H. T., ARMSTRONG K. C. & MIKI B Detection of rye DNA in wheat-rye hybrids and wheat translocation stocks using total genomic DNA probe. Plant Mol. Biol. Rep. 7: LEITCH I. & BENNETT M. D Genome downsizing in polyploid plants. Biol. J. Linn. Soc. 82: LI D. & ZHANG X Physical localization of the 18S-5.8S-26S rdna and sequence analysis of ITS regions in Thinopyrum ponticum (Poaceae: Triticeae): Implications for concerted evolution. Ann. Bot. 90: LINDE-LAURSEN I., VON BOTHMER R. & JACOBSEN N Giemsa C-banded karyotypes of diploid and tetraploid Hordeum bulbosum (Poaceae). Plant Syst. Evol. 172: LYSAK M. A., CIHALIKOVA J., KUBALAKOVA M. SIMKOVA H., KUNZEL G. & DOLEZEL J Flow karyotyping and sorting of mitotic chromosomes of barley (Hordeum vulgare L.). Chromosome Res. 7: MAŁUSZYŃSKA J Porównawcze badania organizacji genomu roślinnego. Post. Biol. Kom. 26: MCCLINTOCK B The association of non-homologous parts of chromosomes in the midprophase of meiosis in Zea mays. Z. Zellforsch. Mikrosk. Anat. 19: MCCLINTOCK B The significance of responses of the genome to challenge. Science 226: MEYERS L. A. & LEVIN D. A On the abundance of polyploids in flowering plants. Evolution 60: MILLER J. T., DONG F., JACKSON S. A., SONG J. & JIANG J Retrotransposon-related DNA sequences in the centromeres of grass chromosomes. Genetics 150: MIZIANTY M Trawy grupa roślin, która odniosła ewolucyjny sukces. Wiadomości botaniczne 39(1 2): MIZIANTY M Kariologia traw. W: L. FREY (red.), Księga polskich traw, s Instytut Botaniki im. W. Szafera Polska Akademia Nauk, Kraków. MOLINA M. DEL C. & NARANJO C. A Cytogenetic studies in the genus Zea. 1. Evidence for five as the basic chromosome number. Theor. Appl. Genet. 73: MOORE G Cereal genome evolution: pastoral pursuits with lego genomes. Curr. Op. Gen. Dev. 5: MOORE G Cereal chromosome structure, evolution, and pairing. Ann. Rev. Plant Physiol. Plant Mol. Biol. 51: MOORE G., DEVOS K. M., WANG Z. & GALE M. D Grasses, line up and form a circle. Curr. Biol. 5: MUKAI Y. & GILL B. S Detection of barley chromatin added to wheat by genomic in situ hybridization. Genome 34:

18 126 Księga Polskich Traw MÜNTZING A Cyto-genetic studies on hybrids between two Phleum species. Hereditas 20: NORDENSKIÖLD H Cytological studies in triploid Phleum. Bot. Not. 1941: NORDENSKIÖLD H Cyto-genetic studies in the genus Phleum. Acta Agric. Suecana 1: OHRI D Genome size variation and plant systematics. Ann. Bot. 82 (Suppl. A): OKAMOTO M A synaptic effect on chromosome V. Wheat Inf. Serv. 5: 6 7. OZKAN H., LEVY A. A. & FELDMAN M Allopolyploidy-induced rapid genome evolution in the wheat (Aegilops-Triticum) group. Plant Cell 13: OZKAN H., TUNA M. & ARUMUGANATHAN K Nonadditive changes in genome size during allopolyploidization in the wheat (Aegilops-Triticum) group. J. Hered. 94: PASZKO B A critical review and a new proposal of karyotype asymmetry indices. Plant Syst. Evol. 258: PILCH J Analysis of the rye chromosome constitution and the amount of telomeric heterochromatin in the widely and narrowly adopted hexaploid triticales. Theor. Appl. Gen. 60: PRIETO P., RAMIREZ C., CABRERA A., BALLESTEROS J. & MARTIN A Development and cytogenetic characterization of a double goat grass-barley chromosome substitution in tritordeum. Euphytica 147: RAINA S. N. & RANI V GISH technology in plant research. Meth. Cell Sci. 23: RAJHATHY T. & THOMAS H Genetic control of chromosome pairing in hexaploid oats. Nature New Biol. 239: RAMSEY J. & SCHEMSKE D. W Neopolyploidy in flowering plants. Ann. Rev. Ecol. Syst. 33: RILEY R. & CHAPMAN V Genetic control of the cytological diploid behaviour of hexaploid wheat. Nature 182: ROGALSKA S. M Identification of rye chromosomes in lines of hexaploid Triticale. Genet. Pol. 18: ROGALSKA S. M Genome diversity of triticale ( Triticosecale Witt.) using the chromosome heterochromatin marker. W: A. K. SHARMA & A. SHARMA (red.), Plant genome. Biodiversity and Evolution. 2B: Phanerogams, s Science Publishers Inc., Enfield (NH), USA, Plymouth, UK. ROGALSKA S., MAŁUSZYŃSKA J. & OLSZEWSKA M. J Podstawy cytogenetyki roślin. s Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. ROGALSKA S. M., ACHREM M., SŁOMIŃSKA-WALKOWIAK R., FILIP E., SKUZA L., PAWŁOWSKA J. & APO- LINARSKA B Polymorphism of heterochromatin bands on chromosomes of rye Secale vavilovii Grossh. lines. Acta Biol. Cracov. Ser. Bot. 44: SALINA E. A., NUMEROVA O. M., OZKAN H. & FELDMAN M Alterations in subtelomeric tandem repeats during early stages of allopolyploidy in wheat. Genome 47: SANDHU D. & GILL K. S Gene-containing regions of wheat and the other grass genomes. Plant Physiol. 128: SCHWARZACHER T Meiosis, recombination and chromosomes: a review of gene isolation and fluorescent in situ hybridisation data in plants. J. Exp. Bot. 54: SEARS E. R The aneuploids of common wheat. Missouri Agric. Exp. Stn. Res. Bull. 572: SHANTZ H. L The place of grasslands in the earth s cover of vegetation. Ecology 35: SOBIESZCZAŃSKA A Analysis of somatic chromosome numbers in doubled haploid lines of hexaploid triticale ( Triticosecale Witt.). Acta Biol. Cracov. Ser. Bot. 42(1):

