DAWID I GOLIAT, CZYLI SPOR 0 TO, JAKI OBRAZ DAWIDA PREZENTUJE 1 Sm 17, 1-18, 5?

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "DAWID I GOLIAT, CZYLI SPOR 0 TO, JAKI OBRAZ DAWIDA PREZENTUJE 1 Sm 17, 1-18, 5?"

Transkrypt

1 76 KS. DARIUSZ DZIADOSZ Emerton J.: An Examination of Some Attempts to Defend the Unity of the Flood Narrative in Genesis, VT 37 (1987), ; VT 38 (1988), W e n h a m G.: The Coherence of the Flood Narrative, VT 28 (1978), ROCZNIKI BIBLIJNE Tom 2(57) 2010 THE ORIGIN AND THE THEOLOGICAL MESSAGE OF THE BIBLICAL ACCOUNT OF THE FLOOD (Gen 6-9) Summary The memory of a disastrous and vast deluge that took place in a very distant past appears in the texts of legends that originated in many civilizations and cultures. The biblical tradition, or rather traditions (pre-pastoral and pastoral), borrow numerous images and symbols from this heritage of mankind, so that within their own monotheistic theology the episode in the history of the early stage of mankind could be recorded. What in the Middle East mythologies and epics was ascribed to jealous gods' whims, in Gen 6-9 is presented as the work of a just God, who rightly punishes the corrupted mankind for having destroyed His work of creation. In the biblical tradition also another theological motif appears that is completely missing from any ancient accounts of the deluge the motif of God's mercy and God's salutary interference into the history of the world and of man that aims at a revival of the universe and assumes the shape of a new work of creation. The present article tackles the issue of Gen 6-9 in a broad context of its relation to analogous Middle East traditions in order to show the origin, the process of editing as well as the literary and theological specificity of the biblical account of the Flood as completely as possible. Siowa kluczowe: potop, arka, Noe, przymierze, akt stworzenia, Gilgamesz. Key words: Flood, ark, Noah, covenant, act of creation, Gilgamesh. Translated by Tadeusz Karlowicz. JANUSZ LEMAIn1SKI DAWID I GOLIAT, CZYLI SPOR 0 TO, JAKI OBRAZ DAWIDA PREZENTUJE 1 Sm 17, 1-18, 5? Opowiadanie o pojedynku Dawida z Goliatem (1 Sm 17) na1e4 do najdziej znanych epizodow z iycia pierwszego wladcy zjednoczonej monar- Izraela i Judy. Pod wieloma wzglcdami tekst ten budzi jednak szereg trowersji interpretacyjnych, jak i tych wynikaj4cych z problematyki kryznoliterackiej. Nade wszystko miody Dawid wprowadzony jest na scene rozdzialach a1 trzy razy i za kaklym z nich opowiada sic o tym, jak alazi sic on w otoczeniu Saula w inny spos6b. W 1 Sm 16, 1-13 jest on branym przez Boga przysztym krolem namaszczonym przez Samuela; Sm 16, to dworzanie wiadcy Izraela sprowadzaj4 go na dw6r jako peutg zdolnego u gmierzy6 problemy natury psychicznej, ktore przejawia 1; natomiast w 1 Sm 17, 55 (por. 18, 2) to sam Saul odkrywa w mlodym omcy Goliata swego przyszlego rywala w walce o tronl. Nie mniej wan4 kwesti4 jest interpretacja osoby samego Dawida w gwietoncepcji jaka przy gwiecae mogla redaktorowi 1 Sm Ostatni redak- historii wej gcia Dawida na tron zdawal sobie niew4tpliwie sprawg, 2e rzy kompilacjg odzwierciedlaj4c4 wiele ro2nych problemow natury logiczbogata w niekonsekwencje i liczne, rozpoznawalne ju2 nawet przy porzchownej lekturze, sprzecznoki. Jeieli uwzglcdniajac to wszystko, mimo zdecydowal sic zachowa6 znane sobie wersje o zaistnieniu Dawida w oto- Ks. dr hab. JANUSZ LEMANSKI, prof. US Katedra Egzegezy i Teologii Biblijnej na dziale Teologicznym US; adres do korespondencji: ul. Papie2a Paw/a VI 2, zecin; I Por. R. N or t h, David's Rise. Sacral, Military or Psychiatric?, Biblica" 63(1982),

2 78 KS. JANUSZ LEMANSKI JAKI OBRAZ DAWIDA PREZENTUJE 1 Sm 17, 1-18, 5? 79 czeniu Saula, oznacza to, ie mia/ na celu przekazanie za pomoca kaidej z nich jakiego g wainego przeslania teologicznego2. W niniejszym artykule zamierzamy zbadae tekst 1 Sm 17, 1-18, 5 pod takim katem, aby ten przekaz odkryé i wykazaó jego miejsce w kontekkie rywalizacji o tron w Izraelu. Kroki badawcze podjgte poniiej bed a mialy na celu ukazanie obecnego stanu badari natury krytycznoliterackiej, analizg strukturalno-egzegetyczna oraz wnioski teologiczne wynikajace z tych zagadnien ukazane w kontekkie historii rywalizacji o wladzg pomiedzy Dawidem i Saulem. I. ANALIZA HISTORYCZNO-KRYTYCZNA 1 Sm 16, 1-18, 5 Jak zostalo jui wspominane, rozdzialy to trzy Mine wersje wejgcia Dawida w otoczenie Saula w roli pretendenta do tronu w Izraelu. W pierwszej kolejnoki musimy ukaza6 wewngtrzne sprzeczno gci pojawiajace sic w tej kompilacji, nastcpnie napiecia w samym tekkie 1 Sm 17, 1-18, 5, a wreszcie proponowane proby rozwiazania tych trudno gci na polu badari krytycznoliterackich. ielit mu zgody na podjecie wyzwania rzuconego przez Filistyna. Komplie wzrastaja, kiedy dostrzeiemy, ie Dawid i jego koneksje rodzinne sa stawiane w trakcie opowiadania ai trzy razy (1 Sm 16, 1-13; 17, ). alszy kontekst take ujawnia problemy, ktore moina uzna6 przynajmniej achronizmy w ramach 1 Sm 17, 1-18, 5. Wedlug 1 Sm 17, 54 Dawid wycigstwie zanios1 glow g Goliata do Jerozolimy, ktora jednak zdobedzie ro po objcciu tronu w Izraelu (por. 2 Sm 5, 6-9). Takie samo imic at, wspomniane w tekkie dwa razy (1 Sm 17, 4. 23; poza tymi wzmianw pozostalej cze gci opowiadania okre glany zawsze mianem Filistyn"), sic ze starsza tradycja o niejakim Elchananie z Betlejem, synu Jaira, uchodzi za pogromcg Goliata z Gat (2 Sm 21, 19), za g olbrzymem ajacym Izraelitom jest czlowiek pochodzacy z Rafy, zabity przez Jonatana Szimei, brata Dawidowego (2 Sm 21, 20-21). Poniewai w 1 Sm 17 jawia sic iadna pr6ba wyja gnienia tej dychotomii, Kronikarz (1 Km 20, 6buje pogodzie obie tradycje faczac z imieniem Elchanana zabicie Lachbrata Goliata 4. Wielu badaczy sadzi jednak, ie w 1 Sm 17 nastapilo sanie czynu jednego z iolnierzy Dawida samemu Dawidowi (por. 2 Sm 2 i wcze gniejsze w )5. 11' HAI 1. Sprzecznaci i niekonsekwencje: 1 Sm 17 i jego kontekst Pierwszy problem to kwestia tego, gdzie przebywa Dawid? Wedlug 1 Sm 17, znajduje sic on wraz z ojcem w Betlejem, za g wcze gniej w 1 Sm 16, znajduje sic on jui na dworze krola i poza rola terapeutyczna, byl on take giermkiem Saula (1 Sm 16, 21). W tym kontekkie zdziwienie budzi zarzut jego starszego brata Eliaba, ze opu gcll trzodg i przyby/ na pole walki (1 Sm 17, 28). Tg trudno g6 probuje zalagodzic glosa redakcyjna z 1 Sm 17, 15. Nie wyja gnia ona jednak ani gniewu starszego brata, ani logicznego faktu, Ze w czasie wojny giermek nie opuszcza swego pana, aby pasaó trzode ojca, zwlaszcza, ze znajduje sic on w nie najlepszym stanie psychicznym (por. 1 Sm 17, 11) 3. Ponadto zarowno w 1 Sm 17, 12 nn. jak i 1 Sm 17, 55 nn. Saul nie tylko nie zna Dawida, cho6 ten by/ jui na jego dworze, ale i po walce z Goliatem wydaje sic nie pamietae, ze z nim jui wcze gniej rozmawial 2 PrObe ukazania wielu aspektow zwiazanych z postacia Dawida wynikajacych z kompilacji rotnych tradycji proponuje mm. W. Dietric h, Die frithe KOnigszeit in Israel. 10. Jahrhundert v. Chr. (BE 3), Stuttgart Berlin KOln 1997, s Na ten ostatni aspekt shisznie zwraca uwage A. F. Camp b el 1, 1 Samuel (The Forms of the Old Testament Literature VII), Grand Rapids Cambridge 2003, s Napiecia wewnetrzne w perykopie 1 Sm 17, 1-18, 5 stawowy problem odno gnie do 1 Sm 17, 1-18, 5 wynika z roinicy zy wersja LXX (Kodeks Watykariski i zwiazana z nim rodzina manutow; dalej LXXB) a tekstem masoreckim (dalej TM). Wersja grecka jest nrial jedna trzecia krotsza (brak w b ; 18, 1-15) ziej plynna pod wzgledem narracyjnym. 0 ile TM znajduje swoje pozenie w tradycji zwiazanej z LXXA (Kodeks Synaicki), o tyle wersja lepiej pasuje jako kontynuacja 1 Sm 16 (take w wersji z TM). ROZne interpretacje tej korekty omawia D. M. Fouts, Who Really Killed Goliath? 2 Sam versus I Chronicles 20, 5, Journal of Translation and Textlinguistics" 13(2000), s. 14- N. Knoppers (I Chronicles (AB 12A), New York 2004, s. 736) sadzi, te korekte a nalety thimaczye raczej egzegetycznie nit historyczno-krytycznie i podaje inne e przykiady. P. B. Dirksen (I Chronicles [HCOT], Leuven Dudley 2005, s. 253) z kolei a, 2e korekta polegaia sta maiej interwencji w tekkie: bèt hallahmt przeksztalcono lahmi tag 'et galey -dt w 8. Halpern (David's Seor.i Demons. Messiah, Murder, Traitor, King, Grand Rapidsdge 2001, s. 8) zauwata, te takie przeniesienie tradycji byto iatwe poniewat Elchanan z Betlejem, a imic jego ojca Dodo (d-d-w) ma te same spoigioski co imie Dawida

3 80 KS. JANUSZ LEMANSKI Wyjagnienie tych rozbie2no gci bywa r62ne i brak dzisiaj jakiego g konsensusu co do pierwszeristwa ktorej g z wersji 6. Pr6by podjete w tej materii za porno_ ca klasycznej hipotezy irodel, stosowanej do wyja gniania powstania Piccioksicgu, zostaly do gó szybko zarzucone 7. Aktualnie czesto powraca sic jednak do koncepcji zakladajacej, 2e obecna wersja TM stanowi kompilacje dwoch tradycji 8: jednej bliskiej LXX B, gdzie Dawid przebywa z Saulem na polu walki (por. 1 Sm 16, 14-23, zwl. w. 21); drugiej, gdzie jest on jeszcze z ojcem w Betlejem (por. 1 Sm 16, 1-13). W tej alternatywnej tradycji Dawid przybywa na pole walki okazjonalnie i przypadkowo slyszy o obietnicy zlo20- nej przez krola (por. 1 Sm 17, 25-26). Saul nie zna Dawida, a gdy widzi jego czyn (por. 1 Sm 17, 55-18, 5), pyta o jego koneksje rodzinne i zabiera ze soba, na dwor. Badacze zwracaja uwage, 2e zaimek wskazujacy hazzeh w w. 12 ( A Dawid, syn Efratyty, tego z Betlejem w Judzie") nie pasuje do calo gci i ma wyrainie na celu wskazanie, 2e chodzi o Jessego, ojca Dawida, o kt6rym mowa byla w 1 Sm 16, za g 1 Sm 17, 15 jest proba pogodzenia tej drugiej wersji z opowiadaniem zawartym w 1 Sm 16, Wersja alternatywna (por. LXX B) akcentuje kontrast pomicdzy si/4 orc2a i silt ducha. Z jednej strony mamy tu przesadny opis uzbrojenia, say i pychy Goliata (w ), z drugiej odrzucenie przez Dawida zbroi Saula (w ) oraz jego ufno gó w Bo2a protekcjc i pomoc (w ). Nie brori czy wzrost (1 Sm 16, 7; por. 1 Sm 9, 2: Saul; 16, 6-7: Eliab; 17, 4: Goliat), ale spryt, odwaga i wiara decyduja o sukcesie. W wersji integralnej obie tradycje uzupeiniaja, sic jednak. Wszystko to rozgrywa sic w kontekkie strachu i bezradnoki ze strony Saula i IzraelitOw (w ), co pozwala podkre g1i6 wia gnie tc odwagc i spryt samego 6 Por. przegl4d opinii w: W. Dietric h, Th. Nauman n, Die Samuelbiicher (EdF 287), Darmstadt 1995, s ; Camp b el 1, I Samuel, s ; T. L i, Goliath, w: Dictionary of the Old Testament. Historical Books, red. B. T. Arnold, H. G. M. Williamson, Dovner Grove Leicester 2005, s Por.O.Kaiser, David und Jonathan. Tradition, Redaktion und Geschichte in 1 Sam Ein Versuch, EThL 66 (1990), s , zwi. s Proponowano w tym wypadku nastcpujqcq przyna1ehio g6: 1 Sm 16, 1-13: E; 1 Sm 17: J; 1 Sm 16, 14-23: redakcja Dtr tqczqca J i E. Takie podej gcie reprezentowali m.in. K. Budde, I. Dohrme, G. Holscher. Por. A. Caquo t, Ph. de R ober t, Les livres de Samuel, Genêve 1994, s Por.Sh.Ben-Efrat, Das Erste Buch Samuel. Ein narratologisch-philologischer Kommentar (BWANT 176), Stuttgart 2007 (orygina/ hebrajski Tel Aviv 1996), s. 234; J. H. Tig a y, Empirical Models for Biblical Criticism, Philadelphia 1985, s ; W. D i e- tric h, Die Erzeihlung von David und Goliat in 1 Sam 17, ZAW 108(1996), s ; A.F.Campbell,M.A.O'Brien, Unfolding the Deuteronomistic History. Orygins, Upgrades, Present Text, Minneapolis 2000, s ; C amp bel 1, 1 Samuel, s JAKI OBRAZ DAWIDA PREZENTUJE 1 Sm 17, 1-18, 5? 81 a oraz ukazaa go wyrainie w lepszym gwietle ni2 Saula. Motyw ten *stotny z punktu widzenia narracji zawartej w 1 Sm 9, 1-2 Sm 8, 18, opowiada sic o odrzuceniu Saula i wybraniu Dawida na krola w Izraewid musi pokonaa dwie przeszkody, aby osiagnae swoj cel: op6r swego Eliaba (1 Sm 17, 28-29) i niedowiarstwo Saula (1 Sm 17, 31-37). Obie aja z niedocenienia mo21iwoki mlodego bohatera. W opowiadaniu ' Dawida jest jednak wyrainie dwuznaczna. Z jednej strony mozna g6 wraienie ie chodzi o miodego i niedo gwiadczonego pasterza, wrccz a napelnionego duchem wiary, z drugiej za g na to pierwsze wra2enie da sic wyrainie zupelnie inny obraz bohatera. Jest on jui nie tylko wionym w niebezpiecznych potyczkach (z dzikimi zwierzctami) miodym iekiem, ktory wydaje sic sprytnie wykorzysta6 stabo ge krola (1 Sm 17, 6)9 i przechytrzy6 swego przyszlego przeciwnika. Wszystko to bedzie o du2e znaczenie w zbli2ajacej sic juk walce" o tron i bez watpienia ay na korzy gó Dawida 10. a poziomie kanonicznej wersji tekstu walka toczy sic nie tyle pomicdzy idem i Goliatem, ile pomigdzy Bogiem wojsk Izraela (w. 10: Goliat; : Dawid) i bogami FilistynOw (w. 43: narrator). Dawid nie jest ecznie zainteresowany nagroda (zob. w. 26a. 26b; nawet corka Saula, a za Dawida, oddana mu zostaje poiniej z innych powod6w, por. 1 Sm 17), ale zdjeciem hariby z Izraela (por. 1 Sm 17, 26). Jakkolwiek nie ma gredniego zaanga2owania sic Boga Izraela w wydarzenia rozgrywajace sic rykopie, to nie ma watpliwoki, 2e On jest tu glownym re2yserem stojadyskretnie za bohaterami bioracymi w nich udzial (por. w ). 3. Propozycje rozwictzania problemow krytycznoliterackich w 1 Sm yskusja nad pierwszeristwem ktorej g z dw6ch wersji tekstu (LXXB /LXXA) nie przyniosla zadowalajacych rezultatow. Z jednej strony hadawskazuja na pierwszeristwo krotszej wersji znanej z Kodeksu Watykarigo tlumaczac powstanie diu2szej wersji praca kolejnych redaktorow l I. 9 P. D. Misc a 1, 1 Samuel. A Literary Reading, Bloomington 1986, s W kontekkie tej walki" warto odnotowa6 fakt, ke w 1 Sm 17 po raz pierwszy Dawid wia sic na scenie w roli publicznej, majqc za widz6w i gwiadkow swoich talentow cab/ el"; por. K. Gros Loui s, The Difficulty of Ruling Well: King David of Israel,,,Sea" 8(1977), s , zwl. s H. W. Herzber g, Die Samuelbiicher (ATD 10), Gottingen 1987, 7 s ; J.Stoebe, Die Goliathperikope 1 Sam XVH 1- XVIII 5 und die Textform der Septuata VT 6(1956), s ; t e n z e, Das erste Buch Samuelis (KAT VIII/1), Giitersloh

4 82 KS. JANUSZ LEMANSKI Przemawiae za tym mo2e studium technik translacyjnych stosowanych przez greckojezycznych thunaczy 12 jak i wiarygodna hipoteza o poiniejszym redakcyjnym polaczeniu dw6ch alternatywnych tradycji dotyczacych poczatkow kariery Dawida na dworze Saula 13. Z drugiej jednak strony nie brak argument6w pozwalajacych przyznae pierwszeristwo masoreckiej wersji tekstu. Pominiecia w LXX B dotycza przede wszystkim tych wersetow, w ktorych Dawid jest nieznany Saulowi, co mole oznaczae, 2e chodzi o probe harmonizacji z reszta tradycji 14. Wskazywany jako wyraine wtracenie poczatek w. 12 m&e wynikae jedynie z tego, Ze w zostaiy odczytane jako odr&- nialne od reszty opowiadania wprowadzenie 15. Masorecka wersja tekstu zawiera w sobie elementy popularnej, ludowej tradycji, jednak uzupeinienia" wskazuja na dojrzala refleksje nad nimi, stad TM mole bye pierwotna wersjg, 1973, s (szczegolowa dyskusja: ); R. W. K 1 e i n, 1 Samuel (WBC 10), Waco 1983, s A. F. Campbell, kt6ry rozwija swoj4 pierwotn4 koncepcjg (From Philistine to Throne. 1 Samuel 16, 14-18, 16, ABR 34(1986), s ) sadzi, te po wyeliminowaniu wierszy brakuj4cych w LXX B otrzymuje sig a rounded and compact whole" (s. 39), ktora w kolejnych swoich publikacjach (najpeiniej w: 1 Samuel, s ) nazywa the core story". Por. tet G. Rinald i, Golia e David ( I Sam 17, 1-18, 8), Be0 8 (1966), 11-29; L.Krinetzki, Ein Beitrag zur Stilanalyse der Goliathperikope (1 Sam 17, 1-18, 5), Biblica" 54(1973), s ; P. K. McCarte r, 1 Samuel, (AB 8), New York 1980, s , ; F. S t o 1 z, Das erte und zweite Buch Samuel (ZBK. AT9), Thrich 1981, s E.Tovw:D.Barthélemy iin., The Story of David and Goliath. Textual and Literary Criticism (OBO 73), Gottingen 1986, s E. To y zaldada ponadto, te w tradycji rozwoju tekstu zwykle obowiazuje zasada expansion" a nie truncation" (s. 134). Opinic tg potwierdza takte w swojej ksi4tce Textual Criticism of the Hebrew Bible, Minneapolis 1992; Jego zdaniem wydiutenia w TM stanowia separate and parallel version" dodana apparently with the intention of preserving a parallel ancient story" (Textual, s ). 13 J. Lust (w: D. Barthélemy i in., The Story of David and Goliath) dowodzi (s. 11), te w krotszej wersji greckiej widoczna jest wyraina struktura chiastyczna (por. w. 4/40b; 5-7/38-40a; 8-11/32-37), zag wprowadzenie z w. 12 (s ) jest nietypowe przy zaloteniu, te chodzi o ciqglo ge narracji (por. 1 Sm 1, 1; 9, 1). Podtrzymujac swa opinie o pierwszenstwie krotszej wersji z LXX J. Lust (David dans la Septante, w: Figures de David a travers la Bible: XVII congrês de 1;ACFEB. Lille 1" 5 septembre 1997, red. L. Desrousseaux, J. Vermeylen, Paris 1999, s ) opowiada sic za tym, te TM zawiera dwie alternatywne tradycje, zag tekst grecki jedn4, pierwotn4 wersjg (s ). Podobnie McC a rt e r, 1 Samuel, s , ; J. Tr e b oll e, The Story of David and Goliath (1 Sam 17-18): Textual Variants and Literary Composition, Bulletin of International Organization for Septuagint and Cognate Studies" 23(1990), s ; A. G. A u 1 d, C. Y. S. H o, The Making of David and Goliath, JSOT 56(1992), s Dietrich, Die Erzahlung, s D.Barthelemy, w:tente iin., The Story of David and Goliath, s. 50. JAKI OBRAZ DAWIDA PREZENTUJE 1 Sm 17, 1-18, 5? 83 tiumaczenie LXX B jest skrotem 16. Warto przy tym zauwa2ye, ze motyw ida jako pasterza obecny jest w obu wersjach (por. 1 Sm 17, 12 nn., 4in.) 17. Mona wiec sadzie, ze TM zawiera literacka, romantyczna" wertradycji ustnej skrocona o niektore jej elementy przez tlumaczy LXX18. y takim zaloleniu 1 Sm 17, mo2e bye uznana za zapis niezaleinej ycji umieszczonej w 1 Sm w trakcie ktorej g z kolejnych redakcji, zag ka wersja z LXX B za efekt poiniejszej literackiej korekty19. ak widae w spojrzeniu na badania z ostatnich lat, problem pierwszeristwa ejkolwiek z wersji nie zostal definitywnie rozstrzygniety i analiza krynoliteracka flue daje dzi g podstaw do jednoznacznego przypisania pierwstwa krotszej lub diu2szej z nich. Wszystko za1e2y od tego, jak rozumie sposob redagowania tego tekstu: jako dodawanie (np. K. P. McCarter) czy imowanie (np. S. Pisano) 20. Trzeba ponadto zauwa2ye, 2e ogolne rozwia- 'e kwestii pierwszeristwa ktorejkolwiek z wersji nie tiumaczy wszystkich ice w tekkie. OprOcz wspominanego juz braku logiki w 1 Sm 17, 15 mek, ktory opuszcza swego pana podczas wainej bitwy), A. F. Cam- A. R o f é, The Batle of David and Goliath. Folklore, Theology, Eschatology, w: usner i in. (red.), Judaic Perspectives on Ancient Israel, Philadelphia 1987, s , D.W.Gooding,w:D.Barthelemy in., The Story of David and Goliath,. Zdaniem tego autora, cho6 TM zawiera starszq tradycjg nit LXX, nie musi to oznaczae matycznie, te jej literacka wersja jest wcze gniejsza (s. 82). 18 H. Jaso n, The Story of David and Goliath: A Folkepic?, Biblica" 60(1979), s A. van der Kooi j, The Story of David and Goliath: The Early History of Its Text, 68(1992), s W. Dietrich (Die Erziihlungen von David und Goliath in 1 Sam 17, W 108(1996), s ) wychodzi z zaiotenia, te 1 Sm 17 to alternatywne rozwiniecie ycji z 2 Sm 21, 19, kt6re stanowi kompozycjg materia/u pochodzacego z kilku rotnych el. Thimacz LXX dokonalby w tym wypadku eliminacji problematycznych powtorzen rzeczno gci upraszczajac cafe opowiadanie. Por. takte: jut S. J. De Vreie s, David's ory Over the Philistine as Saga and as Legend, JBL 92(1973), s ; S. Pisan o, itions or Omissions in the Book of Samuel: The Significant Pluses and Minuses in the soretic, LXX and Qumran Text (OBO 57), Freiburg 1984, s Problem z wyborem mial jut nawet J. Welhausen, kt6ry najpierw (Der Text der Biicher uelis, Gottingen 1871, s. 105) przyznaje chronologiczne pierwszenstwo wersji z LXX, stepnie (Die Composition der Hexateuch und der historischen Bllcher des Alten Testaments, rtin 1899, s. 250) uznaje ja za prag harmonizacji odmiennych tradycji. W praktyce od tych (5w, gdy mowito sic the critical are still divided on the question which recension is ginar (por. H. P. S mit h, A Critical and Exegetical Commentary (ICC), Edinburg 1898 mt z 1992, s. 150), nic sie nie zmieni/o.

