Schematy poznawcze u młodzieży szkodliwie przyjmującej substancji psychoaktywne i uzależnionej od nich

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Schematy poznawcze u młodzieży szkodliwie przyjmującej substancji psychoaktywne i uzależnionej od nich"

Transkrypt

1 168 Schematy poznawcze u młodzieży szkodliwie przyjmującej substancji psychoaktywne i uzależnionej od nich Behavioral Patterns in Adolescents Addicted to Psychoactive Substances Katarzyna Biernacka Wiadomości Psychiatryczne; 15(4): I Klinika Psychiatryczna, Instytut Psychiatrii i Neurologii, Warszawa Kierownik: prof. dr hab. Filip Rybakowski Konflikt interesu/ Conflicts of interest: Autorka pracy nie zgłasza konfliktu interesów Adres do korespondencji/ Address for correspondence: Katarzyna Biernacka ul. Wiejska 75d/ Garwolin STRESZCZENIE W pracy opisano w oparciu o model terapii poznawczo-behawioralnej, w jaki sposób kształtują się schematy poznawcze typowe dla powstawania zaburzenia uzależnienia. Przedstawiono spektrum przekonań predysponujących do powstania uzależnienia u dzieci i młodzieży. Ponadto koncentrowano się nad udzieleniem odpowiedzi na następujące pytania: jakie są typowe przekonania kluczowe dzieci i młodzieży predysponujące do zaburzeń związanych z uzależnieniem oraz czy powielają się przekonania dotyczące uzależnienia typowe dla dorosłych osób. Słowa kluczowe: schematy poznawcze, dzieci, młodzież, uzależnienia, problemowe używanie, szkodliwe używanie, eksternalizacja i internalizacja problemów, koncepcje rozwojowe, zaburzenia współwystępujące SUMMARY This paper deals with the way behavioral patterns typically accompanying addictions develop with the use of the cognitive-behavioral therapy model. It presents a spectrum of beliefs which are thought to predispose children and adolescents to addictions. Furthermore, it strives to give an answer to the following questions: which key beliefs are indicative of children and adolescents predispositions to addictions? And also: are the beliefs associated with addictions the same as for adults? Key words: Cognitive schemas, Children, Adolescents, Substance abuse, Harmful use, Externalization and internalization problems, Development concepts, Co-occurring disorders Wstęp Działania dzieci i młodzieży różnią się od działań osób dorosłych. Znaczne różnice dotyczą schematów poznawczych, rozwoju fizjologicznego i emocjonalnego. Dzieciństwo i adolescencja jest trudnym okresem w rozwoju człowieka, ponieważ wiąże się, między innymi, z wystąpieniem zachowań ryzykownych, do których należy przyjmowanie narkotyków dopalaczy i leków dostępnych bez recepty. W okresie dorastania następują zmiany dotyczące rozwoju świadomości społecznej i moralnej, kształtuje się tożsamość indywidualna i grupowa, zmienia się postrzeganie własnego ciała płciowości. Pojawiają się nowe wymogi związane z podejmowaniem ról społecznych, wzrastają wymagania dotyczące kontroli nad działaniami impulsywnymi. Dorastające dzieci znajdują się w okresie moratorium nie mają jeszcze doświadczenia typowego dla osób dorosłych, a jednocześnie wymaga się od nich takich umiejętności. Nastolatki są nadal jeszcze nadmiernie ufne, często towarzyszy im uczucie zagubienia oraz bezradności w świecie skonstruowanym dla osoby dorosłej. Często też okres dorastania wiąże się z przyjmowaniem substancji psychoaktywnych, które u dziecka powodują znaczne szkody somatyczne, wpływają na kształtowanie się schematów poznawczych warunkujących występowanie zaburzeń osobowości, afektu, nasilanie się niepożądanych zachowań związanych z funkcjonowaniem