19 A. Joachimiak & A. Kula: Cytogenetyka traw 127 STACE C. A Taksonomia roślin i biosystematyka. s Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. STEBBINS G. L The origin of the complex of Bromus carinatus and its phylogeographic implications. Contr. Gray Herb. 165: STEBBINS G. L Variation and evolution in plants. Columbia University Press, New York. STEBBINS G. L., TOBGY H. A. & HARLAN J. R The cytogenetics of hybrids in Bromus II. Bromus carinatus and Bromus arizonicus. Proc. Calif. Acad. Sci. 25: SUCHANKOVA P., KUBALAKOVA M., KOVAROVA P., BARTOS J., CIHALIKOVA J., MOLNAR-LANG M., ENDO T. R. & DOLEZEL J Dissection of the nuclear genome of barley by chromosome flow sorting. Theor. Appl. Genet. 113: TUNA M., GILL K. S. & VOGEL K. P Karyotype and C-banding pattern of mitotic chromosomes in diploid bromegrass (B. riparius Rehm.). Crop Sci. 41: TUNA M., VOGEL K. P. & ARUMUGANATHAN K Genome size and Giemsa C-banded karyotype of tetraploid Bromus ciliatus L. Euphytica 146: TUNA M., VOGEL K. P. & ARUMUGANATHAN K Cytogenetic and nuclear DNA content characterization of diploid Bromus erectus and Bromus variegatus. Crop Sci. 46: VEGA J. M., ABBO S., FELDMAN M. & LEVY A. A Chromosome painting in plants: in situ hybridization with a DNA probe from a specific microdissected chromosome arm of common wheat. Proc. Natl. Acad. Sci. USA 91: VICIENT C. M., JAASKELAINEN M. J., KALENDAR R. & SCHULMAN A. H Active retrotransposons are a common feature of grass genomes. Plant Physiol. 125: YANG Y. F., FURUTA Y., NAGATA S. & WATANABE N Tetra Chinese Spring with AABB genomes extracted from the hexaploid common wheat, Chinese Spring. Genes Genet. Syst. 74: ZWIERZYKOWSKI Z., TAYYAR R., BRUNELL M. & ŁUKASZEWSKI A. J Gene recombination in intergeneric hybrids between tetraploid Festuca pratensis and Lolium multifl orum. J. Hered. 89: ZWIERZYKOWSKI Z., ZWIERZYKOWSKA E., KOSMALA A., ŁUCZAK M. & JOKŚ W Genome recombination in early generations of Festuca pratensis Lolium perenne hybrids. W: Z. ZWIERZYKOWSKI, M. SURMA & P. KACHLICKI (red.), Application of novel cytogenetic and molecular techniques in genetics and breeding of the grasses, s Institute of Plant Genetics PAS, Poznań, Poland. ZWIERZYKOWSKI Z., KOSMALA A., ZWIERZYKOWSKA E., JONES N., JOKŚ W. & BOCIANOWSKI J Genome balance in six successive generations of the allotetraploid Festuca pratensis Lolium perenne. Theor. Appl. Genet. 113: Cytogenetics in grasses SUMMARY The paper was an attempt to present the key problems and a review of basic research methods used in grass cytogenetics. Particular attention was paid to still existing limitations in this field and ways of overcoming them. From the 1930s to about the late1960s the major role in cytogenetic studies on grasses was played by the classical analysis of the karyotype and analysis of meiosis. The problems which appeared then, such as weak morphological differentiation of chromosomes and high percentage of allopolyploids possessing of only slightly differentiated genomes, did not prevent grasses from becoming one of the cytologically best examined plant families at that time. The dynamic progress of research was mainly stimulated by practical needs but it was also connected with fast developing biosystematic studies.

20 128 Księga Polskich Traw The 1970s brought the development of chromosome banding methods which provided a better insight into chromosome and karyotype structures of many grasses. The widest application in karyotype analysis of these plants has the C-banding method, which enables staining of heterochromatin. The 1990s marked the beginning of the development of new directions, mainly based on nucleic acid hybridization in situ (FISH, GISH) and studies on the amount of nuclear DNA carried out using flow cytometry. Wider and wider application of these methods in cytogenetics of grasses suggests fast progress which will probably provide a much better insight into the structure of the grass genome and explanation of the origin of numerous polyploid species. Moreover, the results of such studies will definitely deepen our knowledge of phylogenetic relationships within the grass family and will shed new light on mechanisms of karyotype evolution within this group.

GENOMIKA. MAPOWANIE GENOMÓW MAPY GENOMICZNE

GENOMIKA. MAPOWANIE GENOMÓW MAPY GENOMICZNE GENOMIKA. MAPOWANIE GENOMÓW MAPY GENOMICZNE Bioinformatyka, wykład 3 (21.X.2008) krzysztof_pawlowski@sggw.waw.pl tydzień temu Gen??? Biologiczne bazy danych historia Biologiczne bazy danych najważniejsze

Bardziej szczegółowo

Zobaczyć gen, chromosom i genom czyli badania cytogenetyki molekularnej

Zobaczyć gen, chromosom i genom czyli badania cytogenetyki molekularnej NAUKA 4/2007 107-115 JOLANTA MAŁUSZYŃSKA Zobaczyć gen, chromosom i genom czyli badania cytogenetyki molekularnej Cytogenetyka Cytogentyka jest to nauka o chromosomach. Przedmiotem badań klasycznej cytogenetyki

Bardziej szczegółowo

Mutacje. delecja insercja strukturalne

Mutacje. delecja insercja strukturalne Mutacje Genowe (Punktowe) Chromosomowe substytucje: delecja insercja strukturalne liczbowe (genomowe) tranzycja delecja deficjencja transwersja duplikacja translokacja inwersja Mutacje chromosomowe strukturalne

Bardziej szczegółowo

Wykład 10 Zrandomizowany plan blokowy

Wykład 10 Zrandomizowany plan blokowy Wykład 10 Zrandomizowany plan blokowy Staramy się kontrolować efekty zróżnicowania badanych jednostek eksperymentalnych poprzez zapewnienie ich ``jednorodności wewnątrz każdej grupy zabiegowej. Dzielimy

Bardziej szczegółowo

BIOTECHNOLOGIA I BIOLOGIA EKSPERYMENTALNA ROŚLIN

BIOTECHNOLOGIA I BIOLOGIA EKSPERYMENTALNA ROŚLIN BIOTECHNOLOGIA I BIOLOGIA EKSPERYMENTALNA ROŚLIN Udział w międzynarodowych projektach badawczych: Rodzaj projektu: międzynarodowy, współfinansowany Nr grantu: 2904/FAO/IAEA/2013/0 Temat: Pakiet narzędzi

Bardziej szczegółowo

Plan wykładu: Budowa chromatyny - nukleosomy. Wpływ nukleosomów na replikację i transkrypcję

Plan wykładu: Budowa chromatyny - nukleosomy. Wpływ nukleosomów na replikację i transkrypcję Nukleosomy 1 Plan wykładu: Budowa chromatyny - nukleosomy Wpływ nukleosomów na replikację i transkrypcję Metody pozwalające na wyznaczanie miejsc wiązania nukleosomów Charakterystyka obsadzenia nukleosomów

Bardziej szczegółowo

Anomalny powrót do kariotypów rodzicielskich w pokoleniu F 2 mieszańców pszenżyta tetraploidalnego z żytem tetraploidalnym

Anomalny powrót do kariotypów rodzicielskich w pokoleniu F 2 mieszańców pszenżyta tetraploidalnego z żytem tetraploidalnym NR 228 BIULETYN INSTYTUTU HODOWLI I AKLIMATYZACJI ROŚLIN 2003 BOGUSŁAW ŁAPIŃSKI Krajowe Centrum Roślinnych Zasobów Genowych Instytut Hodowli i Aklimatyzacji Roślin, Radzików Anomalny powrót do kariotypów

Bardziej szczegółowo

Pokrewieństwo, rodowód, chów wsobny

Pokrewieństwo, rodowód, chów wsobny Pokrewieństwo, rodowód, chów wsobny Pokrewieństwo Pokrewieństwo, z punktu widzenia genetyki, jest podobieństwem genetycznym. Im osobniki są bliżej spokrewnione, tym bardziej są podobne pod względem genetycznym.

Bardziej szczegółowo

Pamiętając o komplementarności zasad azotowych, dopisz sekwencję nukleotydów brakującej nici DNA. A C C G T G C C A A T C G A...