5 84 KS. JANUSZ LEMANSKI JAKI OBRAZ DAWIDA PREZENTUJE 1 Sm 17, 1-18, 5? i.1 be11 21 zwraca uwage take na w. 16, w ktorym informuje sic, ke obie armie dwa razy w ciasu dnia przez kolejne 40 dni wychodzq naprzeciw siebie w szyku bojowym. Nie czyniq tego jednak po to, by walczye (w. 21), lecz wznosi6 okrzyki (w. 20) i nastepnie wracae do obozu (w. 24). W gruncie rzeczy stanowiq wicc jedynie audytorium dla popis6w Goliata. Kolejna logiczna trudno gé wiqke sic z w. 31 oraz w Te ostatnie wydajq sic calkowicie zbedne w opowiadaniu. Saul nie tylko nie pamieta, ke rozmawiat juk z Dawidem, a nawet autoryzowal jego wyj gcie na pole walki (w. 37b). 0 ile pierwsze spotkanie (w ) mokna czytaé jako kontynuacje 1 Sm 16, i obecno ge Dawida przy Saulu wynika tu z faktu, ke kr61 wynegocjowal jego slukbe u siebie z Jessem, ojcem mlodzierica (1 Sm 16, 19-21) i uczynil go swoim giermkiem (1 Sm 16, 21), o tyle calkowita ignorancja tych faktow w 1 Sm 17, musi budzie duke zdziwienie. Trzeba jednak podkre gli6, a zostanie to szczegolowo przedstawione w trakcie egzegezy, ke tekst ten mokna wyja gnie nie uciekajqc sic do analizy krytycznoliterackiej. II. STRUKTURA 1 Sm 17, 1-18, 5 Zmieniajqca sic sceneria oraz glowni bohaterowie decydujq w perykopie o podziale na sceny. Pierwsza z nich rozgrywa sic w kontekkie stojqcych naprzeciwko siebie armii FilistynOw i IzraelitOw (w. 1-11). Mona wyroknió tu cztery cze gci: opis pozycji (w. 1-3), opis Goliata (w. 4-7), jego wyzwanie rzucone Izraelowi (w. 8-10) oraz reakcje Saula i wszystkich IzraelitOw w. 11). Scena druga (w ) zawiera opis rodziny Dawida (w ), narracyjne intermezzo (w ), zadanie wyznaczone przez Jessego Dawidowi (w ), przybycie Dawida do obozu i jego reakcje na zastanq sytuacje (w ). Scena trzecia (w ) opisuje rozmowe Dawida z Saulem (w ) oraz przygotowania do walki z Filistynem (w ). Kolejna, czwarta scena to opis samej walki i jej konsekwencje (w ). Pita i ostatnia scena (1 Sm 17, 55-18, 5) to reakcja Saula na sukces Dawida (w ) oraz opis poczqtkow przyjaini Dawida z Jonatanem (18, 1-5). III. ANALIZA NARRACYJNO-EGZEGETYCZNA 1 Sm 17, 1-18, 5 Mimo skomplikowanej sytuacji wynikajqcej z badari krytycznoliterackich st perykopy w jej kanonicznym ksztalcie ma wyrainq nió przewodniq: suje pojawienie sic Dawida w roli wybawcy Izraela. Nie mniej klarowny t takke kontrast pomiedzy nim i Saulem, co przygotowuje czytelnika do sanych poiniej wydarzeri, ktore uzasadniq wybor Dawida na krola w Izrae- (wcze gniej w Judzie). Nie bez znaczenia jest take, wspominana juk, dystna asystencja Boga, kt6ry prowadzi wszystkie wydarzenia tak, aby znay w nich swe odzwierciedlenie Jego zbawcze plany wobec narodu wybrao. Wszystko to ma ostatecznie potwierdzio, ke wybor i namaszczenie ida na krola z nakazu Bokego (por. 1 Sm 16, 1-13), a wcze gniej odrzuce- Saula (1 Sm 15) w tej roli, nie byly przypadkowe. 1. Opis sytuacji (w. 1-11) Scena ma za zadanie wprowadziá czytelnika w sytuacje, na kanwie kt6rej grywaó sic 1)04 kolejne wydarzenia. Jest wive w niej zawarty opis pozycji mowanych przez obie armie (w. 1-3), ktory ukazuje strategiczne i decydudla dalszych losow Izraela (i Judy) usytuowanie zagrokenia ze strony stynow. Nastepnie narrator skupia uwage czytelnika na osobie jednego ich podajqc jego charakterystyke (w. 4-7) oraz trek wyzwania (w. 8-10), w koricu strach, kt6ry to wyzwanie prowokuje u Saula i jego wojsk 11). Sytuacja jest wyrainie stresujqca i wprowadza klimat zagrokenia przy oczesnym braku perspektyw na jej rozwiqzanie Miejsce wydarzeri (w. 1-3) Narrator opisuje najpierw miejsce zajmowane przez FilistynOw (w. 1) aelitow (w. 2), a w koricu ukazuje sytuacje z perspektywy obu wojsk 3). Filistyni rozlokowani sq w Soko (por. Joz 15, 35; 2 Km 11, 7), iglej mowiqc ich ob6z znajduje sic pomiedzy Soko i Azeka (Joz 15, 35. obie miejscowoki nalekq do pokolenia Judy), niedaleko Efes-Dammim. o (z hebr. ciemisty, obecne Khirbet Abbad) w Judei, dla odroknienia od jscowoki lekqcej w ziemi Manassesa, ktora w czasach Salomona zarzqa by/a przez jednego z dwunastu rzqdcow wyznaczonych przez krola ydaje sic by wowczas jednym z lokalnych centrow administracyjnych narchii (1 Kr! 4, 10). Soko judzkie lokalizowane jest, podobnie jak Azeka hebr. rozciagnieta ziemia, obecne Tel Zakarija), na nizinie Szefela, blisko 21 1 Samuel, s. 187.

6 !I.,. 'LI 86 KS. JANUSZ LEMANSKI Lakisz22. Kronikarz wspomina o jego odbudowie przez Roboama po roz_ padzie monarchii (2 Km 11, 7) oraz wylicza w grod miast straconych pod rzadami Achaza na rzecz FilistynOw (2 Km n 28, 18). Efes-Damim to prawdo_ podobnie alternatywna nazwa Pas-Dammim (por. 2 Sm 23, 9; 1 Km n 11, 13), identyfikowana jako wspolczesne Damun. Chodzi o miejscowo g6 potoong blisko doliny Elah, na zachod od Betlejem 23. Dolina Elah, czyli Terebintu (w. 2) identyfikowana jest natomiast jako Wadi es-sant, 20 km na zachod od Betlejem24. Tedy szla walna strategicznie droga z Szefeli w gory Judei, w kierunku Betlejem. Sytuacja jest wiec jasna, obie armie stoja w strefie przygranicznej, u wra prowadzacych na polnocne rubie2e Judei, skad droga jest jul otwarta dalej na polnoc, na terytorium Izraela25. Ustawienie wojsk jest logiczne z punktu widzenia strategicznego (w. 3). Jedne i drugie stoja (forma imieslowu opisuje stan, trwanie sytuacji) na przeciwleglych wzgorzach, a pomicdzy nimi znajduje sic dolina, na ktorej mogloby doj ga do ich konfrontacji. Miejsce i bitwa, ktora ma sic w niej rozegraá, wydaja sic mieó walor decydujacy o dalszych losach konfliktu. 0 Filistynach narrator ak dwa razy mowi (w. 1), 2e sic zgromadzili ('sp) oraz ze rozbili oboz (hnh). 0 zgromadzeniu IzraelitOw mowi tylko raz (w. 2), ale za to podkre gla, ze przygotowali sic do wojny ('rk milhama h). Z informacji tych nie mokna wicc wyciagnao wniosku o przewadze tych pierwszych, jak bylo to podkre glane wczegniej (por. 1 Sm 13-14) 26. Chodzi jednak o zaakcentowanie, ze sytuacja jest powalna. Filistyni wyrainie szykuja sic do inwazji i Saul musi przedsicwziaa grodki zaradcze organizujac podlegle mu wojska, co te2 czyni Goliat (w. 4-7) Po opisie stabilnej sytuacji nastepuje ruch Opis Goliata, ktory wychodzi z obozu filistyliskiego, ma trzy odslony: prezentacja imienia i postury (w. 4), zbroi (w. 5-6) oraz uzbrojenia (w. 7). Imic Goliata powroci jeszcze 22 ANET, 322. Por. tet Y. Ahar on 1, The Land of the Bible. A Historical Geography, Philadelphia 1979, s M. G o r g, Azeka, NBL, t. I, 188; H. Darrell Lanc e, Socoh, ABD, t. III, 99; E. Ster n, Azekah, ABD, t. I, ; J. M. Hamilto n, Ephes-Dammim, ABD, t. II, Herzberg, Die Samuelbiicher, s Por. J. A. B e c k, David and Goliath, a Story of Place: The Narrative-Geographicaly Shaping of 1 Samuel 17, WThJ 68(2006), s Sh.Ben-Efrat, Das erste Buch Samuel, s JAKI OBRAZ DAWIDA PREZENTUJE 1 Sm 17, 1-18, 5? 87 23, poza tym jest on zawsze przedstawiany jako Filistyn" (27 razy). lu badaczy z tego wzgledu uwala wspomnienie imienia za glow. Poza 17, i 2 Sm 21, 19; 22, 10 imie to powroci jeszcze w Syr 47, 4 11 komentarzu do greckiej wersji Ps 151 (take w Syr.) oraz aluzji z 1 Mch 0. Sens imienia jest niepewny (hebrajskie: wygnanie?), jednak kolicowka t (1 Km 20, 5: -ya t) m&e wskazywae na jego luwijskie, lidyjskie lub ckie pochodzenie 27. TM opisuje go jako habbe nayim (1 Sm 17, 4. tiumaczone zwykle jako bohater" (champion R. de Vaux 28) lub pie- " (infantry man P. K. McCarter29). W doslownym tlumaczeniu chotoby o kogo g, kto stoi pomiedzy dwoma liniami wojsk 3 i ma za zadanie wokowaó przeciwnika do bitwy harcownik (por. 2 Sm 2, 14-16)31. LXX okre glenie to oddane jest za pomoca zwrotu ane r dygnatos silny owiek" (por. ho dygnatos mocarz" w 1 Sm 17, 51 jako flumaczenie rajskiego gibbor). Goliat charakteryzuje sic niezwyklym wzrostem: gé tokci i jedna pica" (w. 4b). Cze g6 manuskryptow greckich x13/luc, ) ; 4QSam a oraz JOzef Flawiusz (Ant 6.171) podaja cztery tokcie /la pica". W przeliczeniu na wspolczesne miary chodzi/oby odpowiednio okoto 3 metry i nieco ponad 2 metry wzrostu 32. Trudno zdecydowanie 27 Por. K. A. Kitche n, The Philistines, w: Peoples of the Old Testament Times, red. J. Wiseman, Oxford 1973, s. 67; P. K. McCarte r, 1 Samuel, s W tym przyku baz4 mogioby bye luwijskie walwila, ale nie mniej prawdopodobne jest ugaryckie PN (KTU ); por. W. G. E. Wat so n, Ugaritic Onomastics (2), AnOr 8(1990),. M. G6rg (Goliat aus Gat, BN 34[1986] 17-21; tent e, Goliat, NBL, t. I, 902) propoe egipskie konotacje i wskazuje na rdzen qny byá mocnym". Chodziloby wicc o tytut 1tarny ( der zur Leibwache gehorige" naleiqcy do stray osobistej), ktory sta/ sic z czaimieniem wiasnym. Hipoteza taka wymaga jednak uznania, ie istnieje fonetyczna kopondencja pomiedzy egipskimi literami q i n oraz hebrajskimi g i 1; por. T. L i, Goliath, Dictionary of the Old Testament. Historical Books, red. B. T. Arnold, H. G. M. Williamson, vner Grove Leicester 2005, s The Bible and the Ancient Near East, Garden City New York 1971, s Samuel, s ; 1 QM 3, 1. Polskie thimaczenia: (BT; BG) harcownik"; (BP) jownik"; (BPaulistOw; Lach) Zoinierz". 30 DCH, t. I, 229b. Ten hapax legomenon to jeden z przykiadow urzeczownikowienia pozycji ben pomiedzy" (por. 1 Sm 9, 24). Liczba mnoga w oparciu o 1 QM (por. DCH, I, 231b) mole oznacza6 kogo g wdaj4cego sic w potyczki. 31 Herzberg, Die Samuelbiicher, s. 118.Por.te2F.C.Fensha m, The Battle tween the Men of Joab and Abner as a Possible Order by Battle?, VT 20(1970), S Trudno o precyzyjne dane z racji braku znajomoki Owczesnych miar, std dane biblijne elicza sic odpowiednio od 3, 10 m do 2, 5 m w przypadku TM oraz 2, 10 m do 2 m przypadku drugiej wersji.

7 88 KS. JANUSZ LEMANSKI JAKI OBRAZ DAWIDA PREZENTUJE 1 Sm 17, 1-18, 5? 89 stwierdzi6, ktora z wersji jest bardziej oryginalna, choe badacze czcgciej wskazujq na mniejszy wzrost jako bardziej prawdopodobny33. Istnieje, wspomniana juz, sprzeczno g6 wzglcdem 2 Sm 21, 19, gdzie po.. gromcq Goliata z Gat (jedno z picciu miast Pentepolis Filistyñskiego, por, 1 Sm 5, 8 34) jest niejaki Elchanan, jeden z bohaterow lqczonych z Dawi_ dem. Jest raczej malo prawdopodobne, Ze Elchanan to pierwotne imie Dawi_ da, za g to bardziej znane bylo imieniem przybranym wraz z objcciem tronu 35. Chodzi raczej, jak sugeruje dzi g wickszo gó badaczy, o przeniesienie czynu jednego z Zoinierzy Dawida na samego wladce. W tym tek gcie Goliata zalicza sic do potomkow olbrzymow" (yelide czyli ludzi o niezwyklym wzro gcie i przerazajqcych cechach anatomicznych (por. 2 Sm 21, 20). Taki opis, majqcy budzi6 przerazenie, nalezy do typowych elementow opowie gci o dawnych bitwach (por. 1 Sm 11, 2; 17, ; 2 Sm 21, 21; 23, 9; 2 Kr! 19, 4. 26). Wiekszo ga badaczy nie ma wqtpliwo gci, e chodzi tu o starszq tradycje, ktorej elementy zostaly poiniej wykorzystane i przepracowane na ukytek opowie gci z 1 Sm Opis zbroi (w. 5-6) ma wyrainie kompilacyjny charakter i trudno uzna6 wszystkie te szczegoiy za rzeczywisty rynsztunek typowy dla FilistynOw37. Jakkolwiek opis ten przypomina styl homerycki (por. Iliada, ), trudno dopatrze6 sic tu typowego rynsztunku greckiego hoplity 38. Chodzi o zebranie maksymalnie duzej ilo gci znanych elementow uzbrojenia ych zar6wno do kregu kultury greckiej, jak i innych regionow, aby 6, te negatywny bohater opowie gci jest dobrze chroniony i stanowi zagrolenie 39. Z ludzkiego punktu widzenia trudno wicc bcdzie komuek go pokona6. zbroje skladajq sic: helm z brqzu (koba` neho S'et)4 i rodzaj ubrania ry pokrytej luskami przypominajqcymi luski ryby (S'iryOrt qas'qaks'im) ). Wykonany z brqzu helm nosil m.in. Menelaos (por. Homer, Iliada 1), nie mozna wive wskazywa6 na brqz" jako znak charakterystyczny yryjskich akcesori6w tego typu 41. StrOj-zbroja to rowniez nazwa nieka (por. w. 38: zbroja Saula) 42. Taki typ ubrania ochronnego pokrytekami pojawil sic juz okolo XV wieku przed Chr. 43 Narrator podkregla ++1, b), ze ubranie wykonane bylo z brqzu i wazylo 5 tysiecy szekli (1 szekoto 11, 5 grama, co daje mniej wiccej 60 kg 44). Dodatkowo (w. 6) yn nosi/ nagolenniki z brqzu (mishat neho get)45 oraz rodzaj oszczepu n), take ten wykonany z brqzu i umieszczony pomigdzy ramionami" II iem pierwszego elementu jest ochrona ud (por. Homer, Iliada 18, 613; 70; 21, 592). Od tego samego rdzenia (msh) pochodzi rzeczownik czopor. w. 49). Dokladne znaczenie slowa Han jest trudne do ustalenia. gladem qumraliskiej Reguiy Wojny mozna by sqdzio, e chodzi o rodzaj 33 Por. W. Bruegge man n, I e II Samuele, Torino 2005, s D. Kellermann (Die Geschichte von David und Goliat im Lichte der Endokrynologie, ZAW 102(1990), s ) sugeruje, Ze gigantyczny wzrost mogl bye efektem choroby znanej jako akromegalia. Cecha charakterystyczna tej choroby jest patologiczny przerost roknych cze gci ciala powodowany nadmiernym wydzielaniem hormonu wzrostu. Jednym z jej efektow jest tzw. widzenie tunelowe, kt6re, zdaniem tego badacza, pozwolilo Dawidowi podej ge blisko olbrzyma i go pokonae. Takie uszczegoiowienie wydarzeri wydaje sic jednak zbyt daleko idace i nie uwzglednia aspektow literacko-teologicznych opisu. Por. tek J. N. F o r d, The 'Living Rephaim' of Ugarit: Quick or Defunct?, UF 24(1992), s. 88; R. F. Youngbloo d, Giants, heroes, mighty men, NIDOTTE, t. IV, Identyfikowane ze wspoiczesnym Tel e-zafit, 4 km na poiudnie od obecnego Kfar Menachem, 24 km na potudniowy zachod od Aszdod. 35 Zob. L. M. von Pak o zd y, Elhanan der friihere Name Davids?, BZAW 68(1956), s Por. Stoeb e, Das erste Buch Samuelis, s E. A. Speiser (On Some Articles of Armour and their Names, JAOS 1950, s. 47) podkre gla jednak, 2e wszystkie wyliczone tu elementy zbroi maja obce pochodzenie. 38 J. P. Brow n, Peace Symbolism in Ancient Military Vocabulary, VT 21(1971), S. 3. A. Yadin (Goliath's Armour an Israelite Collective Memory, VT 54(2004), s ) sugeruje opr6cz alternatywy: historyczny/literacko-propagandowy opis zbroi, takle trzecia mozliwoge: opis odzwierciedla realia z VI wieku przed Chr. (okres redakcji DtrH), gdy w Palestynie a byta ju2 kultura grecka. Opis odzwierciedlalby wipc epicka tradycje znana z Iliady. 39 Por. K.Galling, Goliath und seine Riistung, w: Volume du Congres: Geneve 1965 S 15), Leiden 1966, s W w. 38 pojawia sic alternatywna forma pisowni Oba`. Moie ona bye wynikiem go pochodzenia tej nazwy rozpoczynajacej sic od spoigloski bedacej po grednia wymowy i Q"; por. D. T. Tsumur a, The First Book of Samuel (NICOT), Grand Rapids Camge 2007, s Tak sugerowali m.in.: Gallin g, Goliath, s. 155, 163 imcc ar t e r, I Samuel, Hetyckie: M-ri-ja-an-nifiar-ja-ni; akadyjskie/e1-amarna/nuzi: sa-ri-amiza-ri(a)-am; por. G. Bressa n, Samuele, Torino 1960, s Spei se r, On Some Articles, s Y. Yadin (The Art of Warfare in Biblical es, New York 1963, t., s ; t. II, s. 352) wskazuje na podobny pancerz faraona szonka z X wieku przed Chr. 44 Tak B e n-ef r a t, Das erste Buch Samuel, s R. W. Klein (I Samuel, s. 175) kazuje na 1, 33 grama. W r&nych regionach i krajach obowiazyway jednak rozne standardy tym wzgledzie; por. M. A. Pow el 1, Weights and Measures, ABD, t. IV, TM ma liczbe pojedyncza, jednak thimaczenia (LXX, Syr., Tg Jonatan) rozumieja ten rot w liczbie mnogiej.