społecznym w różnych środowiskach. Substancje psychoaktywne przyjmowane w okresie dorastania mogą doprowadzić do powstania uzależnienia. Istnieją jednak trudności diagnostyczne w klasyfikacji zaburzeń związanych z tym dla grupy dzieci i młodzieży. Według kryteriów diagnostycznych, samo zażywanie substancji traktuje się jako szkodliwe dla dzieci. Kolejnym problemem jest brak kryteriów diagnostycznych dla powszechnie występujących dopalaczy, które powodują szkody zdrowotne i emocjonalne w rozwoju u dzieci i młodzieży. Diagnoza uzależnienia stanowi wśród dorastających dzieci nie lada wyzwanie i wzbudza wiele problemów. Z tego względu, oprócz typowych kryteriów wg ICD- 10 i DSM-IV-TR [1], takich jak: zespół uzależnienia i używanie szkodliwe, które wyjaśniają problemy diagnostyczne u dzieci młodzieży, wśród praktyków często stosowane jest pojęcie problemowego używania substancji. Według definicji, problemowe używanie substancji charakteryzuje się nawracającym przyjmowaniem substancji psychoaktywnej, które powoduje negatywne konsekwencje w różnych dziedzinach życia dziecka i adolescenta (zdrowie, rozwój, relacje rodzinne, społeczne, nauka, przestrzeganie prawa) oraz wtedy, kiedy istnieją realne podejrzenia

2 169 przyjmowania substancji psychoaktywnych, a dziecko ukrywa celowo fakt ich przyjmowania [2]. Nadal pojawiają się jednak substancje, które trudno przypisać do jakiejkolwiek klasyfikacji diagnostycznej dopalacze w sklepach Smart Shop i Kolekcjonerzy, powodujące liczne szkody zdrowotne. Najbardziej popularnymi substancjami są: mefedron, podobny strukturalnie do efedryny, katyny i innych pochodnych amfetaminy, nazywany miau-miau, Chemistry porównywane do LSD, Doves oraz substytuty marihuany i nielegalnych narkotyków zawierające w swojej nazwie Cherry. Ponadto występują substancje przypisane do kategorii opiatów, jak lek Acodin, którego dostępność umożliwiająca przyjmowanie powoduje liczne szkody zdrowotne i wpływa na przewlekłe stany psychotyczne. Jedyną jasną i bezdyskusyjną kwestią w zakresie substancji psychoaktywnych jest to, że powodują szkody, które mają znaczący wpływ na rozwój dzieci i młodzieży. Tym większe, jeżeli rodzice również są osobami uzależnionymi ich dzieci oprócz predyspozycji genetycznych do uzależnienia charakteryzują się również niższym poziomem inteligencji ogólnej, obniżonym poziomem rozwoju funkcji werbalnych i niewerbalnych, przejawiającym się w upośledzeniu percepcji przestrzennej, braku kompetencji w rozwiązywaniu problemów [3]. Przyjmowanie substancji psychoaktywnych związane jest zatem z wieloma czynnikami, które powodują szkody. Niniejszy artykuł koncentruje się na aspekcie dysfunkcjonalnych przekonań kluczowych u dzieci i młodzieży związanych z przyjmowaniem substancji. Przekonania dysfunkcjonalne u osób uzależnionych Z pracy terapeutycznej z osobami dorosłymi z rozpoznaniem uzależnienia wynika, że występują u nich podobne przekonania kluczowe typowe dla uzależnienia, bez względu na jego rodzaj (kokaina, opiaty, alkohol, nikotyna, leki) i różnice pomiędzy ludźmi. Podobny zbiór przekonań dysfunkcjonalnych występuje u osób z napadami objadania się lub ogólnie nadmiernym jedzeniem [3 5]. Specyficzny dla osób z rozpoznaniem uzależnienia jest sposób myślenia, który nie funkcjonuje przed rozwojem uzależnienia. Można zatem wnioskować, że nie jest on predyspozycją, ale uwarunkowanym zbiorem przekonań powstających w wyniku uzależnienia. Nowo ukształtowany sposób myślenia w uzależnieniu powoduje rozwój zaburzenia i tworzy znaczne ryzyko pojawienia się w przyszłości nawrotów. Przekonania