Kamil Zieliński PÓŁAUTOMATYCZNE POZYSKIWANIE DANYCH Z ROCZNIKÓW OPADOWYCH

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Kamil Zieliński PÓŁAUTOMATYCZNE POZYSKIWANIE DANYCH Z ROCZNIKÓW OPADOWYCH"

Transkrypt

1 INSTYTUT INśYNIERII I GOSPODARKI WODNEJ POLITECHNIKA KRAKOWSKA im. TADEUSZA KOŚCIUSZKI PÓŁAUTOMATYCZNE POZYSKIWANIE DANYCH Z ROCZNIKÓW OPADOWYCH praca magisterska studia dzienne kierunek studiów: informatyka specjalność: informatyka stosowana w inŝynierii środowiska promotor: dr inŝ. Robert Szczepanek nr pracy: 2139 KRAKÓW 2008 ul. Warszawska 24, Kraków tel/fax (+48 12) internet:

2 Chciałbym serdecznie podziękować dr inŝ. Robertowi Szczepankowi, Damianowi i Rafałowi oraz wszystkim bliskim. Bez Was ta praca by nie powstała.

3 Spis treści 1. Wstęp Cel ZałoŜenia Zawartość pracy Roczniki opadów atmosferycznych OCR - Optyczne rozpoznawanie znaków Techniki OCR Wybrane narzędzie OCR FineReader wersja FineReader wersja Format pliku wyjściowego TXT XML HTML Szablony bloków Funkcja douczania Badania skuteczności rozpoznawania znaków Wnioski z badań wstępnych Strategia badań Jakość obrazów Douczanie Zaznaczanie niepewnych znaków Analiza wyników i wnioski Jakość obrazów Douczanie Zaznaczanie niepewnych znaków Inne wnioski z badań Podsumowanie badań Aplikacja pozyskująca dane z pliku tekstowego Uwagi wstępne Podstawy aplikacji Ekstrakcja danych z pliku HTML Próby zastosowania istniejących modułów PHP...75

4 Własne rozwiązanie programistyczne Sprawdzanie poprawności pozyskanych danych przy uŝyciu aplikacji Klasa Sprawdzacz Wykorzystanie aplikacji do badań skuteczności rozpoznawania znaków Baza danych Prezentacja aplikacji Weryfikacja opracowanego systemu Przeprowadzone testy Test systemu Test manualnego wprowadzania danych Wnioski z testów Podsumowanie...99 Spis tabel Spis rysunków Bibliografia Netografia Abstrakt Abstract in English

5 1. Wstęp W pierwszym rozdziale przedstawiony jest cel pracy, podane są podstawowe załoŝenia i krótko zaprezentowana jej zawartość. 1

6 1.1. Cel Praca stanowi próbę wdroŝenia komputerowych technik przetwarzania obrazu i tekstu do procesu półautomatycznego pozyskiwania danych ze zbiorów drukowanych. Jest w niej zawarty opis moŝliwych do zastosowania technik oraz strategii działań wspomagających i uskuteczniających cały proces. Zagadnienie opracowałem na przykładzie roczników opadów atmosferycznych ZałoŜenia Starając się, aby praca ta była rzeczowa i konstruktywna postanowiłem uściślić zagadnienie. Skupiłem się na przetwarzaniu stron roczników opadowych, które zawierają dane o wielkościach dobowych opadów. Dzięki temu mogłem poświęcić się dokładnemu zbadaniu zagadnienia. Wszystkie wnioski z badań i zaproponowaną strategię działań, a takŝe cały opracowany system pozyskiwania danych moŝna z powodzeniem wykorzystywać w innych tego typu przedsięwzięciach. Szczególnie łatwe byłoby wdroŝenie stworzonych przeze mnie rozwiązań do pozyskania wszystkich danych dostępnych w rocznikach opadowych. Strony zawierające wielkości dobowe opadów są najtrudniejsze do rozpoznania a zarazem najbardziej odpowiednie do przebadania z następujących powodów: czcionka uŝyta na nich jest najmniejszego rozmiaru, jaki moŝna spotkać w roczniku; zawierają największą ilość danych na stronę, największą liczbę znaków; występują na nich dodatkowe znaki powodujące utrudnienia w rozpoznawaniu (znaki symboli opadów atmosferycznych, pokreślenia, kropki i kreski w danych pomiarowych); zawierają jedne z najbardziej znaczących, podstawowych danych zawartych w rocznikach; 2

7 dwie kolejne tablice zawarte na innych stronach rocznika mogą zostać utworzone na ich podstawie. JeŜeli strony z tymi tablicami zostaną przetworzone niezaleŝnie umoŝliwią weryfikację odczytu. Wszystkie badania opisane w niniejszej pracy zostały przeprowadzone na roczniku Opady atmosferyczne Zawartość pracy Nikogo nie trzeba przekonywać o zaletach gromadzenia danych w postaci elektronicznej. Obecnie wszystkie instytucje i firmy magazynują dane przede wszystkim przy uŝyciu systemów komputerowych. Ale co z danymi z przed lat? Co ze wszystkimi zbiorami zgromadzonymi w postaci drukowanej? Czy jest moŝliwe przetworzenie tych danych na formę elektroniczną? W jaki sposób to zrobić? Na te i inne pytania odpowiada niniejsza praca. Na początku pracy przedstawiłem informacje na temat roczników opadowych. Opisałem jakie dane zawierają roczniki i jaka jest struktura stron z danymi o wysokości opadów. Informacje te znajdują się w rozdziale drugim. Rozdział trzeci dotyczy pierwszego etapu przetwarzania danych zamiany pliku z obrazem strony rocznika na plik tekstowy. W rozdziale tym opisałem techniki, jakie stosowane są w optycznym rozpoznawaniu znaków, przedstawiłem wybrane do tego zadania narzędzie i określiłem format pliku wyjściowego. Jedną z najwaŝniejszych części pracy są badania jakie przeprowadziłem poszukując metod podniesienia skuteczności rozpoznawania znaków. Ich strategię, wyniki i wnioski wyciągnięte na ich podstawie takŝe zawarłem w trzecim rozdziale. Drugim etapem przetwarzania danych jest ich ekstrakcja z pliku tekstowego i zapisanie w bazie danych. W celu realizacji tego zadania stworzyłem aplikację opartą na technologiach PHP, HTML i CSS. Podstawy algorytmów zastosowanych w aplikacji, omówienie jej składników, prezentacja jej interfejsu oraz projekt bazy danych zawarte są w rozdziale czwartym. 3

8 Ostatnim zadaniem, które wykonałem i opisuję w rozdziale piątym była weryfikacja opracowanego systemu pozyskiwania danych. Podjąłem próbę oceny skuteczności półautomatycznego przetwarzania danych z uwzględnieniem czasu, jaki trzeba włoŝyć w realizację tego procesu. Ostatni, ósmy rozdział stanowi podsumowanie i zawiera końcowe uwagi. 4

9 2. Roczniki opadów atmosferycznych W drugim rozdziale omówiona jest zawartość roczników opadowych oraz struktura stron zawierających dane o wysokościach dobowych opadów. 5

10 Od roku 1954 wydawane są roczniki z serii Opady atmosferyczne. Prezentują one wyniki z obserwacji opadowych przeprowadzonych na terenie Polski. Dane zestawione są w tablicach oraz uzupełnione dodatkowymi mapami. Roczniki zawierają charakterystyczne dane o opadach zebrane na podstawie obserwacji w sieci stacji pomiarowych. KaŜda stacja pomiarowa ma przypisany numer, na podstawie którego moŝna jednoznacznie ją zidentyfikować. Oto zawartość rocznika Opady atmosferyczne 1976 wraz z tablicami, mapami i ich nazwami: Tablica - Alfabetyczny spis stacji, Tablica I - Wysokości dobowe opadów w mm, Tablica II Miesięczne i roczne sumy opadów oraz maksymalne wartości, dobowe i daty ich występowania, Tablica III - Liczba dni z opadem 0,1, 1,0, 10,0 mm, Tablica IV - Liczba dni z burzą, Tablica V - Wyniki pomiarów wysokości opadów dokonanych za pomocą totalizatorów, Tablica VI Wysokości dobowe pokrywy śnieŝniej w cm, Tablica VII Maksymalne wysokości pokrywy śnieŝniej w cm, liczba dni, z pokrywą oraz długość okresu bez pokrywy, Tablica VIII Zapas wody w śniegu, Tablica IX - Ulewy i deszcze nawalne, Mapa Stacje i posterunki z obserwacjami drukowanymi in extenso, Mapa Roczne sumy opadów, Mapa Odchylenia opadów w roku 1976 od wartości wieloletnich , Mapa Liczba dni z opadem 1,0 mm, Mapa Liczba dni z pokrywą śnieŝną. Przeglądając inny rocznik opadowy zauwaŝyłem nieznaczne róŝnice w układzie treści. Odmienna była numeracja tabel - tabela z alfabetycznym spisem stacji była opatrzona numerem I. MoŜna jednak powiedzieć, Ŝe kolejne roczniki nie róŝnią się od 6

11 siebie na tyle, aby proces przetwarzania danych opracowany dla jednego z nich nie mógł być zastosowany dla wszystkich. Struktura stron z tabelą Wysokości dobowe opadów Jak wspomniałem w załoŝeniu, w pracy skupię się na przetwarzaniu danych z tabeli I rocznika opadowego. Zawiera ona dane o wysokościach dobowych opadów podane w mm. Aby dobrze zrozumieć mechanizmy jakie zastosowałem do pozyskania danych trzeba poznać strukturę tej strony. Będę się do niej odwoływał przy przedstawianiu algorytmu ekstrakcji danych. Schemat struktury przedstawiłem na rysunku 1. 7

12 Rysunek 1. Schemat struktury strony rocznika opadowego zawierającej dane o wysokościach opadów. Cyfry wyróŝnione na rysunku 1 kolorem czerwonym oznaczają główne składniki struktury strony. Ich omówienie znajduje się w tabeli 1. 8

13 Tabela 1. Budowa strony rocznika opadowego zawierającej dane o wysokościach opadów. Lp. Składnik PołoŜenie Zawartość 1 Numer tablicy Prawy górny róg Niezmienna TABL. I 2 Tytuł tablicy Góra, centrum 3 Miesiąc i rok Lewy górny róg 4 Tabela z wysokościami opadów Centrum, zajmuje większość obszaru strony Niezmienna WYSOKOŚCI DOBOWE OPADÓW w mm Zmienna np. STYCZEŃ 1976 Zmienna (omówienie w dalszej części rozdziału) 5 Numer strony Lewy lub prawy dolny róg Zmienna, np. 56 Tabela z wysokościami opadów składa się z czterech głównych kolumn. Pierwsza zawiera numer posterunku, druga jego nazwę, trzecia przedstawia wysokości opadów w kolejnych dniach miesiąca, a czwarta sumę tych opadów. Wszystkie dane ułoŝone są w wierszach w kolejności rosnącej według numerów posterunków. Pierwszy wiersz tabeli jest wierszem tytułowym. W tabeli znajdują się takŝe wiersze zawierające informacje o zlewni, do której naleŝą stacje podane poniŝej tego wiersza. Taki wiersz posiada wypełnioną tylko jedną komórkę, naleŝącą do kolumny z nazwą posterunku. Jest w nim podana nazwa zlewni pisana duŝymi literami z podkreśleniem. Niekiedy zdarzają się takie wiersze jeden pod drugim. Wtedy rzeka podana poniŝej naleŝy do dorzecza rzeki zapisanej powyŝej. W nazwach posterunku moŝe się pojawić dodatkowy znak /M/ określający stacje meteorologiczną wyŝszego rzędu. JeŜeli nazwa posterunku jest dłuŝsza niŝ szerokość kolumny wtedy zostaje ona zapisana w dwóch wierszach. Poszczególne dane z kolumny z wysokością opadów określają jego wartość w kolejnych dniach miesiąca. JeŜeli opad występował w postaci deszczu opisany jest samą liczbą z dokładnością do jednej dziesiątej. Część dziesiętna oddzielona jest przecinkiem. Do oznaczenia innych zjawisk atmosferycznych uŝyto szeregu symboli. Zaprezentowałem je w tabeli 2. 9

14 Tabela 2. Symbole opadów atmosferycznych zastosowane w roczniku opadowym. Typ opadu Symbol śnieg śnieg ziarnisty krupy śnieŝne ziarna lodowe grad burza burza odległa Symbol zjawiska atmosferycznego znajduje się tuŝ nad liczbą określającą wysokość opadu. Symbole te oczywiście mogą występować grupowo (nawet kilka symboli przypisanych do jednej wartości). Wartości maksymalnego opadu dla stacji w danym miesiącu są dodatkowo oznaczone podkreśleniem. JeŜeli wystąpiło kilka dni z takim samym opadem, który jest opadem maksymalnym w danym miesiącu wszystkie są podkreślane. Ostatnia kolumna zawiera sumę wartości opadowych dla stacji w danym miesiącu. Liczba jest takiego samego formatu jak wartość opadu. Wśród danych o wysokości opadu mogą pojawić się znaki dodatkowe, inne od liczbowych: symbol - oznaczający brak zjawiska, symbol. oznaczający brak danych, liczba ze znakiem zapytania oznaczająca wartość wątpliwą, liczba podana w nawiasach oznaczająca wartość oszacowaną. Tabela nie jest ograniczona krawędziami bocznymi ani krawędzią dolną. Posiada krawędź górną i drugą linię poziomą oddzielającą wiersz tytułowy od danych. W szkicu tabeli uŝyte jest pięć linii pionowych. Trzy rozdzielające główne kolumny numeru stacji, nazwy, wysokości opadów i sumy oraz dwie dodatkowe znajdują się po dziesiątym i dwudziestym dniu miesiąca. 10