Pamiętając o komplementarności zasad azotowych, dopisz sekwencję nukleotydów brakującej nici DNA. A C C G T G C C A A T C G A... 1. Zadanie (0 2 p. ) Porównaj mitozę i mejozę, wpisując do tabeli podane określenia oraz cyfry. ta sama co w komórce macierzystej, o połowę mniejsza niż w komórce macierzystej, gamety, komórki budujące

Bardziej szczegółowo

GENETYCZNE PODSTAWY ZMIENNOŚCI ORGANIZMÓW ZASADY DZIEDZICZENIA CECH PODSTAWY GENETYKI POPULACYJNEJ

GENETYCZNE PODSTAWY ZMIENNOŚCI ORGANIZMÓW ZASADY DZIEDZICZENIA CECH PODSTAWY GENETYKI POPULACYJNEJ GENETYCZNE PODSTAWY ZMIENNOŚCI ORGANIZMÓW ZASADY DZIEDZICZENIA CECH PODSTAWY GENETYKI POPULACYJNEJ ZMIENNOŚĆ - występowanie dziedzicznych i niedziedzicznych różnic między osobnikami należącymi do tej samej

Bardziej szczegółowo

Agnieszka Marasek-Ciołakowska TYTUŁ ROZPRAWY. Hodowla i analiza cytogenetyczna genomu tulipanów mieszańców Darwina AUTOREFERAT

Agnieszka Marasek-Ciołakowska TYTUŁ ROZPRAWY. Hodowla i analiza cytogenetyczna genomu tulipanów mieszańców Darwina AUTOREFERAT Załącznik Nr 2 Agnieszka Marasek-Ciołakowska TYTUŁ ROZPRAWY Hodowla i analiza cytogenetyczna genomu tulipanów mieszańców Darwina AUTOREFERAT Instytut Ogrodnictwa Zakład Biologii Ogólnej i Molekularnej

Bardziej szczegółowo

Zagrożenia i ochrona przyrody

Zagrożenia i ochrona przyrody Wymagania podstawowe Uczeń: Wymagania ponadpodstawowe Uczeń: Zagrożenia i ochrona przyrody wskazuje zagrożenia atmosfery powstałe w wyniku działalności człowieka, omawia wpływ zanieczyszczeń atmosfery

Bardziej szczegółowo

PAWEŁ J. CHOMIAK, JACEK J. PIETRZYK 1

PAWEŁ J. CHOMIAK, JACEK J. PIETRZYK 1 Zeszyty Naukowe Towarzystwa Doktorantów UJ Nauki Ścisłe, Nr 3 (2/2011) PAWEŁ J. CHOMIAK, JACEK J. PIETRZYK 1 (UNIWERSYTET JAGIELLOŃSKI) OMÓWIENIE PROBLEMU WŁAŚCIWEJ INTERPRETACJI WYNIKÓW KARIOTYPU MOLEKULARNEGO

Bardziej szczegółowo

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁ ODOWSKA LUBLIN POLONIA

ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁ ODOWSKA LUBLIN POLONIA ANNALES UNIVERSITATIS MARIAE CURIE-SKŁ ODOWSKA LUBLIN POLONIA VOL. LXIV (3) SECTIO E 2009 Instytut Genetyki, Hodowli i Biotechnologii Roślin, Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie, ul. Akademicka 15, 20-934,

Bardziej szczegółowo

Rozwój metod dozymetrii biologicznej oraz biofizycznych markerów i indykatorów wpływu promieniowania na organizmy żywe

Rozwój metod dozymetrii biologicznej oraz biofizycznych markerów i indykatorów wpływu promieniowania na organizmy żywe Rozwój metod dozymetrii biologicznej oraz biofizycznych markerów i indykatorów wpływu promieniowania na organizmy żywe Marcin Kruszewski Centrum Radiobiologii i Dozymetrii Biologicznej Instytut Chemii

Bardziej szczegółowo

Dane mikromacierzowe. Mateusz Markowicz Marta Stańska

Dane mikromacierzowe. Mateusz Markowicz Marta Stańska Dane mikromacierzowe Mateusz Markowicz Marta Stańska Mikromacierz Mikromacierz DNA (ang. DNA microarray) to szklana lub plastikowa płytka (o maksymalnych wymiarach 2,5 cm x 7,5 cm) z naniesionymi w regularnych

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do analizy korelacji i regresji

Wprowadzenie do analizy korelacji i regresji Statystyka dla jakości produktów i usług Six sigma i inne strategie Wprowadzenie do analizy korelacji i regresji StatSoft Polska Wybrane zagadnienia analizy korelacji Przy analizie zjawisk i procesów stanowiących

Bardziej szczegółowo

Tytuł rozprawy: "Analiza cytogenetyczna wybranych gatunków rodzaju Brassica". Promotor: prof. dr hab. Jolanta Małuszyńska

Tytuł rozprawy: Analiza cytogenetyczna wybranych gatunków rodzaju Brassica. Promotor: prof. dr hab. Jolanta Małuszyńska prof. dr hab. Robert Hasterok CURRICULUM VITAE Data i miejsce urodzenia 14 lutego 1970, Zabrze Wykształcenie i stopnie naukowe 01.2012: profesor nauk biologicznych 12.2006: doktor habilitowany nauk biologicznych,

Bardziej szczegółowo

ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO STATYSTYCZNA ANALIZA ZMIAN LICZBY HOTELI W POLSCE W LATACH 1995-2004

ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO STATYSTYCZNA ANALIZA ZMIAN LICZBY HOTELI W POLSCE W LATACH 1995-2004 ZESZYTY NAUKOWE UNIWERSYTETU SZCZECIŃSKIEGO NR 429 EKONOMICZNE PROBLEMY TURYSTYKI NR 7 2006 RAFAŁ CZYŻYCKI, MARCIN HUNDERT, RAFAŁ KLÓSKA STATYSTYCZNA ANALIZA ZMIAN LICZBY HOTELI W POLSCE W LATACH 1995-2004

Bardziej szczegółowo

Recenzja pracy doktorskiej Mgr Natalii Sawki. gatunków zespołu Paramecium aurelia

Recenzja pracy doktorskiej Mgr Natalii Sawki. gatunków zespołu Paramecium aurelia NENCKI INSTITUTE OF EXPERIMENTAL BIOLOGY POLISH ACADEMY OF SCIENCES 3, Pasteur Str, 02-093 Warsaw, Poland Phone: (48-22) 5892357; Fax: (48-22) 822 53 42 Recenzja pracy doktorskiej Mgr Natalii Sawki pt.

Bardziej szczegółowo

Jak powstają nowe gatunki. Katarzyna Gontek

Jak powstają nowe gatunki. Katarzyna Gontek Jak powstają nowe gatunki Katarzyna Gontek Powstawanie gatunków (specjacja) to proces biologiczny, w wyniku którego powstają nowe gatunki organizmów. Zachodzi na skutek wytworzenia się bariery rozrodczej

Bardziej szczegółowo

Tematyka zajęć z biologii

Tematyka zajęć z biologii Tematyka zajęć z biologii klasy: I Lp. Temat zajęć Zakres treści 1 Zapoznanie z przedmiotowym systemem oceniania, wymaganiami edukacyjnymi i podstawą programową Podstawowe zagadnienia materiału nauczania

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału z biologii do klasy III.

Rozkład materiału z biologii do klasy III. Rozkład materiału z biologii do klasy III. L.p. Temat lekcji Treści programowe Uwagi 1. Nauka o funkcjonowaniu przyrody. 2. Genetyka nauka o dziedziczności i zmienności. -poziomy różnorodności biologicznej:

Bardziej szczegółowo

Program ćwiczeń z przedmiotu BIOLOGIA MOLEKULARNA I GENETYKA, część I dla kierunku Lekarskiego, rok I 2015/2016. Ćwiczenie nr 1 (06-07.10.