8 90 KS. JANUSZ LEMANSKI krotkiego, zakrzywionego miecza (okolo cm) 46, nie ma jednak pew no gci, ie dokladnie to samo wskazany termin oznacza w obecnym tekgcie47 Cze ge egzegetow sugeruje jednak, ze chodzi w tym wypadku o odpowiedni poiniejszego bulata, podobnego do miecza lub d/u2szego sztyletu, czegciow zakrzywionego i przydatnego podczas walki w zwarciu 48. Pomiedzy ramionami" oznacza prawdopodobnie sposob jego umieszczenia na pasie: wokol bioder lub, co bardziej prawdopodobne, uko gnie, od ramienia do biodra. mona jednak wykluczye, ze zwrot ma charakter idiomatyczny i oznacza po prostu na plecach"49. Kolejny element uzbrojenia to w/ocznia (heirdt), ktorej drzewce (he s doslownie: strzaia), zdaniem narratora, przypomina m en& 'ore gtm, tlumaczone zwykle w sensie wal tkacki". Co dokiadnie ma na my gli autor biblijny przywo/uj4c to porownanie? Zwykle rozumie sic tu trzon urzgdzenia tkackiego, poprzez ktory przeciagniete s nici. W ten spos6b, poruszajac nim, mo2na je podnosie lub opuszczae (Miszna Szabat 13, 2). Grecy i ludy morza mieli wlocznie owiniete sznurem z pctla, poprzez ktorg mc:dna bylo przekladae palec i w ten sposob zapewnie wieksz4 trafno ge rzutu 50. Std skojarzenia narratora mop miee na uwadze ten element krosna. Czc ge badaczy s4dzi jednak, ze men& oznacza cylinder/zwoj osnowy na koricu krosna, na ktorym umocowane sa wszystkie nici. W tym wypadku porownanie polegaloby na tym, ze zw6j i trzon w/oczni maja, podobne rozmiary i wyg Ostrze (leha ba t) tej w/oczni way 600 szekli 2elaza (okolo 7 kg). Podkre glenie z laza" wynika zapewne z faktu, ze metal ten by/ rzadki i bardzo drogi w X wieku przed Chr. Dodatkowo bezpieczeristwa Goliata strzee giermek nosz4cy przed nim tarcze (sinna h). Chodzi tu o du2y typ tarczy 52 z drewna obciagnietego skom. Mniejszy, cze gciej wspominany, typ (ma gen) trzymany byl przez samego wojownika. Ze wzgledu na swe rozmiary nie mogla bye ona 46 Por. DCH, t. IV, 391. Ben-Efrat, Das erste Buch Samuel, s Ang. scimitar; por. G. Moli n, What is a Kidon?, JSS 1(1956), s. 337; McC ar te r, 1 Samuel, s.292;galling, Goliath, s Por.J.I.Packer, M.C.Tenney (red.), Stownik tla Biblii, tlum. Z. Ko gciuk, Warszawa 2007, s Ugaryckie paralele mog4ce to sugerowa6 por.: Tsumur a, The First Book of Samuel, s Y. Yadi n, Goliath's Javelin and the men& PEQ 86(1955), s ; t e n- e, The Art, t. II, s Ben-Efrat, Das erste Buch Samuel, s Por.L.Koehler, W.Baumgartner, J.J.Stamm, Wielki slownik hebrajsko-polski i aramejsko-polski Starego Testamentu, t. II, Warszawa 2008, s JAKI OBRAZ DAWIDA PREZENTUJE 1 Sm 17, 1-18, 5? 91 przez samego wojownika, aby nie krcpowae jego ruchow. Jej zadabyta ochrona przed pociskami na miotanymi..3. Wyzwanie ze strony Goliata (w. 8-10) prezentacji Goliata narrator przytacza jego slowa, skierowane do Izrae- (w. 8-10). Filistyn wzywa do stoczenia pojedynku pomicdzy reprezenmi obu wojsk, tak aby wynik tej konfrontacji rozstrzygna/ cala bitwe alajac jednocze gnie unikn# nadmiernego rozlewu krwi. Taki styl prowaia znany jest z opis6w Homera (por. Iliada III, 85-95: Parys i Mes; VII, 66-91: Hektor i Ajas). Ma on jednak swoje analogie take w tekh hetyckich i egipskich (Sinuhe) 53. Rozgrywka, ktora proponuje, ma roae sic w dolinie rozdzielajacej oba wojska. Goliat jul do niej zszedl (por. a: ys'), teraz wzywa, aby kto g spo grod ustawionych w szyku bojowym litow, ktorzy uczynili to samo (w. 8: ys'), stanal z nim do walki. Ma rozstrzygn# o losach calej bitwy. Ton jest wyrainie lekcewalacy, a syja przeciwko armii Izraela 54) potwierdza tylko pewno gó siebie ze ny Filistyna, ktory gotow jest" wraz z reszta swej armii zostae niewolni- IzraelitOw w wypadku ewentualnej (hipotetyczne 'im w. 9aA) wygranej reprezentanta. Je gli jednak wygra Filistyn (hipotetyczne 'im w. 9bA), to dzy Saula" (por. w. 8) stana sic siugami FilistynOw (w. 9). Emfatyczne (w. 9bA: niekonieczne w tym miejscu przed czasownikiem, podla dodatkowo te pewno ge siebie. Wyzwanie ze strony Goliata ma chwile pauzy, co podkre gla ponowne ycie slowa rzekl" (w. 10aA: 'mr; por. 8aB). Oznacza to, e dal on Izraelichwile na zastanowienie. Nie widz4c nikogo chetnego do podjecia wyzia kontynuuje swe prowokacyjne slowa, nazywajac je teraz wprost uragam (hrp) szykom Izraela" (w. 10a; por. w ). Rdzeri czasowowy hrp zawiera w sobie cala game odcieni znaczeniowych: dra2nió, ie, kpie, umgaé, wzywae do czego g55. Wszystkie je hczy jednak negawny, poniaj4cy stosunek do tego, wobec kogo opisywana nim postawa jest erowana. Zwrot szyki/wojska Izraela" 56 stanowi inkluzje (por. w. 8a), 53 Por. de V au x, The Bible, s ;H. A.H o f f n er, A Hittite Analogue to the David and Goliath Contest of Champions?, CBQ 30(1968), s (het. piran huyanza champion). 54 Akcent pada w/a gnie na tc dysproporcjc. Goliat przedstawia sic bowiem jako Filistyn wzywajgc rodzajnika okre glonego ja jestem tym Filistynem..." 55 Por. J. E. H ar 11 e y, hrp, NIDOTTE, t. II, Rzeczownik ma`eirakah pochodzi od rdzenia `rh ustawia6 w rzgdzie". W kontekkie

9 92 KS. JANUSZ LEMANSKI a ponowne zastosowanie emfatyczne ja" uwydatnia fakt braku odwalnego po stronie wojsk izraelskich Reakcja Saula i IzraelitOw (w. 11) Imie Santa bylo jul przywoiane przez Goliata w w. 8. Wtedy, w relaeji do niego, mowa byla o wojskach Izraela, jako slugach tego wiadcy. Kr61 powinien by ostoja swoich poddanych i gwarantem ich bezpieczeristwa. Wyzwanie Goliata postawilo przed nimi alternatywe: albo pozostana slugami Saula, albo przegraja i stan4 sic slugami/niewolnikami FilistynOw. Na Saulu wiec spoczywa teraz zadanie, aby do tego nie dopu gcie. Byla ju2 mowa o tym, ze by/ on wysokim mciczyzna (1 Sm 9, 2; por. 16, 11: Dawid jest najmniejszym/najmiodszym z braci), co czynito go dobrym kandydatem do objecia wiadzy nad Izraelem. Tym razem jednak zamiast przewodzie duchem odwagi nad Izraelem wspomniany jest przez narratora jako pierwszy, kt6ry wraz z nimi przejawia wielki strach slyszac slowa prowokatora (por. Homer, Iliada 3, ). Stan ducha opisany jest tu a dwoma czasownikami: htt i yr'. Pierwszy z nich, w pasywnej koniugacji nifal, opisuje stan calkowitego zahmania, wstrzagniccia, rozbicia wewnctrznego sprowokowanego zewnetrznymi okoliczno gciami (wojna, sad) 57. Drugi to typowy czasownik opisujqcy stan strachu. Sytuacja wydaje sic zatem zmierzaa ku urzeczywistnieniu drugiej z sugerowanych przez Filistyna molliwo gci. Czytelnik stawia wiec sobie w tej sytuacji pane niepokoju pytanie, czy znajdzie sic kto g, kto bedzie w stanie poradzió sobie z zagroleniem i przyjae wyzwanie ogromnego, uzbrojonego po zeby i pewnego siebie przeciwnika? 2. Dawid przybywa do obozu IzraelitOw (w ) Scene otwiera opis konotacji rodzinnych Dawida (w ). To druga ju2 odsiona tego tematu (por. 1 Sm 16, 1-13). Wyja gnienia wymaga ponadto fakt, Ze przebywa on wraz z ojcem w Betlejem, a nie z Saulem (por. 1 Sm 16, 14-23). Stad narracyjne intermezzo (w ), kt6rego zadaniem jest pogodzenie obecnej sceny z poprzednia. Narrator opowiada nastepnie o zadaniu wyznaczonym przez Jessego Dawidowi (w ) i przybyciu tego ostatniego do obozu oraz reakcji na zastana sytuacje (w ). Wydarzenia, ktore przedstawione sa w tej scenie, stanowia zatem preludium do znalezienia odpowiemilitarnym wydaje sic by siowem technicznym i opisuje ustawienie w szyku bojowym; por. Rdz 14, 8; 1 Sm 4, 2; 17, Por. M. V. V an Pe 1 t, W. C. K a i s e r, htt, NIDOTTE, t. II, 332. JAKI OBRAZ DAWIDA PREZENTUJE 1 Sm 17, 1-18, 5? 93 na pytanie: czy jest w grod IzraelitOw kto g, kto bcdzie zdolny pod* zwanie rzucone przez Goliata? 2.1. Rodzina Dawida (w ) wspominana ju2 trudno ge gramatyczna w w. 12 (zaimek wskazujacy ten" dzajnik w grodku zdania wprowadzajacego) pozwala sadzie, le mamy tu czynienia z dodatkiem redakcyjnym 58. Nie przesadza to jednak o tym,,nastcpujace dalej opowiadanie (w ; brak ich w LXX B) stanowilo otnie niezalelna jednostke literacka59. Brak genealogii Dawida (por. 2, 10-17) pozwala jednak sadzia, Ze tradycja zawarta w tym tekgcie e bye przedwygnaniowa. Dawid jest synem cztowieka z Efrata, tego etlejem judzkiego, o imieniu Jesse" (w. 12). Identyfikacja, ze chodzi etlejem w Judzie (por. Rt 1, 2; 4, 11; Mi 5, 1; 1 Km 2, 24; 4, 4), pozwatoznie je od innej miejscowo gci o tej samej nazwie lezacej w ziemi ma (por. 1 Sm 1, 1; Sdz 12, 5; 1 Kr! 11, 26; por. te2 Joz 19, 15: emi Zabulona). Jesse ma o gmiu synow (por. 1 Sm 16, 10; w 1 Km 2, 15 id jest jednak si6dmym z kolei) i w czasach Saula jest jul stary 12b)60. SposOb opisania tej sytuacji egzystencjalnej ojca rodu ma na stworzenie wralenia, le potrzebuje on rzeczywi gcie pomocy przynajmniej ego z syn6w, stad wynika uzasadnienie dla pobytu Dawida w domu ronym61. Tradycja o trzech starszych synach (w. 13b), wymienionych ienia, zalelna jest od informacji z 1 Sm 16, 3-9. Poza najstarszym, Elia- (por. w. 28), pozostali dwaj nie odgrywaja poiniej ladnej roli w opowiau. Zwraca uwage dwukrotne zaakcentowanie, Ze trzej najstarsi z jego wyruszyli na wojnc pod przywodztwem Saula (w. 13a. 14b). Imic tego tniego pojawia sic zreszta a trzy razy w tym fragmencie (w. 12b. 13a. ). Raz w zwiazku z wiekiem Jessego, a potem dwa razy, aby zaakcentoudzial starszych braci Dawida w wojnie. Potwierdza to jednak raz jee, e Dawid, jako najmiodszy (por. 1 Sm 16, 11), jest rzeczywi gcie tam, 58 Czc ge badaczy widzi tu inne irodio literackie, mm. A. van der Kooij (The Story of d and Goliath, s. 127). Jednak moe tez chodzie o typowy element narracji (por. Rdz 10; 7-32), jak sugeruje D. T. Tsumura (The First Book of Samuel, s. 445). 59 Por. S toeb e, Das erste Buch Samuelis, s Zwrot ba'ba'a'narim sprawia trudnoki interpretacyjne, std niektore staro4tne wersje wiajq go na bardziej typowy b' b nym (LXX L"; Syr.); por. Rdz 24, 1: zqn b'bymym. Za korekt4 opowiada sic mm. P. K. McCarter (I Samuel, s. 301). 61 Nie musi tu wicc chodzió o negatywne konotacje, jak sugeruje H. J. Stoebe (Das erste Samuelis, s. 325).

10 94 KS. JANUSZ LEMANSKI JAKI OBRAZ DAWIDA PREZENTUJE 1 Sm 17, 1-18, 5? 95 gdzie bye powinien w czasie, gdy jego bracia opu gcili dom rodzinny. Uwaga narratora skoncentrowana jest tu zatem przede wszystkim na Dawidzie. Od jego prezentacji zaczyna sic ten fragment (w. 12a) i na nim koriczy (w. 14a). Trzeba jednak zwroci6 uwagc, 2e powtorzenie, i2 trzej starsi bracia sa z Saulem na wojnie (w. 13a. 14b), jest zbcdne stylistycznie 62. Ponadto zarzut Eliaba, dotyczacy pozostawienia trzody bez opieki (por. w. 28), wydaje sic nieuzasadniony, je gli wziaó pod uwage fakt, 2e poza Dawidem w domu powinni bya jeszcze czterej inni synowie Jessego. Mamy wicc do czynienia z redakcyjnym opracowaniem scenerii dla dalszych wydarzeri, ktora uzasadnia fakt, 2e Dawid, w odro2nieniu od swych starszych braci, nie ma 2adnych obowiazkow w zwiazku z toczaca sic wojna i formalnie niczego sic od niego w tej sytuacji nie oczekuje Narracyjne intermezzo (w ) Wiersz 15 ma wyrainie na celu harmonizacje sytuacji opisanej w poprzednich wierszach z 1 Sm 16, Obraz Dawida jako pasterza dobrze wpisuje sic w staro2ytna metaforyke zwiazana z postacia krola 63. Wyjagnia fakt, 2e Dawid przebywa obecnie w domu ojca, a nie obok Saula, kt6ry uczynii go swoim giermkiem (por. w. 21b). Drugi z wierszy (w. 16) czasem bywa przesuwany bezpo grednio po w Taki zabieg nie jest jednak konieczny. Informacja, 2e Filistyn wychodzi rano i wieczorem przez czterdzie gci dni z rzedu i powtarza swe szydercze wyzwanie (por. w. 8-10), wydaje sic nielogiczna, ale pozwala przygotowa6 wej gcie na scene Dawida oraz podkreg1i6 beznadziejno g6 sytuacji w jakiej znaleili sic zdjeci strachem Izraelici (por. w. 11). Chodzi o obraz kontynuacji zagro2enia i niepokoju" 65 (por. Rdz 8, 6; Sdz 13, 1) Zadanie Dawida (w ) Jesse ka2e Dawidowi dwa razy co g wziaa (lgh). Najpierw (w. 17) sa to produkty iywno gciowe dla jego braci przebywajacych w obozie, na polu walki oraz prezent dla dow6dcy, a potem zaciagniecie informacji o sytuacji 62 Por. Stoeb e, Das erste Buch Samuelis, s M.Gottlieb, Die Tradition von David als Hirte, VT 17(1967),s A. F. Campbell (1 Samuel, s. 179) widzi tu sprzeczno ge z w. 20b-21 i w. 24. Uznaje jednak, ze chodzi o lacznik miedzy w i w P. R. A c kr o y d, The First Book of Samuel, Cambridge 1971, s Zatem sugestie zmiany na liczbe cztery" lub czysto symboliczna interpretacje (tak D. G. Bressa n, Samuele, s. 276) nie sa tu konieczne. i dostarczenie dowodu, 2e maja sic dobrze (w. 17b). Ojciec daje tei mu dne wskazowki co do miejsca i sytuacji w jakiej znajduja sic jego bracia z Saulem i Izraelitami (w. 19). wid ma wiec zabrae ze sob a efe tego pra2onego ziarna" ('pat haqqa lf' h), tych dziesieó chlebow" i pospiesznie (rws hifil) zanie g6 to braciom ozu (w. 17). Zwraca uwage grzeczno gciowa forma nakazu,,wee" 7a). Efa jest miara pojemno gci i liczy sobie kohl) 22 litrow. U2yty wraz ajnikiem termin haqqa lr oznacza tu prawdopodobnie pra2one zbo2e66, ubogi, ale dlugoterminowy 67. Dodatkowo (w. 18a) poslaniec ma " (w. 18a: bw' hifil) dziesic6 kawalkow sera68 dla dowodcy (le ar ep por. Wj 18, 25) 69. Okre glenie hitrise (w status constructus) oznacza ki tub plastry (sera), gdy2 pochodzi od rdzenia hrs ciaó". Dodatkoezent jest wyrazem troski o synow. Od dow6dcy bowiem wiele zale- Jego decyzje mogly mie6 wplyw na los syn6w Jessego (por. 2 Sm 11, ) W istocie rzeczy g/ownym zadaniem jest sprawdzir (pqd) czy jest wszystko w porzadku (lega-16m) (por. Rdz 37, 14; Wj 4, 31). czasownikowy pqd ma bardzo szerokie pole semantyczne i jego prawy sens zawsze determinuje bezpo gredni kontekst. Badacze skianiaja sic ku temu, aby jego podstawowe znaczenie /aczy6 z uwa2nym i dokladaprawdzeniem czego g; przyjrzeniem sic czemu g tak, aby okre gli6 wla gcian rzeczy". Rzeczownik alôm generalnie zawiera w sobie ide dobreanu rzeczy. Na dowod, 2e tak jest, Dawid ma wzia6 co g od nich 8b). Badacze nie maja pewno gci jednak jak rozumiee siowo `cirubba ta m. rdzeii `rb oznacza wymienia6 (towar)", the w zastaw" lub mie- 71 W formie rzeczownikowej (liczba mnoga) mo2e mie6 jednak ro2ne enia. Idac za przykladem z Prz 17, 18, mo2ria sadzie, 2e Dawid ma za Por. P. D. We gne r, gaff, NIDOTTE, t. III, 926: od qlh pralyá, piec, suszyr. P. R. Ackroyd (The First Book of Samuel, s. 141) sadzi, ze chodzi o delicje (por. 1 Sm 2 Sm 17, 28; Kpi 23, 14; Rt 2, 14); R. W. Klein (1 Samuel, s. 177) jest z kolei zdato podkre glenie malego znaczenia Dawida i jego rodziny, bo chodzi o pokarm ubogich. zywistoki jednak narrator wymienia raczej pokarm praktyczny w czasie wojny i podr6-. A. P. R o s s, Bread, Cake, NIDOTTE, t. IV, 450. Dosiownie: dziesigá plastrow mleka", a wiec produkt odpowiadajacy naszemu serowi; t o 1 z, Das erste und zweite Buch Samuel, s 'elep oznacza tysiac", ale w obecnym wypadku nale2y go interpretowaa raczej jako zne okre glenie jednostki wojskowej (por. 1 Sm 6, 19; 18, 13). T. F. William s, pqd, NIDOTTE, t. III, , zwi Por. Koehler, Baumgartner, Stamm, Wielki slownik hebrajsko-, t. I, 815.