15 3. OCR - Optyczne rozpoznawanie znaków W rozdziale trzecim omówiony został pierwszy etap przetwarzania danych, którym jest pozyskanie tekstu z obrazu przedstawiającego stronę rocznika opadowego. 11

16 3.1 Techniki OCR Akronim OCR (ang. Optical Character Recognition) tłumaczony jest jako optyczne rozpoznawanie znaków. Jest to zestaw technik, który pozwala na przetworzenie obrazu zawierającego tekst do pliku edytowalnego. Najczęściej techniki te stosowane są w połączeniu z pozyskiwaniem obrazu z tekstu drukowanego (skanowaniem). Cały ten proces umoŝliwia więc pozyskanie tekstu do dalszej obróbki i przetwarzania komputerowego z dowolnego zbioru drukowanego. Historia Historia OCR zaczyna się w 1929 roku, gdy austriacki inŝynier Gustav Tauschek opatentował urządzenie mechaniczne słuŝące do rozpoznawania znaków pisma. Maszyna przy pomocy fotodetektora badała ilość światła, jaka przedostała się za wzorzec i literę ustawione w jednej linii. Najmniejsze natęŝenie światła odpowiadało największej zgodności. Kolejnym krokiem było opracowanie w 1953 roku przez Amerykanina David a Shepard a systemu Gismo przetwarzającego tekst drukowany na tekst maszynowy ówczesnych komputerów. Shepard załoŝył później korporacje, która opracowała pierwsze komercyjne systemy OCR uŝyte przez Readers Digest w 1955 roku. Od 1965 roku amerykańska poczta zaczęła uŝywać systemów rozpoznawania znaków do sortowania poczty. Obecnie systemy te są w powszechnym uŝyciu w wielu instytucjach rządowych i jednostkach administracyjnych [http://wikipedia.org; Gajer, 2008]. Zastosowanie Zadania, do jakich wykorzystywane są współczesne systemy OCR to[bieniecki, 2005]: archiwizacja i udostępnianie dokumentów (przetwarzanie do postaci elektronicznej ksiąŝek, gazet, a takŝe zapisu równań matematycznych i nut); systemy odczytu dla niewidomych (np. pracownia tyfloinformatyczna na AGH); systemy odczytu danych z formularzy i dokumentów wypełnianych ręcznie; interfejsy komunikacji w palmtopach; 12

17 Analiza zdjęć w diagnostyce medycznej; Systemy identyfikacji i monitorowania (np. rozpoznawanie tablic rejestracyjnych samochodów). OCR współcześnie Skuteczność narzędzi OCR w przypadku dobrej jakości druków dawno przekroczyła 99% [Ormowski, 2004]. Aktualnie badaniom podlegają bardziej złoŝone i skomplikowane zagadnienia związane z optycznym rozpoznawaniem znaków. W ostatnich woluminach International Journal on Document Analysis and Recognition poruszane są problemy rozpoznawania pisma odręcznego. Jest to jedno z największych wyzwań stawianych współczesnym OCR om. Rezultaty przetwarzania tego rodzaju pisma są nadal niezadowalające, w duŝej mierze zaleŝą bowiem od staranności osoby piszącej. Inne, poruszane ostatnimi czasy zagadnienia z dziedziny OCR to rozpoznawanie dokumentów złej jakości, zawierających duŝe ilości szumów. Podejmowane są próby przetwarzania starych wydawnictw i dokumentów historycznych. Wyzwaniem dla projektantów systemów OCR jest takŝe rozpoznawanie pism w językach opartych na alfabecie innym niŝ łaciński. Ponad jeden miliard ludzi wywodzi się z cywilizacji arabskiej, półtora miliarda posługuje się językiem wywodzącym się ze staroŝytnego Indii i tyle samo pismem opartym na chińskich ideogramach. Forma drukowana tekstów w tych alfabetach niewiele róŝni się od pism odręcznych. Trudno jest wyodrębnić pojedyncze znaki, a często ten sam znak przyjmuje róŝne formy graficzne [Gajer, 2008]. Przed projektantami systemów OCR stoi więc jeszcze wiele wyzwań i duŝo problemów do rozwiązania. Powoduje to ciągły rozwój algorytmów, które stają się coraz bardziej wyspecjalizowane. Zasada działania Pierwszym zadaniem, jakie wykonuje program OCR jest wydzielenie bloków rozpoznawania. Na obszarze obrazu wyznaczane są pola, w których znajduje się tekst, obraz lub tablica. Ustalana jest kolejność ich przetwarzania. W większości programów jest moŝliwość ingerencji uŝytkownika w tę część procesu. Do późniejszego rozpoznania moŝna wybrać jedynie interesującą nas część. Wyznaczenie obszarów 13

18 przez uŝytkownika moŝe takŝe zwiększyć skuteczność rozpoznawania, gdyŝ eliminuje błędy występujące na tym etapie [Czajkowska, 2000]. Kolejny etap to wyznaczenie poszczególnych znaków, wyodrębnienie ich z całości tekstu. KaŜda litera czy liczba musi być reprezentowana przez pojedynczy mikroobszar. Segmenty te są następnie poddawane głównemu procesowi rozpoznawania. Tu zastosowanie znajdują specjalnie opracowane algorytmy. Segmenty zawierające pojedyncze znaki porównywane są z wzorcami w bazie programu i kaŝdemu z nich zostaje przypisany odpowiadający mu znak. Automatyczna klasyfikacja wzorców to zadanie z zagadnień sztucznej inteligencji. Zwykle na tym etapie wykorzystywane są sieci neuronowe [Boniecki, 2006]. W wielu programach istnieje moŝliwość uzupełnienia bazy programu o własne wpisy. MoŜliwe jest stworzenie własnych wzorców przez przypisanie wycinkom obrazu odpowiadających im znaków. Do kolejnego etapu przetwarzania zostaje wykorzystany słownik językowy. Uzyskany tekst sprawdzany jest pod względem poprawności zapisu słów, gramatyki i ortografii. Przykładowo, jeŝeli program zidentyfikował w słowie tekst litery t, k, s, t tworząc zbiór t.kst (kropka oznacza brakujący znak), moŝe poprawnie rozpoznać całe słowo korzystając z wpisu w słowniku. Tak rozpoznany tekst jest przedstawiany uŝytkownikowi, który moŝe dokonać dodatkowej ręcznej korekcji przed zapisaniem go do pliku lub wyeksportowaniem do innego programu. Wiele programów posiada dodatkową funkcję oznaczającą elementy, z którymi program miał największe problemy. Sugerują one miejsca, w których przypuszczalnie mogą pojawić się błędy. Przykładowy algorytm Ciekawy sposób podejścia do zagadnienia zaproponował Mirosław Gajer [Gajer, 2008], dlatego przedstawię pokrótce opracowany przez niego algorytm. Plik obrazu na wstępie podlega binaryzacji kaŝdemu pikselowi przypisywany jest kolor biały lub czarny. Ma to na celu wyróŝnienie z obrazu znaków, którym przypisywany jest kolor czarny. Całe tło przybiera kolor biały. Oczywiście proces ten nie jest doskonały. Dlatego tak przygotowany obraz podlega dodatkowej filtracji. W tym celu zostaje wykorzystane złoŝenie dwóch filtracji nieliniowych. Najpierw zostaje 14

19 uŝyty filtr minimalny a następnie maksymalny. Oba filtry mają identyczną maskę (rys.2). Rysunek 2. Maska filtra maksymalnego i minimalnego stosowanego do binaryzacji obrazu [źródło: Gajer, 2008] Filtr minimalny działa w ten sposób, Ŝe przypisuje pikselowi kolor czarny wtedy, gdy on sam jest czarny i wszystkie cztery piksele z nim sąsiadujące (A, B, C, D) są czarne. Pozwala to na pozbycie się z obrazu pojedynczych, czarnych pikseli i ich małych zgrupowań. Niestety po tym procesie wszystkie obiekty na obrazie stracą nieco ze swej grubości. W celu przywrócenia ich pierwotnych wymiarów stosuję się jako drugi filtr maksymalny. Filtr ten zamienia kaŝdy biały piksel na czarny, gdy którykolwiek z jego sąsiadów (piksele: A, B, C, D) jest koloru czarnego. Tak przetworzony obraz podlega segmentacji w celu wydzielenia pojedynczych znaków. KaŜdy wyodrębniony znak wpisywany jest w prostokąt o wymiarach odpowiadających jego szerokości i wysokości. Następnie prostokąt ten zostaje przeskalowany przyjmując kształt kwadratu. Oba wymiary przyjmują wartość równą długości większego boku. Tak zdeformowany obraz dzielony jest następnie przez pięć kolumn i pięć wierszy na dwadzieścia pięć sektorów o jednakowych wymiarach (rys. 3). Rysunek 3. Podział obrazka z pojedynczym znakiem na dwadzieścia pięć sektorów [źródło: Gajer, 2008] W kaŝdym z tak wyznaczonych segmentów zliczana jest następnie liczba czarnych pikseli. Powstaje w ten sposób dwudziestopięcioelementowy wektor. Aby 15

20 uniezaleŝnić wyniki od rozmiarów obrazka zawierającego dany znak naleŝy jeszcze podzielić kaŝdą wartość przez liczbę wszystkich pikseli na obrazie. Tak znormalizowane wektory stanowią dane wejściowe do kolejnego etapu przetwarzania, jakim jest klasyfikacja według wzorców. Przedstawiony algorytm jest czytelny i stanowi bardzo proste, ale ciekawe podejście do problemu optycznego rozpoznawania znaków pisma. Obecnie stosowane są takŝe metody wyodrębniania charakterystycznych cech znaków. Nazywane jest to ekstrakcją właściwości (ang. Feature Recognition). Metoda polega na analizie kształtów znaku i porównaniu ich z zestawem reguł. Przykładowo litera a moŝe zostać opisana jako okrąg z pionową linią przylegającą po prawej i łukiem na górze. Program OCR porównując zestawy reguł odnośnie stosunków długości składowych znaku, kątów łuków i innych cech matematyczno-geometrycznych klasyfikuje wzorce liter dla danego obrazu [Dołęga, 1998] Wybrane narzędzie OCR Wybierając narzędzie OCR bazowałem na niezaleŝnych opiniach i rankingach pism komputerowych z całego świata, a takŝe na materiałach ze stron i forów internetowych. Wybrałem produkt firmy ABBYY: FineReader 8.0 Proffesional Edition ze względu na jego popularność i dobrą opinie, a takŝe znakomite wyniki w testach. Seria programów FineReader zdobyła ponad 150 nagród przyznanych przez czołowe czasopisma branŝowe [http://www.finereader.pl]. Wśród programów OCR od lat uznawana jest za produkt bezkonkurencyjny. Oto fragment artykułu z polskiego czasopisma PC Format, które przetestowało program: Programem FineReader firma ABBYY postawiła swego czasu niezwykle wysoko poprzeczkę aplikacjom słuŝącym do rozpoznawania tekstu. Osiągnął on zresztą taką skuteczność, Ŝe trudno juŝ o lepsze wyniki w przypadku typowych dokumentów pochodzących z róŝnego typu drukarek [ ] [PC Format 01/2006]. Czasopismo Enter potwierdza powyŝszą opinię: Parametry wskazują jednoznacznie - FineReader jest lepszy. Jest zarówno skuteczniejszy w rozpoznawaniu tekstu, zwłaszcza z niewyraźnych skanów, jak i obsługuje więcej formatów plików wynikowych. [ Enter 02/2006]. 16

21 Jako dodatkowe atuty programu naleŝy uznać intuicyjny interfejs w języku polskim, wbudowanie polskiego słownika i szerokie moŝliwości w definiowaniu formatów plików wynikowych FineReader wersja 9.0 Rozpoczynając pracę z programem sięgnąłem po jego najnowszą wersję (w marcu 2008 była to wersja 9.0) jednak juŝ na początku pracy z tą wersją pojawiły się problemy. Podczas rozpoznawania niektórych stron wyświetlany był komunikat o niepowodzeniu procesu spowodowanym brakiem pamięci. Z komunikatu tego nie mogłem wywnioskować o jaką pamięć chodzi. Zwiększyłem zasoby pamięci RAM do 1,5 GB, mimo Ŝe według danych producenta program wymaga jedynie 512MB. Błąd niestety pojawiał się dalej. RóŜne kombinacje ze zmianą rozmiaru pliku stron takŝe nie przyniosły rezultatu. Próby na komputerze z pamięcią RAM 4GB i procesorem Intel Core 2 Duo 2,33 GHz oraz 55GB wolnego miejsca na dysku systemowym takŝe zakończyły się niepowodzeniem. Wszystkie testy przeprowadziłem na wersji demo programu nie mogło być to jednak powodem błędu, bo jak podaje producent wersja ta nie była ograniczona w Ŝaden inny sposób niŝ limit uŝytkowania przez czternaście dni i pięćdziesięciu skanowanych stron. Postanowiłem skontaktować się ze wsparciem technicznym producenta. Po tym jak przedstawiłem problem i posłałem przykładowe pliki wywołujące błąd dostałem odpowiedź od Pana Jacka Opary, iŝ problem został przesłany do deweloperów, którzy spróbują go rozwiązać. Radzono mi takŝe ręczne ustawianie szablonu bloków 1, co miało wykluczyć błędy. Niestety zastosowanie się do tej rady takŝe nie przyniosło rezultatów. WyŜej opisany problem pojawiał się przy około pięćdziesięciu procentach prób rozpoznania obrazu ze stroną rocznika opadowego. Nie stwierdziłem przypadków jego wystąpienia przy rozpoznawaniu innych plików z obrazami stron ksiąŝek i czasopism. 1 Czym są szablony bloków napisałem w rozdziale