związane z uzależnieniem można rozpatrywać w kategoriach obszarów poszukiwania przyjemności, rozwiązywania problemów, relaksu i ucieczki, które często ujmowane są w typologiach przyjmowania substancji [6, 7]. Dysfunkcjonalny sposób myślenia sprowadza się do określonych oczekiwań. Do typowych należą oczekiwania związane z działaniem substancji, która, wg osoby uzależnionej, jest potrzebna do: utrzymania równowagi psychicznej lub emocjonalnej, poprawienia funkcjonowania społecznego i intelektualnego, dostarczenia przyjemności i odprężenia, energii do działania można więcej dokonać, uspokojenia, złagodzenia nudy, lęku, napięcia i depresji, zaspokojenia głodu substancji jeśli mu się nie ulegnie, będzie trwać bez końca i prawdopodobnie wzrastać. Na bazie oczekiwań względem danej substancji kształtują się podstawowe schematy typowe dla uzależnienia. Poza przekonaniami charakterystycznymi dla uzależnienia pacjenci, w związku z przyjmowaną substancją, poszukują uzasadnień dla własnego schematu, wyrażają różnorodne opinie służące usprawiedliwianiu swojego zachowania. Myśli te nazywamy przekonaniami przyzwalającymi. Mogą one być następujące: jeśli się źle czuje, to mogę spokojnie coś wziąć, miałem bardzo ciężki dzień, więc należy mi się odrobina relaksu, jeśli wezmę coś, będę w stanie to znieść, przyjemność, której doświadczam, jest warta wzięcia, to ostatni raz oraz wiele innych, jak jeden raz mi nie zaszkodzi [8]. Przekonania dotyczące uzależnienia można badać Skalą Przekonań Dotyczących Używania Substancji, poza tym istnieją przekonania związane z uzależnieniem typowe dla głodu i postawania nawrotu, które również można badać gotowymi kwestionariuszami [8]. Zarówno przekonania dotyczące uzależnienia, jak i te związane z głodem oraz nawrotami, występują w modelu uzależnienia. Najogólniej rzecz ujmując, dana osoba z przekonaniami dotyczącymi uzależnienia pragnie odprężenia po nieprzyjemnych doświadczeniach i odczuwa przymus podjęcia pewnych działań w celu uzyskania pożądanego stanu. Wtedy pojawia się głód i uaktywniają się typowe dla niego przekonania. Marlatt i Gordon [9] definiują głód jako zamiar podjęcia szczególnego rodzaju zachowań prowadzącego do skonsumowania. Głód można uważać za rodzaj silnego przymusu, któremu osoba uzależniona nie potrafi się przeciwstawić. Mogą go wyzwolić nieprzyjemne uczucia, myśli i przekonania. System poznawczy u osoby uzależnionej jest błędnym kołem (Ryc.1). Nie ma jednoznacznych, bezwarunkowych, przekonań kształtujących się przed powstaniem uzależnienia. W modelu poznawczym uzależnień znajdują się przekonania, które aktywują zarówno antycypację i przyzwolenie, jak i przekonania podstawowe, np. jestem samotny, jestem do niczego oraz szereg

3 170 sytuacja wyzwalająca zewnętrzna lub wewnętrzna dalsza konsumpcja lub nawrót uruchomienie przenonań typowych dla uzależnienia strategie instrumentalne (konkretne zachowanie) myśl automatyczna myśl przyzwalająca (przyzwolenie) pragnienie/głód Ryc. 1. Model poznawczy uzależnień wg Becka i Wrighta innych, które mogą warunkować te typowe dla uzależnienia. Przekonania specyficzne dla uzależnienia mogą opierać się na jednym lub na wielu przekonaniach podstawowych. Reasumując, dysfunkcjonalny sposób myślenia wpływający na przekonania dotyczące uzależnienia można zawrzeć w dwóch kategoriach: Treści związane z autonomią i osiągnięciami. Schematy kluczowe w zależności od pacjenta mogą zawierać następujące informacje; jestem bezradny, jestem gorszy, jestem słaby, jestem do niczego, Obszar związany z poziomem tworzonych więzi społecznych, zawierający następujące