Program ćwiczeń z przedmiotu BIOLOGIA MOLEKULARNA I GENETYKA, część I dla kierunku Lekarskiego, rok I 2015/2016. Ćwiczenie nr 1 (06-07.10. Program ćwiczeń z przedmiotu BIOLOGIA MOLEKULARNA I GENETYKA, część I dla kierunku Lekarskiego, rok I 2015/2016 Ćwiczenie nr 1 (06-07.10.2015) Temat: Wprowadzenie 1. Omówienie regulaminu zajęć Temat: Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Wydział Biologii Zakład Taksonomii Roślin

Wydział Biologii Zakład Taksonomii Roślin Recenzja pracy doktorskiej Pani mgr Katarzyny Krawczyk, stanowiącej zbiór publikacji nt. Ewolucja i taksonomia molekularna rodzaju Lamium L. w oparciu o analizę trzech genomów wykonanej w Katedrze Botaniki

Bardziej szczegółowo

Analizy wielkoskalowe w badaniach chromatyny

Analizy wielkoskalowe w badaniach chromatyny Analizy wielkoskalowe w badaniach chromatyny Analizy wielkoskalowe wykorzystujące mikromacierze DNA Genotypowanie: zróżnicowane wewnątrz genów RNA Komórka eukariotyczna Ekspresja genów: Które geny? Poziom

Bardziej szczegółowo

Kierunek i poziom studiów: Biologia, poziom drugi Sylabus modułu: Filogenetyka i taksonomia roślin i zwierząt dla EKOP

Kierunek i poziom studiów: Biologia, poziom drugi Sylabus modułu: Filogenetyka i taksonomia roślin i zwierząt dla EKOP Uniwersytet Śląski w Katowicach str. 1 Kierunek i poziom studiów: Biologia, poziom drugi Sylabus modułu: Filogenetyka i taksonomia roślin i zwierząt dla EKOP kod modułu: 2BL_12 1. Informacje ogólne koordynator

Bardziej szczegółowo

Historia informacji genetycznej. Jak ewolucja tworzy nową informację (z ma ą dygresją).

Historia informacji genetycznej. Jak ewolucja tworzy nową informację (z ma ą dygresją). Historia informacji genetycznej. Jak ewolucja tworzy nową informację (z ma ą dygresją). Czym jest życie? metabolizm + informacja (replikacja) 2 Cząsteczki organiczne mog y powstać w atmosferze pierwotnej

Bardziej szczegółowo

Statystyczne sterowanie procesem

Statystyczne sterowanie procesem Statystyczne sterowanie procesem SPC (ang. Statistical Process Control) Trzy filary SPC: 1. sporządzenie dokładnego diagramu procesu produkcji; 2. pobieranie losowych próbek (w regularnych odstępach czasu

Bardziej szczegółowo

Analiza korespondencji

Analiza korespondencji Analiza korespondencji Kiedy stosujemy? 2 W wielu badaniach mamy do czynienia ze zmiennymi jakościowymi (nominalne i porządkowe) typu np.: płeć, wykształcenie, status palenia. Punktem wyjścia do analizy

Bardziej szczegółowo

Podstawy genetyki. ESPZiWP 2010

Podstawy genetyki. ESPZiWP 2010 Podstawy genetyki ESPZiWP 2010 Genetyka - nauka o dziedziczności i zmienności organizmów, wyjaśniająca prawa rządzące podobieństwami i różnicami pomiędzy osobnikami spokrewnionymi przez wspólnego przodka

Bardziej szczegółowo

TEST Z CYTOLOGII GRUPA II

TEST Z CYTOLOGII GRUPA II TEST Z CYTOLOGII GRUPA II Zad. 1 (4p.) Rysunek przedstawia schemat budowy pewnej struktury komórkowej. a/ podaj jej nazwę i określ funkcję w komórce, b/ nazwij elementy oznaczone cyframi 2 i 5 oraz określ

Bardziej szczegółowo

ocena dopuszczająca ocena dostateczna ocena dobra ocena bardzo dobra Dział VII. EKOLOGIA NAUKA O ŚRODOWISKU

ocena dopuszczająca ocena dostateczna ocena dobra ocena bardzo dobra Dział VII. EKOLOGIA NAUKA O ŚRODOWISKU Dział VII. EKOLOGIA NAUKA O ŚRODOWISKU wyróżnia elementy żywe i nieożywione w obserwowanym ekosystemie oblicza zagęszczenie wybranej rośliny na badanym terenie określa znaczenie wiedzy ekologicznej w życiu

Bardziej szczegółowo

Śródmieście i Fordon jako dwie najbardziej różniące się dzielnice, Fordon jako częśd, którą wciąż charakteryzuje względna izolacja od centrum miasta

Śródmieście i Fordon jako dwie najbardziej różniące się dzielnice, Fordon jako częśd, którą wciąż charakteryzuje względna izolacja od centrum miasta 1 2 3 4 Śródmieście i Fordon jako dwie najbardziej różniące się dzielnice, Fordon jako częśd, którą wciąż charakteryzuje względna izolacja od centrum miasta tak ściśle przestrzenna i komunikacyjna, jak

Bardziej szczegółowo

Algorytm Genetyczny. zastosowanie do procesów rozmieszczenia stacji raportujących w sieciach komórkowych

Algorytm Genetyczny. zastosowanie do procesów rozmieszczenia stacji raportujących w sieciach komórkowych Algorytm Genetyczny zastosowanie do procesów rozmieszczenia stacji raportujących w sieciach komórkowych Dlaczego Algorytmy Inspirowane Naturą? Rozwój nowych technologii: złożone problemy obliczeniowe w

Bardziej szczegółowo

DNA musi współdziałać z białkami!

DNA musi współdziałać z białkami! DNA musi współdziałać z białkami! Specyficzność oddziaływań między DNA a białkami wiążącymi DNA zależy od: zmian konformacyjnych wzdłuż cząsteczki DNA zróżnicowania struktury DNA wynikającego z sekwencji

Bardziej szczegółowo

prof. Joanna Chorostowska-Wynimko Zakład Genetyki i Immunologii Klinicznej Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie

prof. Joanna Chorostowska-Wynimko Zakład Genetyki i Immunologii Klinicznej Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie prof. Joanna Chorostowska-Wynimko Zakład Genetyki i Immunologii Klinicznej Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie Sekwencyjność występowania zaburzeń molekularnych w niedrobnokomórkowym raku płuca

Bardziej szczegółowo

Syntetyczna ocena wyników płodności kohortowej według wykształcenia kohorty urodzeniowe 1951 1975.

Syntetyczna ocena wyników płodności kohortowej według wykształcenia kohorty urodzeniowe 1951 1975. Syntetyczna ocena wyników płodności kohortowej według wykształcenia kohorty urodzeniowe 1951 1975. E.Frątczak A.Ptak-Chmielewska M.Pęczkowski I.Sikorska Zakład Analizy Historii Zdarzeń i Analiz Wielopoziomowych

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: Podstawowe techniki inżynierii genetycznej. Streszczenie

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: Podstawowe techniki inżynierii genetycznej. Streszczenie SCENARIUSZ LEKCJI OPRACOWANY W RAMACH PROJEKTU: INFORMATYKA MÓJ SPOSÓB NA POZNANIE I OPISANIE ŚWIATA. PROGRAM NAUCZANIA INFORMATYKI Z ELEMENTAMI PRZEDMIOTÓW MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZYCH Autorzy scenariusza:

Bardziej szczegółowo

Przykłady bloków: Przykład. Przyporządkowanie. Wykład 9 Zrandomizowany plan blokowy

Przykłady bloków: Przykład. Przyporządkowanie. Wykład 9 Zrandomizowany plan blokowy Wykład 9 Zrandomizowany plan blokowy Staramy się kontrolować efekty zróżnicowania badanych jednostek eksperymentalnych poprzez zapewnienie ich ``jednorodności wewnątrz każdej grupy zabiegowej. Dzielimy

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Przedmowa... XI. Wprowadzenie i biologiczne bazy danych. 1 Wprowadzenie... 3. 2 Wprowadzenie do biologicznych baz danych...