22 3.2.2 FineReader wersja 8.0 Z powodu błędów, które zupełnie wykluczały moŝliwość zastosowania wersji 9.0 zdecydowałem się na dokonanie prób na wersji poprzedniej, czyli 8.0. Posiada ona nieco mniej intuicyjny interfejs. Niestety według producenta jest takŝe mniej skuteczna w rozpoznawaniu. Mimo to jest ona narzędziem o wysokiej skuteczności rozpoznawania w porównaniu z innych dostępnych na rynku. Opinie przytoczone wcześniej z czasopism Enter i PC Format dotyczą właśnie wersji 8.0. Aby zapoznać czytelnika ze środowiskiem pracy programu na rysunku 4 przedstawiłem zrzut ekranu przedstawiający okno pracy FineReadera 8.0. Rysunek 4. Zrzut ekranu środowiska pracy programu Finereader

23 3.3. Format pliku wyjściowego Dane zawarte na stronach rocznika przedstawione są w sposób usystematyzowany. Wysokości opadów w poszczególnych miesiącach roku są podane w formie tabelarycznej 2. Liczby oznaczające wysokość opadu atmosferycznego są przypisane do dnia miesiąca poprzez umiejscowienie w odpowiedniej kolumnie i do stacji pomiarowej poprzez połoŝenie w odpowiednim wierszu tabeli. Nie moŝe zajść sytuacja, w której połoŝenie liczby w rozpoznanym dokumencie (skanie przerobionym na tekst) zostanie zmienione. Format pliku, w którym zostaną zapisane przetwarzane dane musi, więc mieć moŝliwość przedstawiania danych w formie tabeli. Oczywiście nie jest konieczne, zachowanie idealnie takiego samego sposobu prezentacji danych, chodzi o to, aby wspomniana wcześniej struktura przypisania danej do odpowiedniego wiersza i kolumny została zachowana. Z formatów, w jakich FineReader umoŝliwia zapisanie pliku wyjściowego, poszukiwałem takiego, który byłby najbardziej uniwersalny, w którym pliki z kolejnymi przetworzonymi stronami będą przedstawione w tej samej formie. Dokumenty musiały zachować niezmienną strukturę, aby było moŝliwe stworzenie jednego wzorca do przerabiania wszystkich plików z tymi samymi danymi. Chciałem, aby wybrany format był powszechnie uŝywany, tak, aby ewentualne przeróbki, czy wdraŝanie stworzonego systemu do innych rozwiązań, niekoniecznie wykorzystujących ten sam program OCR, było jak najłatwiejsze. Podejmując próbę stworzenia uniwersalnego rozwiązania sięgałem po popularne, powszechne w uŝyciu formaty TXT Pierwszym formatem, jaki rozpatrywałem do uŝycia był format TXT. Jest to najmniej złoŝony format z dostępnych w programie. Jest prosty w prezentacji danych i łatwy do obróbki, bo nie zawiera Ŝadnych dodatkowych znaków poza zawartymi w pliku wejściowym. Nie umoŝliwia niestety przedstawienia danych w tabeli. Istnieje 2 Więcej o strukturze tabeli z danymi o wysokościach opadów pisałem w rozdziale 2. 19

24 moŝliwość ułoŝenia danych w wierszach i zachowanie odpowiednich odstępów pomiędzy znakami tak, aby ich ułoŝenie odzwierciedlało strukturę tabeli, nie jest to jednak odzwierciedlenie dokładne. Poszczególne komórki w wierszu tabeli musiałby zostać jednoznacznie wydzielone. W plikach stworzonych przez FineReader a poszczególne komórki jednego wiersza tabeli są rozdzielane przez znak space (kod ASCII: 32). Niestety podczas przeglądania plików znalazłem przypadki, gdy pojedyncza komórka została podzielona przez ten znak, tak jakby były to dwie komórki. Znak ten moŝe być takŝe częścią zawartości komórki (przed właściwą daną lub po niej), co ponownie zaburza strukturę w wierszu. Częstym przypadkiem jest takŝe nierozpoznanie znaku braku zjawiska atmosferycznego (oznaczonego poziomą kreską). Komórka tabeli zawierająca ten znak moŝe zostać uznana za pustą. Występuje, więc niejednolite oznakowanie takiej komórki: moŝe ona nie być reprezentowana przez Ŝaden znak lub przez znak space, co powoduje kolejne zaburzenia w strukturze. Z powyŝszych powodów zrezygnowałem z zastosowania formatu TXT w projekcie XML FineReader umoŝliwia zapisanie pliku w formacie XML. Jest to plik zgodny ze standardem Microsoft Word XML, a dokładniej tylko z Microsoft Office Professional Edition Standard ten nie jest popularny, dlatego nie spełniał wymagań o uniwersalności i przenośności, jakie postawiłem przy wyborze formatu plików. Dlatego został on odrzucony HTML Jednym z formatów, które w najprostszy sposób są w stanie odtworzyć strukturę, jaka znajduje się na skanowanych dokumentach jest HTML. Jest to format popularny i powszechny w zastosowaniach internetowych. 20

25 Dodatkowym argumentem na zastosowanie tego formatu jest to, Ŝe na kolejnym etapie przetwarzania mogłem wykorzystać gotowe narzędzia programistyczne ułatwiające ten proces 3. Aby dodatkowo usprawnić przetwarzanie trzeba zmienić w programie ustawienia formatów dla HTML tak, jak opisuję poniŝej. Układ strony naleŝy ustawić na Remove all formating, czyli usuwanie formatowania, gdyŝ nie jest potrzebne, aby w pliku były zapisywane informacje o rozmiarze czcionki, o tym czy jest ona pogrubiona w danym miejscu, czy posiada jakieś inne cechy formatowania. Nie potrzebne są takŝe informacje o rozmiarach poszczególnych komórek tabeli. Takie ustawienia ułatwiają zachowanie oryginalnej struktury danych bez dodatkowego obciąŝania pliku zbędnymi informacjami. JeŜeli układ strony będzie ustawiony na Remove all formating nie ma znaczenia, jaki tryb zapisu zostanie wybrany,. Porównywanie zawartości plików przy pomocy programu Windows Commander nie wykazało Ŝadnych róŝnic pomiędzy plikami zapisanymi w róŝnych trybach. W ustawieniach tekstu takŝe nie ma róŝnicy czy zostanie wybrane zachowanie końca linii, czy nie, gdyŝ pliki stworzone z tymi ustawieniami są takie same. Kodowanie znaków naleŝy ustawić na ISO Europa centralna (8859-2) poniewaŝ jest to standardowy sposób kodowania polskich znaków. Przykładowe okno ustawień formatów dla HTML przedstawiłem na rysunku 5. 3 Więcej na ten temat w rozdziale

26 Rysunek 5. Przykładowe okno ustawień formatu HTML pliku z rozpoznanym tekstem Szablony bloków Program rozpoznając obraz wyznacza na nim sektory zwane blokami. KaŜdy pojedynczy obszar bloku określa pole zawierające znaki, które mają być przerobione. Program rozpoznaje cztery typy bloków: tekstowy, tabeli, graficzny i kod kreskowy. Bloki moŝna dowolnie modyfikować ustalając ich obszary, usuwając je, dodając nowe lub zmieniając typ bloku. W bloku tabeli jest dodatkowo moŝliwość modyfikacji jej struktury. MoŜna usuwać i tworzyć separatory pionowe i poziome wyznaczające kolumny i wierszy tabeli. Stworzenie uniwersalnego algorytmu umoŝliwiającego przekształcanie plików sekwencyjnie (jednego po drugim, bez uciąŝliwego zmieniania ustawień czy parametrów pracy programu) wymaga stworzenia jednolitego wzorca. W związku z tym konieczne jest wprowadzenie jednego schematu obszaru bloków dla kaŝdego obrazu. 22

27 Opracowany przeze mnie schemat jest jedynie poprawką schematu, jaki automatycznie tworzy program. FineReader nie tworzy bowiem zawsze takiego samego schematu, mimo Ŝe kolejne strony mają taką samą strukturę ułoŝenia danych. W stworzonej przez program strukturze mogą się pojawić takie błędy jak rozpoznanie części tabeli jako pojedynczych paragrafów. Zaproponowany przeze mnie schemat zawiera pięć obszarów bloków i powstał jako naturalne odzwierciedlenie struktury stron zawierających tabelę z danymi 4. Trzy obszary wyznaczają górne pola tekstowe. Pierwszy zawiera numer tablicy (tekst TABL. I ), kolejny - jej tytuł (tekst WYSOKOŚCI DOBOWE OPADÓW w mm ), a trzeci - nazwę miesiąca z rokiem (np. tekst STYCZEŃ 1976 ). Czwarty obszar to pole tablicy zawierającej dane o wysokościach opadów. Ostatnim, piątym polem zaznaczonym na obrazie jest kolejny blok tekstowy zawierający numer strony. Najbardziej znaczącym polem jest obszar tabeli. Oczywiście liczba separatorów jest w niej zmienna. Pionowe separatory są uzaleŝnione od liczby dni w miesiącu a poziome od liczby stacji pomiarowych i częstości występowania symboli zjawisk atmosferycznych. Separatory pionowe powinny być ustawione w kaŝdej linii, w której przebiega naturalne rozgraniczenie danych tj. kolejno po kolumnie z numerem posterunku, nazwą stacji pomiarowej, po kaŝdej kolumnie wyznaczającej dzień miesiąca i ostatni wydzielający sumę opadów. Separatory poziome naleŝy ustawić oddzielając kaŝdą stację pomiarową i informację o dorzeczu. JeŜeli występują symbole zjawiska atmosferycznego naleŝy je takŝe oddzielić, stwarzając dla nich oddzielny wiersz tabeli. Pozostawienie symbolu w jednej komórce tabeli razem z danymi liczbowymi moŝe powodować błędne odczytanie wartości, poniewaŝ program potraktuje symbol i liczbę jako jeden znak o większej czcionce (tab. 3). Po stworzeniu obszaru tabeli naleŝy jeszcze podzielić komórki tabeli. Niewykonanie tego kroku powoduje, Ŝe program moŝe łączyć komórki tak, jakby nie były oddzielne separatorami i znaki zostaną odczytane błędnie, tak jak to miało miejsce wcześniej. 4 Strukturę tę opisałem w rozdziale 2. 23

28 Tabela 3. Przykłady błędów spowodowanych nieprawidłowym podziałem szablonu na komórki. Znaki w obrazie Znaki po przetworzeniu Z powodu odchyleń w ułoŝeniu obrazu 5 mogą wystąpić problemy z poprawnym ustawieniem separatorów. W rozpatrywanych przeze mnie przypadkach nie było większych problemów w ustawieniu separatorów pionowych. Linie określające poszczególne komórki nie nachodziły na liczby. Niestety w przypadku separatorów poziomych problem był dosyć często spotykany. Występowały problemy z takim ustawieniem separatora, aby nie nachodził on na dane. Poprawne dopasowanie ułoŝenia linii po jednej stronie dokumentu powodowało nachodzenie jej na liczbę po drugiej stronie wiersza. JeŜeli dokona się rozbicia komórek w tabeli, tak jak pisałem wcześniej, moŝna przyjąć, Ŝe nachodzenie linii separatora na liczbę do ok. 30% jej wysokości nie powoduje błędu. Program rozpoznaje ją jako jedną całość i przypisuje do komórki, w której znajduje się większa część znaku. W przypadku cyfr symetrycznych jak 8, 0 czy 3 naleŝy zachować większą ostroŝność. JeŜeli nie da się ustawić separatora tak, aby oddzielał on znaki opadów atmosferycznych i liczb określających jego wielkość naleŝy taki separator pominąć. Przy opracowywaniu algorytmu ekstrakcji danych moŝna bowiem wziąć pod uwagę, Ŝe symbole opadu i jego wielkość mogą znajdować się w jednej komórce. NaleŜy zwrócić jednak uwagę, aby symbol dopasować do odpowiedniej liczby, tzn. aby połączyć 5 Zagadnienie szerzej omówiłem w rozdziałach i