treści poznawcze, np. nie jestem wart miłości, jestem nieważny, inni mnie odrzucają. Grupy uaktywnionych w ten sposób przekonań wiążą się z rozwojem uzależnienia. W pierwszym przypadku dotyczą poczucia kompetencji, w drugim koncentrują się na potrzebie aprobaty i tworzenia więzi społecznych. Często zdarza się, że występują obie kategorie schematów kluczowych. U dzieci i młodzieży, podobnie jak u dorosłych, fakt kształtowania się schematów związanych z bezradnością i brakiem miłości może wpłynąć na rozwój uzależnienia. Ponadto, jeżeli zwrócimy uwagę na pewne predykatory wpływające na kształtowanie się schematów u dzieci i młodzieży, możemy wyodrębnić kilka typowych czynników, a mianowicie: niska tolerancja nieprzyjemnego afektu, obniżona tolerancja na normalne, cykliczne wahania i obniżenia nastroju, niższa możliwość odraczania gratyfikacji bezpoś- -rednia nagroda jest ważniejsza niż kontrola, nieadekwatne sposoby rozwiązywania problemów, utrzymywania kontroli zachowań, brak umiejętności służących rozwiązaniu danych sytuacji i adekwatnej reakcji, reakcje impulsywne, nietolerancja nudy, duże zapotrzebowanie na poszukiwanie doznań, niska tolerancja frustracji, koncentracja na stanach emocjonalnych pojawiających się tu i teraz, na pragnienie i głód, na działania służące ich zaspokojeniu. Oprócz powyższych predyktorów wykazano w badaniach Moliny i wsp. [10], że po środki psychoaktywne częściej sięgają dzieci i adolescenci, u których występuje przewaga socjotropii koncentracja na towarzyskości. Warto zatrzymać się na zachowaniu związanym z obniżoną tolerancją frustracji, ponieważ czynnik ten wydaje się bardzo ważną komponentą poprzedzającą używanie substancji psychoaktywnych. U osoby z tendencją do obniżonej tolerancji frustracji występują pewne myśli dysfunkcjonalne, które zwielokrotniają codzienne frustracje, prowadzą do silnych uczuć zawodu i złości. Elementami takiego stanu są przekonania, jak: wszystkie moje sprawy powinny być bez problemów, jeśli napotykam przeszkody, to jest straszne, nie poradzę sobie, nie wytrzymam frustracji, inni powinni być ukarani za to, że mi się źle powodzi oraz inni specjalnie utrudniają mi życie.

4 171 Kiedy osoby dorastające z obniżoną tolerancją frustracji odczuwają, że coś przeszkadza im w działaniu lub że ich oczekiwania się nie spełniają, występuje u nich przesadny odbiór rozmiaru i konsekwencji frustracji, zrzucanie odpowiedzialności za wystąpienie frustracji, odczuwanie silnej złości, silna potrzeba odwetu za wystąpienie frustracji, niedostrzeganie bardziej adaptacyjnych możliwości rozwiązywania problemów. Efektem pojawiających się wydarzeń u osoby z niską tolerancją frustracji jest nastawienie na walkę czują się silnie zmobilizowane do zaatakowania przeciwnika. Zazwyczaj okoliczności nie sprzyjają wyładowaniu wrogości, zatem osoby te zmuszone są do pozostania w przedłużonym stanie napięcia i złości. Następuje wtedy moment, w którym odkrywają, że zażywanie środków uzależniających pomaga im zmniejszyć stan pobudzenia i pozbyć się napięcia. Oczywiście branie narkotyków jest lekarstwem doraźnym, a w perspektywie takie zachowanie staje się szkodliwe, ponieważ nie pomaga w nauczeniu się innych strategii radzenia sobie z frustracją lub rozwiązywania problemów. W ten sposób usztywniają się schematy kluczowe z kręgu bezradności, zwierające treści wskazujące na brak strategii zaradczych w rozwiązywaniu występujących problemów ( nie potrafię sobie radzić z problemami ). Kształtowanie się schematów u dzieci i młodzieży Wydaje się, że schematy predysponujące młodzież do problemowego