11 96 KS. JANUSZ LEMANSKI zadanie wzia6 jaki g fant, znak, kt6ry potwierdzi, iz jego bracia Zyja i maj4 sic dobrze72. Jesse73 udziela najmiodszemu synowi dokladnych instrukcji, gdzie ma sic udaá, aby odnaleió braci (w. 19; por. Rdz 37, 13). Wymienienie na pierwszym miejscu krola wynika z jego rangi (por. 1 Sm 26, 5). Czege badaczy widziala w tych wierszach reminiscencje z opowiadania o JOzefie (Rdz 37), jednak narrator nie musi miee koniecznie akurat jej przed oczami. Posluguje sic jedynie stosowanymi w swej epoce schematami opowiadania Dawid w obozie izraelskim (w ) Wiersz 20 stanowi literackie przeniesienie sytuacji z domu Jessego do obozu IzraelitOw. Dawid, zgodnie z literackimi standardami, wstaje rano i rusza w drogg wykonujac zadanie wyznaczone mu przez ojca (w. 20aAC). Na czas nieobecno gci powierza pilnowane przez siebie stado strozowi (w. 20aB). To wazna informacja w perspektywie zarzutow postawionych mu poiniej przez najstarszego z braci (w. 28). Przybywszy do obozu zastaje sytuacjc, jaka wediug w. 16 powtarza sic kazdego dnia. Wojska ruszaja na pole walki (dolina Terebintu), wznosza wojenne okrzyki (rw `)74 (w. 20b) i formuja swe szyki (w. 21) 75. W tej sytuacji Dawid ponownie zachowuje sic odpowiedzialnie, pozostawia to, co przyniosi do obozu (hakkelim) 76, czlowiekowi odpowiedzialnemu za pilnowanie bagaiu (Mme r hakkelfm) i szybko 72 Ben-Efrat, Das erste Ruch Samuel, s. 242.Por.Koehler, Baumgartner, S tam m, Wielki slownik hebrajsko-polski, t. I, 818 ('cirubbiltam): DCH, t. VI, 553, Czc ge komentatorow, za H. J. Stoebe (Das erste Buch Samuelis, s. 323), sugeruje, ze chodzi tu o wziccie Mdu za siuthc synow Jessego. J. Hoftijzer, W. H. van Soldt (Texts from Ugarit Concerning Security and Related Akkadian and West Semitic Material, UF 23 [1991], s. 213) dowodza jednak, 2e podstawowe znaczenia to: oznaka, deklaracja, zapewnienie". 73 Cze ge badaczy postrzega w. 19 jako glose wyja gniajgca i przypisuje go narratorowi (por. Ackroyd, The First Book of Samuel, s. 141;McCarter, 1 Samuel, s. 301).Wickszo ge jednak uwaa, 2e chodzi o kontynuacje mowy Jessego (por. Tsumur a, The First Book of Samuel, s. 449), co sugeruje kontekst. W praktyce w przeniesieniu uwagi czytelnika z sytuacji rozgrywajacej sic w domu Jessego na pole walki, gdzie za chwilc (w. 20; por. w. 1-3) przybcdzie Dawid; por. K lei n, 1 Samuel, s. 177; Caquo t, de R ober t, Les livres de Samuel, s Termin pierwotnie mia/ prawdopodobnie konotacje militarne (por. Joz 6, ), poiniej jego pole semantyczne jednak rozszerzylo sic; por. T. Longmann III, rw`, NIDOTTE, t. III, zwl. 1082; P. H. Humber t, La terou'a": Analyse d'un rite biblique, Neuchatel 1946, s Forma etiska czasownika 'rk ustawiae w szereg" (w. 21) wynika z tego, 2e odnosi sic on do ludu; por. Wj 12, 133; 2 Sm 8, Chodzi o bardzo ogolne stow mogace przyjae szereg roznych znaczeri; por. E. C. Ho s tet te r, kelt, NIDOTTE, t. II, JAKI OBRAZ DAWIDA PREZENTUJE 1 Sm 17, 1-18, 5? 97 )77 udaje sic na front, gdzie pozdrawia swoich braci (w. 22). Formula owienia to klasyczna forma wypowiedzi, kt6ra zawiera w sobie takle formowanie sic na temat zdrowia i aktualnej sytuacji osoby pozdrawianej r. Rdz 43, 27; Wj 18, 7; Sdz 18, 15; 1 Sm 10, 4) 78 Kieruje nim pewnie awo ge, ale i tak postawa przysztego krola stoi w ostrym kontragcie czegniejsza postawa obecnego, kt6ry walke wolat ogladae ukryty pomigbagaiami (por. 1 Sm 10, 22)79. Dawid tymczasem staje od razu na szej linii frontu. Zywno gá nie bedzie ju2 wspominana w narracji, co wala sadzie, Ze jej przyniesienie bylo tylko okazja, aby uzasadni6, dlacze- Dawid udal sic do obozu. Mona tu dostrzec w tie sekwencji zdarzeri szy sens. Dawid nie przybyl do obozu po to, aby wa1czy6, ale Bog tak widzial okoliczno gci, Ze otworzyla sic przed nim taka szansa 80. olejne wiersze (w ) nawiazuja do sytuacji opisanej ju2 wczegniej w ). Podczas, gdy Dawid rozmawia z bra6mi (w. 23a), slyszy a (w. 23c) Goliata (w. 23b; por. w. 8-10), a wszyscy Izraelici ju2 na sam widok uciekaja i napelnieni sa strachem (yr' por. w. 11) 81. Zwrot weh (w. 23aB) podkre gla nagiy zwrot akcji i przyciaga uwagc czytelnika. roznieniu od Saula i pozostalych IzraelitOw Dawid styszy stowa Goliata, nie okazuje strachu. Sytuacja zatem ulegla zmianie. W obozie Izraela az1 sic nowy czlowiek Dawid i mozna spodziewa6 sic jakiego g przelo- Jeden z Zolnierzy 82 przytacza w tym momencie slowa obietnicy ziozoprzez krola: kto pokona Filistyna, otrzyma wielkie bogactwo, reke corki ewskiej oraz zwolnienie z daniny 83 (w. 25; por. 2 Sm 5, 8; 1 Kmn 11, Sm 18, 11; Joz 15, 16-17). Stowa nie sa skierowane bezpo grednio do ida (por. w. 26!), a i same obietnice nie maja Zadnego zwiazku z jego iejszym Zyciem. Slub Dawida z Mikal (por. 1 Sm 18, 17-29) wynika 77 Po gpiech w tym wypadku oznacza poczucie odpowiedzialno gci ze strony Dawida, kt6ry jak najszybciej wypeinie wolc ojca; por. B e n -E f r a t, Das erste Buch Samuel, S Por.Caquot, derobert, Les livres de Samuel, s "Brueggemann, e 11 Samuele, s Por. Tsumur a, The First Book of Samuel, s W jczyku hebraj skim zachodzi gra slow: widziee bae sic". 82 Zdania sa tu podzielone w grod egzegetow. Cze ge badaczy sadzi, ze liczba pojedyncza sens kolektywny i chodzi o to, ze to Izraelici rozmawiaja pomicclzy sob; tak np. it h, A Critical, s. 158;Ben-Efrat, Das erste Buch Samuel, S Termin hopst wolny" moie oznaczae cziowieka zwolnionego z obowiazkowych czeri na rzecz krola, choe generalnie ma szerszy sens (por. Wj 21, 2. 5) J. P. J. 0 1 i- r, hpg, NIDOTTE, t. III, ; Tsumur a, The First Book of Samuel, s Inne zycje por.: K 1 e i n, 1 Samuel, s. 178.

12 98 KS. JANUSZ LEMMnISKI z zupelnie innych motywacji ni2 obecna sytuacja, a Dawid w poiniejszej rozmowie z Saulem nie wyrazi zainteresowania obietnicami, lecz odjeciem hariby od Izraela, ktorej przyczynq sq. urqgania Filistyna (hrp por. w ). Argument, 2e jest ponadto za mlody na malkeristwo 84, wynika jedynie z zalo2enia, ik jest on maloletni, co jednak nie wynika wprost z u2ywanego w narracji rzeczownika (ncear w. 33). Zwraca uwage fakt, ze Dawid nie reaguje od razu na wyzwanie, kt6re uslyszal (w. 23b). Jego dzialanie poprzedza kolejna informacja o strachu i panicznej ucieczce IzraelitOw (w. 24). Je g li pamietamy, e zachodzi to dwa razy dziennie przez kolejne czterdzie g ci dni (por. w ), to taka reakcja moe wyglqdae tragikomicznie. W miedzyczasie slyszy take zapowiedi nagrody (w. 25) i przejawia niq zainteresowanie, dopytujqc o szczegoty tych obietnic innych 2o1nierzy (w. 26a. 30a; por. w b) oraz o samego Filistyna (w. 26b). Taka wla gnie jego postawa budzi prawdopodobnie reakcje jego brata Eliaba (w. 28), na ktorq Dawid musi znaleie wia gciwq odpowiedi (w. 29). Zainteresowanie Dawida calq sprawq i jego slowa (?) sq przyczynq zwr6cenia na niego uwagi przez Saula (w. 30). Jak pokale dalsza narracja, take ze strony krola towarzyszyó mu bedzie sceptycyzm co do mo21iwogci pokonania Filistyna (w ). Zanim wive stanie on naprzeciw butnego przeciwnika, podejmujqc rzucone przez niego wyzwanie, musi pokonaa dwie przeszkody: zlo ge swego brata i niedowiarstwo Saula. Obie stukq uwydatnieniu charakteru Dawida, jego zdolno gci i odwagi oraz wla gciwych, czysto religijnych i szlachetnych pobudek do dzialania. Czemu wiec siu2y dopytywanie sic o nagrode, kt6ra nie odegra 2adnej roli w dalszej cze gci opowiadania, a dodatkowo wzbudzi wzburzenie u Eliaba? Bye moe jest to jedynie grodek literacki pozwalajqcy uwydatnie prawdziwe intencje Dawida. Nie bez znaczenia jest bowiem fakt, e wia g nie zainteresowanie nagrod4 i w ogole caiq sprawq doprowadzi Dawida do spotkania z Saulem (w. 31). Filistyn, o kt6rego dopytuje sic Dawid, okre glony jest przez niego jako nieobrzezany" (hearel w. 26b; por. w. 36). Wiekszo ga z ludow ogciennych praktykowala obrzezanie. Filistyni nie znali jednak tej praktyki (por. 1 Sm 14, 6). W oczach rdzennych mieszkaricow Kanaanu bylo to co g haribiqcego (por. Rdz 34, 14). W obecnym kontek gcie zdaje sic podkre glae jednak przede wszystkim narodowa toksamo ge IzraelitOw. Z jednej strony wiec na pierwszy plan wysuwa sic zainteresowanie nagrodq za jego pokonanie, a wiec czysto materialne pobudki (w. 26aA), potwierdzone zresztq kolejnym poszukiwaniem 84 Zob. Stoeb e, Das erste Buch Samuelis, S JAKI OBRAZ DAWIDA PREZENTUJE 1 Sm 17, 1-18, 5? 99 odpowiedzi w tej materii (w. 30a), z drugiej za g znacznie szlachetniejsza motywacja: zdjecie hariby z Izraela (w. 26aB) i zapobieienie uraganiu wojskom Boga 2ywego" (w. 26b; por. w. 36 i Wj 7, 4; Pwt 5, 22). Chodzi o wyrainy kontrast wzgledem martwych pogariskich idoli (por. w. 43b; 1 Sm 5, 1-5), gdyk zwrot ten zawsze podkre gla skuteczno ge Boga Izraela (por. Pwt 5, 26; Jr 10, 10; 2 Kr! 19, 4. 1 = Iz 37, 4. 17; Jr 23, 36) 85. W obecnym kontekgcie wyra1a przekonanie, ze Jahwe strzee wojsk Izraela 86. SposOb sformutowania drugiego pytania wyrala pelne zaskoczenie sytuacjq (por. Ps 8, 4) i interpretuje wyzwanie rzucone przez Filistyna w kluczu wyzwania wobec Boga Izraela87. Podczas gdy wiec oinierze wyja gniajq mu szczego/y obietnic zlokonych przez krola oraz calq sytuacjc wynikajqcq z wystqpieri Filistyna, Dawid zwraca uwage tylko na efekty jego wystqpieri. W mentalnogci staro2ytnych na polu walki konfrontowaly sic nie tylko wrogie sobie armie czy narody, ale i czczone przez nich bostwa. Filistyn zachowuje sic wiec w ocenie Dawida, jakby nie wierzyi w skuteczno ge Boga Izraela. Ten ostatni bedzie chcial jednak dowie ge, ze tak nie jest (por. w ). Dawid spotkai sic ju2 ze swymi braemi (por. w. 22b). Rozmowa z najstarszym z nich, Eliabem, jest wicc konsekwencjq tego, 2e jest on gwiadkiem poczynan mlodszego brata (w. 28). Pozycja pierworodnego w rodzinie jest bardzo walna. Pod nieobecno ge ojca on wia gnie przejmuje jego role i pozostali bracia, zwlaszcza najmiodszy, muszq okazywaó mu nalekyty respekt i postuszeristwo. Reakcja Eliaba wynika z tego, 2e styszy stowa/rozmowy Dawida (beclabbro w. 28aA). Efektem tego jest jego zio gó wobec brata (hrh + 'ap w. 28aB). Zarzuty z jego strony sq dwa. Pierwszy dotyczy wiagciwego celu przybycia Dawida i jego zadari w domu (w. 28bA). Eliab zapewne wie po co jego najmiodszy brat przybyl do obozu. Jakkolwiek nie byto mowy o przekazaniu przez Dawida prowiantu dla braci, to zapewne zreferowal on im cel swojej wizyty (por. w. 22b). Chodzi wiec o przywo/anie najmlodszego do porzqdku. Wykonal swoje zadanie i teraz ma zatroszczye sic o to, co jest jego glownym obowiqzkiem: pilnowanie trzody na pustyni. W w. 20aB narrator wyja gnii jui, ze Dawid nie pozostawit zwierzqt bez opieki, ale w pytaniu jego brata pobrzmiewa ton strofujqcy. Chodzi wive o to, 2e mlodzieniec powinien teraz wroció do swoich zajeó, a nie mieszaé sic do spraw, ktore go nie dotyczq88. Drugi zarzut odnosi sic do intencji, z jakimi Dawid zaintere- 85 McCarter, 1 Samuel, s Stolz, Das erste und zweite Buch Samuel, s Tsumura, The First Book of Samuel, s Sugerowane tu konotacje z opowiadaniem o JOzefie (A ckroy d, The First Book of

13 100 KS. JANUSZ LEMANSKI JAKI OBRAZ DAWIDA PREZENTUJE 1 Sm 17, 1-18, 5? 101 sowal sie tym, co dzieje sic na linii frontu (w. 28b). Zaimek emfatyczny ja" ('ant) podkre gla subiektywne przekonanie starszego brata, le wie doskonale jakie sa te prawdziwe intencje. Ich podstawa jest w jego mniemaniu zädôn i ro a`leba b Dawida. Oba czasem opisuja niepostuszeristwo okazywane Bogu (por. Pwt 17, 12; 18, 22; Jr 7, 24), jednak jako para pojawiaja sic tylko w tym miejscu (por. Jr 49, 16: zectan Pierwsze z okre gleri mole miee rozne odcienie znaczeniowe, od bardzo negatywnych: bezczelnose, arogancja, zarozumialo ge, po mniej ostre: zbytnia pewno gó siebie. Linia podzialu pomiedzy zadufaniem (por. Jr 49, 16; Ab 3) a ufnoscia w Boia asystencjc (1 Sm 17, ) jest jednak cienka 89. Eliab ma na my gli raczej negatywna strong tej postawy. Jak pokala jednak dalsze wydarzenia, nie ma on racji w ocenie intencji Dawida. Drugi zwrot okre gla zle intencje serca, kt6re w kontekkie antropologii biblijnej jest symbolem centrum wolitywno-decyzyjnego cziowieka. Taka ocena stawia wiec Dawida w bardzo ziym Swietle. W odpowiedzi stawia on jednak dwa (Tub tylko jedno) pytania retoryczne (w. 29). Pierwsze z nich jest jasne: co takiego uczynilem?". Drugie przysparza egzegetom wiecej problemow. Dosiownie brzmi ono: teraz, czyz nie (jest) to slowo?" 9 W najblizszym kontekkie (por. w ) da bar pojawia sic al 11 razy i zawsze oznacza mowie", stad egzegeci sadza, Ze take forma rzeczownikowa oznacza tu mowe Tub slowa 91. Jaki jest jednak wiakiwy sens tego pytania? Cze gó badaczy sadzi, Ze pytanie ma jedynie retoryczny wymiar: czy to nie jest walne?" 92. Inni (R. P. Gordon) uwalaja, le jego sens najlepiej wyrazie stowami: przecie2 tylko pytam" Tub, zachowujac forme pytania, nie moge nawet spytae?". W koricu parafrazujac oba pytania (P. Bergen) mozna je zrozumiee w sensie: co zrobllem, aby die urazie? Czy Samuel, S. 141; Stoeb e, Das erste Buch Samuelis, s z odwo/aniem do: H. G u n- k e 1, Joseph, ZDMG 1922, s. 122; K 1 e i n, 1 Samuel, s. 178) nie sa jednak takie pewne (por. Tsumur a, The First Book of Samuel, s. 455). Motywem dzialania Eliaba nie jest zazdro ga wobec brata, ale poczucie odpowiedzialnoki za niego i dobra rodzinne. Nie musi to wcale oznaczaa, 2e uwa2a, i2 jest za mlody" (tak G. Hentsche 1, 1 Samuel (NEB), Wiirzburg 1994, s. 110). Katcly w rodzinie ma wyznaczone swoje konkretne zadania. To przypisane Dawidowi (por. w. 15) dotyczy opieki nad trzoda, sprawa siu2by wojskowej za g jest obowiazkiem trzech najstarszych spo grod o gmiu braci (w. 12b). 89 Por. G. V. S mit h, zyd, NIDOTTE, t. I, , zwi J. Lach (Ksiegi Samuela, Poznan 1973, s. 214) tiumaczy:,,co2 teraz uczynitem? To by/o tylko stowo". 91 Ben-Efrat, Das erste Buch Samuel, s Ackroyd, The First Book of Samuel, s e pytam teraz o bardzo walna sprawc?" 93 Ostatecznie Dawid nie czeka na sz4 reakcje brata, lecz oddala sic od niego i dalej wypytuje innych Zoiniey (w. 30a; por. w. 26) otrzymujac od nich znana ju2 sobie odpowiedi w. 30b; por. w ). Technika powtorzen podkrala intencje Dawida: jest ainteresowany sprawa. Motyw ten stuzy wprowadzeniu sytuacji opisanej W kolejnych wierszach. Skoro pojawit sic wreszcie (po 40 dniach!) ktos, kto 'e boi sic i nie ucieka przed Filistynem, a dodatkowo wyrala zainteresowaie Saula (nagroda?!), to o rozglos nietrudno i wie ge ta dociera krola, ktory wzywa Dawida do siebie (w. 31). Wiersz 31 ma charakter pomostowy, std laczenie go z poprzednia czegcia tak np. P. R. Ackroyd; H. J. Stoebe) Tub kolejnymi, nastepujacymi wierszami tak np. D. T. Tsumura) bedzie zawsze arbitralne. Wydaje sic jednak, rzypisanie go poprzedzajacej sekwencji zdarzeri lepiej oddaje efekt literacki amierzony przez narratora: wezwanie przed oblicze Saula jest wynikiem ainteresowania sprawa ze strony Dawida. A. F. Campbe11 94 wskazuje na apiccia w logice opowiadania wynikajace z tre gci tego wiersza. Po pierwsze ermek Saula (1 Sm 16, 21) powinien bye ze swoim panem podczas bitwy. o drugie Dawid przemawia do Saula nie czekajac, al ten zwroci sic do ego (w. 32), a jego siowa nie maja nic wspolnego z tre gcia w reszcie w w Saul ponownie wydaje sic nie znaa Dawida. Rozwiazae tych napiee badacz ten wyja gnia tym, Ze chodzi o wiersz pomostowy w sensie: redakcyjny), ktory stanowi powiazanie (podobnie jak w ) po- 'edzy sugerowana przez niego variant story" i base story". Jak widzieli g ge w. 31 w tym miejscu daje sic uzasadnió bez odwolywa-a sic do analizy krytycznoliterackiej i, poza pierwszym zarzutem, wszystkie jednak, obecno e dadza sic uzasadnie technika narracji95. Zreszta nawet w kwestii pierwzego zarzutu mozna my glee o zaskoczeniu Saula, e jego giermek wyra2a zainteresowanie tak niebezpieczn4 potyczka. Wyja gnia to zarazem reakcjq irsola na siowa Dawida i bezpo gredni ton, w jakim podwiadny sic do niego zwraca. 93 Dwie ostatnie propozycje tlumaczenia podajemy za: Tsumur a, The First Book of amuel, s D. G. Bressan (Samuele, s. 282) odczytuje siowo teraz, pomimo go" w sensie podsumowuj4cym (w/oskie: insomma") widzac tu, chyba shisznie, nute buntowniczej postawy Dawida. 1/4 94 Unfolding, s Odno gnie do w , o ktorych bedzie jeszcze mowa, zob.: J. K 1 e i n, Unbeabsichtige Bedeuetungen in den Daviderziihlungen. Am Beispiel von 1 Sam 17, 55-58, w: W. Dietrich (red.), David und Saul im Wiederstreit Diachronie und Synchronie im Wettstreit. Beitrtige zur Auslegung des ersten Samuelbuches, Fribourg Gottingen 2004, s

14 98 KS. JANUSZ LEMANSKI z zupeinie innych motywacji ni obecna sytuacja, a Dawid w poiniejszej rozmowie z Saulem nie wyrazi zainteresowania obietnicami, lecz odjeciem hariby od Izraela, ktorej przyczyng sq ur4gania Filistyna (hrp por. w ). Argument, 2e jest ponadto za miody na ma12eristwo 84, wynika jedynie z zalo2enia, i2 jest on maloletni, co jednak nie wynika wprost z u2ywanego w narracji rzeczownika (na'ar w. 33). Zwraca uwagg fakt, ie Dawid nie reaguje od razu na wyzwanie, ktore uslyszal (w. 23b). Jego dzialanie poprzedza kolejna informacja o strachu i panicznej ucieczce IzraelitOw (w. 24). Je gli pamictamy, 2e zachodzi to dwa razy dziennie przez kolejne czterdzie gci dni (por. w ), to taka reakcja mo2e wyg144a6 tragikomicznie. W miedzyczasie slyszy take zapowiedi nagrody (w. 25) i przejawia ni zainteresowanie, dopytujgc o szczegoly tych obietnic innych 2olnierzy (w. 26a. 30a; por. w b) oraz o samego Filistyna (w. 26b). Taka wla gnie jego postawa budzi prawdopodobnie reakcje jego brata Eliaba (w. 28), na ktor4 Dawid musi znaleie wla gciwa. odpowie& (w. 29). Zainteresowanie Dawida ea/4 sprawg i jego slowa (?) s4 przyczyn4 zwr6cenia na niego uwagi przez Saula (w. 30). Jak pokae dalsza narracja, take ze strony krola towarzyszyó mu bgdzie sceptycyzm co do mo2liwogci pokonania Filistyna (w ). Zanim wiec stanie on naprzeciw butnego przeciwnika, podejmuj4c rzucone przez niego wyzwanie, musi pokonao dwie przeszkody: zlo gó swego brata i niedowiarstwo Saula. Obie slu24 uwydatnieniu charakteru Dawida, jego zdolno gci i odwagi oraz wla gciwych, czysto religijnych i szlachetnych pobudek do dzialania. Czemu wiec sitriy dopytywanie sic o nagrode, kt6ra nie odegra iadnej roli w dalszej czg gci opowiadania, a dodatkowo wzbudzi wzburzenie u Eliaba? Bye mo2e jest to jedynie grodek literacki pozwalaj4cy uwydatni6 prawdziwe intencje Dawida. Nie bez znaczenia jest bowiem fakt, 2e wia gnie zainteresowanie nagrod4 i w ogole cal4 spraw4 doprowadzi Dawida do spotkania z Saulem (w. 31). Filistyn, o kt6rego dopytuje sic Dawid, okre glony jest przez niego jako nieobrzezany" (hearel w. 26b; por. w. 36). Wiekszo gé z ludow ogciennych praktykowala obrzezanie. Filistyni nie znali jednak tej praktyki (por. 1 Sm 14, 6). W oczach rdzennych mieszkaricow Kanaanu bylo to co g haribi4cego (por. Rdz 34, 14). W obecnym kontek gcie zdaje sic podkre glae jednak przede wszystkim narodow4 to2samok IzraelitOw. Z jednej strony wigc na pierwszy plan wysuwa sic zainteresowanie nagrod4 za jego pokonanie, a wigc czysto materialne pobudki (w. 26aA), potwierdzone zreszt4 kolejnym poszukiwaniem 84 Zob. Stoeb e, Das erste Buch Samuelis, s JAKI OBRAZ DAWIDA PREZENTUJE 1 Sm 17, 1-18, 5? 99 powiedzi w tej materii (w. 30a), z drugiej za g znacznie szlachetniejsza otywacja: zdjgcie hariby z Izraela (w. 26aB) i zapobie2enie urgganiu 4,wojskom Boga 2ywego" (w. 26b; por. w. 36 i Wj 7, 4; Pwt 5, 22). Chodzi wyrainy kontrast wzgledem martwych pogariskich idoli (por. w. 43b; 1 Sm 1-5), gdy2 zwrot ten zawsze podkre gla skuteczno gó Boga Izraela (por. Pwt 26; Jr 10, 10; 2 Krl 19, 4. 1 = Iz 37, 4. 17; Jr 23, 36) 85. W obecnym ontekgcie wyraa przekonanie, 2e Jahwe strze2e wojsk Izraela 86. Spos6b ormutowania drugiego pytania wyraa pane zaskoczenie sytuacj4 (por. Ps 8, ) i interpretuje wyzwanie rzucone przez Filistyna w kluczu wyzwania wobec oga Izraela87. Podczas gdy wiec 2olnierze wyja gniajg mu szczegoly obietzio2onych przez krola oraz cak sytuacjg wynikaj4c4 z wystqpieri Filisty- Dawid zwraca uwagg tylko na efekty jego wyst4pieri. W mentalnogci oiytnych na polu walki konfrontowaly sic nie tylko wrogie sobie armie narody, ale i czczone przez nich bostwa. Filistyn zachowuje sic wiec ocenie Dawida, jakby nie wierzyl w skuteczno gá Boga Izraela. Ten ostatni dzie chcial jednak dowie gó, 2e tak nie jest (por. w ). Dawid spotkal sic juz ze swymi braemi (por. w. 22b). Rozmowa z najstarym z nich, Eliabem, jest wigc konsekwencj4 tego, 2e jest on gwiadkiem zynari miodszego brata (w. 28). Pozycja pierworodnego w rodzinie jest dzo wa2na. Pod nieobecno ge ojca on wia gnie przejmuje jego role i pozoi bracia, zwlaszcza najmiodszy, musz4 okazywaó mu nale2yty respekt siuszeristwo. Reakcja Eliaba wynika z tego, 2e slyszy siowa/rozmowy Dada (bedabbro w. 28aA). Efektem tego jest jego zio ge wobec brata (hrh + w. 28aB). Zarzuty z jego strony s4. dwa. Pierwszy dotyczy wiagciwego lu przybycia Dawida i jego zadari w domu (w. 28bA). Eliab zapewne wie co jego najmlodszy brat przybyl do obozu. Jakkolwiek nie by/o mowy przekazaniu przez Dawida prowiantu dla braci, to zapewne zreferowal on cel swojej wizyty (por. w. 22b). Chodzi wigc o przywolanie najmiodszego porz4dku. Wykona/ swoje zadanie i teraz ma zatroszczye sic o to, co jest o giownym obowigzkiem: pilnowanie trzody na pustyni. W w. 20aB narrawyjagnil ju2, e Dawid nie pozostawil zwierzgt bez opieki, ale w pytaniu o brata pobrzmiewa ton strofuj4cy. Chodzi wiec o to, 2e mlodzieniec winien teraz wrociá do swoich zajge, a nie mieszaé sic do spraw, ktore go dotycz488. Drugi zarzut odnosi sic do intencji, z jakimi Dawid zaintere- 85 McCarter, 1 Samuel, s S t 0 1 Z, Das erste und zweite Buch Samuel, s u Tsumura, The First Book of Samuel, s Sugerowane tu konotacje z opowiadaniem o kizefie (A ckroy d, The First Book of