29 w jeden wiersz liczby i symbole sobie odpowiadające. Wiersz powinien zawierać wtedy symbole w górnej swojej części, a liczby na dole, nie odwrotnie. Wyznaczone bloki powinny być ponumerowane zgodnie z kolejnością, jaką podałem. Program moŝe wstępnie przypisać inna kolejność, dlatego po modyfikacji bloków naleŝy je przenumerować. Inna kolejność zmieni strukturę przetworzonego pliku (kolejność paragrafów będzie inna). JeŜeli chodzi o wyodrębnianie danych o wysokościach opadów nie ma to znaczenia, bo algorytm pobierający dane wydzieli wstępnie tabelę, która je zawiera. JeŜeli jednak będziemy chcieli automatycznie pozyskać informację o miesiącu, z którego dane pochodzą, a takŝe numer strony kolejność musi być zachowana. Najlepiej jest stworzyć ogólny zarys szablonu przed pierwszym rozpoznaniem pliku, aby program nie wydzielił w tabeli bloków tekstowych, co często się zdarza. Wtedy to struktura zostaje całkowicie zaburzona i jej ręczna modyfikacja jest bardzo Ŝmudnym zajęciem. Wystarczy wstępnie wyznaczyć pola tekstowe i obszar tabeli, przed pierwszym rozpoznaniem, Ŝeby temu zapobiec. W tabeli nie trzeba ustawiać separatorów, zostaną one wprowadzone automatycznie. Później jednak trzeba je będzie poprawić niektóre usunąć, część dodać lub przesunąć. Jest to jednak bardziej opłacalne pod względem czasowym niŝ ręczne ustawianie wszystkich separatorów na początku. Niestety nie da się wykorzystać raz utworzonego szablonu do rozpoznawania wszystkich stron rocznika. PołoŜenie poszczególnych obszarów jest zmienne w obrazie. Spowodował to czynnik ludzki nie ma moŝliwości ułoŝenia skanowanego materiału dokładnie tak samo za kaŝdym razem. Wziąłem takŝe pod uwagę moŝliwość rozpoznawania obrazów wstępnie przerobionych w programie graficznym. Ideą było kadrowanie obrazu tak by wyselekcjonować z niego tylko tabelę z wysokościami opadów. Niestety takŝe wtedy nie da się stworzyć uniwersalnego szablonu bloków, poniewaŝ liczba separatorów poziomych jest zmienna ze względu na liczbę stacji pomiarowych oraz występowanie informacji o dorzeczach i symboli opadów atmosferycznych. Stworzony szablon moŝna zapisać, aby wykorzystać go przy kolejnym rozpoznawaniu tej samej strony. 25

30 3.5. Funkcja douczania Program OCR w procesie rozpoznawania znaków opiera się na wewnętrznej bazie wzorców. KaŜdy znak ma swój wzorzec, a nawet wiele wzorców przedstawiających go w róŝnych rodzajach czcionki. Program FineReader umoŝliwia dodanie własnych wzorców stworzonych przez uŝytkownika. Jak podaje podręcznik uŝytkownika programu: Z trybu douczania warto skorzystać, gdy: 1. rozpoznawany tekst napisany jest dekoracyjną, nietypową czcionką; 2. rozpoznawany tekst zawiera znaki specjalne (np. symbole matematyczne); 3. trzeba rozpoznać duŝe ilości dokumentów (więcej niŝ setki stron) o niskiej jakości wydruku. Materiał, jaki podlega badaniu spełnia kaŝdy z podanych powyŝej warunków. Czcionka, jaka została uŝyta do drukowania nie jest typową czcionką z rodzin czcionek komputerowych. Obrazy stron rocznika zawierają takŝe dodatkowe symbole opadów atmosferycznych. JeŜeli proces przetwarzania danych z roczników opadowych okaŝe się być opłacalny liczba obrazów do rozpoznania to więcej niŝ setki stron - w jednym roczniku strony z danymi o wysokościach opadów to ponad 80 stron. Aby stworzyć własny wzorzec naleŝy rozpoznać obraz lub jego część z dodatkowo włączoną opcją douczanie wzorca. W nowo otwartym oknie program będzie pokazywał rozpoznawane znaki, które algorytm wskazuje jako trudne do rozpoznania. MoŜna korygować obszar, jaki program wydzielił z tekstu jako pojedynczy znak i przypisać mu odpowiednik z klawiatury lub przy uŝyciu tablicy znaków. Wzorzec moŝna edytować. Tak stworzony wzorzec moŝna uŝywać przy rozpoznawaniu kolejnych stron. MoŜliwe są trzy ustawienia rozpoznawania: 1. Bez uŝycia dodatkowych wzorców uŝytkownika 2. Wykorzystanie wzorca uŝytkownika 3. Wykorzystanie wzorca uŝytkownika i wzorców wbudowanych 26

31 Niestety nie wiadomo jak dokładnie funkcjonuje algorytm doboru wzorca w programie i kiedy rzeczywiście program uŝyje wzorca uŝytkownika, a kiedy będzie korzystał z własnej bazy Badania skuteczności rozpoznawania znaków Rozdział ten opisuje badania, jakie przeprowadziłem w celu opracowania metod podniesienia skuteczności procesu rozpoznawania, a takŝe wyciągnięcia wniosków odnośnie funkcjonowania całego systemu przetwarzania Wnioski z badań wstępnych Przed przystąpieniem do właściwej części badań wykonałem szereg niesklasyfikowanych prób rozpoznań stron rocznika opadowego. W ten sposób nauczyłem się obsługi programu, ale przede wszystkim wyciągnąłem wnioski na temat sposobu przeprowadzenia właściwych badań. Dzięki wstępnym testom byłem w stanie określić jakie czynniki mogą wpływać na skuteczność. Opracowałem koncepcję klasyfikacji wyników i szczegółową strategię, którą przedstawiam w rozdziale Jednym z najwaŝniejszych wniosków, jakie wyciągnąłem po badaniach wstępnych jest konieczność rozdzielenie procesu pozyskiwania danych o opadach na dwa etapy. Pojedyncza dana opadowa zawiera pełną informację wtedy, gdy znany jest typ opadu i jego wysokość. Obie te dane podawane są na stronach rocznika zawierających tablicę Wysokości dobowe opadów. JuŜ pierwsze testy wykazały, Ŝe skuteczność rozpoznawania informacji o typie opadu jest znacznie mniejsza niŝ pozostałych danych. Wynika to z faktu, iŝ są to symbole graficzne, a nie znaki alfanumeryczne 6. Zastosowanie funkcji douczania, która pozwoliła na zdefiniowanie własnych wzorców znaków znacząco wpłynęło na wyniki rozpoznawania tych symboli. Odmienne wynik zastosowania tej funkcji obserwowałem dla pozostałych danych. Dlatego teŝ doszedłem do wniosku, Ŝe odseparowanie danych liczbowych i danych 6 Symbole typów opadów atmosferycznych przedstawiłem w rozdziale 2. 27

32 przedstawionych za pomocą symboli graficznych jest konieczne. Oddzielnie moŝna pozyskać dane o wysokości opadu a oddzielnie o jego typie. Scalenie tych danych moŝe zostać dokonane jako końcowy etap procesu. W badaniach opisanych w kolejnych rozdziałach skupiłem się na części dotyczącej danych liczbowych Strategia badań Celem badań było sprawdzenie jak jakość pliku wejściowego i zastosowanie dodatkowej funkcji douczania programu wpływa na skuteczność procesu rozpoznawania. Poszukiwałem takiej konfiguracji, która dawałaby najlepszy wynik. Dodatkowo notowałem inne luźne spostrzeŝenia, które mogłyby mieć znaczenie przy opracowaniu algorytmu do następnego etapu przetwarzania. Na pytanie o dostępność wyników jakichkolwiek testów skuteczności rozpoznawania skierowane do działu wsparcia technicznego producenta otrzymałem wymijającą odpowiedź i jedynie małą wskazówkę dotyczącą rozdzielczości skanowania. Poszukiwania takich materiałów w oparciu o inne źródła doprowadziły mnie jedynie do testów porównawczych programów róŝnych producentów. Testy te nie przedstawiały szczegółowo wyników badań, stanowiły jedynie konfrontację wyników procesu rozpoznawania z zastosowaniem róŝnych programów, a takŝe subiektywne oceny testerów co do ergonomii i funkcjonalności programów. Testy te nie zawierały informacji, jakich poszukiwałem. W swoich badaniach wyodrębniłem cztery czynniki, jakie mogłyby wpływać na efektywność procesu rozpoznawania: rozdzielczość obrazów, ułoŝenie obrazu w pliku, jasność i kontrast, zastosowanie wzorca znaków stworzonego przez uŝytkownika. Te cztery czynniki będę dalej nazywał czynnikami wstępnymi. 28

33 Poszczególne strony rocznika zawierające wysokości opadów, mimo iŝ są drukowane tą samą czcionka i są usystematyzowane w ten sam sposób róŝnią się pod względem złoŝoności danych i jakości druku. Na złoŝoność danych wpływa ilość liczb przedstawiających wartość opadu, a takŝe zawartość dodatkowych symboli opadów atmosferycznych. W rocznikach moŝna znaleźć strony, które przedstawiają dane z miesięcy zimowych z wieloma opadami w postaci śniegu i wtedy strona zawiera duŝo danych liczbowych i symboli, ale moŝna teŝ znaleźć strony z niewielką ilością liczb. Jakość druku na poszczególnych stronach takŝe jest róŝna. Niekiedy tekst i liczby są wydrukowane wyraźnie, ale zdarzają się teŝ strony gdzie druk jest mało czytelny, a oprócz znaków z danymi pojawia się teŝ wiele brudów takich jak małe kropki atramentu, prześwitujący z drugiej strony tekst, czy inne plamki (przykładem jest strona 77 z badanego rocznika). Z powyŝszych powodów do badań testowych nierozsądnym byłoby wybrać kilka stron do siebie podobnych pod względem złoŝoności danych i jakości druku. Wnioski, jakie mógłbym wyciągnąć dla tego materiału byłyby nie słuszne w przypadku innych stron. Z tego względu postanowiłem wybrać cztery odmienne od siebie strony. JeŜeli uda się wyciągnąć wnioski i jednoznacznie określić wpływ czynników wstępnych dla tej grupy moŝna przyjąć, Ŝe będą one słuszne dla innych stron roczników. Wybrane strony z rocznika 1976, na których zostały przeprowadzone badania to: strona 53 zawiera duŝą ilość danych oraz duŝą liczbę symboli graficznych (szczególnie śniegu); strona 128 czytelna, klasyczna strona rocznika; strona 97 zawiera symbole burzy i burzy odległej; strona 77 jedna z najmniej czytelnych stron w roczniku. KaŜdą ze stron badałem selekcjonując w niej 12 wierszy. Liczba ta jest wystarczająca na wyciągnięcie wniosków. Większa liczba badanych wierszy wymagała duŝych nakładów czasowych i była niewspółmierna z uzyskanymi informacjami, jakie moŝna było na podstawie badania wyciągać. Ograniczając się do tej liczby sprawdzanych wierszy mogłem wykonać większą liczbę prób. Wiersze do testowania wybierałem tak, aby były one równomiernie rozłoŝone na stronie tworząc jej reprezentatywną próbkę. 29

34 Wszystkie sprawdzane przeze mnie błędy i parametry miały określić wpływ czynników wstępnych na skuteczność procesu rozpoznawania. SłuŜyły one takŝe opracowaniu szczegółowych strategii postępowania dla charakterystycznych błędów (które będzie moŝna wdroŝyć w algorytmie wyodrębniającym dane z tekstu) oraz ukazywały wpływ czynników wstępnych na pracę programu. Badaniu podlegały na określeniu: liczby błędnie rozpoznanych znaków, liczby błędów zaznaczonych i niezaznaczonych przez program. Aby określić wpływ danego czynnika na skuteczność rozpoznawania porównywałem kolejne wersje danej strony ze względu na liczbę błędnie rozpoznanych znaków. Wersje strony są obrazami rastrowymi przedstawiający pojedynczą stronę rocznika w róŝnych rozdzielczościach i z róŝnymi parametrami jasności i kontrastu. Błędy rozpoznawania znaków Jeden błędnie rozpoznany znak oznacza błąd w jednej danej tj. niepoprawną nazwę stacji, wartość opadu, sumę opadów w miesiącu lub numer stacji. Nie wprowadzałem dodatkowego podziału błędu ze względu na jego złoŝoność. Bez róŝnicy czy w nazwie była zmieniona jedna litera czy było ich więcej jest to liczone jako jeden błąd. Tak samo z danymi liczbowymi. Bez względu na to czy liczba była rozpoznana jako w ogóle jej nie odpowiadające znaki literowe czy tylko róŝniła się od właściwej jednym znakiem liczone jest to jako jeden błąd. Dokonałem takiej klasyfikacji, poniewaŝ bez względu na złoŝoność błędu, z powodu jego wystąpienia tracona jest jedna dana. Jako błąd nie była uznawana zamiana przecinka na kropkę w wartości liczbowej, gdyŝ jest to problem łatwy do rozwiązania w algorytmie. W części z danymi o wysokościach opadów brak zjawiska oznaczany jest znakiem -. Po wykonaniu kilku wstępnych badań testowych zauwaŝyłem, Ŝe jest on bardzo często rozpoznawany jako inny znak podobny do kreski lub kropki. Przyjąłem, więc Ŝe kaŝde rozpoznanie tego znaku, o ile nie zawiera na początku cyfry jest traktowane jako poprawne. Takie załoŝenie łatwo będzie wziąć od uwagę przy 30