Spis treści. Przedmowa... XI. Wprowadzenie i biologiczne bazy danych. 1 Wprowadzenie... 3. 2 Wprowadzenie do biologicznych baz danych... Przedmowa... XI Część pierwsza Wprowadzenie i biologiczne bazy danych 1 Wprowadzenie... 3 Czym jest bioinformatyka?... 5 Cele... 5 Zakres zainteresowań... 6 Zastosowania... 7 Ograniczenia... 8 Przyszłe

Bardziej szczegółowo

Klonowanie molekularne Kurs doskonalący. Zakład Geriatrii i Gerontologii CMKP

Klonowanie molekularne Kurs doskonalący. Zakład Geriatrii i Gerontologii CMKP Klonowanie molekularne Kurs doskonalący Zakład Geriatrii i Gerontologii CMKP Etapy klonowania molekularnego 1. Wybór wektora i organizmu gospodarza Po co klonuję (do namnożenia DNA [czy ma być metylowane

Bardziej szczegółowo

Budowanie drzewa filogenetycznego

Budowanie drzewa filogenetycznego Szkoła Festiwalu Nauki 134567 Wojciech Grajkowski Szkoła Festiwalu Nauki, ul. Ks. Trojdena 4, 02-109 Warszawa www.sfn.edu.pl sfn@iimcb.gov.pl Budowanie drzewa filogenetycznego Cel Ćwiczenie polega na budowaniu

Bardziej szczegółowo

Trzy wielkie działy genetyki:

Trzy wielkie działy genetyki: Trzy wielkie działy genetyki: GENETYKA GENETYKA GENETYKA KLASYCZNA MOLEKULARNA EWOLUCYJNA (Mendel 1866) (Watson & Crick 1953) (Darwin-Wallace 1858) Darwin, C. R. and A. R. Wallace. 1858. On the tendency

Bardziej szczegółowo

Ocena immunologiczna i genetyczna białaczkowych komórek macierzystych

Ocena immunologiczna i genetyczna białaczkowych komórek macierzystych Karolina Klara Radomska Ocena immunologiczna i genetyczna białaczkowych komórek macierzystych Streszczenie Wstęp Ostre białaczki szpikowe (Acute Myeloid Leukemia, AML) to grupa nowotworów mieloidalnych,

Bardziej szczegółowo

ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ I MASĄ CIAŁA RODZICÓW I DZIECI W DWÓCH RÓŻNYCH ŚRODOWISKACH

ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ I MASĄ CIAŁA RODZICÓW I DZIECI W DWÓCH RÓŻNYCH ŚRODOWISKACH S ł u p s k i e P r a c e B i o l o g i c z n e 1 2005 Władimir Bożiłow 1, Małgorzata Roślak 2, Henryk Stolarczyk 2 1 Akademia Medyczna, Bydgoszcz 2 Uniwersytet Łódzki, Łódź ZALEŻNOŚĆ MIĘDZY WYSOKOŚCIĄ

Bardziej szczegółowo

wykład dla studentów II roku biotechnologii Andrzej Wierzbicki

wykład dla studentów II roku biotechnologii Andrzej Wierzbicki Genetyka ogólna wykład dla studentów II roku biotechnologii Andrzej Wierzbicki Uniwersytet Warszawski Wydział Biologii andw@ibb.waw.pl http://arete.ibb.waw.pl/private/genetyka/ Choroby genetyczne o złożonym

Bardziej szczegółowo

BIOLOGIA KOMÓRKI - KARIOKINEZY

BIOLOGIA KOMÓRKI - KARIOKINEZY BIOLOGIA KOMÓRKI - KARIOKINEZY M A Ł G O R Z A T A Ś L I W I Ń S K A 60 µm 1. KOMÓRKI SĄ ZBYT MAŁE, BY OBSERWOWAĆ JE BEZ POWIĘKSZENIA Wymiary komórek podaje się w mikrometrach (µm): 1 µm = 10-6 m; 1000

Bardziej szczegółowo

Podstawy genetyki człowieka. Cechy wieloczynnikowe

Podstawy genetyki człowieka. Cechy wieloczynnikowe Podstawy genetyki człowieka Cechy wieloczynnikowe Dziedziczenie Mendlowskie - jeden gen = jedna cecha np. allele jednego genu decydują o barwie kwiatów groszku Bardziej złożone - interakcje kilku genów

Bardziej szczegółowo

Streszczenie projektu badawczego

Streszczenie projektu badawczego Streszczenie projektu badawczego Dotyczy umowy nr 2014.030/40/BP/DWM Określenie wartości predykcyjnej całkowitej masy hemoglobiny w ocenie wydolności fizycznej zawodników dyscyplin wytrzymałościowych Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Spis treści. 00 Red. Spis tresci. Wstep..indd 5 2009 12 02 10:52:08

Spis treści. 00 Red. Spis tresci. Wstep..indd 5 2009 12 02 10:52:08 Spis treści Wstęp 9 Rozdział 1. Wprowadzenie do zarządzania projektami 11 1.1. Istota projektu 11 1.2. Zarządzanie projektami 19 1.3. Cykl życia projektu 22 1.3.1. Cykl projektowo realizacyjny 22 1.3.2.

Bardziej szczegółowo

Podziały komórkowe cz. II

Podziały komórkowe cz. II Podziały komórkowe cz. II MEJOZA Mejozę odkryto w 1883 roku, gdy zauważono, że zapłodnione jajo jednego z robaków zawiera cztery chromosomy, natomiast gamety tego robaka (plemniki u samców i jaja u samic)

Bardziej szczegółowo

Genomika Porównawcza. Agnieszka Rakowska Instytut Informatyki i Matematyki Komputerowej Uniwersytet Jagiellooski

Genomika Porównawcza. Agnieszka Rakowska Instytut Informatyki i Matematyki Komputerowej Uniwersytet Jagiellooski Genomika Porównawcza Agnieszka Rakowska Instytut Informatyki i Matematyki Komputerowej Uniwersytet Jagiellooski 1 Plan prezentacji 1. Rodzaje i budowa drzew filogenetycznych 2. Metody ukorzeniania drzewa

Bardziej szczegółowo

Warunki udzielania świadczeń w rodzaju: świadczenia zdrowotne kontraktowane odrębnie 8. BADANIA GENETYCZNE

Warunki udzielania świadczeń w rodzaju: świadczenia zdrowotne kontraktowane odrębnie 8. BADANIA GENETYCZNE Załącznik nr do Zarządzenia.. Warunki udzielania świadczeń w rodzaju: zdrowotne kontraktowane odrębnie 8. BADANIA GENETYCZNE 8.1 WARUNKI WYMAGANE Załącznik nr 2 do rozporządzenia cz. I lit. M Lp 913-916

Bardziej szczegółowo

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela

Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Statystyka w pracy badawczej nauczyciela Wykład 1: Terminologia badań statystycznych dr inż. Walery Susłow walery.suslow@ie.tu.koszalin.pl Statystyka (1) Statystyka to nauka zajmująca się zbieraniem, badaniem

Bardziej szczegółowo

Mikrosatelitarne sekwencje DNA

Mikrosatelitarne sekwencje DNA Mikrosatelitarne sekwencje DNA Małgorzata Pałucka Wykorzystanie sekwencji mikrosatelitarnych w jądrowym DNA drzew leśnych do udowodnienia pochodzenia materiału dowodowego w postępowaniu sądowym 27.09.2012

Bardziej szczegółowo

Zmiany koniunktury w Polsce. Budownictwo na tle innych sektorów.