15 11, 111hi 111, II II KS. JANUSZ LEMANSKI JAKI OBRAZ DAWIDA PREZENTUJE 1 Sm 17, 1-18, 5? 97,.1 ;14;111 r r I j zadanie wziaa jaki g fant, znak, ktory potwierdzi, iz jego bracia Zyjg i majg sic dobrze 72. Jesse 73 udziela najmlodszemu synowi dokladnych instrukeji, gdzie ma sic udae, aby odnaleie braci (w. 19; por. Rdz 37, 13). Wymienienie na pierwszym miejscu krola wynika z jego rangi (por. 1 Sm 26, 5). Czcgd badaczy widziala w tych wierszach reminiscencje z opowiadania o JOzefie (Rdz 37), jednak narrator nie musi miee koniecznie akurat jej przed oczami. Posluguje sic jedynie stosowanymi w swej epoce schematami opowiadania Dawid w obozie izraelskim (w ) Wiersz 20 stanowi literackie przeniesienie sytuacji z domu Jessego do obozu IzraelitOw. Dawid, zgodnie z literackimi standardami, wstaje rano i rusza w droge wykonujac zadanie wyznaczone mu przez ojca (w. 20aAC). Na czas nieobecnoki powierza pilnowane przez siebie stado strozowi (w. 20aB). To wa1na informacja w perspektywie zarzutow postawionych mu poiniej przez najstarszego z braci (w. 28). Przybywszy do obozu zastaje sytuacje, jaka wedlug w. 16 powtarza sic ka2dego dnia. Wojska ruszaj4 na pole walki (dolina Terebintu), wznosza wojenne okrzyki (rw ) 74 (w. 20b) i formuja swe szyki (w. 21) 75. W tej sytuacji Dawid ponownie zachowuje sic odpowiedzialnie, pozostawia to, co przyniosi do obozu (hakkelfm) 76, czlowiekowi odpowiedzialnemu za pilnowanie baga2u ( Ome r hakkelfm) i szybko 72 Ben-Efrat, Das erste Buch Samuel, s. 242.Por.Koehler, Baumgartner, S tam m, Wielki slownik hebrajsko-polski, t. I, 818 ('drubb -dtam): DCH, t. VI, 553, Czega komentator6w, za H. J. Stoebe (Das erste Buch Samuelis, s. 323), sugeruje, 2e chodzi tu o wziecie 2o1du za shithe syn6w Jessego. J. Hoftijzer, W. H. van Soldt (Texts from Ugarit Concerning Security and Related Akkadian and West Semitic Material, UF 23 [1991], s. 213) dowodza jednak, 2e podstawowe znaczenia to: oznaka, deklaracja, zapewnienie". 73 Czg g6 badaczy postrzega w. 19 jako glosg wyja gniajaca i przypisuje go narratorowi (por. Ackroyd, The First Book of Samuel, s. 141;McCarter, I Samuel, s. 301).Wickszok jednak uwa2a, 2e chodzi o kontynuacjg mowy Jessego (por. Tsumur a, The First Book of Samuel, s. 449), co sugeruje kontekst. W praktyce w. 19 s/u2y przeniesieniu uwagi czytelnika z sytuacji rozgrywajacej sig w domu Jessego na pole walki, gdzie za chwilc (w. 20; por. w. 1-3) przybedzie Dawid; por. Klei n, I Samuel, s. 177; Ca quo t, de Rober t, Les livres de Samuel, s Termin pierwotnie mial prawdopodobnie konotacje militarne (por. Joz 6, ), poiniej jego pole semantyczne jednak rozszerzylo sic; por. T. Longmann III, rw`, NIDOTTE, t. III, zwl. 1082; P. H. Humber t, La terou'a": Analyse d'un rite biblique, Neuchatel 1946, s Forma 2e6ska czasownika `rk ustawia6 w szereg" (w. 21) wynika z tego, e odnosi sic on do ludu; por. Wj 12, 133; 2 Sm 8, Chodzi o bardzo ogolne slowo mogace przyjae szereg ro2nych znaczeri; por. E. C. Ho st et t e r, kelt, NIDOTTE, t. II, udaje sic na front, gdzie pozdrawia swoich braci (w. 22). Formula owienia to klasyczna forma wypowiedzi, ktora zawiera w sobie talde ormowanie sic na temat zdrowia i aktualnej sytuacji osoby pozdrawianej Rdz 43, 27; Wj 18, 7; Sdz 18, 15; 1 Sm 10, 4) 78 Kieruje nim pewnie awo gó, ale i tak postawa przyszlego krola stoi w ostrym kontragcie czegniejsza postawa obecnego, ktory walke wolal ogladae ukryty pomiebagalami (por. 1 Sm 10, 22)79. Dawid tymczasem staje od razu na szej linii frontu. Zywno ge nie bedzie ju2 wspominana w narracji, co wala sadzió, ie jej przyniesienie bylo tylko okazja, aby uzasadni6, dlacze- Dawid udal sic do obozu. Mona tu dostrzec w tie sekwencji zdarzeri szy sens. Dawid nie przyby/ do obozu po to, aby walczy6, ale B6g tak widzial okolicznoki, e otworzyla sic przed nim taka szansa80. Kolejne wiersze (w ) nawiazuja do sytuacji opisanej jui wczegniej w ). Podczas, gdy Dawid rozmawia z braemi (w. 23a), styszy wa (w. 23c) Goliata (w. 23b; por. w. 8-10), a wszyscy Izraelici ju na sam widok uciekaja i napanieni sa strachem (yr' por. w. 11) 81. Zwrot wenh 23aB) podkre gla nagiy zwrot akcji i przyciaga uwage czytelnika. odroinieniu od Saula i pozostatych IzraelitOw Dawid styszy slowa Goliata, nie okazuje strachu. Sytuacja zatem ulegia zmianie. W obozie Izraela az/ sic nowy cziowiek Dawid i me4na spodziewa6 sic jakiego g prze/o- Jeden z olnierzy 82 przytacza w tym momencie slowa obietnicy przez krola: kto pokona Filistyna, otrzyma wielkie bogactwo, rcke corki lewskiej oraz zwolnienie z daniny 83 (w. 25; por. 2 Sm 5, 8; 1 Km 11, 2 Sm 18, 11; Joz 15, 16-17). Slowa nie sa skierowane bezpo grednio do awida (por. w. 26!), a i same obietnice nie maja 2adnego zwiazku z jego iniejszym yciem. iub Dawida z Mikal (por. 1 Sm 18, 17-29) wynika 77 Po gpiech w tym wypadku oznacza poczucie odpowiedzialnoki ze strony Dawida, ktory ce jak najszybciej wype1ni6 wolc ojca; por. B e n -E f r a t, Das erste Buch Samuel, s Por.Caquot, derobert, Les livres de Samuel, S Brueggemann, I e 11 Samuele, s Por. Tsumur a, The First Book of Samuel, s W jczyku hebrajskim zachodzi gra slow: widzie6 baó sic". 82 Zdania sa tu podzielone w grod egzegetow. Czc gé badaczy sadzi, 2e liczba pojedyncza ma sens kolektywny i chodzi o to, 2e to Izraelici rozmawiaja pomiedzy sobg; tak np. Smit h, A Critical, s. 158;Ben-Efrat, Das erste Buch Samuel, s Termin hopri wolny" mo2e oznaczac cztowieka zwolnionego z obowi4zkowych gwiadcze6 na rzecz krola, choó generalnie ma szerszy sens (por. Wj 21, 2. 5) J. P. J. 0 1 i- v e r, hp.f, NIDOTTE, t. III, ; Tsumur a, The First Book of Samuel, s Inne propozycje por.: K 1 e i n, 1 Samuel, s. 178.

16 98 KS. JANUSZ LEMANSKI JAKI OBRAZ DAWIDA PREZENTUJE 1 Sm 17, 1-18, 5? 99 z zupelnie innych motywacji niz obecna sytuacja, a Dawid w poiniejszej rozmowie z Saulem nie wyrazi zainteresowania obietnicami, lecz odjgciem hariby od lzraela, kt6rej przyczyn4 s4 uragania Filistyna (hrp por. w ). Argument, 2e jest ponadto za miody na maizelistwo 84, wynika jedynie z za1o2enia, i2 jest on maioletni, co jednak nie wynika wprost z u4wanego w narracji rzeczownika (na'ar w. 33). Zwraca uwage fakt, ze Dawid nie reaguje od razu na wyzwanie, ktore ustyszal (w. 23b). Jego dzialanie poprzedza kolejna informacja o strachu i panicznej ucieczce IzraelitOw (w. 24). Jeli pamietamy, Ze zachodzi to dwa razy dziennie przez kolejne czterdzie gci dni (por. w ), to taka reakcja mo2e wygladae tragikomicznie. W migdzyczasie styszy take zapowiedi nagrody (w. 25) i przejawia nia zainteresowanie, dopytujqc o szczegoly tych obietnic innych olnierzy (w. 26a. 30a; por. w b) oraz o samego Filistyna (w. 26b). Taka wia gnie jego postawa budzi prawdopodobnie reakcje jego brata Eliaba (w. 28), na ktor4 Dawid musi znaleió wia gciw4 odpowiedi (w. 29). Zainteresowanie Dawida cal4 spraw4 i jego siowa (?) sq przyczynq zwrocenia na niego uwagi przez Saula (w. 30). Jak poka2e dalsza narracja, take ze strony krola towarzyszye mu bgdzie sceptycyzm co do mo2liwogci pokonania Filistyna (w ). Zanim wigc stanie on naprzeciw butnego przeciwnika, podejmuj4c rzucone przez niego wyzwanie, musi pokonae dwie przeszkody: zlo ge swego brata i niedowiarstwo Saula. Obie uwydatnieniu charakteru Dawida, jego zdolno gci i odwagi oraz wia gciwych, czysto religijnych i szlachetnych pobudek do dzialania. Czemu wiec siu2y dopytywanie sig o nagrodg, ktora nie odegra zadnej roli w dalszej cze gci opowiadania, a dodatkowo wzbudzi wzburzenie u Eliaba? Bye mc4e jest to jedynie grodek literacki pozwalaj4cy uwydatnie prawdziwe intencje Dawida. Nie bez znaczenia jest bowiem fakt, 2e wla gnie zainteresowanie nagrod4 i w ogole cal4 spraw4 doprowadzi Dawida do spotkania z Saulem (w. 31). Filistyn, o kt6rego dopytuje sie Dawid, okre g lony jest przez niego jako nieobrzezany" (he`a-re-1 w. 26b; por. w. 36). Wiekszo ge z ludow ogciennych praktykowala obrzezanie. Filistyni nie znali jednak tej praktyki (por. 1 Sm 14, 6). W oczach rdzennych mieszkalicow Kanaanu bylo to co g halibiacego (por. Rdz 34, 14). W obecnym kontek gcie zdaje sic podkre glae jednak przede wszystkim narodowq tosamo ge IzraelitOw. Z jednej strony wigc na pierwszy plan wysuwa sic zainteresowanie nagrod4 za jego pokonanie, a wigc czysto materialne pobudki (w. 26aA), potwierdzone zreszt4 kolejnym poszukiwaniem 84 Zob. S toeb e, Das erste Buch Samuelis, s owiedzi w tej materii (w. 30a), z drugiej za g znacznie szlachetniejsza ywacja: zdjecie haiiby z Izraela (w. 26aB) i zapobie2enie ur4ganiu jskom Boga 2ywego" (w. 26b; por. w. 36 i Wj 7, 4; Pwt 5, 22). Chodzi yrainy kontrast wzglgdem martwych poganskich idoli (por. w. 43b; 1 Sm 1-5), gdy2 zwrot ten zawsze podkre gla skuteczno ge Boga Izraela (por. Pwt 26; Jr 10, 10; 2 Kr! 19, 4. 1 = Iz 37, 4. 17; Jr 23, 36) 85. W obecnym otek g cie wyrala przekonanie, 2e Jahwe strze2e wojsk Izraela 86. SposOb rmutowania drugiego pytania wyrala peine zaskoczenie sytuacj4 (por. Ps 8, i interpretuje wyzwanie rzucone przez Filistyna w kluczu wyzwania wobec ga Izraela 87. Podczas gdy wiec 2o1nierze wyja gniaj4 mu szczegoly obietzio2onych przez krola oraz ca14 sytuacje wynikaj4c4 z wystapien Filisty- Dawid zwraca uwage tylko na efekty jego wystapien. W mentalnogci ozytnych na polu walki konfrontowaly sic nie tylko wrogie sobie armie y narody, ale i czczone przez nich b6stwa. Filistyn zachowuje sic wigc ocenie Dawida, jakby nie wierzyt w skuteczno ge Boga Izraela. Ten ostatni bedzie chcial jednak dowie ge, e tak nie jest (por. w ). Dawid spotkal sic ju ze swymi braemi (por. w. 22b). Rozmowa z najstarszym z nich, Eliabem, jest wiec konsekwencj4 tego, 2e jest on gwiadkiem poczynan miodszego brata (w. 28). Pozycja pierworodnego w rodzinie jest bardzo waina. Pod nieobecno ge ojca on wia gnie przejmuje jego role i pozostali bracia, zwlaszcza najmiodszy, musz4 okazywae mu naleiyty respekt postuszenstwo. Reakcja Eliaba wynika z tego, 2e styszy slowa/rozmowy Dawida (b eclabbro w. 28aA). Efektem tego jest jego zio gó wobec brata (hrh + 'ap w. 28aB). Zarzuty z jego strony sa dwa. Pierwszy dotyczy wlagciwego celu przybycia Dawida i jego zadali w domu (w. 28bA). Eliab zapewne wie po co jego najmiodszy brat przyby/ do obozu. Jakkolwiek nie byto mowy o przekazaniu przez Dawida prowiantu dla braci, to zapewne zreferowal on im cel swojej wizyty (por. w. 22b). Chodzi wiec o przywo/anie najmiodszego do porzadku. Wykonal swoje zadanie i teraz ma zatroszczyó sic o to, co jest jego glownym obowiazkiem: pilnowanie trzody na pustyni. W w. 20aB narrator wyjagnii jut, e Dawid nie pozostawi/ zwierzat bez opieki, ale w pytaniu jego brata pobrzmiewa ton strofuj4cy. Chodzi wigc o to, ze mlodzieniec powinien teraz wrocie do swoich zajce, a nie mieszae sic do spraw, ktore go nie dotycz488. Drugi zarzut odnosi sic do intencji, z jakimi Dawid zaintere- 85 McCarter, 1 Samuel, S t 0 1 Z, Das erste und zweite Buch Samuel, s Tsumura, The First Book of Samuel, s Sugerowane tu konotacje z opowiadaniem o Rizefie (A c kr o y d, The First Book of

17 I r 100 KS. JANUSZ LEMANSKI sowal sic tym, co dzieje sic na linii frontu (w. 28b). Zaimek emfatyczny ja,, ('ant) podkregla subiektywne przekonanie starszego brata, 2e wie doskonale jakie sa te prawdziwe intencje. Ich podstawa jest w jego mniemaniu zädôn i ro a`leba Dawida. Oba czasem opisuja niepostuszeristwo okazywane Bogu (por. Pwt 17, 12; 18, 22; Jr 7, 24), jednak jako para pojawiaja sic tylko w tym miejscu (por. Jr 49, 16: zedon libbeka ). Pierwsze z okre gleri mo2e mieó re2ne odcienie znaczeniowe, od bardzo negatywnych: bezczelno ge, arogancja, zarozumialo ge, po mniej ostre: zbytnia pewno ge siebie. Linia podzialu pomicdzy zadufaniem (por. Jr 49, 16; Ab 3) a ufno gcia w Bo2a asystencjc (1 Sm 17, ) jest jednak cienka 89. Eliab ma na my gli raczej negatywna strong tej postawy. Jak pokala jednak dalsze wydarzenia, nie ma on racji w ocenie intencji Dawida. Drugi zwrot okre g la zie intencje serca, ktere w kontekkie antropologii biblijnej jest symbolem centrum wolitywno-decyzyjnego czlowieka. Taka ocena stawia wiec Dawida w bardzo zlym Swietle. W odpowiedzi stawia on jednak dwa (lub tylko jedno) pytania retoryczne (w. 29). Pierwsze z nich jest jasne: co takiego uczynitem?". Drugie przysparza egzegetom wiccej problernow. Doslownie brzmi ono: teraz, czy2 nie (jest) to slowo?" 90 W najb1i2szym kontekkie (por. w ) da ba r pojawia sic a.2 11 razy i zawsze oznacza mewie", stad egzegeci sadza, 2e talde forma rzeczownikowa oznacza tu mowe tub slowa 91. Jaki jest jednak wiagciwy sens tego pytania? Cze ge badaczy sadzi, 2e pytanie ma jedynie retoryczny wymiar: czy to nie jest walne?" 92. Inni (R. P. Gordon) uwalaja, 2e jego sens najlepiej wyrazie siowami: przecie2 tylko pytam" lub, zachowujac forme pytania, nie moge nawet spytaó?". W koricu parafrazujac oba pytania (P. Bergen) mo2tia je zrozumieó w sensie: co zrobilem, aby cie urazie? Czy Samuel, s. 141; Stoeb e, Das erste Buch Samuelis, s z odwolaniem do: H. G u n- k e 1, Joseph, ZDMG 1922, s. 122; K 1 e i n, 1 Samuel, s. 178) nie sa jednak takie pewne (por. Tsumur a, The First Book of Samuel, s. 455). Motywem dzialania Eliaba nie jest zazdro g e wobec brata, ale poczucie odpowiedzialnoki za niego i dobra rodzinne. Nie musi to wcale oznaczae, 2e uwaa, i2 jest za mlody" (tak G. Bent sc h e 1, I Samuel (NEB), Wiirzburg 1994, s. 110). Kaldy w rodzinie ma wyznaczone swoje konkretne zadania. To przypisane Dawidowi (por. w. 15) dotyczy opieki nad trzoda, sprawa shia3y wojskowej za g jest obowiazkiem trzech najstarszych spo grod o gmiu braci (w. 12b). 89 Por. G. V. S mit h, zyd, NIDOTTE, t. I, , zwi J. Lach (Ksiegi Samuela, Poznari 1973, s. 214) tlumaczy: CO2 teraz uczyniiem? To bylo tylko siowo". 91 Ben-Efrat, Das erste Buch Samuel, s Ackroyd, The First Book of Samuel, s JAKI OBRAZ DAWIDA PREZENTUJE 1 Sm 17, 1-18, 5? 101 pytam teraz o bardzo walna sprawc?" 93 Ostatecznie Dawid nie czeka na z4 reakcjc brata, lecz oddala sic od niego i dalej wypytuje innych iolnie- (w. 30a; por. w. 26) otrzymujac od nich znana ju2 sobie odpowiedi 30b; por. w ). Technika powterzeri podkresla intencjc Dawida: jest nteresowany sprawa. Motyw ten siu2y wprowadzeniu sytuacji opisanej kolejnych wierszach. Skoro pojawil sic wreszcie (po 40 dniach!) kto g, kto boi sic i nie ucieka przed Filistynem, a dodatkowo wyrala zainteresowapropozycja Saula (nagroda?!), to o rozgios nietrudno i wie ge ta dociera krola, ktery wzywa Dawida do siebie (w. 31). Wiersz 31 ma charakter pomostowy, stad laczenie go z poprzednia czcscia ak np. P. R. Ackroyd; H. J. Stoebe) lub kolejnymi, nastepujacymi wierszami np. D. T. Tsumura) bcdzie zawsze arbitralne. Wydaje sic jednak, 2e zypisanie go poprzedzajacej sekwencji zdarzeri lepiej oddaje efekt literacki ierzony przez narratora: wezwanie przed oblicze Saula jest wynikiem nteresowania sprawa ze strony Dawida. A. F. Campbe11 94 wskazuje na apiccia w logice opowiadania wynikajace z tresci tego wiersza. Po pierwsze ermek Saula (1 Sm 16, 21) powinien bye ze swoim panem podczas bitwy. o drugie Dawid przemawia do Saula nie czekajac, al ten zwroci sic do mego (w. 32), a jego siowa nie maja nic wspelnego z tre gcia w Wreszcie w w Saul ponownie wydaje sic nie znae Dawida. Rozwiazanie tych napice badacz ten wyja gnia tym, ie chodzi o wiersz pomostowy (w sensie: redakcyjny), ktory stanowi powiazanie (podobnie jak w ) pomiedzy sugerowana przez niego variant story" i base story". Jak widzieli g -my jednak, obecnose w. 31 w tym miejscu daje sic uzasadnió bez odwo/ywania sic do analizy krytycznoliterackiej i, poza pierwszym zarzutem, wszystkie nine dadza sic uzasadnió technika narracji95. Zreszta nawet w kwestii pierwszego zarzutu mozna mysleó o zaskoczeniu Saula, 2e jego giermek wyraka zainteresowanie tak niebezpieczna potyczka. Wyja g nia to zarazem reakcje krola na slowa Dawida i bezpo gredni ton, w jakim podwladny sic do niego zwraca. 93 Dwie ostatnie propozycje thimaczenia podajemy za: Tsumur a, The First Book of Samuel, s D. G. Bressan (Samuele, s. 282) odczytuje stowo `attiih teraz, pomimo tego" w sensie podsumowujacym (whiskie: insomma") widzac tu, chyba shisznie, nut e buntowniczej postawy Dawida. 94 Unfolding, s Odno gnie do w , o ktorych bcdzie jeszcze mowa, zob.: J. K 1 e i n, Unbeabsichtige Bedeuetungen in den Daviderziihlungen. Am Beispiel von 1 Sam 17, 55-58, w: W. Dietrich (red.), David und Saul im Wiederstreit Diachronie und Synchronie im Wettstreit. Beitreige zur Auslegung des ersten Samuelbuches, Fribourg Gottingen 2004, s