35 tworzeniu algorytmu do dalszego przetwarzania. Wykluczy to jeden z najczęściej występujących błędów w wynikach rozpoznania Dodatkowo błędy klasyfikowałem ze względu na miejsce ich wystąpienia: numer posterunku, nazwa posterunku, wartość wysokości opadu, suma miesięczna. W dalszej części pracy podając wyniki badań będę uŝywał sformułowania wszystkie błędy, które oznacza ogół błędów, jakie wystąpiły przy pojedynczej próbie rozpoznania. Jest to więc zsumowana liczba błędów w rozpoznaniu numerów posterunków, nazw posterunków, wartości wysokości opadu i sumy miesięcznej. Błędy zaznaczone i niezaznaczone FineReader posiada funkcję, która w wynikowym tekście zaznacza znaki, z którymi program miał problem w procesie rozpoznawania. Funkcja tam ma ułatwić późniejszą ręczną poprawę zawartości pliku wyjściowego. Dla uŝytkownika stanowi ona sugestię, które części w rozpoznanym dokumencie mogą zawierać błędy. Chcąc sprawdzić efektywność tej funkcji programu i określić na ile moŝe być ona przydatna w przypadku ręcznej obróbki wyniku rozpoznania kaŝdy błąd klasyfikowałem według tego czy został on zaznaczony czy nie. Sposób prezentacji wyników Na kolejnych stronach zostaną przedstawione wyniki dotyczące aktualnie omawianego czynnika. Oprócz liczby wszystkich błędów będę dodatkowo podawał, liczbę błędów zawartych w najbardziej znaczącej dla mojego opracowania części, czyli wysokościach opadów. Dodatkowe wykresy słuŝą zobrazowaniu wyników. 31

36 Błąd względny Chcąc wykorzystać uniwersalną miarę wpływu czynników wstępnych na wyniki rozpoznawania niezaleŝnie od strony, jaka podlegała badaniu wyliczałem dodatkowo błąd względny skuteczności rozpoznawania. Błąd względny jest wyraŝonym w promilach ilorazem błędnie rozpoznanych znaków wśród danych o wysokości opadu i wszystkich danych liczbowych zawartych w części z wysokościami opadów na danej stronie. MoŜna to zapisać wzorem: [ ] [ ] liczba _ bledow _ wsrod _ opadow Blad _ wzgledny = liczba _ danych _ opadowych [ ] 1000 Wartości błędu względnego wyraŝone w promilach są podane z zaokrągleniem do części całkowitej. Podanie tej wartości ma słuŝyć określeniu, jaki promil liczbowych danych opadowych został błędnie rozpoznany. Błąd względny uwzględnia złoŝoność strony pod względem liczby zawartych na niej danych, a dokładniej liczby danych w części z wysokościami opadów innych niŝ brak zjawiska Jakość obrazów Ta część badań miała wykazać czy i jak jakość pliku wejściowego z obrazem na wpływ na skuteczność rozpoznawania. Zamierzeniem było opracowanie metody jak najlepszego przygotowania obrazu zanim zostanie on poddany procesowi rozpoznawania w programie FineReader. Odrzuciłem takie metody graficznej obróbki, które byłyby niewspółmierne z zyskiem, jaki moŝna było po ich zastosowaniu uzyskać. Nie brałem, więc pod uwagę przekształcania pojedynczych znaków a jedynie całościową obróbkę pliku jako jednolitego materiału. Skupiłem się na trzech, najbardziej znaczących, według mnie problemach: niepoprawne ułoŝenie skanowanego materiału w obrazie, rozdzielczość, jasność i kontrast. 32

37 Do tej części pracy wykorzystałem program graficzny Gimp w wersji Jest to popularne narzędzie do przetwarzania grafiki rastowej rozprowadzane na Powszechnej Licencji Publicznej GNU. Na poziomie funkcjonalności, jaką chciałem wykorzystać programowanie to z łatwością dorównuje takim komercyjnym projektom jak Paint Shop Pro Obrócone obrazy Jednym z głównych zadań, jakie załoŝyłem sobie do rozwiązania na wstępie, było rozwiązanie problemu niepoprawnego ułoŝenia skanowanych obrazów. Czynnik ludzki spowodował, Ŝe wiele spośród obrazów zawierało strony obrócone o małe kąty (od dziesiątych części stopnia do kilku stopni). MoŜna przypuszczać, Ŝe wynik rozpoznawania był w związku z tym gorszy, gdyŝ znaki nie były ułoŝone w idealnym pionie, co powodowało ich zniekształcenie. Wstępnie załoŝyłem wykonanie badań według wcześniej przedstawionej strategii. Chciałem sprawdzić zaleŝność liczby błędów od kąta, pod jakim umieszczony jest obraz w pliku. Bieg wydarzeń, jaki przedstawiam poniŝej pokierował jednak moje badania w nieco inną stronę. W pierwszym rozpoznawanym przeze mnie pliku program otworzył obraz obrócony o około 0,4 stopnia w prawo. Spowodowało to pojedyncze błędy, przy odczytaniu znaku z komórki, przez którą przechodziła linia pionowa oddzielająca główne kolumny tabeli wydrukowanej na stronie rocznika. Kreska ta została odczytana jako znak I, 1 lub powodowała inny błąd. Niepoprawne ułoŝenie danych w poziomie i pionie uniemoŝliwiało teŝ precyzyjne rozmieszczenie separatorów w szablonie bloków 7. 7 O tworzeniu szablonów i problemach tym związanym napisałem wcześniej (rozdział 3.4). 33

38 Tabela 4. Przykłady błędów rozpoznania wynikających z nieprawidłowej rotacji obrazu. Znaki w obrazie Znaki po przetworzeniu Zdecydowałem się obrócić plik w programie graficznym, aby połoŝenie wierszy i kolumn było jak najbardziej precyzyjne, czyli Ŝeby wiersze znajdowały się w linii poziomej. Ponowne otwarcie pliku w programie nie spowodowało znaczących zmian w ułoŝeniu obrazu. Spróbowałem kolejny raz z nieco innymi kątem ułoŝenia obrazu wynik był ten sam. Próby z innymi obróconymi plikami dawały podobne wyniki. Okazało się, Ŝe program otwierając plik automatycznie stara się ustalić jego orientację. Nie określa jedynie czy obraz jest ułoŝony w pionie czy poziomie, ale stara się dokładnie ustalić jego pozycję. FineReader koryguje ułoŝenie obrazów odchylonych nawet o 2 stopnie. Niestety wynik jego działania nie jest dokładny. Obrazy są źle zorientowane o około 0,3 stopnia, co powoduje błędy, o których juŝ wspomniałem. Największe odchylenie, jakie znalazłem w skanowanych materiałach było rzędu 1,3 stopnia i program automatycznie je poprawił, tak, Ŝe po otworzeniu obrazu wynosiło około 0,2-0,3 stopnia Rozdzielczość Rozdzielczość jest jednym z podstawowych parametrów wpływających na jakość obrazu rastrowego, a taki właśnie obraz moŝemy pozyskać skanując materiały drukowane. Najczęściej uŝywaną miarą rozdzielczości jest dpi (ang. dots per inch) określający ile plamek przypada na cal długości. W badaniach zdecydowałem się przetestować wpływ trzech róŝnych rozdzielczości na proces rozpoznawania: 300dpi, 600dpi, 1200dpi. Są to jedne z najczęściej spotykanych rozdzielczości, w jakich występują komputerowe obrazy 34

Wymagania edukacyjne z informatyki dla klasy szóstej szkoły podstawowej.

Wymagania edukacyjne z informatyki dla klasy szóstej szkoły podstawowej. Wymagania edukacyjne z informatyki dla klasy szóstej szkoły podstawowej. Dział Zagadnienia Wymagania podstawowe Wymagania ponadpodstawowe Arkusz kalkulacyjny (Microsoft Excel i OpenOffice) Uruchomienie

Bardziej szczegółowo

KaŜdy z formularzy naleŝy podpiąć do usługi. Nazwa usługi moŝe pokrywać się z nazwą formularza, nie jest to jednak konieczne.

KaŜdy z formularzy naleŝy podpiąć do usługi. Nazwa usługi moŝe pokrywać się z nazwą formularza, nie jest to jednak konieczne. Dodawanie i poprawa wzorców formularza i wydruku moŝliwa jest przez osoby mające nadane odpowiednie uprawnienia w module Amin (Bazy/ Wzorce formularzy i Bazy/ Wzorce wydruków). Wzorce formularzy i wydruków

Bardziej szczegółowo

Spis treści. spis treści wygenerowany automatycznie

Spis treści. spis treści wygenerowany automatycznie Spis treści Rozdział 2.Wymagania edytorskie 2 2.1. Wymagania ogólne 2 2.2. Tytuły rozdziałów i podrozdziałów 2 2.3. Rysunki, tabele i wzory 3 2.3.1. Rysunki 3 2.3.2. Tabele 4 2.3.3. Wzory 4 2.4. Odsyłacze

Bardziej szczegółowo

WSTAWIANIE GRAFIKI DO DOKUMENTU TEKSTOWEGO

WSTAWIANIE GRAFIKI DO DOKUMENTU TEKSTOWEGO WSTAWIANIE GRAFIKI DO DOKUMENTU TEKSTOWEGO Niezwykle uŝyteczną cechą programu Word jest łatwość, z jaką przy jego pomocy moŝna tekst wzbogacać róŝnymi obiektami graficznymi, np. zdjęciami, rysunkami czy

Bardziej szczegółowo

I Tworzenie prezentacji za pomocą szablonu w programie Power-Point. 1. Wybieramy z górnego menu polecenie Nowy a następnie Utwórz z szablonu

I Tworzenie prezentacji za pomocą szablonu w programie Power-Point. 1. Wybieramy z górnego menu polecenie Nowy a następnie Utwórz z szablonu I Tworzenie prezentacji za pomocą szablonu w programie Power-Point 1. Wybieramy z górnego menu polecenie Nowy a następnie Utwórz z szablonu 2. Po wybraniu szablonu ukaŝe się nam ekran jak poniŝej 3. Następnie

Bardziej szczegółowo

SZKOLENIA I STUDIA PODYPLOMOWE DOFINANSOWANE Z EUROPEJSKIEGO FUNDUSZU SPOŁECZNEGO

SZKOLENIA I STUDIA PODYPLOMOWE DOFINANSOWANE Z EUROPEJSKIEGO FUNDUSZU SPOŁECZNEGO SZKOLENIA I STUDIA PODYPLOMOWE DOFINANSOWANE Z EUROPEJSKIEGO FUNDUSZU SPOŁECZNEGO OPIS DZIAŁANIA SERWISU (wersja z dnia 19.X.2006) autorzy: J. Eisermann & M. Jędras Serwis internetowy Szkoleń dofinansowywanych

Bardziej szczegółowo

WyŜsza Szkoła Zarządzania Ochroną Pracy MS EXCEL CZ.2

WyŜsza Szkoła Zarządzania Ochroną Pracy MS EXCEL CZ.2 - 1 - MS EXCEL CZ.2 FUNKCJE Program Excel zawiera ok. 200 funkcji, będących predefiniowanymi formułami, słuŝącymi do wykonywania określonych obliczeń. KaŜda funkcja składa się z nazwy funkcji, która określa

Bardziej szczegółowo

ECDL/ICDL Przetwarzanie tekstów Moduł B3 Sylabus - wersja 5.0

ECDL/ICDL Przetwarzanie tekstów Moduł B3 Sylabus - wersja 5.0 ECDL/ICDL Przetwarzanie tekstów Moduł B3 Sylabus - wersja 5.0 Przeznaczenie sylabusa Dokument ten zawiera szczegółowy sylabus dla modułu ECDL/ICDL Przetwarzanie tekstów. Sylabus opisuje zakres wiedzy i

Bardziej szczegółowo

W tym celu korzystam z programu do grafiki wektorowej Inkscape 0.46.

W tym celu korzystam z programu do grafiki wektorowej Inkscape 0.46. 1. Wprowadzenie Priorytetem projektu jest zbadanie zależności pomiędzy wartościami średnich szybkości przemieszczeń terenu, a głębokością eksploatacji węgla kamiennego. Podstawowe dane potrzebne do wykonania

Bardziej szczegółowo

Grafika komputerowa. Zajęcia IX

Grafika komputerowa. Zajęcia IX Grafika komputerowa Zajęcia IX Ćwiczenie 1 Usuwanie efektu czerwonych oczu Celem ćwiczenia jest usunięcie efektu czerwonych oczu u osób występujących na zdjęciu tak, aby plik wynikowy wyglądał jak wzor_1.jpg

Bardziej szczegółowo

Wykład 5. Cel wykładu. Korespondencja seryjna. WyŜsza Szkoła MenedŜerska w Legnicy. Informatyka w zarządzaniu Zarządzanie, zaoczne, sem.