Zmiany koniunktury w Polsce. Budownictwo na tle innych sektorów. Elżbieta Adamowicz Instytut Rozwoju Gospodarczego Szkoła Główna Handlowa w Warszawie Zmiany koniunktury w Polsce. Budownictwo na tle innych sektorów. W badaniach koniunktury przedmiotem analizy są zmiany

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka cytomolekularna w nowoczesnej hodowli zwierząt gospodarskich

Diagnostyka cytomolekularna w nowoczesnej hodowli zwierząt gospodarskich Wiadomości Zootechniczne, R. LI (2013), 4: 58 64 B. Danielak-Czech i in. Diagnostyka cytomolekularna w nowoczesnej hodowli zwierząt gospodarskich Barbara Danielak-Czech, Anna Kozubska-Sobocińska, Barbara

Bardziej szczegółowo

1 Genetykapopulacyjna

1 Genetykapopulacyjna 1 Genetykapopulacyjna Genetyka populacyjna zajmuje się badaniem częstości występowania poszczególnych alleli oraz genotypów w populacji. Bada także zmiany tych częstości spowodowane doborem naturalnym

Bardziej szczegółowo

ANALIZA ELEMENTÓW PLONU MIESZAŃCÓW MIĘDZYODMIANOWYCH OWSA ZWYCZAJNEGO (AVENA SATIVA L.) ZAWIERAJĄCYCH RÓŻNE GENY ODPORNOŚCI NA MĄCZNIAKA PRAWDZIWEGO

ANALIZA ELEMENTÓW PLONU MIESZAŃCÓW MIĘDZYODMIANOWYCH OWSA ZWYCZAJNEGO (AVENA SATIVA L.) ZAWIERAJĄCYCH RÓŻNE GENY ODPORNOŚCI NA MĄCZNIAKA PRAWDZIWEGO Fragm. Agron. 28(4) 2011, 45 51 ANALIZA ELEMENTÓW PLONU MIESZAŃCÓW MIĘDZYODMIANOWYCH OWSA ZWYCZAJNEGO (AVENA SATIVA L.) ZAWIERAJĄCYCH RÓŻNE GENY ODPORNOŚCI NA MĄCZNIAKA PRAWDZIWEGO Sylwia Okoń Instytut

Bardziej szczegółowo

PODSTAWY BIOINFORMATYKI 8 DOPASOWYWANIE SEKWENCJI AMINOKWASÓW

PODSTAWY BIOINFORMATYKI 8 DOPASOWYWANIE SEKWENCJI AMINOKWASÓW PODSTAWY BIOINFORMATYKI 8 DOPASOWYWANIE SEKWENCJI AMINOKWASÓW DOPASOWYWANIE SEKWENCJI 1. Miary podobieństwa sekwencji aminokwasów 2. Zastosowanie programów: CLUSTAL OMEGA BLAST Copyright 2013, Joanna Szyda

Bardziej szczegółowo

1. Udział dochodów z działalności rolniczej w dochodach gospodarstw domowych z użytkownikiem gospodarstwa rolnego w 2002 r.

1. Udział dochodów z działalności rolniczej w dochodach gospodarstw domowych z użytkownikiem gospodarstwa rolnego w 2002 r. 1 UWAGI ANALITYCZNE 1. Udział dochodów z działalności rolniczej w dochodach gospodarstw domowych z użytkownikiem gospodarstwa rolnego w 2002 r. W maju 2002 r. w województwie łódzkim było 209,4 tys. gospodarstw

Bardziej szczegółowo

Ekologia wyk. 1. wiedza z zakresu zarówno matematyki, biologii, fizyki, chemii, rozumienia modeli matematycznych

Ekologia wyk. 1. wiedza z zakresu zarówno matematyki, biologii, fizyki, chemii, rozumienia modeli matematycznych Ekologia wyk. 1 wiedza z zakresu zarówno matematyki, biologii, fizyki, chemii, rozumienia modeli matematycznych Ochrona środowiska Ekologia jako dziedzina nauki jest nauką o zależnościach decydujących

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Biotechnology in Environmental Protection. Kod Punktacja ECTS* 1

KARTA KURSU. Biotechnology in Environmental Protection. Kod Punktacja ECTS* 1 KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Biotechnologia w ochronie środowiska Biotechnology in Environmental Protection Kod Punktacja ECTS* 1 Koordynator Prof. dr hab. Maria Wędzony Zespół dydaktyczny: Prof.

Bardziej szczegółowo

Podstawy genetyki. Genetyka klasyczna, narzędzia badawcze genetyki

Podstawy genetyki. Genetyka klasyczna, narzędzia badawcze genetyki Podstawy genetyki Genetyka klasyczna, narzędzia badawcze genetyki Podręczniki } Podstawy biologii molekularnej L.A. Allison } Genomy TA Brown, wyd. 3 } Genetyka molekularna P Węgleński (red.), wyd. 2 2

Bardziej szczegółowo

KOŁO NAUKOWE IMMUNOLOGII. Mikrochimeryzm badania w hodowlach leukocytów in vitro

KOŁO NAUKOWE IMMUNOLOGII. Mikrochimeryzm badania w hodowlach leukocytów in vitro KOŁO NAUKOWE IMMUNOLOGII Mikrochimeryzm badania w hodowlach leukocytów in vitro Koło Naukowe Immunolgii kolo_immunologii@biol.uw.edu.pl kolo_immunologii.kn@uw.edu.pl CEL I PRZEDMIOT PROJEKTU Celem doświadczenia

Bardziej szczegółowo

Depresja inbredowa i heterozja

Depresja inbredowa i heterozja Depresja inbredowa i heterozja Charles Darwin Dlaczego rośliny chronią się przed samozapyleniem? Doświadczenie na 57 gatunkach roślin! Samozapłodnienie obniża wigor i płodność większości z 57 gatunków

Bardziej szczegółowo

II. BUDOWNICTWO MIESZKANIOWE

II. BUDOWNICTWO MIESZKANIOWE II. BUDOWNICTWO MIESZKANIOWE 1. Mieszkania oddane do eksploatacji w 2007 r. 1 Według danych Głównego Urzędu Statystycznego, w Polsce w 2007 r. oddano do użytku 133,8 tys. mieszkań, tj. o około 16% więcej

Bardziej szczegółowo

Analiza mutacji genów EGFR, PIKCA i PTEN w nerwiaku zarodkowym

Analiza mutacji genów EGFR, PIKCA i PTEN w nerwiaku zarodkowym Analiza mutacji genów EGFR, PIKCA i PTEN w nerwiaku zarodkowym mgr Magdalena Brzeskwiniewicz Promotor: Prof. dr hab. n. med. Janusz Limon Katedra i Zakład Biologii i Genetyki Gdański Uniwersytet Medyczny

Bardziej szczegółowo

IMPLIKACJE ZASTOSOWANIA KODOWANIA OPARTEGO NA LICZBACH CAŁKOWITYCH W ALGORYTMIE GENETYCZNYM

IMPLIKACJE ZASTOSOWANIA KODOWANIA OPARTEGO NA LICZBACH CAŁKOWITYCH W ALGORYTMIE GENETYCZNYM IMPLIKACJE ZASTOSOWANIA KODOWANIA OPARTEGO NA LICZBACH CAŁKOWITYCH W ALGORYTMIE GENETYCZNYM Artykuł zawiera opis eksperymentu, który polegał na uyciu algorytmu genetycznego przy wykorzystaniu kodowania

Bardziej szczegółowo

Wymagania stawiane kandydatom:

Wymagania stawiane kandydatom: Dziekan Wydziału Biologii i Ochrony Środowiska Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach ogłasza konkurs na stanowisko adiunkta naukowego ( postdok ) do realizacji projektu badawczego CDKG/Ph1: czy istnieje

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z przedmiotu Biologia. Podręcznik Biologia na czasie wyd. Nowa Era, zakres podstawowy Rok szkolny 2013/2014