18 102 KS. JANUSZ LEMANSKI 3. Dawid i Saul przygotowanie do walki (w ) Scena ma wyrainie dwie czg gci. Najpierw Dawid rozmawia z Saule i musi go przekonag o swoich predyspozycjach do walki z siej4cym strac filistyriskim olbrzymem (w ). W tej partii przewa2a dialog. Nastgpoi rozgrywa sic, symboliczna w swej wymowie, pr6ba przyodziania go w zbroj Saula, w ktorej z kolei przewaa. narracja (w ) Rozmowa Dawida z Saulem (w ) Pocz4tek sceny nawi4zuje do sytuacji z w. 11. Taka te2 jest bezpogrednia kolejno ge zdarzeri w wersji LXX B. Zaskakuje fakt, 2e Dawid pierwszy zwraca sic do krola (w. 32a). Jest to jednak technika literacka pozwalaj4ca w dys_ kretny sposob podkre gli g jego prymat96. Dawid u4wa bardzo ogolnego zwrotu: 'al-yippo 1 le b-'a da m. 0 ile pierwsz4 czg gg tej wypowiedzi (idiom)97 mohra zrozumie g w sensie niech nie upada (trwo4 sic) serce...", o tyle okre lenie krola jako 'a da m mozna odczytag ju jako swego rodzaju eufemizm pozwalaj4cy omin46 bezpo grednie zarzucenie Saulowi strachu98 Z drugiej strony Dawid publicznie okre gla sic jako jego sluga". Akcent jest tu po1o2ony przede wszystkim na gotowo ga Dawida (w. 32b), aby zaradzió patowej i grohrej sytuacji (w ) trwaj4cej od ponad miesi4ca (w. 16). Jest w jego postawie take wyraina odwaga. 0 swoim przeciwniku Filistynie wyraa sic raczej z nut4 wzgardy, co podkre gla u2ycie zaimka hazzeh na koricu w Saul, oceniaj4c realnie sytuacje i mo2liwo gci Dawida, wyra- 2a jednak w4tpliwoki (w. 33). W 1 Sm 16, 21 Dawid by! giermkiem Saula, za g wedlug 1 Sm 16, 18 mial take nie tylko uzdolnienia muzyczne, ale i dogwiadczenie wojenne (IS" milha ma h). Tej tradycji nie zaprzecza take obecna wypowiedi Saula. 0kre glaj4c Dawida mianem na'ar (mlodzieniec), a Filistyna jako milha mah minn`ura yw (wojownik od swej mlodo gci) kr61 podkregla jedynie ro2nice w do gwiadczeniu wojennym obu potencjalnych przeciwnikowroo. Do tego zarzutu odnosie sic bgd4 slowa Dawida przytoczone w na- 96 Por.Brueggemann, Iell5arnuele, s Chodzi o jednq z metafor (por. Homer, Iliada 15, 280) opisujqcq zagubienie, strach, brak odwagi. Inne podobne por. Rdz 42, 28; Iz 7, 2; 21, 4; Ps 41, ; 141, 4; Jr 8, 18; Lm 3, 20; Jon 2, Por. Tsumur a, The First Book of Samuel, s LXX poprawia lekcje tlumaczqc: he kardia tou kyriou mou, a wiec odpowiednik hebrajskiego 'dwny. A. van der Kooij (The Story of David and Goliath, s. 124) uwaza to za wtornq interpretacje egzegetycznq. 99 Ben-Efrat, Das erste Bach Samuel, s C amp bel 1, O'B r i e n, Unfolding, s. 262: David has the physical qualities JAKI OBRAZ DAWIDA PREZENTUJE 1 Sm 17, 1-18, 5? 103 ych wierszach. Siowo na'ar opisuje szeroki wachlarz wiekowy, od maleecka (1 Sm 1, 22) po doroslego urzgdnika krolewskiego (1 Kr! 11, 28). owie Jessego okre leni byli wszyscy tym mianem (por. 1 Sm 16, 11), mo to trzech najstarszych spo grod nich aktualnie bierze udzial w wojnie. obnie nazywani s4 take wybrani przez Dawida olnierze, kt6rych przeza on do misji specjalnej (1 Sm 21, 3. 6; por. 2 Sm 2, 14). Pogarda Gowzglgdem Dawida (por. w. 42) take nie wynika z jego dzieciccego kuwi, lecz z dysproporcji wzrostu i uzbrojenia 162. Jak pokaz4 kolejne rsze ma on jednak wszystkie atrybuty potrzebne dobremu wojownikowi obrze je wykorzysta103. Odpowiedi Dawida 104 idzie w strong zaakcentowania ufno gci wzglgdem ieki ze strony Boga 165. To swego rodzaju wyrocznia zbawcza", kt6ra a przelamag strach i brak zaufania ze strony Saula 166. Ten aspekt jednak ysuwa sic na plan dopiero wt6rnie (w. 37). Podstawowa deklaracja wskazuje czej na do gwiadczenia Dawida zdobyte podczas pilnowania trzody (w. 34- a), ktore w jego mniemaniu sa wystarczaj4cym argumentem, aby nie mice aw i przeciwstawig sic Filistynowi, uragaj4cemu wojskom Boga 2,ywego" w. 33b; por. w. 26b). Sytuacja przytoczona przez niego jako przyklad wydayla sic wiele razy, co podkre gla forma perfectum czasownika bw' w. 34bA), ktor4 mozna zrozumie g w sensie za kaalym razem, gdy przychodzil..."). Takie rozumienie potwierdza take forma czasownik6w w perfectum w nastgpnym wierszu (w. 35). Sukcesy Dawida w obronie stada s4 tym bardziej wymowne, je gli porownag je z przykiadem przytoczonym w Am 3, 12. Dawid nie tylko z powodzeniem bronil swego stada przed dzikimi zwierzetami (w. 35: nsl ocalig"; wybawie"), ale zawsze te, sam bed4c zagrooand the military weapon. All he needs is nerve. According to the text, faith supplies this nerve". C a qu o t, de Rober t, Les livres de Samuel, s. 206: Dawid to jeune guerrier" (2 Sm 2, 14), combattant novice"; Stoeb e, Das erste Bach Samuelis, s. 335: nicht Knazum Begriff n`r im be-mann, sondern Anfanger altgewohnter Krieger, dazu Riese". 101 Zob.McCarter, 1 Samuel, s Por. H. P. Stahl i, Knabe-JUngling-Knecht: Untersuchungen Alten Testament (BET 7), Frankfurt am Main 1978, s Na ten temat szerzej por.: C amp b el 1, 1 Samuel, s Retoryczne aspekty tej wypowiedzi omawiaj4: A. R. Ceres k o, A Rhetorical Analysis of David's 'Boast' (1 Samuel 17, 34-37): Some Reflections on Method, CBQ 47(1985), s ; C. Sched 1, Davids rethorischer Spruch an Saul 1 Sam 17, 34-36, BN 32(1986), s Por. Stoeb e, Das erste Buch Samuelis, s Por.Brueggeman n, I e Samuele, s. 141.

19 104 KS. JANUSZ LEMANSKI nym (por. w. 35: wayydqam `alay), uchodzi/ z tych konfrontacji z Zycient Symbolika tych przykladow ma swoje dalsze przelo2enie na deklaracje dotyczace losow narodu wybranego (Mi 5, 7). W tym gwietle takle Dawid jawi sig jako ten, kt6rego Izrael potrzebuje obecnie, w chwili zagrolenia ze strony obcych narod6w. Niediwiedi i lew 1 7 s4 symbolami takiego zagrolenia (por. Am 5, 19). Obecno ge tych zwierzat na terenie Kanaanu w czasach mo_ narchii potwierdzaj4 liczne gwiadectwa ikonograficzne i literackie l 8. Maj do gwiadczenia zdobyte w walkach z niediwiedziami i lwami atakuj4cynai stado (w. 36a), Dawid przytacza ponownie (w. 36b) swe slowa z w. 26 i aplikuje je do obecnej sytuacji, pomijaj4c jednak kwestig nagrody. Po tych slowach daje Saulowi chwilg na refleksje, co akcentuje powtorne u4cie formuly wayyommer cla& w i rzeki Dawid" (w. 37aA; por. w. 34aA) 109. Dopowiedzenie wydaje sic konieczne, a Dawid musi wprowadzae dodatkowy argument: jego sukcesy to efekt pomocy ze strony Jahwe. Przypisanie swych sukcesow Bogu (w. 37a) podkre gla ponowne uzycie czasownika nsl, tym razem z Bogiem w roli podmiotu w odniesieniu do sytuacji z przesziogci (ocalenie przed dzikimi zwierzetami) i zaraz potem do przewidywanego sukcesu nad Filistynem. Przeniesienie akcentu z osobistych zdolno gci Dawida na pomoc ze strony Boga nie musi bye gladem wtornej redakcjilio. wy_ nikae z prostej kolejno gci logicznej: odnosilem sukcesy (mam do gwiadczenie!), a B6g mnie strzegi i wspomagal. To wystarczajacy argument, aby wierzye, Ze tak samo bgdzie w konfrontacji z Filistynem. Saul daje sic przekonaa i posyla Dawida do walki Zyczac mu pomocy ze strony Jahwe (w. 37b). Jahwe niech bedzie z Tob4" to motyw, ktory jeszcze wielokrotnie powroci 107 Rzeczowniki te utywane sq w tekacie z rodzajnikami okre glonymi, mimo ze maja tu ogolne zastosowanie (por. GKC 126r). D. G. Bressan (Samuele, s. 285) wyjagnia to wok hiperbolicznego przerzucenia obrazu na obecna sytuacjc. 108 m. n. pieczecie i asyryjskie reliefy kr6lewskie ze scenami polowari por. te2: B r e s- s a n, Samuele, s. 285;P.Maiberger, Beir, NBL, t. I, 235;J-H.Heintz, Lowe, NBL,t.II, ;B.Szczepanowicz, A.Mrozek (red.), Atlas zwieratt biblijnych. Miejsce w Biblii i symbolika, Krakow 2007, s (lew); (niediwiedi). 109 PowtOrzenia takie sa cecha charakterystyczna hebrajskiego sposobu opowiadania. Przy d/u2szej narracji przypominaj4 czytelnikowi osobe mowiacego (tak D. T. Tsumura (The First Book of Samuel, s. 458) powo/ujac sic na Drivera). Rozumienie tego powtorzenia w sensie literackiego sygnalu, 2e narrator zostawia chwile na refleksje, eksponuje za B e n-e f r a t, Das erste Buch Samuel, s Za rozszerzeniem pierwotnego tekstu opowiada sic np. McCarte r, 1 Samuel, s Warto jednak zwroció uwage, te po dwukrotnym u4ciu okre glenia Bizig 2ywy" (w ), Dawid stosuje w w. 37 Mk JHWH. JAKI OBRAZ DAWIDA PREZENTUJE 1 Sm 17, 1-18, 5? owiadaniu o wej gciu Dawida na tron (por. 1 Sm 16, 3; 17, 45-47; 20, ; 25, 29; 26, 23-24; 2 Sm 5, ; 7, 3)..2. Przygotowania do walki (w ) cena ma wymiar symboliczny (w ) 111. Przekazanie komu g swego bardzo czcsto oznacza w Biblii przeniesienie na niego swoich ogatyw (por. 2 Kr! 2, 8. 14; 1 Sm 18, 4?). Saul my gli tu jednak przede ystkim o daniu oslony odwa1nemu miodziencowi. Niemniej chodzi mu niei o to, aby Dawid wyg14dal na wprawnego i godnego swego przeciw- Zoinierza (por. w. 38 i w. 5) 113 Fakt, ze nie pasuje on dla Dawida, musi tu koniecznie dowodzie, Ze jest on malym chlopcem 114. Saul by/ sokiej postury (por. 1 Sm 9, 2) i jui sam ten fakt moie tlumaczyó zadoaj4co cal4 sytuacjc. Z wyja gniell narratora i samego Dawida (w. 39) wyni- Ze nie mia/ on do gwiadczenia w noszeniu ofiarowanego mu rynsztunku h pie!: probowaó, Owiczye, trenowae" 115 ). Narratorowi chodzi jednak podkre glenie, Ze nie od miecza i opancerzenia zale4 bezpieczenstwo, a tym dziej sukces Dawida 116. Zbyt ciczki pancerz ogranicza ponadto swobode go ruch6w, ktora jak sic za chwilc okale, odegra want role w pokonaniu oliata (por. w. 48). Lista lupow wojennych faraona Tutmosisa III spod egiddo 117 pokazuje, ie nie kazdy Zoinierz nosil dawniej zbrojc. 111 D. T. Tsumura (The First Book of Samuel, s. 459) ocenia j4 nawet jako comic interlude". 112 Rzeczownik mad oznacza najpierw stroj (por. Kpl 6, 10: arcykapiana; Sdz 3, 16; 5, 10: sedziego; 1 Sm 18,4: tunika Jonatana), ale czasem take ubranie ioinierza, w sensie spodniej jego cze gci (2 Sm 10, 4 1 Km 19, 4) lub zbroi (2 Sm 20, 8; 1 Sm 4, 12). Ostatnie znaczenie jest prawdopodobnie do przypisania take w obecnym kontek cie; por. R. L. A 1 d e n, mad, NIDOTTE, t. II, 849; DCH, t. V, 139; Koehle r, B a u m g a r t n e r, S tam m, Wielki slownik hebrajsko-polski, t. I, s ROMica w pisowni hebrajskiej nazwy cheim: q" zamiast k" (por. Ez 23, 24) moe wynikae, jak by/0 to juz sugerowane, z obcego (hetyckiego?) pochodzenia tej nazwy. Por. W. E. Nu nn a 11 y, n.q, NIDOTTE, t. III, Zob. Stoeb e, Das erste Buch Samuelis, s Por. T. L. B r es in g e r, nsh, NIDOTTE, t. III, McC arte r, 1 Samuel, s A. F. Campbell (1 Samuel, s. 182) sadzi, przyjecie zbroi oznaczaloby zaufanie poldadane w niej, za g odrzucenie akcentuje ufnogé w Bcp4 opiekg (por. 1 Sm 17, 47). Kontekst wyrainie jednak wskazuje, 2e na pierwszy plan wysuwa sic kwestia braku do gwiadczenia w jej noszeniu. Tym samym przygotowany jest temat zwinno ci i sprytu wykazanego poiniej przez Dawida w walce z Goliatem. 117 Por. TUAT (Neue Folge, Giitersloh 2005), t. II, 220.

20 106 KS. JANUSZ LEMANSKI JAKI OBRAZ DAWIDA PREZENTUJE 1 Sm 17, 1-18, 5? 107 Odrzuciwszy pancerz i miecz (w. 39) 118, ofiarowany przez Saula, Dawid zatroszczyl sic o wla gciwsze i bardziej skuteczne w jego sytuacji akcesoria wojenne (w. 40). Pice giadkich kamieni ze strumienia l 19 i proca okaiu sic za chwile skutecznym narzedziem w pokonaniu przeciwnika. Kij (maqqel) z sufiksem zaimkowym w 3 osobie liczby pojedynczej sugerowal wielu badaczom, Ze chodzi w istocie o laskc pastersku Dawida (por. Mi 7, 14; stud Wulgata tlumaczy: quem semper habebat) 120. Poza oczywistym podkregleniem dysproporcji wzgledem wyposazenia Goliata (por. w. 5-7), kij w obecnym kontekkie wydaje sic sluzy6 odwr6ceniu uwagi od rzeczywistego zagro- Zenia, jakim jest proca (qalla `) i ukryte w torbie kamienie (por. w )121. Wbrew pozorom starozytna proca nie przypominala w niczym niebezpiecznych zabawek wykonywanych czasem przez wspolczesne dzieci, lecz byla regularnym i bardzo groinym, w rekach wprawnego Zolnierza, sprzetem wojennym (por. Sdz 20, 16; 2 Km 26, 14; por. 1 Km 12, 2). Wykonywano ju ze sk6rzanego rzemienia rozszerzonego w centralnej czc gci tak, aby umoz- 1iwi6 wk/adanie kamienia. Zasieg takiej broni wynosit nawet do 200 metrow 122, a moc uderzenia polegala na wykonaniu ruchu wirowego nad glo w, ktory situ od grodkowu wyrzucal pocisk w kierunku celu Walka Dawida z Filistynem (w ) Czwartu scene mozna podzielió na cztery mniejsze cze gci. W w opisana jest sytuacja zwiuzana ze spotkaniem obu przeciwnikow. Nastepnie przytoczony jest dialog pomiedzy nimi (w ), ukazana ich walka (w A. Caquot, Ph. de Robert (Les livres de Samuel, s ) akcentuja trudno go w interpretacji zaimkow z w. 39a: czyj miecz i czyja tunika/zbroja? Jednak kontekst nie potwierdza interpretacji zawartej w Wulgacie: ascinctus David gladio ejus super veste sua" jak suponuja obaj egzegeci (por. te2 S mit h, A Critical, s. 161). 119 Chodzi prawdopodobnie o suche koryto rzeki plynacej w dolinie Elah (Terebintu). 12 W rzeczywistoki termin ten mole oznaczaé rozge (Rdz 30, 37; Jr 1, 11), laskg podrozna (Rdz 32, 11; Wj 12, 11), bed() (Jr 48, 17) lub bron (Ez 39, 9; 2 Sm 23, 21). 121 W w. 40 narrator az dwa razy, na poczatku i na koncu, akcentuje, Ze w reku Dawida byly jego" kij i proca: maql6 beyado beyado. Powtarzajacy sic sufiks przynaleznoki 'XS er-lo dodatkowo akcentuje, Ze chodzi o wiasne wyposalenie Dawida, rozne od tego, kt6re ofiarowal mu Saul. 122 M. G o r g, Schlender, NBL, t. III, ; K. Gallin g, H. Weipper t, Schlender, BRL2, 282; M. J. Fr et z, Weapons and Implements of Warfare, ABD, t. VI, Reliefy odkryte w Niniwie i Nimrud ukazuja procarzy w helmach i tunikach; por. B. L. Eichle r, Of Slings and Shields, Throw-Sticks and Javelins, JAOS 103(1983), s Camp b e 11, 1 Samuel, s. 181: whirled around to discharge its missile by centrifugal force". oraz jej skutki (w ). PowtOrzenie opisu zbliiania sic do siebie obu ezentantow stojucych naprzeciwko siebie wojsk (w. 41a.48a) oraz umiezone pomiedzy nimi detale pozwalaju na stopniowy wzrost napiecia narranego i ubogacaju sam opis potyczki, ktory jest w tym kontekkie wyjutkooszczedny. Dzicki bardziej szczegolowej relacji o tym, co zaszlo tu2 d walku, czytelnik mole miee lepsze zrozumienie tego zdarzenia. Akcent nownie pada na kontrast pomiedzy pychu i pewno gcia siebie ze strony einego i ociezalego Goliata, a sprytem, zwinnosciu i gieboku wiaru w Boopiekc ze strony Dawida. Tio tej sceny tworzu niewutpliwie wzory typowo meryckie, jakich wiele znaleió molemy w Iliadzie. Czy autor biblijny czywi gcie z nich korzystal, pozostaje nadal przedmiotem ozywionej debaty, podobielistwo jest w tym wzgledzie niewatpliwie uderzajuce Spotkanie Dawida z Goliatem (w ) Po dlugim oczekiwaniu dwaj przedstawiciele obu stojucych w szyku bojoym od 40 dni nacji wreszcie sic spotykaju. Jednak i tym razem narrator zymuje dramatyczny suspens. Wiersz 41 zostanie w cze gci powtorzony po alogu, jaki stoczu ze sobu obaj rywale (por. w. 48) i to wtedy tak naprawde jdzie pomicdzy nimi do zwarcia. W obecnym miejscu zwraca uwage jednak ne powt6rzenie. Informacja o giermku iducym przed Goliatem (w. 41b) awiuzuje do opisu uzbrojenia Filistyna (w. 7b), z ktorego wynika, Ze ni6s1 n przed swoim panem du Zu tarcze. Tylko ten element wyposalenia jest teraz ainy w ocenie narratora. Ze strategicznego punktu widzenia tarcza ta stanowila przeszkode uniemozliwiajucu atak za pomocu procy, gdyz oslaniala calego Zoinierza. Widok Dawida napawa Goliata entuzjazmem przed walk u i pogardu wobec swego przeciwnika (w. 42). Narrator podkre gla fakt, Ze dobrze bejrzal on iducego naprzeciw niego rywala. Czasownik nbt czesto pojawia sic w paralelnym ukiadzie z czasownikiem r'h, jak obecnie. Pierwszy z nich (w koniugacji hifil, jak tu) zaklada jednak pewien rodzaj rozwalania, kontemplacji nad tym, co podlega percepcji wzrokowej, zwr6cenie wiekszej uwa Na podstawie takiego ogludu Filistyn ocenil Dawida po jego zewnetrznej aparycji i pogardzii (bzh) nim. Motywy do tego su nastepujuce (Id): Dawid by/ miodziericem (na'ar), rumianym (we 'admon1) 125 i o ladnej p0-124 J. A. Naud é, nbt, NIDOTTE, t. III, W 1 Sm 16, 12, podobnie jak i tu, nie ma pewno gci, czy chodzi o czerwony kolor wiosow, skory, czy te2 rumiany wyglad (por. Pnp 1, 6; 5, 10-11; Rdz 25, 25). Biblijna hebrajszczyzna ma duze problemy z opisaniem nivans6w, jeieli chodzi o kolory (C aquo t, de R ober t, Les livres de Samuel, s. 209). W kazdym razie kolor w tym wypadku wydaje sic

S.A RAPORT ROCZNY Za 2013 rok

S.A RAPORT ROCZNY Za 2013 rok O P E R A T O R T E L E K O M U N I K A C Y J N Y R A P O R T R O C Z N Y Z A 2 0 1 3 R O K Y u r e c o S. A. z s i e d z i b t w O l e ~ n i c y O l e ~ n i c a, 6 m a j a 2 0 14 r. S p i s t r e ~ c

Bardziej szczegółowo

Powołani do Walki EFEZJAN 6:10-24

Powołani do Walki EFEZJAN 6:10-24 Powołani do Walki EFEZJAN 6:10-24 Efezjan 6:10-24 10. W końcu, umacniajcie się w Panu oraz w Jego potężnej sile. 11. Włóżcie na siebie pełną zbroję Bożą, byście umieli sobie radzić z podstępami diabła.