Wykład 5. Cel wykładu. Korespondencja seryjna. WyŜsza Szkoła MenedŜerska w Legnicy. Informatyka w zarządzaniu Zarządzanie, zaoczne, sem. Informatyka w zarządzaniu Zarządzanie, zaoczne, sem. 3 Wykład 5 MS Word korespondencja seryjna Grzegorz Bazydło Cel wykładu Celem wykładu jest omówienie wybranych zagadnień dotyczących stosowania korespondencji

Bardziej szczegółowo

Sylabus Moduł 2: Przetwarzanie tekstów

Sylabus Moduł 2: Przetwarzanie tekstów Sylabus Moduł 2: Przetwarzanie tekstów Niniejsze opracowanie przeznaczone jest dla osób zamierzających zdać egzamin ECDL (European Computer Driving Licence) na poziomie podstawowym. Publikacja zawiera

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA INWENTARYZACJI

INSTRUKCJA INWENTARYZACJI INSTRUKCJA INWENTARYZACJI Inwentaryzacją nazywamy czynności zmierzające do sporządzenia szczegółowego spisu z natury stanów magazynowych towaru na określony dzień. Inwentaryzacja polega na ustaleniu za

Bardziej szczegółowo

SYSTEM ZARZĄDZANIA TREŚCIĄ (CMS) STRONY INTERNETOWEJ SZKOŁY PRZEWODNIK

SYSTEM ZARZĄDZANIA TREŚCIĄ (CMS) STRONY INTERNETOWEJ SZKOŁY PRZEWODNIK SYSTEM ZARZĄDZANIA TREŚCIĄ (CMS) STRONY INTERNETOWEJ SZKOŁY PRZEWODNIK Daniel M. [dm.o12.pl] 2012 I. Ogólna charakterystyka systemu 1) System nie wymaga bazy danych oparty jest o pliki tekstowe. 2) Aktualna

Bardziej szczegółowo

Nowe funkcje w programie Symfonia Mała Księgowość

Nowe funkcje w programie Symfonia Mała Księgowość Symfonia Mała Księgowość 1 / 6 Symfonia Mała Księgowość Spis treści: Korzyści z zakupu nowej wersji 2 Symfonia Mała Księgowość w wersji 2011.1b 2 Nowe formularze deklaracji podatkowych 2 Eksport deklaracji

Bardziej szczegółowo

Przykłady zastosowań funkcji tekstowych w arkuszu kalkulacyjnym

Przykłady zastosowań funkcji tekstowych w arkuszu kalkulacyjnym S t r o n a 1 Bożena Ignatowska Przykłady zastosowań funkcji tekstowych w arkuszu kalkulacyjnym Wprowadzenie W artykule zostaną omówione zagadnienia związane z wykorzystaniem funkcji tekstowych w arkuszu

Bardziej szczegółowo

Instrukcja obsługi programu PowRek

Instrukcja obsługi programu PowRek Instrukcja obsługi programu PowRek środa, 21 grudnia 2011 Spis treści Przeznaczenie programu... 4 Prezentacja programu... 5 Okno główne programu... 5 Opis poszczególnych elementów ekranu... 5 Nowy projekt...

Bardziej szczegółowo

OPCJE PROGRAMU Widoczne u góry na szarym pasku.

OPCJE PROGRAMU Widoczne u góry na szarym pasku. POMOC DO PROGRAMU PRZEGLĄD OFERT PRYWATNYCH Program OPCJE PROGRAMU Widoczne u góry na szarym pasku. Utwórz kopię zapasową zapisuje i archiwizuje komentarze oraz oznaczenia ofert. Przywróć bazę z kopii

Bardziej szczegółowo

Za pomocą atrybutu ROWS moŝemy dokonać podziału ekranu w poziomie. Odpowiedni kod powinien wyglądać następująco:

Za pomocą atrybutu ROWS moŝemy dokonać podziału ekranu w poziomie. Odpowiedni kod powinien wyglądać następująco: 1 1. Ramki Najbardziej elastycznym sposobem budowania stron jest uŝycie ramek. Ułatwiają one nawigowanie w wielostronicowych dokumentach HTML, poprzez podział ekranu na kilka obszarów. KaŜdy z nich zawiera

Bardziej szczegółowo

Informatyka Edytor tekstów Word 2010 dla WINDOWS cz.3

Informatyka Edytor tekstów Word 2010 dla WINDOWS cz.3 Wyższa Szkoła Ekologii i Zarządzania Informatyka Edytor tekstów Word 2010 dla WINDOWS cz.3 Slajd 1 Slajd 2 Numerowanie i punktowanie Automatyczne ponumerowanie lub wypunktowanie zaznaczonych akapitów w

Bardziej szczegółowo

Tworzenie prezentacji w MS PowerPoint

Tworzenie prezentacji w MS PowerPoint Tworzenie prezentacji w MS PowerPoint Program PowerPoint dostarczany jest w pakiecie Office i daje nam możliwość stworzenia prezentacji oraz uatrakcyjnienia materiału, który chcemy przedstawić. Prezentacje

Bardziej szczegółowo

BAZA_1 Temat: Tworzenie i modyfikowanie formularzy.

BAZA_1 Temat: Tworzenie i modyfikowanie formularzy. BAZA_1 Temat: Tworzenie i modyfikowanie formularzy. Do wprowadzania danych do tabel słuŝą formularze. Dlatego zanim przystąpimy do wypełniania danymi nowo utworzonych tabel, najpierw przygotujemy odpowiednie

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Lekcja 1: PowerPoint informacje podstawowe 1. Lekcja 2: Podstawy pracy z prezentacjami 36. Umiejętności do zdobycia w tej lekcji 36

Spis treści. Lekcja 1: PowerPoint informacje podstawowe 1. Lekcja 2: Podstawy pracy z prezentacjami 36. Umiejętności do zdobycia w tej lekcji 36 Spis treści Lekcja 1: PowerPoint informacje podstawowe 1 Umiejętności do zdobycia w tej lekcji 1 Elementy programu 2 Poruszanie się po obszarze roboczym 2 Uruchamianie programu 2 UŜycie narzędzi ekranowych

Bardziej szczegółowo

Co to jest arkusz kalkulacyjny?

Co to jest arkusz kalkulacyjny? Co to jest arkusz kalkulacyjny? Arkusz kalkulacyjny jest programem służącym do wykonywania obliczeń matematycznych. Za jego pomocą możemy również w czytelny sposób, wykonane obliczenia przedstawić w postaci

Bardziej szczegółowo

Skanowanie OCR w aplikacji Kancelaria Komornika. Instrukcja dla użytkownika

Skanowanie OCR w aplikacji Kancelaria Komornika. Instrukcja dla użytkownika Skanowanie OCR w aplikacji Kancelaria Komornika Instrukcja dla użytkownika Spis treści 1. Zakładka Wyrażenia... 3 2. Zakładka Grupy wyrażeń... 5 3. Opcje Skanowania / OCR... 7 4. Rozpoznawanie Danych...

Bardziej szczegółowo

Trik 1 Autorejestrowanie zmian dokonanych w obliczeniach

Trik 1 Autorejestrowanie zmian dokonanych w obliczeniach :: Trik 1. Autorejestrowanie zmian dokonanych w obliczeniach :: Trik 2. Czytelne formatowanie walutowe :: Trik 3. Optymalny układ wykresu punktowego :: Trik 4. Szybkie oznaczenie wszystkich komórek z formułami

Bardziej szczegółowo

W tym ćwiczeniu zostanie wykonany prosty profil cienkościenny, jak na powyŝszym rysunku.

W tym ćwiczeniu zostanie wykonany prosty profil cienkościenny, jak na powyŝszym rysunku. ĆWICZENIE 1 - Podstawy modelowania 3D Rozdział zawiera podstawowe informacje i przykłady dotyczące tworzenia trójwymiarowych modeli w programie SolidWorks. Ćwiczenia zawarte w tym rozdziale są podstawą

Bardziej szczegółowo

Wymagania na poszczególne oceny w klasach 3 gimnazjum

Wymagania na poszczególne oceny w klasach 3 gimnazjum Wymagania na poszczególne oceny w klasach 3 gimnazjum Znaczenie komputera we współczesnym świecie Przypomnienie wiadomości na temat języka HTML Wstawianie tabeli na stronę WWW Wstawianie listy punktowanej

Bardziej szczegółowo

TP1 - TABELE PRZESTAWNE od A do Z

TP1 - TABELE PRZESTAWNE od A do Z TP1 - TABELE PRZESTAWNE od A do Z Program szkolenia 1. Tabele programu Excel 1.1. Wstawianie tabeli 1.2. Style tabeli 1.3. Właściwości tabeli 1.4. Narzędzia tabel 1.4.1. Usuń duplikaty 1.4.2. Konwertuj

Bardziej szczegółowo

Technologia informacyjna

Technologia informacyjna Technologia informacyjna Pracownia nr 9 (studia stacjonarne) - 05.12.2008 - Rok akademicki 2008/2009 2/16 Bazy danych - Plan zajęć Podstawowe pojęcia: baza danych, system zarządzania bazą danych tabela,

Bardziej szczegółowo

PROJEKT CZĘŚCIOWO FINANSOWANY PRZEZ UNIĘ EUROPEJSKĄ. Opis działania raportów w ClearQuest

PROJEKT CZĘŚCIOWO FINANSOWANY PRZEZ UNIĘ EUROPEJSKĄ. Opis działania raportów w ClearQuest PROJEKT CZĘŚCIOWO FINANSOWANY PRZEZ UNIĘ EUROPEJSKĄ Opis działania raportów w ClearQuest Historia zmian Data Wersja Opis Autor 2008.08.26 1.0 Utworzenie dokumentu. Wersja bazowa dokumentu. 2009.12.11 1.1

Bardziej szczegółowo

EDYCJA TEKSTU MS WORDPAD

EDYCJA TEKSTU MS WORDPAD EDYCJA TEKSTU MS WORDPAD EDYCJA TEKSTU - MS WORDPAD WordPad (ryc. 1 ang. miejsce na słowa) to bardzo przydatny program do edycji i pisania tekstów, który dodatkowo dostępny jest w każdym systemie z rodziny

Bardziej szczegółowo

GEO-SYSTEM Sp. z o.o. GEO-RCiWN Rejestr Cen i Wartości Nieruchomości Podręcznik dla uŝytkowników modułu wprowadzania danych Warszawa 2007

GEO-SYSTEM Sp. z o.o. GEO-RCiWN Rejestr Cen i Wartości Nieruchomości Podręcznik dla uŝytkowników modułu wprowadzania danych Warszawa 2007 GEO-SYSTEM Sp. z o.o. 02-732 Warszawa, ul. Podbipięty 34 m. 7, tel./fax 847-35-80, 853-31-15 http:\\www.geo-system.com.pl e-mail:geo-system@geo-system.com.pl GEO-RCiWN Podręcznik dla uŝytkowników modułu

Bardziej szczegółowo

Zakres tematyczny programu Microsoft Office Word

Zakres tematyczny programu Microsoft Office Word Zakres tematyczny programu Microsoft Office Word 1 Rozdział 1. Wprowadzenie do pracy z programem Microsoft Word Opis: Podczas realizacji tego rozdziału uczestnicy szkolenia poznają podstawowe elementy

Bardziej szczegółowo

Stosowanie, tworzenie i modyfikowanie stylów.

Stosowanie, tworzenie i modyfikowanie stylów. Stosowanie, tworzenie i modyfikowanie stylów. We wstążce Narzędzia główne umieszczone są style, dzięki którym w prosty sposób możemy zmieniać tekst i hurtowo modyfikować. Klikając kwadrat ze strzałką w

Bardziej szczegółowo

Przed rozpoczęciem pracy otwórz nowy plik (Ctrl +N) wykorzystując szablon acadiso.dwt

Przed rozpoczęciem pracy otwórz nowy plik (Ctrl +N) wykorzystując szablon acadiso.dwt Przed rozpoczęciem pracy otwórz nowy plik (Ctrl +N) wykorzystując szablon acadiso.dwt Zadanie: Utwórz szablon rysunkowy składający się z: - warstw - tabelki rysunkowej w postaci bloku (według wzoru poniżej)

Bardziej szczegółowo

PLAN ZARZĄDZANIA WYMAGANIAMI PROJEKT WERSJA

PLAN ZARZĄDZANIA WYMAGANIAMI PROJEKT <NAZWA PROJEKTU> WERSJA <NUMER WERSJI DOKUMENTU> Załącznik nr 4.4 do Umowy nr 35-ILGW-253-.../20.. z dnia... MINISTERSTWO FINANSÓW DEPARTAMENT INFORMATYKI PLAN ZARZĄDZANIA WYMAGANIAMI PROJEKT WERSJA numer wersji

Bardziej szczegółowo

Skorzystaj z Worda i stwórz profesjonalnie wyglądające dokumenty.