Wymagania edukacyjne z przedmiotu Biologia. Podręcznik Biologia na czasie wyd. Nowa Era, zakres podstawowy Rok szkolny 2013/2014 Wymagania edukacyjne z przedmiotu Biologia. Podręcznik Biologia na czasie wyd. Nowa Era, zakres podstawowy Rok szkolny 2013/2014 Dział programu I. Od genu do cechy Lp. Temat Poziom wymagań dopuszczający

Bardziej szczegółowo

Podstawy genetyki SYLABUS A. Informacje ogólne

Podstawy genetyki SYLABUS A. Informacje ogólne Podstawy genetyki A. Informacje ogólne Elementy sylabusu Nazwa jednostki prowadzącej kierunek Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Profil studiów Forma studiów Język Rodzaj Rok studiów /semestr Wymagania

Bardziej szczegółowo

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO SAMOTNE OJCOSTWO Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków 2006 Copyright by Anna Dudak Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2006 Recenzent: prof. zw. dr hab. Józef Styk Redakcja

Bardziej szczegółowo

Demografia członków PAN

Demografia członków PAN NAUKA 3/2007 163-167 ANDRZEJ KAJETAN WRÓBLEWSKI Demografia członków PAN O niektórych sprawach dotyczących wieku nowych i odchodzących członków Polskiej Akademii Nauk mówiłem już w dyskusji podczas Zgromadzenia

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne Biologia na czasie zakres podstawowy

Wymagania edukacyjne Biologia na czasie zakres podstawowy Wymagania edukacyjne Biologia na czasie zakres podstawowy Dział programu Temat Poziom wymagań konieczny (K) podstawowy (P) rozszerzający (R) dopełniający (D) I. Od genu do cechy Budowa i funkcje kwasów

Bardziej szczegółowo

ROCZNIKI NAUKOWE ZOOTECHNIKI

ROCZNIKI NAUKOWE ZOOTECHNIKI ROCZNIKI NAUKOWE ZOOTECHNIKI Monografie i Rozprawy INSTYTUT ZOOTECHNIKI PAŃSTWOWY INSTYTUT BADAWCZY 2010 KRAKÓW 44 REDAKCJA Redaktor naczelny dr hab. Sylwester Świątkiewicz, prof. nadzw. IZ PIB Zastępcy

Bardziej szczegółowo

PODAŻ CIĄGNIKÓW I KOMBAJNÓW ZBOŻOWYCH W POLSCE W LATACH 2003 2010

PODAŻ CIĄGNIKÓW I KOMBAJNÓW ZBOŻOWYCH W POLSCE W LATACH 2003 2010 Problemy Inżynierii Rolniczej nr 3/2011 Jan Pawlak Instytut Technologiczno-Przyrodniczy w Falentach Oddział w Warszawie PODAŻ CIĄGNIKÓW I KOMBAJNÓW ZBOŻOWYCH W POLSCE W LATACH 2003 2010 Streszczenie W

Bardziej szczegółowo

Ocena. wykonanej pod kierunkiem prof. dr hab. med. Małgorzaty Polz-Docewicz

Ocena. wykonanej pod kierunkiem prof. dr hab. med. Małgorzaty Polz-Docewicz UNIWERSYTET MEDYCZNY IM. KAROLA MARCINKOWSKIEGO W POZNANIU KATEDRA I ZAKŁAD MIKROBIOLOGII LEKARSKIEJ Kierownik: prof. dr hab. Andrzej Szkaradkiewicz ul. Wieniawskiego 3 tel. 61 8546 138 61-712 Poznań fax

Bardziej szczegółowo

2016-01-14. Sekwencje mikrosatelitarne. SNP Single Nucleotide Polymorphism (mutacje punktowe, polimorfizm jednonukleotydowy)

2016-01-14. Sekwencje mikrosatelitarne. SNP Single Nucleotide Polymorphism (mutacje punktowe, polimorfizm jednonukleotydowy) Sekwencje mikrosatelitarne Próba nr 1 GGGGGGGGGGGG 4x GG Próba nr 2 GGGGGGGGGGGGGGGG 6x GG Próba nr 1 GGGGGGGGG Próba nr 2 GGG GGGG SNP Single Nucleotide Polymorphism (mutacje punktowe, polimorfizm jednonukleotydowy)

Bardziej szczegółowo

KONKURS BIOLOGICZNY GIMNAZJUM ETAP I JEDNOŚĆ I RÓŻNORODNOŚĆ ORGANIZMÓW. WIADOMOŚCI:

KONKURS BIOLOGICZNY GIMNAZJUM ETAP I JEDNOŚĆ I RÓŻNORODNOŚĆ ORGANIZMÓW. WIADOMOŚCI: KONKURS BIOLOGICZNY GIMNAZJUM ETAP I JEDNOŚĆ I RÓŻNORODNOŚĆ ORGANIZMÓW. WIADOMOŚCI: 1. Szczeble organizacji materii żywej (komórki, tkanki roślinne i zwierzęce, narządy i układy narządów). 2. Budowa chemiczna

Bardziej szczegółowo

Zaoczne Liceum Ogólnokształcące Pegaz

Zaoczne Liceum Ogólnokształcące Pegaz WYMAGANIA EGZAMINACYJNE ROK SZKOLNY 2015/2016 Semestr jesienny TYP SZKOŁY: liceum ogólnokształcące PRZEDMIOT: biologia SEMESTR: II LICZBA GODZIN W SEMESTRZE: 15 PROGRAM NAUCZANIA: Program nauczania biologii

Bardziej szczegółowo

AUTOREFERAT. Dr Aleksandra Grabowska-Joachimiak

AUTOREFERAT. Dr Aleksandra Grabowska-Joachimiak AUTOREFERAT Dr Aleksandra Grabowska-Joachimiak Katedra Hodowli Roślin i Nasiennictwa Wydział Rolniczo-Ekonomiczny Uniwersytet Rolniczy im. Hugona Kołłątaja w Krakowie Kraków 2014 1 1. Imię i nazwisko:

Bardziej szczegółowo

Biologia Klasa 3. - określa zakres ekologii, - wymienia biotyczne i abiotyczne

Biologia Klasa 3. - określa zakres ekologii, - wymienia biotyczne i abiotyczne Biologia Klasa 3 Dział :Wzajemne zależności między organizmami a środowiskiem Numer lekcji Temat lekcji Osiągnięcia ucznia podstawowe Osiągnięcia ucznia ponadpodstawowe 1 2 3 4 1. Charakterystyka środowiska

Bardziej szczegółowo

Mariusz Nowak Instytut Informatyki Politechnika Poznańska

Mariusz Nowak Instytut Informatyki Politechnika Poznańska Inteligentne budynki (2) Źródła Loe E. C., Cost of Intelligent Buildings, Intelligent Buildings Conference, Watford, U. K., 1994 Nowak M., Zintegrowane systemy zarządzania inteligentnym budynkiem, Efektywność

Bardziej szczegółowo

Typowe błędy w analizie rynku nieruchomości przy uŝyciu metod statystycznych

Typowe błędy w analizie rynku nieruchomości przy uŝyciu metod statystycznych Typowe błędy w analizie rynku nieruchomości przy uŝyciu metod statystycznych Sebastian Kokot XXI Krajowa Konferencja Rzeczoznawców Majątkowych, Międzyzdroje 2012 Rzetelnie wykonana analiza rynku nieruchomości

Bardziej szczegółowo

SYTUACJA ZWIERZĄT ŁOWNYCH W POLSCE 2 0 1 3

SYTUACJA ZWIERZĄT ŁOWNYCH W POLSCE 2 0 1 3 Stacja Badawcza PZŁ Czempiń SYTUACJA ZWIERZĄT ŁOWNYCH W POLSCE 2 1 3 Opracowanie prezentuje informacje o pozyskaniu ważniejszych gatunków zwierzyny w sezonie łowieckim oraz ich liczebności w 213 roku,