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Scenariusze lekcji do części podręcznika zatytułowanej W kręgu tradycji

Spis treści. Scenariusze lekcji do części podręcznika zatytułowanej W kręgu tradycji Spis treści Scenariusze lekcji do części podręcznika zatytułowanej W kręgu tradycji I. Szkoła 1. Lekcja języka polskiego Scenariusz nr 1... 9 Temat: Lekcja języka polskiego 2. Uczniowie Scenariusz nr 2...

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE JĘZYK ANGIELSKI KLASA IV

WYMAGANIA EDUKACYJNE JĘZYK ANGIELSKI KLASA IV WYMAGANIA EDUKACYJNE JĘZYK ANGIELSKI KLASA IV ROK SZKOLNY 2015/2016 PODRĘCZNIK : World Explorer 1 Zakres tematyczny/ słownictwa : -członkowie rodziny - przymiotniki określające charakter - wygląd zewnętrzny

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1. Nazwa i adres Zamawiającego Gdyński Ośrodek Sportu i Rekreacji jednostka budżetowa Rozdział 2.

Rozdział 1. Nazwa i adres Zamawiającego Gdyński Ośrodek Sportu i Rekreacji jednostka budżetowa Rozdział 2. Z n a k s p r a w y G O S I R D Z P I 2 7 1 03 3 2 0 1 4 S P E C Y F I K A C J A I S T O T N Y C H W A R U N K Ó W Z A M Ó W I E N I A f U d o s t p n i e n i e t e l e b i m ó w i n a g ł o n i e n i

Bardziej szczegółowo

SZCZEGÓŁOWY HARMONOGRAM SZKOLENIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO

SZCZEGÓŁOWY HARMONOGRAM SZKOLENIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO SZCZEGÓŁOWY HARMONOGRAM SZKOLENIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO Projekt: Podnoszenie kwalifikacji drogą do sukcesu Szkolenie: j. angielski, poziom A1 Termin szkolenia: 15. 12. 2014 r. 06. 05. 2015 r. Termin Egzaminu

Bardziej szczegółowo

7 4 / m S t a n d a r d w y m a g a ± û e g z a m i n m i s t r z o w s k i dla zawodu K U C H A R Z * * (dla absolwent¾w szk¾ ponadzasadniczych) K o d z k l a s y f i k a c j i z a w o d ¾ w i s p e c

Bardziej szczegółowo

POMIJANE RODZAJNIKI ROZPOCZYNAJĄCE TYTUŁ

POMIJANE RODZAJNIKI ROZPOCZYNAJĄCE TYTUŁ POMIJANE RODZAJNIKI ROZPOCZYNAJĄCE TYTUŁ Rodzajniki, rozpoczynające tytuł, które mają być opuszczane przez systemy podczas wyszukiwania, pomijamy w sposób następujący: wskazując wskaźnikiem liczbę znaków

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA WYMAGAŃ NA POSZCZEGÓLNE STOPNIE SZKOLNE DLA KLASY 3 NEW HAPPY HOUSE III

KRYTERIA WYMAGAŃ NA POSZCZEGÓLNE STOPNIE SZKOLNE DLA KLASY 3 NEW HAPPY HOUSE III KRYTERIA WYMAGAŃ NA POSZCZEGÓLNE STOPNIE SZKOLNE DLA KLASY 3 NEW HAPPY HOUSE III Ocena celująca Ocena bardzo dobra KRYTERIA OCENIANIA 1 Welcome! Uczeń wykazuje znajomość materiału większą od wymagań na

Bardziej szczegółowo

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SHEMAT PUNKTOWANIA KWIEIEŃ 2014 Rozumienie ze słuchu Wymagania ogólne II. Rozumienie Uczeń rozumie proste,

Bardziej szczegółowo

Gramatyka i słownictwo

Gramatyka i słownictwo WYMAGANIA PROGRAMOWE Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO KL. 4 a/b SP4 Gramatyka i słownictwo uczeń potrafi poprawnie operować niedużą ilością struktur prostych (czasownik to be - w formie pełnej i skróconej, zaimki

Bardziej szczegółowo

1 0 2 / m S t a n d a r d w y m a g a ñ - e g z a m i n m i s t r z o w s k i dla zawodu R A D I E S T E T A Kod z klasyfikacji zawodów i sp e cjaln o ci dla p ot r ze b r yn ku p r acy Kod z klasyfikacji

Bardziej szczegółowo

SPECYFIKACJA ISTOTNYCH WARUNKÓW ZAMÓWIENIA

SPECYFIKACJA ISTOTNYCH WARUNKÓW ZAMÓWIENIA Z a m a w i a j» c y G D Y S K I O R O D E K S P O R T U I R E K R E A C J I J E D N O S T K A B U D E T O W A 8 1 5 3 8 G d y n i a, u l O l i m p i j s k a 5k 9 Z n a k s p r a w y G O S I R D Z P I

Bardziej szczegółowo

Magnet 2 Rozkład materiału do tomu drugiego kursu Magnet

Magnet 2 Rozkład materiału do tomu drugiego kursu Magnet Magnet 2 Rozkład materiału do tomu drugiego kursu Magnet Guter Start! A = 3 godziny w tygodniu B = 2 godziny w tygodniu Wir sind wieder alle da! Tematy z nowej podstawy programowej: szkoła Nazwy przedmiotów

Bardziej szczegółowo

Mapa umiejętności czytania, interpretacji i posługiwania się mapą Polski.

Mapa umiejętności czytania, interpretacji i posługiwania się mapą Polski. Mapa umiejętności czytania, interpretacji i posługiwania się mapą Polski. Uczeń: odczytuje z map informacje przedstawione za pomocą różnych metod kartograficznych Mapa i jej przeznaczenie Wybierając się

Bardziej szczegółowo

O F E R T A H o t e l Z A M E K R Y N * * * * T a m, g d z i e b łł k i t j e z i o r p r z e p l a t a s ił z s o c z y s t z i e l e n i t r a w, a r a d o s n e t r e l e p t a z m i a r o w y m s z

Bardziej szczegółowo

1 / m S t a n d a r d w y m a g a ń - e g z a m i n m i s t r z o w s k i dla zawodu B L A C H A R Z Kod z klasyfikacji zawodów i sp e cjaln oś ci dla p ot r ze b r yn ku p r acy Kod z klasyfikacji zawodów

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1. Nazwa i adres Zamawiającego Gdyński Ośrodek Sportu i Rekreacji jednostka budżetowa Rozdział 2.

Rozdział 1. Nazwa i adres Zamawiającego Gdyński Ośrodek Sportu i Rekreacji jednostka budżetowa Rozdział 2. Z n a k s p r a w y G O S I R D Z P I 2 7 1 0 2 32 0 1 4 S P E C Y F I K A C J A I S T O T N Y C H W A R U N K Ó W Z A M Ó W I E N I A f O b s ł u g a o p e r a t o r s k a u r a w i s a m o j e z d n

Bardziej szczegółowo

Witajcie. Trening metapoznawczy dla osób z depresją (D-MCT) 09/15 Jelinek, Hauschildt, Moritz & Kowalski; ljelinek@uke.de

Witajcie. Trening metapoznawczy dla osób z depresją (D-MCT) 09/15 Jelinek, Hauschildt, Moritz & Kowalski; ljelinek@uke.de Witajcie Trening metapoznawczy dla osób z depresją (D-MCT) 09/15 Jelinek, Hauschildt, Moritz & Kowalski; ljelinek@uke.de D-MCT: Pozycja satelity Dzisiejszy temat Pamięć Zachowanie Depresja Postrzeganie

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1. Nazwa i adres Zamawiającego Gdyńskie Centrum Sportu jednostka budżetowa w Gdyni Rozdział 2. Informacja o trybie i stosowaniu przepisów

Rozdział 1. Nazwa i adres Zamawiającego Gdyńskie Centrum Sportu jednostka budżetowa w Gdyni Rozdział 2. Informacja o trybie i stosowaniu przepisów Z n a k s p r a w y G C S D Z P I 2 7 1 03 7 2 0 1 5 S P E C Y F I K A C J A I S T O T N Y C H W A R U N K Ó W Z A M Ó W I E N I A W y k o n a n i e r e m o n t u n a o b i e k c i e s p o r t o w y mp

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY dla uczniów klasy III Gimnazjum nr 47 sportowego w Krakowie opracowany: przez zespół polonistów gimnazjum

WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY dla uczniów klasy III Gimnazjum nr 47 sportowego w Krakowie opracowany: przez zespół polonistów gimnazjum WYMAGANIA EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY dla uczniów klasy III Gimnazjum nr 47 sportowego w Krakowie opracowany: przez zespół polonistów gimnazjum CZYTANIE ZE ZROZUMIENIEM Obowiązuje znajomość lektur:

Bardziej szczegółowo

Darmowy artykuł, opublikowany na: www.fluent.com.pl

Darmowy artykuł, opublikowany na: www.fluent.com.pl Copyright for Polish edition by Bartosz Goździeniak Data: 4.06.2013 Tytuł: Pytanie o czynność wykonywaną w czasie teraźniejszym Autor: Bartosz Goździeniak e-mail: bgozdzieniak@gmail.com Darmowy artykuł,

Bardziej szczegółowo

9 6 6 0, 4 m 2 ), S t r o n a 1 z 1 1

9 6 6 0, 4 m 2 ), S t r o n a 1 z 1 1 O p i s p r z e d m i o t u z a m ó w i e n i a - z a k r e s c z y n n o c i f U s ł u g i s p r z» t a n i a o b i e k t ó w G d y s k i e g o O r o d k a S p o r t u i R e ks r e a c j i I S t a d i

Bardziej szczegółowo

1. MONITOR. a) UNIKAJ! b) WYSOKOŚĆ LINII OCZU

1. MONITOR. a) UNIKAJ! b) WYSOKOŚĆ LINII OCZU Temat: Organizacja obszaru roboczego podczas pracy przy komputerze. 1. MONITOR a) UNIKAJ! - umieszczania monitora z boku, jeżeli patrzysz na monitor częściej niż na papierowe dokumenty - dostosowywania

Bardziej szczegółowo

CJ FORWARD PROGRAM NAUCZANIA JĘZYK OGÓLNY SEMESTR ZIMOWY

CJ FORWARD PROGRAM NAUCZANIA JĘZYK OGÓLNY SEMESTR ZIMOWY SEMESTR ZIMOWY Elementary A1 face2face Elementary Units 1-3 to be l. mnoga zaimki wskazujące have got dopełniacz Saksoński przyimki miejsca Present Simple zaimki w dopełnieniu przysłówki przyimki czasu

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne dla kl. V do podręcznika Evolution Plus 2

Wymagania edukacyjne dla kl. V do podręcznika Evolution Plus 2 1 Wymagania edukacyjne dla kl. V do podręcznika Evolution Plus 2 Ocena 2 3 4 5 UNIT 1 Znajomość środków językowych dane osobowe, miejsce zamieszkania, nazwy członków rodziny oraz popularnych zawodów, nazwy

Bardziej szczegółowo

2 7k 0 5k 2 0 1 5 S 1 0 0 P a s t w a c z ł o n k o w s k i e - Z a m ó w i e n i e p u b l i c z n e n a u s ł u g- i O g ł o s z e n i e o z a m ó w i e n i u - P r o c e d u r a o t w a r t a P o l

Bardziej szczegółowo

Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania).

Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania). Strategia rozwoju kariery zawodowej - Twój scenariusz (program nagrania). W momencie gdy jesteś studentem lub świeżym absolwentem to znajdujesz się w dobrym momencie, aby rozpocząć planowanie swojej ścieżki

Bardziej szczegółowo

1 8 / m S t a n d a r d w y m a g a ń e g z a m i n m i s t r z o w s k i dla zawodu M E C H A N I K - O P E R A T O R P O J A Z D Ó W I M A S Z Y N R O L N I C Z Y C H K o d z k l a s y f i k a c j i

Bardziej szczegółowo

Evolution plus 2. Macmillan Polska 2014 KRYTERIA OCENIANIA

Evolution plus 2. Macmillan Polska 2014 KRYTERIA OCENIANIA 1 Evolution plus 2 KRYTERIA OCENIANIA Kryteria oceniania proponowane przez wydawnictwo Macmillan zostały sformułowane według założeń Nowej Podstawy Programowej i uwzględniają środki językowe, czytanie,

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1. Nazwa i adres Zamawiającego Gdyński Ośrodek Sportu i Rekreacji jednostka budżetowa Rozdział 2.

Rozdział 1. Nazwa i adres Zamawiającego Gdyński Ośrodek Sportu i Rekreacji jednostka budżetowa Rozdział 2. Z n a k s p r a w y G O S I R D Z P I 2 7 1 0 3 12 0 1 4 S P E C Y F I K A C J A I S T O T N Y C H W A R U N K Ó W Z A M Ó W I E N I A f O b s ł u g a o p e r a t o r s k aw r a z z d o s t a w» s p r

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1. Nazwa i adres Zamawiającego Gdyńskie Centrum Sportu jednostka budżetowa w Gdyni Rozdział 2. Informacja o trybie i stosowaniu przepisów

Rozdział 1. Nazwa i adres Zamawiającego Gdyńskie Centrum Sportu jednostka budżetowa w Gdyni Rozdział 2. Informacja o trybie i stosowaniu przepisów Z n a k s p r a w y G C S D Z P I 2 7 1 0 2 8 2 0 1 5 S P E C Y F I K A C J A I S T O T N Y C H W A R U N K Ó W Z A M Ó W I E N I A f W y k o n a n i e ro b ó t b u d o w l a n y c h w b u d y n k u H

Bardziej szczegółowo

Lesson 1. Czytanka i s³ownictwo

Lesson 1. Czytanka i s³ownictwo Lesson 1 Czytanka i s³ownictwo The Parkers John Parker is forty-four. His wife Susan is forty. His son Bob is seventeen. His daughter Alice is fourteen and his daughter Mary is ten. John Parker ma czterdzieœci

Bardziej szczegółowo

Opis programu do wizualizacji algorytmów z zakresu arytmetyki komputerowej

Opis programu do wizualizacji algorytmów z zakresu arytmetyki komputerowej Opis programu do wizualizacji algorytmów z zakresu arytmetyki komputerowej 3.1 Informacje ogólne Program WAAK 1.0 służy do wizualizacji algorytmów arytmetyki komputerowej. Oczywiście istnieje wiele narzędzi

Bardziej szczegółowo

Jak wytresować swojego psa? Częs ć 1. Niezbędny sprzęt przy szkoleniu psa oraz procesy uczenia

Jak wytresować swojego psa? Częs ć 1. Niezbędny sprzęt przy szkoleniu psa oraz procesy uczenia Jak wytresować swojego psa? Częs ć 1 Niezbędny sprzęt przy szkoleniu psa oraz procesy uczenia Niezbędny sprzęt przy szkoleniu psa oraz proćesy uczenia Problemy wynikające z zachowań psów często nie są

Bardziej szczegółowo

znaczeniu określa się zwykle graficzne kształtowanie tekstu za pomocą dostęp-

znaczeniu określa się zwykle graficzne kształtowanie tekstu za pomocą dostęp- Właściwe relacje między literami Tytularia i elementy rozpoczynające Typografia znaczenia: pierwsze technika druku wypukłego, drugie dawna, historyczna nazwa drukarni, zwanej też oficyną. Trzecie w węższym

Bardziej szczegółowo

Sponsorzy projektu Obozy Zdobywców Biegunów

Sponsorzy projektu Obozy Zdobywców Biegunów Sponsorzy projektu Obozy Zdobywców Biegunów Obozy Zdobywców Biegunów to cykl wyjazdów na letnie i zimowe obozy rekreacyjne, których celem jest wspieranie aktywności dzieci niepełnosprawnych ruchowo, przewlekle

Bardziej szczegółowo

Narodziny Pana Jezusa

Narodziny Pana Jezusa Biblia dla Dzieci przedstawia Narodziny Pana Jezusa Autor: Edward Hughes Ilustracje: M. Maillot Redakcja: E. Frischbutter; Sarah S. Tłumaczenie: Katarzyna Gablewska Druk i oprawa: Bible for Children www.m1914.org

Bardziej szczegółowo

Jak czytać ze zrozumieniem Pismo Święte (YC 14-19)?

Jak czytać ze zrozumieniem Pismo Święte (YC 14-19)? Jak czytać ze zrozumieniem Pismo Święte (YC 14-19)? Mój pierwszy nauczyciel języka hebrajskiego bił mnie linijką po dłoni, gdy ośmieliłem się dotknąć palcem świętych liter Pięcioksięgu. (R. Brandstaetter,

Bardziej szczegółowo

Zmiany pozycji techniki

Zmiany pozycji techniki ROZDZIAŁ 3 Zmiany pozycji techniki Jak zmieniać pozycje chorego w łóżku W celu zapewnienia choremu komfortu oraz w celu zapobieżenia odleżynom konieczne jest m.in. stosowanie zmian pozycji ciała chorego

Bardziej szczegółowo

Any material which has not been specificaly produced for the purpose of language teaching każdy materiał, który nie powstał dla celów nauczania języków obcych (Nunan, 1998) Language samples- both oral

Bardziej szczegółowo

pdfmachine by BroadGun Software

pdfmachine by BroadGun Software 10 ÃWICZENIE 6 ÃWICZENIA W ADRESOWANIU MIESZANYM ÃWICZENIE POKAZOWE nr 6. Oblicz objêtoœã walcó w o promieniu r = 1; 1,5; 2; 7 cm i wysokoœci h = 10; 10,5;..; 18 cm. Wynik podaj w dcm 3 z dokùadnoœci¹

Bardziej szczegółowo

Umowa o pracę zawarta na czas nieokreślony

Umowa o pracę zawarta na czas nieokreślony Umowa o pracę zawarta na czas nieokreślony Uwagi ogólne Definicja umowy Umowa o pracę stanowi dokument stwierdzający zatrudnienie w ramach stosunku pracy. Według ustawowej definicji jest to zgodne oświadczenie

Bardziej szczegółowo

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs. HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.pl Wrocław, dnia 22.06.2015 r. OPINIA przedmiot data Praktyczne

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy System Oceniania z języka angielskiego w klasach IV-VI. Szkoła Podstawowa nr 5 im. Bohaterów 12 Kołobrzeskiego Pułku Piechoty

Przedmiotowy System Oceniania z języka angielskiego w klasach IV-VI. Szkoła Podstawowa nr 5 im. Bohaterów 12 Kołobrzeskiego Pułku Piechoty Założenia ogólne: Przedmiotowy System Oceniania z języka angielskiego w klasach IV-VI Ocenianie ucznia ma na celu: 1. Informowanie ucznia o poziomie jego osiągnięć edukacyjnych i postępach w tym zakresie;

Bardziej szczegółowo

OBECNOŚĆ I OSTĘPNOŚĆ RODZICA DAJE DZIECKU ODWAGĘ STAWIANIE GRANIC BUDUJE JEGO SIŁĘ

OBECNOŚĆ I OSTĘPNOŚĆ RODZICA DAJE DZIECKU ODWAGĘ STAWIANIE GRANIC BUDUJE JEGO SIŁĘ OBECNOŚĆ I OSTĘPNOŚĆ RODZICA DAJE DZIECKU ODWAGĘ Z. Freud: STAWIANIE GRANIC BUDUJE JEGO SIŁĘ Źródłem energii człowieka jest jego instynktowny pęd do przyjemności. Ta podstawowa żądza natychmiastowego zaspokojenia

Bardziej szczegółowo

- pomoc w celu zmniejszenia bledow pisowni i bledow gramatycznych

- pomoc w celu zmniejszenia bledow pisowni i bledow gramatycznych Strona glowna Witamy na stronie internetowej TaalpuntenZo. Celem TaalpuntenZo jest: - pomoc w nauce jezyka holenderskiego - pomoc w celu zmniejszenia bledow pisowni i bledow gramatycznych Jestes pochodzenia

Bardziej szczegółowo

Formularz Fair Play sezon 2009/2010 III liga. Stadion/Miejsce zawodów Data Godzina meczu Rezultat OCENA

Formularz Fair Play sezon 2009/2010 III liga. Stadion/Miejsce zawodów Data Godzina meczu Rezultat OCENA Gospodarze Formularz Fair Play sezon 2009/2010 III liga Goście Stadion/Miejsce zawodów Data Godzina meczu Rezultat Imię i nazwisko Delegata/Obserwatora* Imię i nazwisko Obserwatora Imię i nazwisko Sędziego

Bardziej szczegółowo

Nie racjonalnych powodów dla dopuszczenia GMO w Polsce

Nie racjonalnych powodów dla dopuszczenia GMO w Polsce JANUSZ WOJCIECHOWSKI POSEŁ DO PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO WICEPRZEWODNICZĄCY KOMISJI ROLNICTWA I ROZWOJU WSI Tekst wystąpienia na Konferencji: "TRADYCYJNE NASIONA - NASZE DZIEDZICTWO I SKARB NARODOWY. Tradycyjne

Bardziej szczegółowo

2 0 0 M P a o r a z = 0, 4.