Skorzystaj z Worda i stwórz profesjonalnie wyglądające dokumenty. ABC Word 2007 PL. Autor: Aleksandra Tomaszewska-Adamarek Czasy maszyn do pisania odchodzą w niepamięć. Dziś narzędziami do edycji tekstów są aplikacje komputerowe, wśród których niekwestionowaną palmę

Bardziej szczegółowo

Kolumna Zeszyt Komórka Wiersz Tabela arkusza Zakładki arkuszy

Kolumna Zeszyt Komórka Wiersz Tabela arkusza Zakładki arkuszy 1 Podstawowym przeznaczeniem arkusza kalkulacyjnego jest najczęściej opracowanie danych liczbowych i prezentowanie ich formie graficznej. Ale formuła arkusza kalkulacyjnego jest na tyle elastyczna, że

Bardziej szczegółowo

Pobierz plik z przykładem http://www.excelwpraktyce.pl/eletter_przyklady/eletter146/1_szacowanie_formuly.zip

Pobierz plik z przykładem http://www.excelwpraktyce.pl/eletter_przyklady/eletter146/1_szacowanie_formuly.zip :: Trik 1. Analiza działania formuły krok po kroku :: Trik 2. Przejrzysty harmonogram zadań :: Trik 3. Dane w kolejności losowej :: Trik 4. Najszybszy sposób utworzenia kopii arkusza :: Trik 5. Szybka

Bardziej szczegółowo

SERTUM moduł Oferty. Spis treści

SERTUM moduł Oferty. Spis treści SERTUM moduł Oferty Spis treści 1 Jak stworzyć nową ofertę?... 2 2 Jak przekazać dodatkowe informacje dla hurtowni, umoŝliwiające poprawną realizację zamówienia?.. 6 3 Jak automatycznie przekazywać zamówienia

Bardziej szczegółowo

Podstawowe informacje o obsłudze pliku z uprawnieniami licencja.txt

Podstawowe informacje o obsłudze pliku z uprawnieniami licencja.txt Podstawowe informacje o obsłudze pliku z uprawnieniami licencja.txt W artykule znajdują się odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania związane z plikiem licencja.txt : 1. Jak zapisać plik licencja.txt

Bardziej szczegółowo

PREZENTACJE MULTIMEDIALNE cz.2

PREZENTACJE MULTIMEDIALNE cz.2 Wydział Elektryczny Katedra Elektrotechniki Teoretycznej i Metrologii Instrukcja do pracowni z przedmiotu Podstawy Informatyki Kod przedmiotu: TS1C 100 003 Ćwiczenie pt. PREZENTACJE MULTIMEDIALNE cz.2

Bardziej szczegółowo

MenadŜer haseł Instrukcja uŝytkownika

MenadŜer haseł Instrukcja uŝytkownika MenadŜer haseł Instrukcja uŝytkownika Spis treści 1. Uruchamianie programu.... 3 2. Minimalne wymagania systemu... 3 3. Środowisko pracy... 3 4. Opis programu MenadŜer haseł... 3 4.1 Logowanie... 4 4.2

Bardziej szczegółowo

FK - Deklaracje CIT-8

FK - Deklaracje CIT-8 FK - Deklaracje CIT-8 1. Wstęp. Moduł FK umoŝliwia przygotowanie i wydruk formularza deklaracji podatkowej CIT-8. W skład dostępnych formularzy wchodzą deklaracje CIT-8(21) oraz CIT- 8/O(8). Dane do formularza

Bardziej szczegółowo

P R Z E T W A R Z A N I E S Y G N A Ł Ó W B I O M E T R Y C Z N Y C H

P R Z E T W A R Z A N I E S Y G N A Ł Ó W B I O M E T R Y C Z N Y C H W O J S K O W A A K A D E M I A T E C H N I C Z N A W Y D Z I A Ł E L E K T R O N I K I Drukować dwustronnie P R Z E T W A R Z A N I E S Y G N A Ł Ó W B I O M E T R Y C Z N Y C H Grupa... Data wykonania

Bardziej szczegółowo

Import danych z programu Płatnik

Import danych z programu Płatnik Import danych z programu Płatnik (aktualizacja 17 lutego 2014) Abstrakt W poradniku opisano import danych zgłoszeniowych, oraz rozliczeniowych z programu Płatnik ZUS. Import danych zgłoszeniowych pozwala

Bardziej szczegółowo

Podstawy obsługi aplikacji Generator Wniosków Płatniczych

Podstawy obsługi aplikacji Generator Wniosków Płatniczych Podstawy obsługi aplikacji Generator Wniosków Płatniczych 1. Instalacja programu Program naleŝy pobrać ze strony www.simik.gov.pl. Instalację naleŝy wykonań z konta posiadającego uprawnienia administratora

Bardziej szczegółowo

1. Przypisy, indeks i spisy.

1. Przypisy, indeks i spisy. 1. Przypisy, indeks i spisy. (Wstaw Odwołanie Przypis dolny - ) (Wstaw Odwołanie Indeks i spisy - ) Przypisy dolne i końcowe w drukowanych dokumentach umożliwiają umieszczanie w dokumencie objaśnień, komentarzy

Bardziej szczegółowo

Sposób tworzenia tabeli przestawnej pokażę na przykładzie listy krajów z podstawowymi informacjami o nich.

Sposób tworzenia tabeli przestawnej pokażę na przykładzie listy krajów z podstawowymi informacjami o nich. Tabele przestawne Tabela przestawna to narzędzie służące do tworzenia dynamicznych podsumowań list utworzonych w Excelu lub pobranych z zewnętrznych baz danych. Raporty tabeli przestawnej pozwalają na

Bardziej szczegółowo

Zajęcia komputerowe klasy I-III- wymagania

Zajęcia komputerowe klasy I-III- wymagania Zajęcia komputerowe klasy I-III- wymagania L.P miesiąc Klasa I Klasa II Klasa III 1. wrzesień Uczeń Uczeń Uczeń Zna regulaminpracowni komputerowej i stosuje się do niego; Wymienia 4 elementyzestawukomputerowego;

Bardziej szczegółowo

Te i wiele innych cech sprawia, że program mimo swej prostoty jest bardzo funkcjonalny i spełnia oczekiwania większości klientów.

Te i wiele innych cech sprawia, że program mimo swej prostoty jest bardzo funkcjonalny i spełnia oczekiwania większości klientów. Instrukcja użytkownika OFERTOWANIE 3.0 Program OFERTOWANIE 3.0 to intuicyjne i łatwe w użyciu narzędzie do szybkiego przygotowania i wydrukowania profesjonalnie wyglądającej oferty dla klienta, Program

Bardziej szczegółowo

Scenariusz szkolenia

Scenariusz szkolenia Scenariusz szkolenia Edytor tekstu MS Word 2010 TRENER: WALDEMAR WEGLARZ Absolwent Akademii Pedagogicznej w Krakowie. Od 2002 roku zawodowy trener IT, dyplomowany nauczyciel przedmiotów zawodowych w Technikum

Bardziej szczegółowo

CAŁOŚĆ OPRACOWANIA POWINNA ZAWIERAĆ MAKSYMALNIE 10 STRON.

CAŁOŚĆ OPRACOWANIA POWINNA ZAWIERAĆ MAKSYMALNIE 10 STRON. CAŁOŚĆ OPRACOWANIA POWINNA ZAWIERAĆ MAKSYMALNIE 10 STRON. REDAKCJA NIE INGERUJE W ZAWARTOŚĆ MERYTORYCZNĄ NADESŁANYCH ARTYKUŁÓW I NIE DOKONUJE KOREKTY PISOWNI. REDAKCJA PRZYJMUJE PLIKI WYŁĄCZNIE W FORMACIE

Bardziej szczegółowo

1.2 Logo Sonel podstawowe załoŝenia

1.2 Logo Sonel podstawowe załoŝenia 1.2 Logo Sonel podstawowe załoŝenia Logo czyli graficzna forma przedstawienia symbolu i nazwy firmy. Terminu logo uŝywamy dla całego znaku, składającego się z sygnetu (symbolu graficznego) i logotypu (tekstowego

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na ocenę z informatyki KLASA III

Wymagania edukacyjne na ocenę z informatyki KLASA III Wymagania edukacyjne na ocenę z informatyki KLASA III 0. Logo [6 godz.] PODSTAWA PROGRAMOWA: Rozwiązywanie problemów i podejmowanie decyzji z wykorzystaniem komputera, stosowanie podejścia algorytmicznego.

Bardziej szczegółowo

KATEGORIA OBSZAR WIEDZY

KATEGORIA OBSZAR WIEDZY Moduł 6 - Grafika menedżerska i prezentacyjna - od kandydata wymaga się umiejętności posługiwania się programem komputerowym do tworzenia. Zdający powinien posiadać umiejętności wykonania następujących

Bardziej szczegółowo

3.1. Na dobry początek

3.1. Na dobry początek Klasa I 3.1. Na dobry początek Regulamin pracowni i przepisy BHP podczas pracy przy komputerze Wykorzystanie komputera we współczesnym świecie Zna regulamin pracowni i przestrzega go. Potrafi poprawnie

Bardziej szczegółowo

Praca w Gabinecie lekarskim

Praca w Gabinecie lekarskim Praca w Gabinecie lekarskim z programem Wersja 2.1.1 1 Spis treści: 1. Wprowadzenie...3 2. Gabinet lekarski...7 2.1 Menu...7 2.2 Wizyta lekarska w gabinecie... 12 2.3 Elektroniczna karta pacjenta... 21

Bardziej szczegółowo

Sylabus Moduł 4: Grafika menedżerska i prezentacyjna

Sylabus Moduł 4: Grafika menedżerska i prezentacyjna Sylabus Moduł 4: Grafika menedżerska i prezentacyjna Niniejsze opracowanie przeznaczone jest dla osób zamierzających zdać egzamin ECDL (European Computer Driving Licence) na poziomie podstawowym. Publikacja

Bardziej szczegółowo

Oprogramowanie dla biznesu Numer 11 (69) Listopad 2009 JAK SZYBKO I SKUTECZNIE ZAMKNĄĆ ROK?

Oprogramowanie dla biznesu Numer 11 (69) Listopad 2009 JAK SZYBKO I SKUTECZNIE ZAMKNĄĆ ROK? Oprogramowanie dla biznesu Numer 11 (69) Listopad 2009 JAK SZYBKO I SKUTECZNIE ZAMKNĄĆ ROK? CZY TO MOśLIWE, ABY PRZEZ PROCES ZAMKNIĘCIA ROKU W DUśEJ FIRMIE LEASINGOWEJ PRZEJŚĆ SZYBKO I BEZBOLEŚNIE? MY

Bardziej szczegółowo

Stawiamy pierwsze kroki

Stawiamy pierwsze kroki Stawiamy pierwsze kroki 3.1. Stawiamy pierwsze kroki Edytory tekstu to najbardziej popularna odmiana programów służących do wprowadzania i zmieniania (czyli edytowania) tekstów. Zalicza się je do programów

Bardziej szczegółowo

coffee Instrukcja do systemu Warszawa, wrzesień 2008

coffee Instrukcja do systemu Warszawa, wrzesień 2008 Instrukcja do systemu coffee Warszawa, wrzesień 2008 Instytut Studiów Programistycznych 1 Spis treści 1. Uruchamianie systemu...3 Logowanie do systemu coffee...3 Logowanie do systemu coffee...3 2. Rejestracja

Bardziej szczegółowo

Formularz pierwszej oceny w służbie cywilnej

Formularz pierwszej oceny w służbie cywilnej Narzędzie informatyczne wspomagające dokonywanie pierwszej oceny w służbie cywilnej przygotowane w ramach projektu pn. Strategia zarządzania zasobami ludzkimi w służbie cywilnej współfinansowanego przez

Bardziej szczegółowo

Imię Nazwisko, Imię Nazwisko 1 Uczelnia/Firma. Imię Nazwisko 2 Uczelnia/Firma. Tytuł artykułu

Imię Nazwisko, Imię Nazwisko 1 Uczelnia/Firma. Imię Nazwisko 2 Uczelnia/Firma. Tytuł artykułu Imię Nazwisko, Imię Nazwisko 1 Uczelnia/Firma Imię Nazwisko 2 Uczelnia/Firma Tytuł artykułu Tekst artykułu należy pisać przy użyciu edytora zgodnego z MS WORD 2003, 2007, 2010. Do pisania podstawowego

Bardziej szczegółowo

Technologia wykrawania w programie SigmaNEST

Technologia wykrawania w programie SigmaNEST Technologia wykrawania w programie SigmaNEST 1. Wstęp Wykrawanie - obok cięcia plazmą, laserem, nożem, tlenem oraz wodą - jest kolejnym procesem, obsługiwanym przez program SigmaNEST. Jednak w tym przypadku,

Bardziej szczegółowo

Formularze w programie Word

Formularze w programie Word Formularze w programie Word Formularz to dokument o określonej strukturze, zawierający puste pola do wypełnienia, czyli pola formularza, w których wprowadza się informacje. Uzyskane informacje można następnie

Bardziej szczegółowo

Trik 1 Formatowanie przenoszone z wykresu na wykres

Trik 1 Formatowanie przenoszone z wykresu na wykres :: Trik 1. Formatowanie przenoszone z wykresu na wykres :: Trik 2. Dostosowanie kolejności danych w tabeli przestawnej :: Trik 3. Wyznaczanie najmniejszej wartości z pominięciem liczb ujemnych :: Trik

Bardziej szczegółowo

Program Opakowania zwrotne dla InsERT GT.

Program Opakowania zwrotne dla InsERT GT. Program Opakowania zwrotne dla InsERT GT. Do czego słuŝy program? Program Opakowania zwrotne słuŝy do zarządzania opakowaniami zwrotnymi (butelkami, transporterami) w firmach handlujących napojami. Pozwala

Bardziej szczegółowo

POP 3.1. Czyli krótka historyjka w obrazkach jak poprawnie zainstalować i korzystać z programu POP

POP 3.1. Czyli krótka historyjka w obrazkach jak poprawnie zainstalować i korzystać z programu POP POP 3.1 Czyli krótka historyjka w obrazkach jak poprawnie zainstalować i korzystać z programu POP Spis treści: 1. Jak poprawnie zainstalować program POP? 2 2. Pierwsze uruchomienie i konfiguracja. 8 3.