Bardziej szczegółowo

Metody badania polimorfizmu/mutacji DNA. Aleksandra Sałagacka Pracownia Diagnostyki Molekularnej i Farmakogenomiki Uniwersytet Medyczny w Łodzi

Metody badania polimorfizmu/mutacji DNA. Aleksandra Sałagacka Pracownia Diagnostyki Molekularnej i Farmakogenomiki Uniwersytet Medyczny w Łodzi Metody badania polimorfizmu/mutacji DNA Aleksandra Sałagacka Pracownia Diagnostyki Molekularnej i Farmakogenomiki Uniwersytet Medyczny w Łodzi Mutacja Mutacja (łac. mutatio zmiana) - zmiana materialnego

Bardziej szczegółowo

MUTACJE GENETYCZNE. Wykonane przez Malwinę Krasnodębską kl III A

MUTACJE GENETYCZNE. Wykonane przez Malwinę Krasnodębską kl III A MUTACJE GENETYCZNE Wykonane przez Malwinę Krasnodębską kl III A Mutacje - rodzaje - opis Mutacje genowe powstają na skutek wymiany wypadnięcia lub dodatnia jednego albo kilku nukleotydów. Zmiany w liczbie

Bardziej szczegółowo

METODY CHEMOMETRYCZNE W IDENTYFIKACJI ŹRÓDEŁ POCHODZENIA

METODY CHEMOMETRYCZNE W IDENTYFIKACJI ŹRÓDEŁ POCHODZENIA METODY CHEMOMETRYCZNE W IDENTYFIKACJI ŹRÓDEŁ POCHODZENIA AMFETAMINY Waldemar S. Krawczyk Centralne Laboratorium Kryminalistyczne Komendy Głównej Policji, Warszawa (praca obroniona na Wydziale Chemii Uniwersytetu

Bardziej szczegółowo

Genetyka w nowej podstawie programowej

Genetyka w nowej podstawie programowej Genetyka w nowej podstawie programowej Dział Genetyka - III etap edukacyjny Rzetelna realizacja tego działu w gimnazjum jest kluczowa ze względu na to, że biotechnologia i inżynieria genetyczna jest omawiana

Bardziej szczegółowo

Biotechnologia w Polsce w 2013 r.

Biotechnologia w Polsce w 2013 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Urząd Statystyczny w Szczecinie Warszawa, listopad 2014 r. Informacja sygnalna WYNIKI BADAŃ GUS Wprowadzenie Biotechnologia w Polsce w 2013 r. Biotechnologia jest to interdyscyplinarna

Bardziej szczegółowo

Nasiennictwo. Tom I. Spis treści

Nasiennictwo. Tom I. Spis treści Nasiennictwo. Tom I Spis treści PRZEDMOWA 1. ŚWIATOWY PRZEMYSŁ NASIENNY 1.1. ZNACZENIE MATERIAŁU SIEWNEGO 1.2. PRZEMYSŁ NASIENNY 1.3. ŹRÓDŁA WSPIERANIA ROZWOJU PRZEMYSŁU NASIENNEGO 1.4. MIĘDZYNARODOWY

Bardziej szczegółowo

IDENTYFIKACJAOBSZARÓW HETEROCHROMATYNOWYCH ORAZ REJONÓW JĄDERKOTWÓRCZYCH W CHROMOSOMACH KONIA. Ewa Wójcik, Katarzyna Andraszek, Elżbieta Smalec

IDENTYFIKACJAOBSZARÓW HETEROCHROMATYNOWYCH ORAZ REJONÓW JĄDERKOTWÓRCZYCH W CHROMOSOMACH KONIA. Ewa Wójcik, Katarzyna Andraszek, Elżbieta Smalec Acta Sci. Pol., Zootechnica 8 (1 2) 2009, 41 54 IDENTYFIKACJAOBSZARÓW HETEROCHROMATYNOWYCH ORAZ REJONÓW JĄDERKOTWÓRCZYCH W CHROMOSOMACH KONIA Ewa Wójcik, Katarzyna Andraszek, Elżbieta Smalec Akademia Podlaska

Bardziej szczegółowo

Weryfikacja hipotez statystycznych, parametryczne testy istotności w populacji

Weryfikacja hipotez statystycznych, parametryczne testy istotności w populacji Weryfikacja hipotez statystycznych, parametryczne testy istotności w populacji Dr Joanna Banaś Zakład Badań Systemowych Instytut Sztucznej Inteligencji i Metod Matematycznych Wydział Informatyki Politechniki

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: Zastosowanie średnich w statystyce i matematyce. Podstawowe pojęcia statystyczne. Streszczenie.

SCENARIUSZ LEKCJI. TEMAT LEKCJI: Zastosowanie średnich w statystyce i matematyce. Podstawowe pojęcia statystyczne. Streszczenie. SCENARIUSZ LEKCJI OPRACOWANY W RAMACH PROJEKTU: INFORMATYKA MÓJ SPOSÓB NA POZNANIE I OPISANIE ŚWIATA. PROGRAM NAUCZANIA INFORMATYKI Z ELEMENTAMI PRZEDMIOTÓW MATEMATYCZNO-PRZYRODNICZYCH Autorzy scenariusza:

Bardziej szczegółowo

Jakie są dotychczasowe efekty prac Komisji Kodeksu Żywnościowego FAO/WHO w zakresie Genetycznie Modyfikowanych Organizmów (GMO)?

Jakie są dotychczasowe efekty prac Komisji Kodeksu Żywnościowego FAO/WHO w zakresie Genetycznie Modyfikowanych Organizmów (GMO)? Jakie są dotychczasowe efekty prac Komisji Kodeksu Żywnościowego FAO/WHO w zakresie Genetycznie Modyfikowanych Organizmów (GMO)? W latach 2000-2007 kwestie związane z GMO omawiane były na forum, powołanej

Bardziej szczegółowo

INADEQUATE-ID I DYNAMICZNY NMR MEZOJONOWYCH. 3-FENYLO-l-TIO-2,3,4-TRIAZOLO-5-METYUDÓW. Wojciech Bocian, Lech Stefaniak

INADEQUATE-ID I DYNAMICZNY NMR MEZOJONOWYCH. 3-FENYLO-l-TIO-2,3,4-TRIAZOLO-5-METYUDÓW. Wojciech Bocian, Lech Stefaniak INADEQUATEID I DYNAMICZNY NMR MEZOJONOWYCH 3FENYLOlTIO2,3,4TRIAZOLO5METYUDÓW Wojciech Bocian, Lech Stefaniak Instytut Chemii Organicznej PAN ul. Kasprzaka 44/52, 01224 Warszawa PL9800994 WSTĘP Struktury

Bardziej szczegółowo

Imię i nazwisko...kl...

Imię i nazwisko...kl... Gimnazjum nr 4 im. Ojca Świętego Jana Pawła II we Wrocławiu SPRAWDZIAN GENETYKA GR. A Imię i nazwisko...kl.... 1. Nauka o regułach i mechanizmach dziedziczenia to: (0-1pkt) a) cytologia b) biochemia c)

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE BIOLOGIA LICEUM KLASA 1 (POZIOM PODSTAWOWY)

WYMAGANIA EDUKACYJNE BIOLOGIA LICEUM KLASA 1 (POZIOM PODSTAWOWY) WYMAGANIA EDUKACYJNE BIOLOGIA LICEUM KLASA 1 (POZIOM PODSTAWOWY) Rozdział Sposób zapisywania i odczytywania informacji genetycznej. Przypomnienie przedstawia strukturę podwójnej helisy DNA, wykazuje jej

Bardziej szczegółowo