2 0 0 M P a o r a z = 0, 4. M O D E L O W A N I E I N Y N I E R S K I E n r 4 7, I S S N 1 8 9 6-7 7 1 X A N A L I Z A W Y T R Z Y M A O C I O W A S Y S T E M U U N I L O C K 2, 4 S T O S O W A N E G O W C H I R U R G I I S Z C Z

Bardziej szczegółowo

Doświadczenia i lekcje: doświadczenia badacza

Doświadczenia i lekcje: doświadczenia badacza Doświadczenia i lekcje: doświadczenia badacza Grzegorz Gorzelak Uniwersytet Warszawski Wykorzystywanie rezultatów terytorialnych badań stosowanych w kreowaniu polityki Dwa głów sukcesy programu ESPON:

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na poszczególną ocenę z języka angielskiego do podręcznika Steps in English 3 w klasach 6 szkoły podstawowej.

Wymagania edukacyjne na poszczególną ocenę z języka angielskiego do podręcznika Steps in English 3 w klasach 6 szkoły podstawowej. Wymagania edukacyjne na poszczególną ocenę z języka angielskiego do podręcznika Steps in English 3 w klasach 6 szkoły podstawowej. WELCOME Opis ludzi opisuje ludzi, uwzględniając ich ubiór, nie Uczeń opisuje

Bardziej szczegółowo

Steps in English 3-klasa VI Wymagania edukacyjne z języka angielskiego

Steps in English 3-klasa VI Wymagania edukacyjne z języka angielskiego Steps in English 3-klasa VI Wymagania edukacyjne z języka angielskiego WELCOME Opis ludzi ludzi, uwzględniając ich ubiór, nie Uczeń opisuje ludzi, uwzględniając ich ubiór, popełniając niewielkie błędy

Bardziej szczegółowo

Zamawiający potwierdza, że zapis ten należy rozumieć jako przeprowadzenie audytu z usług Inżyniera.

Zamawiający potwierdza, że zapis ten należy rozumieć jako przeprowadzenie audytu z usług Inżyniera. Pytanie nr 1 Bardzo prosimy o wyjaśnienie jak postrzegają Państwo możliwość przeliczenia walut obcych na PLN przez Oferenta, który będzie składał ofertę i chciał mieć pewność, iż spełnia warunki dopuszczające

Bardziej szczegółowo

Jak pomóc dziecku w n auc u e

Jak pomóc dziecku w n auc u e Jak pomóc dziecku w nauce O jakości uczenia i wychowania dzieci decydują: nauczyciele, sami uczniowie i rodzice. Każdy z nich jest tak samo ważny. Jaka jest rola rodziców? Bez ich aktywności edukacja dziecka

Bardziej szczegółowo

Vademecum selekcji, czyli jak przeglądać i oceniać swoje fotografie

Vademecum selekcji, czyli jak przeglądać i oceniać swoje fotografie Vademecum selekcji, czyli jak przeglądać i oceniać swoje fotografie 2 Wstęp Kiedy zaczyna, a kiedy kończy się rola fotografa w procesie fotografowania? Czy jego zadaniem jest jedynie przykładanie aparatu

Bardziej szczegółowo

6 0 / m S t a n d a r d w y m a g a ń - e g z a m i n m i s t r z o w s k i dla zawodu K R A W I E C Kod z klasyfikacji zawodów i sp e cjaln oś ci dla p ot r ze b r yn ku p r acy Kod z klasyfikacji zawodów

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA DLA MŁODYCH. Budowanie własnego wizerunku. moduł 2 PODRĘCZNIK PROWADZĄCEGO. praca, życie, umiejętności. Akademia dla Młodych

AKADEMIA DLA MŁODYCH. Budowanie własnego wizerunku. moduł 2 PODRĘCZNIK PROWADZĄCEGO. praca, życie, umiejętności. Akademia dla Młodych moduł 2 Temat 1, Poziom 2 PODRĘCZNIK PROWADZĄCEGO Akademia dla Młodych Moduł 2 Temat 1 Poziom 2 jak zrobić dobre pierwsze wrażenie? Podręcznik prowadzącego Cele szkolenia Zarówno prezencja, jak i umiejętność

Bardziej szczegółowo

Harmonogramowanie projektów Zarządzanie czasem

Harmonogramowanie projektów Zarządzanie czasem Harmonogramowanie projektów Zarządzanie czasem Zarządzanie czasem TOMASZ ŁUKASZEWSKI INSTYTUT INFORMATYKI W ZARZĄDZANIU Zarządzanie czasem w projekcie /49 Czas w zarządzaniu projektami 1. Pojęcie zarządzania

Bardziej szczegółowo

Dziennik Ustaw Nr 229 14531 Poz. 1916 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA FINANSÓW. z dnia 12 grudnia 2002 r.

Dziennik Ustaw Nr 229 14531 Poz. 1916 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA FINANSÓW. z dnia 12 grudnia 2002 r. Dziennik Ustaw Nr 229 14531 Poz. 1916 1916 ROZPORZÑDZENIE MINISTRA FINANSÓW z dnia 12 grudnia 2002 r. zmieniajàce rozporzàdzenie w sprawie wzorów deklaracji podatkowych dla podatku od towarów i us ug oraz

Bardziej szczegółowo

1. PSO obejmuje ocenę wiadomości, umiejętności i postaw uczniów;

1. PSO obejmuje ocenę wiadomości, umiejętności i postaw uczniów; Przedmiotowy system Oceniania z języka angielskiego jest zgodny ze Szkolnym Systemem Oceniania w Szkole Podstawowej im. Edmunda Bojanowskiego w Kunowie. 1. PSO obejmuje ocenę wiadomości, umiejętności i

Bardziej szczegółowo

Steps in English 1: Kryteria oceny Oxford University Press Strona 1

Steps in English 1: Kryteria oceny Oxford University Press Strona 1 Wymagania edukacyjne Język angielski Klasa IV Steps in English 1 Ogólne zasady: 1. Uczeń ma prawo do zgłoszenia nieprzygotowania lub braku zadania lub braku podręczników raz na semestr. Każde następne

Bardziej szczegółowo

Niniejszy ebook jest własnością prywatną.

Niniejszy ebook jest własnością prywatną. Niniejszy ebook jest własnością prywatną. Niniejsza publikacja, ani żadna jej część, nie może być kopiowana, ani w jakikolwiek inny sposób reprodukowana, powielana, ani odczytywana w środkach publicznego

Bardziej szczegółowo

DROGA KRZYŻOWA TY, KTÓRY CIERPISZ, PODĄŻAJ ZA CHRYSTUSEM

DROGA KRZYŻOWA TY, KTÓRY CIERPISZ, PODĄŻAJ ZA CHRYSTUSEM DROGA KRZYŻOWA TY, KTÓRY CIERPISZ, PODĄŻAJ ZA CHRYSTUSEM Anna Golicz Wydawnictwo WAM Kraków 2010 Wydawnictwo WAM, 2010 Korekta Aleksandra Małysiak Projekt okładki, opracowanie graficzne i zdjęcia Andrzej

Bardziej szczegółowo

III. TECHNIKI PREZENTACJI PRODUKTU \ US UGI

III. TECHNIKI PREZENTACJI PRODUKTU \ US UGI III. TECHNIKI PREZENTACJI PRODUKTU \ US UGI PREZENTACJA DOPASOWANA DO OSOBOWOŒCI ROZMÓWCY Psychograf to metoda okreœlenia, kim jest mój partner. Za jej pomoc¹ jesteœmy w stanie lepiej dostosowaæ siê i

Bardziej szczegółowo

JĘZYK ANGIELSKI GRAMATYKA DLA POCZĄTKUJĄCYCH

JĘZYK ANGIELSKI GRAMATYKA DLA POCZĄTKUJĄCYCH MACIEJ MATASEK JĘZYK ANGIELSKI GRAMATYKA DLA POCZĄTKUJĄCYCH GIMNAZJUM / LICEUM HANDYBOOKS 1 Copyright by Wydawnictwo HANDYBOOKS Poznań 2014 Wszelkie prawa zastrzeżone. Każda reprodukcja lub adaptacja całości

Bardziej szczegółowo

WZÓR SKARGI EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA. Rada Europy. Strasburg, Francja SKARGA. na podstawie Artykułu 34 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka

WZÓR SKARGI EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA. Rada Europy. Strasburg, Francja SKARGA. na podstawie Artykułu 34 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka WZÓR SKARGI EUROPEJSKI TRYBUNAŁ PRAW CZŁOWIEKA Rada Europy Strasburg, Francja SKARGA na podstawie Artykułu 34 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka oraz Artykułu 45-47 Regulaminu Trybunału 1 Adres pocztowy

Bardziej szczegółowo

DODATKOWE ĆWICZENIA EGZAMINACYJNE

DODATKOWE ĆWICZENIA EGZAMINACYJNE I.1. X Have a nice day! Y a) Good idea b) See you soon c) The same to you I.2. X: This is my new computer. Y: Wow! Can I have a look at the Internet? X: a) Thank you b) Go ahead c) Let me try I.3. X: What

Bardziej szczegółowo

PRAWA ZACHOWANIA. Podstawowe terminy. Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc

PRAWA ZACHOWANIA. Podstawowe terminy. Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc PRAWA ZACHOWANIA Podstawowe terminy Cia a tworz ce uk ad mechaniczny oddzia ywuj mi dzy sob i z cia ami nie nale cymi do uk adu za pomoc a) si wewn trznych - si dzia aj cych na dane cia o ze strony innych

Bardziej szczegółowo

Poziom podstawowy brak wymagań

Poziom podstawowy brak wymagań PROGRAM SZKOLENIA Temat szkolenia Język Angielski poziom A1/A2 Liczba godzin 120 h po 45 min Data realizacji szkolenia.06.2014 28..2014 Miejsce szkolenia ul. Słoneczna 32/9, 33-0 Tarnów / ul. Adama Mickiewicza

Bardziej szczegółowo

Kryteria ocen - język angielski - klasa V Project 2

Kryteria ocen - język angielski - klasa V Project 2 Kryteria ocen - język angielski - klasa V Project 2 Ocena celująca Introduction bezbłędnie wita się i żegna przedstawia się, płynnie podaje swoje dane personalne bezbłędnie pyta o umiejętności; mowi, co

Bardziej szczegółowo

4.3. Struktura bazy noclegowej oraz jej wykorzystanie w Bieszczadach

4.3. Struktura bazy noclegowej oraz jej wykorzystanie w Bieszczadach 4.3. Struktura bazy noclegowej oraz jej wykorzystanie w Bieszczadach Baza noclegowa stanowi podstawową bazę turystyczną, warunkującą w zasadzie ruch turystyczny. Dlatego projektując nowy szlak należy ją

Bardziej szczegółowo

Wtedy wystarczy wybrać właściwego Taga z listy.

Wtedy wystarczy wybrać właściwego Taga z listy. Po wejściu na stronę pucharino.slask.pl musisz się zalogować (Nazwa użytkownika to Twój redakcyjny pseudonim, hasło sam sobie ustalisz podczas procedury rejestracji). Po zalogowaniu pojawi się kilka istotnych

Bardziej szczegółowo

============================================================================

============================================================================ Problem ze starymi drkarkami Posnet Autor: hexen30-2013/01/02 22:49 Je li kto siê nie zetkn±³, to zapewne spotka siê niebawem z problemem b³êdu "roku 2013" w starych drukarkach fiskalnych Posnetu, oczywi

Bardziej szczegółowo

Jak usprawnić procesy controllingowe w Firmie? Jak nadać im szerszy kontekst? Nowe zastosowania naszych rozwiązań na przykładach.

Jak usprawnić procesy controllingowe w Firmie? Jak nadać im szerszy kontekst? Nowe zastosowania naszych rozwiązań na przykładach. Jak usprawnić procesy controllingowe w Firmie? Jak nadać im szerszy kontekst? Nowe zastosowania naszych rozwiązań na przykładach. 1 PROJEKTY KOSZTOWE 2 PROJEKTY PRZYCHODOWE 3 PODZIAŁ PROJEKTÓW ZE WZGLĘDU

Bardziej szczegółowo

Uzdrawiająca Moc Ducha Świętego

Uzdrawiająca Moc Ducha Świętego 1 / 5 Moc Ducha Świętego to miłość! Uzdrawiająca Moc Ducha Świętego to temat rekolekcji Rycerstwa św. Michała Archanioła, które odbyły się w dniach 13-14 grudnia 2013r. w Rycerce Górnej. Rekolekcje prowadził

Bardziej szczegółowo

KONFERENCJE PRZEDZJAZDOWE

KONFERENCJE PRZEDZJAZDOWE KONFERENCJE PRZEDZJAZDOWE XXXIV Nadzwyczajny Zjazd ZHP, okreœlany mianem Zjazdu Programowego, ma byæ podsumowaniem ogólnozwi¹zkowej dyskusji na temat aktualnego rozumienia Prawa Harcerskiego, wartoœci,

Bardziej szczegółowo

Opis modułu analitycznego do śledzenia rotacji towaru oraz planowania dostaw dla programu WF-Mag dla Windows.

Opis modułu analitycznego do śledzenia rotacji towaru oraz planowania dostaw dla programu WF-Mag dla Windows. Opis modułu analitycznego do śledzenia rotacji towaru oraz planowania dostaw dla programu WF-Mag dla Windows. Zadaniem modułu jest wspomaganie zarządzania magazynem wg. algorytmu just in time, czyli planowanie

Bardziej szczegółowo

Technologia i Zastosowania Satelitarnych Systemów Lokalizacyjnych GPS, GLONASS, GALILEO Szkolenie połączone z praktycznymi demonstracjami i zajęciami na terenie polig onu g eodezyjneg o przeznaczone dla

Bardziej szczegółowo

Słoń. (w języku angielskim: elephant; niemieckim: die Elefanten; francuskim: l'éléphant;)

Słoń. (w języku angielskim: elephant; niemieckim: die Elefanten; francuskim: l'éléphant;) Słoń (w języku angielskim: elephant; niemieckim: die Elefanten; francuskim: l'éléphant;) Obecnie żyją trzy gatunki słoni. Jest największym zwierzęciem żyjącym na lądzie. Najbardziej szczególnym elementem

Bardziej szczegółowo

Informacja zwrotna język angielski szkoła podstawowa

Informacja zwrotna język angielski szkoła podstawowa Informacja zwrotna język angielski szkoła podstawowa Opracowanie: Renata Bernacka Mirosława Kral Barbara Drat (zgodnie z nowa podstawą programową) Zasady: IZ może być ustna lub pisemna, IZ pisemną przekazujemy

Bardziej szczegółowo

Evolution plus 1 KRYTERIA OCENIANIA

Evolution plus 1 KRYTERIA OCENIANIA 1 Evolution plus 1 KRYTERIA OCENIANIA Kryteria oceniania proponowane przez wydawnictwo Macmillan zostały sformułowane według założeń Nowej Podstawy Programowej i uwzględniają środki językowe, czytanie,

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1. Nazwa i adres Zamawiającego Gdyński Ośrodek Sportu i Rekreacji jednostka budżetowa Rozdział 2.

Rozdział 1. Nazwa i adres Zamawiającego Gdyński Ośrodek Sportu i Rekreacji jednostka budżetowa Rozdział 2. Z n a k s p r a w y G O S I R D Z P I 2 70 1 3 7 2 0 1 4 S P E C Y F I K A C J A I S T O T N Y C H W A R U N K Ó W Z A M Ó W I E N I A f U d o s t p n i e n i e w r a z z r o z s t a w i e n i e m o g

Bardziej szczegółowo

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH. Wniosek DECYZJA RADY

KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH. Wniosek DECYZJA RADY KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH Bruksela, dnia 13.12.2006 KOM(2006) 796 wersja ostateczna Wniosek DECYZJA RADY w sprawie przedłużenia okresu stosowania decyzji 2000/91/WE upoważniającej Królestwo Danii i

Bardziej szczegółowo

Wolontariat w Polsce. Gimnazjum Szkoła ponadgimnazjalna. Scenariusz lekcji wychowawczej z wykorzystaniem burzy mózgów. 45 min

Wolontariat w Polsce. Gimnazjum Szkoła ponadgimnazjalna. Scenariusz lekcji wychowawczej z wykorzystaniem burzy mózgów. 45 min Gimnazjum Szkoła ponadgimnazjalna Scenariusz lekcji wychowawczej z wykorzystaniem burzy mózgów 45 min Wolontariat w Polsce Autorka scenariusza: Małgorzata Wojnarowska Cele lekcji: Uczeń: wyjaśnia znaczenie

Bardziej szczegółowo

Angielski dla klasy I gimnazjum

Angielski dla klasy I gimnazjum Angielski dla klasy I gimnazjum Ocena dopuszczająca 1. przedstawić się, 2. liczyć do 20 3. przeliterować swoje imię i nazwisko 4. podać swój numer telefonu 5. odpowiedzieć na proste pytanie 1. proste pytania,

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1. Nazwa i adres Zamawiającego Gdyńskie Centrum Sportu jednostka budżetowa Rozdział 2. Informacja o trybie i stosowaniu przepisów

Rozdział 1. Nazwa i adres Zamawiającego Gdyńskie Centrum Sportu jednostka budżetowa Rozdział 2. Informacja o trybie i stosowaniu przepisów Z n a k s p r a w y G C S D Z P I 2 7 1 07 2 0 1 5 S P E C Y F I K A C J A I S T O T N Y C H W A R U N K Ó W Z A M Ó W I E N I A f U s ł u g i s p r z» t a n i a o b i e k t Gó w d y s k i e g o C e n

Bardziej szczegółowo

Zawód: złotnik-j u b il e r I Etap teoretyczny (część pisemna i ustna) egzaminu obejmuje: Z a kr e s w ia d om oś c i i u m ie j ę tnoś c i w ła ś c i

Zawód: złotnik-j u b il e r I Etap teoretyczny (część pisemna i ustna) egzaminu obejmuje: Z a kr e s w ia d om oś c i i u m ie j ę tnoś c i w ła ś c i 1 5 / m S t a n d a r d w y m a g a ń e g z a m i n m i s t r z o w s k i Z Ł O dla zawodu T N I K -J U B I L E R K o d z k l a s y f i k a c j i z a w o d ó w i s p e c j a l n o ś c i d l a p o t r z

Bardziej szczegółowo

Część B. Spis treści 1. ZAMAWIAJACY 2. PREAMBUŁA 3. WYCENA 4. WYPEŁNIANIE FORMULARZA PRZEDMIARU ROBÓT 5. OBMIAR 6. PŁATNOŚĆ

Część B. Spis treści 1. ZAMAWIAJACY 2. PREAMBUŁA 3. WYCENA 4. WYPEŁNIANIE FORMULARZA PRZEDMIARU ROBÓT 5. OBMIAR 6. PŁATNOŚĆ 1 Część B Spis treści 1. ZAMAWIAJACY 2. PREAMBUŁA 3. WYCENA 4. WYPEŁNIANIE FORMULARZA PRZEDMIARU ROBÓT 5. OBMIAR 6. PŁATNOŚĆ 2 1. Zamawiający Wójt Gminy Mszana 44-325 Mszna, ul.1 Maja 81 2. Preambuła Oferenci

Bardziej szczegółowo

Współczesne nowoczesne budownictwo pozwala na wyrażenie indywidualnego stylu domu..

Współczesne nowoczesne budownictwo pozwala na wyrażenie indywidualnego stylu domu.. Współczesne nowoczesne budownictwo pozwala na wyrażenie indywidualnego stylu domu.. w którym będziemy mieszkać. Coraz więcej osób, korzystających ze standardowych projektów, decyduje się nadać swojemu

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE DLA KLASY III GIMNAZJUM POZIOM ROZSZERZONY

WYMAGANIA EDUKACYJNE DLA KLASY III GIMNAZJUM POZIOM ROZSZERZONY WYMAGANIA EDUKACYJNE DLA KLASY III GIMNAZJUM POZIOM ROZSZERZONY 1 WYMOGI EDUKACYJNE NA POSZCZEGÓLNE OCENY Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO KRYTERIA OCENIANIA ACCESS 4 Starter zwrotów z Modułu 0. wyrazów i zwrotów

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN KOMISJI SEDZIOWSKIEJ PODOKRĘGU PIŁKI NOŻNEJ W

REGULAMIN KOMISJI SEDZIOWSKIEJ PODOKRĘGU PIŁKI NOŻNEJ W REGULAMIN KOMISJI SEDZIOWSKIEJ PODOKRĘGU PIŁKI NOŻNEJ W ŻABNIE 1 Kolegium Sędziów Podokręgu Piłki Nożnej w Żabnie (zwane dalej KS PPN) jest społecznym organem sędziów piłki nożnej i działa zgodnie z niniejszym

Bardziej szczegółowo

Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY

Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY Łk 1, 1-4 KRĄG BIBLIJNY Tomasz Kiesling Oborniki 2013 Być jak Teofil dziś Teofil konkretne imię adresata, chrześcijanina, do którego pisze św. Łukasz Ewangelię. Ewangelista przeprowadził wiele rozmów

Bardziej szczegółowo

ANKIETA ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA

ANKIETA ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA Przedszkole Nr 1 w Zabrzu ANKIETA ul. Reymonta 52 41-800 Zabrze tel./fax. 0048 32 271-27-34 p1zabrze@poczta.onet.pl http://jedyneczka.bnet.pl ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA Drodzy Rodzice. W związku z realizacją

Bardziej szczegółowo

Paweł Selera, Prawo do odliczenia i zwrotu podatku naliczonego w VAT, Wolters Kluwer S.A., Warszawa 2014, ss. 372

Paweł Selera, Prawo do odliczenia i zwrotu podatku naliczonego w VAT, Wolters Kluwer S.A., Warszawa 2014, ss. 372 Paweł Selera, Prawo do odliczenia i zwrotu podatku naliczonego w VAT, Wolters Kluwer S.A., Warszawa 2014, ss. 372 I Odliczenie i zwrot podatku naliczonego to podstawowe mechanizmy funkcjonowania podatku

Bardziej szczegółowo

STOPNIA UNIWERSYTETU EKONOMICZNEGO W KRAKOWIE

STOPNIA UNIWERSYTETU EKONOMICZNEGO W KRAKOWIE KONKURS SYMPOZJALNY DLA STUDENTÓW I i II STOPNIA UNIWERSYTETU EKONOMICZNEGO W KRAKOWIE organizowany w ramach XLI Sympozjum Współczesna Gospodarka i Administracja Publiczna X Edycja Konkursu: Polska praca

Bardziej szczegółowo

CALLED BY NAME. Bulletin Inserts (page 1 of 3 - POLISH) January 7-8, 2012

CALLED BY NAME. Bulletin Inserts (page 1 of 3 - POLISH) January 7-8, 2012 (page 1 of 3 - POLISH) (You may wish to use these images instead of the text found in the Bulletin Announcement on the previous pages. These images are available in electronic format on www.dioceseofbrooklyn.org/vocations/

Bardziej szczegółowo