Bardziej szczegółowo

Systemy operacyjne I Laboratorium Część 3: Windows XP

Systemy operacyjne I Laboratorium Część 3: Windows XP Uniwersytet Rzeszowski Katedra Informatyki Opracował: mgr inŝ. Przemysław Pardel v1.01 2009 Systemy operacyjne I Laboratorium Część 3: Windows XP Zagadnienia do zrealizowania (3h) 1. Ściągnięcie i instalacja

Bardziej szczegółowo

Laboratorium z Grafiki InŜynierskiej CAD. Rozpoczęcie pracy z AutoCAD-em. Uruchomienie programu

Laboratorium z Grafiki InŜynierskiej CAD. Rozpoczęcie pracy z AutoCAD-em. Uruchomienie programu Laboratorium z Grafiki InŜynierskiej CAD W przygotowaniu ćwiczeń wykorzystano m.in. następujące materiały: 1. Program AutoCAD 2010. 2. Graf J.: AutoCAD 14PL Ćwiczenia. Mikom 1998. 3. Kłosowski P., Grabowska

Bardziej szczegółowo

ZAJĘCIA KOMPUTEROWE KLASA IV. Opis wymagań, które uczeń powinien spełnić, aby uzyskać ocenę:

ZAJĘCIA KOMPUTEROWE KLASA IV. Opis wymagań, które uczeń powinien spełnić, aby uzyskać ocenę: ZAJĘCIA KOMPUTEROWE KLASA IV Opis wymagań, które uczeń powinien spełnić, aby uzyskać ocenę: CELUJĄCĄ Opanował wiadomości i umiejętności wynikające z programu nauczania na ocenę bardzo dobrą i ponadto:

Bardziej szczegółowo

Formatowanie komórek

Formatowanie komórek Formatowanie komórek 3.4 Formatowanie komórek Praca w MS Excel 2010 byłaby bardzo uciążliwa gdyby nie formatowanie. Duże ilości danych sprawiają, iż nasz arkusz staje się coraz pełniejszy, a my nie mamy

Bardziej szczegółowo

Funkcje wyszukiwania i adresu PODAJ.POZYCJĘ

Funkcje wyszukiwania i adresu PODAJ.POZYCJĘ Funkcje wyszukiwania i adresu PODAJ.POZYCJĘ Mariusz Jankowski autor strony internetowej poświęconej Excelowi i programowaniu w VBA; Bogdan Gilarski właściciel firmy szkoleniowej Perfect And Practical;

Bardziej szczegółowo

AKRO SOFT Dariusz Kordulasiński Ul. Kołłątaja 2a 87-100 Toruń Tel./fax 056 622 70 43 e-mail szkolenia@akrosoft.pl www.akrosoft.pl

AKRO SOFT Dariusz Kordulasiński Ul. Kołłątaja 2a 87-100 Toruń Tel./fax 056 622 70 43 e-mail szkolenia@akrosoft.pl www.akrosoft.pl Program szkolenia o profilu Kadrowo - Płacowym w ramach Projektu: Program Symfonia drogą do sukcesu zawodowego osób pracujących województwa kujawsko pomorskiego I. Program Word 2007 (8h) 1. Interfejs programu

Bardziej szczegółowo

Kurs obsługi arkusza kalkulacyjnego EXCEL dla nauczycieli Szkoły Podstawowej nr5 w Wodzisławiu Śląskim w roku szkolnym 2004/2005

Kurs obsługi arkusza kalkulacyjnego EXCEL dla nauczycieli Szkoły Podstawowej nr5 w Wodzisławiu Śląskim w roku szkolnym 2004/2005 Kurs obsługi arkusza kalkulacyjnego EXCEL dla nauczycieli Szkoły Podstawowej nr5 w Wodzisławiu Śląskim w roku szkolnym 2004/2005 Kurs z zakresu obsługi arkusza kalkulacyjnego Excel przeznaczony jest dla

Bardziej szczegółowo

1.Formatowanie tekstu z użyciem stylów

1.Formatowanie tekstu z użyciem stylów 1.Formatowanie tekstu z użyciem stylów Co to jest styl? Styl jest ciągiem znaków formatujących, które mogą być stosowane do tekstu w dokumencie w celu szybkiej zmiany jego wyglądu. Stosując styl, stosuje

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne na ocenę z informatyki klasa 3

Wymagania edukacyjne na ocenę z informatyki klasa 3 Wymagania edukacyjne na ocenę z informatyki klasa 3 0. Logo [6 godz.] PODSTAWA PROGRAMOWA: Rozwiązywanie problemów i podejmowanie decyzji z wykorzystaniem komputera, stosowanie podejścia algorytmicznego.

Bardziej szczegółowo

Rys. 1. Zestawienie rocznych kosztów ogrzewania domów

Rys. 1. Zestawienie rocznych kosztów ogrzewania domów :: Trik 1. Wykres, w którym oś pozioma jest skalą wartości :: Trik 2. Automatyczne uzupełnianie pominiętych komórek :: Trik 3. Niestandardowe sortowanie wg 2 kluczy :: Trik 4. Przeliczanie miar za pomocą

Bardziej szczegółowo

Tematy lekcji zajęć komputerowych klasa 5b grupa 1 i grupa 2

Tematy lekcji zajęć komputerowych klasa 5b grupa 1 i grupa 2 Tematy lekcji zajęć komputerowych klasa 5b grupa 1 i grupa 2 1 Program nauczania. Przedmiotowy system oceniania. Regulamin pracowni komputerowej. - 7 punktów regulaminu potrafi powiedzieć, czego się będzie

Bardziej szczegółowo

Program Dokumenty zbiorcze dla Subiekta GT.

Program Dokumenty zbiorcze dla Subiekta GT. Program Dokumenty zbiorcze dla Subiekta GT. Do czego słuŝy program? Program Dokumenty zbiorcze to narzędzie umoŝliwiające wystawianie zbiorczych dokumentów, na podstawie dowolnej ilości wybranych dokumentów

Bardziej szczegółowo

Sprawdzian z informatyki na rozpoczęcie nauki w pierwszej klasie szkoły ponadgimnazjalnej

Sprawdzian z informatyki na rozpoczęcie nauki w pierwszej klasie szkoły ponadgimnazjalnej WYPEŁNIA UCZEŃ Kod ucznia Sprawdzian z informatyki na rozpoczęcie nauki w pierwszej klasie szkoły ponadgimnazjalnej Informacje dla ucznia 1. Upewnij się, czy sprawdzian ma 7 stron. Ewentualny brak stron

Bardziej szczegółowo

Przypominacz Instrukcja uŝytkownika

Przypominacz Instrukcja uŝytkownika Przypominacz Instrukcja uŝytkownika Spis treści 1. Uruchamianie programu.... 3 2. Minimalne wymagania systemu... 3 3. Środowisko pracy... 3 4. Opis programu Przypominacz... 3 4.1 Ikona w zasobniku systemowym...

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA OBSŁUGI APLIKACJI HERMES 2012. sprawdzian i egzamin gimnazjalny. OKE Warszawa

INSTRUKCJA OBSŁUGI APLIKACJI HERMES 2012. sprawdzian i egzamin gimnazjalny. OKE Warszawa INSTRUKCJA OBSŁUGI APLIKACJI HERMES 2012 sprawdzian i egzamin gimnazjalny. OKE Warszawa Wstęp Szanowni Państwo Przekazujemy program komputerowy HERMES2012, działający w środowisku Windows i przystosowany

Bardziej szczegółowo

Szablon i zasady pisana pracy dyplomowej. Aneta Poniszewska-Marańda

Szablon i zasady pisana pracy dyplomowej. Aneta Poniszewska-Marańda Szablon i zasady pisana pracy dyplomowej Aneta Poniszewska-Marańda Spis treści Spis treści powinien zawierać spis wszystkich rozdziałów oraz podrozdziałów wraz z numerami stron, na których się rozpoczynają

Bardziej szczegółowo

Program do obsługi ubezpieczeń minifort

Program do obsługi ubezpieczeń minifort Program do obsługi ubezpieczeń minifort Dokumentacja uŝytkownika Akwizycja wznowień polis Kraków, grudzień 2008r. Akwizycja Jedną z podstawowych funkcji programu ubezpieczeń majątkowych są funkcje wspomagające

Bardziej szczegółowo

ZASADY REDAGOWANIA PRACY LICENCJACKIEJ

ZASADY REDAGOWANIA PRACY LICENCJACKIEJ 1 ZASADY REDAGOWANIA PRACY LICENCJACKIEJ ZASADY OGÓLNE Praca licencjacka pisana jest samodzielnie przez studenta. Format papieru: A4. Objętość pracy: 40-90 stron. Praca drukowana jest dwustronnie. Oprawa:

Bardziej szczegółowo

Tworzenie formularzy w Microsoft Office Word 2007

Tworzenie formularzy w Microsoft Office Word 2007 Tworzenie formularzy w Microsoft Office Word 2007 Opublikowano: 5 kwietnia 2007 Autor: Michał Staniszewski W życiu codziennym często wypełniamy różnego rodzaju formularze, podania i coraz częściej mają

Bardziej szczegółowo

Instrukcja uŝytkowania

Instrukcja uŝytkowania Widget Herbata Saga to narzędzie, które pozwoli Ci lepiej zorganizować i zaplanować swoje codzienne obowiązki i dzięki temu zaoszczędzić czas dla wspólnych chwil z rodziną. W celu poprawnego korzystania

Bardziej szczegółowo

Wstęp 7 Rozdział 1. OpenOffice.ux.pl Writer środowisko pracy 9

Wstęp 7 Rozdział 1. OpenOffice.ux.pl Writer środowisko pracy 9 Wstęp 7 Rozdział 1. OpenOffice.ux.pl Writer środowisko pracy 9 Uruchamianie edytora OpenOffice.ux.pl Writer 9 Dostosowywanie środowiska pracy 11 Menu Widok 14 Ustawienia dokumentu 16 Rozdział 2. OpenOffice

Bardziej szczegółowo

JAK W SYSTEMIE MS WINDOWS PRZYGOTOWAĆ PRACĘ DYPLOMOWĄ W WERSJI PDF?

JAK W SYSTEMIE MS WINDOWS PRZYGOTOWAĆ PRACĘ DYPLOMOWĄ W WERSJI PDF? JAK W SYSTEMIE MS WINDOWS PRZYGOTOWAĆ PRACĘ DYPLOMOWĄ W WERSJI PDF? Podczas przygotowywania wersji elektronicznej pracy dyplomowej (lub innego dokumentu, który ma być rozpowszechniany w wersji elektronicznej

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenia nr 2. Edycja tekstu (Microsoft Word)

Ćwiczenia nr 2. Edycja tekstu (Microsoft Word) Dostosowywanie paska zadań Ćwiczenia nr 2 Edycja tekstu (Microsoft Word) Domyślnie program Word proponuje paski narzędzi Standardowy oraz Formatowanie z zestawem opcji widocznym poniżej: Można jednak zmodyfikować

Bardziej szczegółowo

instrukcja użytkownika terminala ARGOX PA-20 SYSTEMY AUTOMATYCZNEJ IDENTYFIKACJI

instrukcja użytkownika terminala ARGOX PA-20 SYSTEMY AUTOMATYCZNEJ IDENTYFIKACJI instrukcja użytkownika terminala ARGOX PA-20 SYSTEMY AUTOMATYCZNEJ IDENTYFIKACJI SPIS TREŚCI 04 Opis opcji terminala 05 SKANOWANIE 06 Skanowanie kod 07 Skanowanie kod ilość 08 Skanowanie kod ilość cena

Bardziej szczegółowo

Program dla praktyki lekarskiej. Instalacja programu dreryk

Program dla praktyki lekarskiej. Instalacja programu dreryk Program dla praktyki lekarskiej Instalacja programu dreryk Copyright Ericpol Telecom sp. z o.o. 2008 Copyright Ericpol Telecom sp. z o.o. 1 Spis treści 1. Wymagania Systemowe 2. Pobranie instalatora systemu

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA INWENTARYZACJI

INSTRUKCJA INWENTARYZACJI INSTRUKCJA INWENTARYZACJI Inwentaryzacją nazywamy czynności zmierzające do sporządzenia szczegółowego spisu z natury stanów magazynowych towaru na określony dzień. Inwentaryzacja polega na ustaleniu za

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania z informatyki

Przedmiotowy system oceniania z informatyki Przedmiotowy system oceniania z informatyki Przedmiotowy system oceniania został skonstruowany w oparciu o następujące dokumenty: Rozporządzenie MEN z dnia 7 września 2004 roku w sprawie zasad oceniania,

Bardziej szczegółowo

Europejski Certyfikat Umiejętności Komputerowych. Moduł 3 Przetwarzanie tekstów

Europejski Certyfikat Umiejętności Komputerowych. Moduł 3 Przetwarzanie tekstów Europejski Certyfikat Umiejętności Komputerowych. Moduł 3 Przetwarzanie tekstów 1. Uruchamianie edytora tekstu MS Word 2007 Edytor tekstu uruchamiamy jak każdy program w systemie Windows. Można to zrobić

Bardziej szczegółowo

Przeglądarka Internet Explorer NaleŜy zwrócić uwagę na to Ŝe: SYSTEM ONLINE nie działa w przeglądarce INTERNET EXPLORER

Przeglądarka Internet Explorer NaleŜy zwrócić uwagę na to Ŝe: SYSTEM ONLINE nie działa w przeglądarce INTERNET EXPLORER Wymagania systemowe Aby zalogować się do systemu http://online.frse.org.pl (lub https://online.frse.org.pl) niezbędne jest posiadanie przegladarki Mozilla Firefox w wersji 3.0.* oraz wtyczki Mozilla XForms

Bardziej szczegółowo

ETAP I SZKOLNY. Czas rozwiązywania testu 30 minut. Za każdą poprawną odpowiedź otrzymujesz 1pkt. POWODZENIA!!

ETAP I SZKOLNY. Czas rozwiązywania testu 30 minut. Za każdą poprawną odpowiedź otrzymujesz 1pkt. POWODZENIA!! TEST (max. 25 pkt.) Przed rozpoczęciem rozwiązywania testu wpisz swoje dane na karcie odpowiedzi. Następnie przeczytaj uważnie pytania. W każdym pytaniu jest tylko jedna poprawna odpowiedź. Poprawne odpowiedzi

Bardziej szczegółowo