przyjmowania i uzależnienia związane są przede wszystkim z przekonaniami dotyczącymi braku kompetencji, bezradności i umiejętności rozwiązywania problemów oraz, jak wcześniej wspomniano, z nieumiejętnością tworzenia więzi. Dawno temu obalono hipotezę o występowaniu struktury osobowości zwanej przednałogową, jednakże wyróżnia się kategorie czynników kształtujących przekonania osoby uzależnionej, należą do nich trudny temperament, deficyty poznawcze oraz oczekiwania, co do skutków brania [11, 12]. Te z kolei wiążą się z rozwojem schematów kluczowych w poszczególnych etapach życia począwszy od awersyjnych przewidywań co do przyjęcia substancji w okresie przedszkolnym i wczesnoszkolnym, do pozytywnych, związanych z oczekiwaniem redukcji napięcia oraz poprawy funkcjonowania poznawczego i społecznego, w okresie dorastania. Istotną rolę w wyjaśnianiu przyczyn uzależnienia u dzieci i młodzieży odgrywają różne koncepcje, np. Leonarda i Blane a [13], którzy wyróżnili w swoich pracach badawczych dziesięć nurtów, na bazie których starali się ustalić: czynniki wewnętrzne (psychiczne) i zewnętrzne wpływające na picie alkoholu w mniejszych lub większych ilościach, interakcje czynników cech, genów, neurofizjologii oraz sytuacji wpływających na nadużywanie i uzależnienie. Kształtowanie się czynników wewnętrznych i zewnętrznych wyjaśniane jest teorią warunkowania i uczenia się, zwłaszcza tymi jej założeniami, które pozwalają analizować złożone związki zachodzące między użyciem substancji a poziomem napięcia, stopniem uaktywnienia się pozytywnych emocji czy powstaniem określonych przekonań i oczekiwań u danej osoby. Na bazie czynników sprzyjających rozwojowi uzależnienia, takich jak: dziedziczenie uzależnienia, występowanie przewlekłych chorób w rodzinie, opuszczenie przez rodzica, brak pozytywnych zasad i relacji w rodzinie, wykorzystanie psychiczne lub fizyczne, zaburzenia zachowania, zaburzenia psychiczne dysleksja, dysgrafia, ADHD, zaburzenia lękowe, psychozy, zaburzenia depresyjne, drażliwość, niski poziom frustracji, zamieszkanie w dużych aglomeracjach [2], powstają specyficzne przekonania dla uzależnienia, głodu i nawrotów. Powstawanie i interakcje pomiędzy poszczególnymi czynnikami prowadzącymi do uzależnienia wyjaśniane są teoriami społecznego uczenia się, z zakresu psychologii poznawczej oraz psychologii osobowości. Szczególne miejsce zajmują koncepcje rozwojowe uwzględniające wpływ czynników biologicznych, społecznych i psychicznych w genezie oraz mechanizmie powstawania uzależnienia od substancji psychoaktywnych na różnych etapach życia. W wyjaśnianiu mechanizmów powstania różnych zaburzeń i problemów natury psychicznej, także problemów związanych z używaniem substancji psychoaktywnych, u dzieci i młodzieży cenna wydaje się koncepcja Windle a i Daviesa [14, 15] wykorzystująca założenia Achenbacha o dwóch dominujących mechanizmach adaptacyjnych polegających na nastawieniu do rozwiązywania problemów wiążących się z eksternalizacją i internalizacją. W związku z występowaniem mechanizmu eksternalizacji i internalizacji należy wyjaśnić, że ogólnie psychopatologia rozwojowa zajmująca się normalnym rozwojem próbuje wyjaśnić kilka kwestii: po pierwsze, odpowiada na pytanie, jak dochodzi do pojawienia się dysfunkcyjnych zachowań u dziecka w wyniku oddziaływań czynników biologicznych, społecznych i psychicznych, po drugie, w jaki sposób niektóre z nich powodują, że zaburzenie się nie rozwija lub rozwija. Wiadomo, że utrwalone dysfunkcjonalne zachowania doprowadzają do wystąpienia zaburzenia [1, 16]. W psychopatologii rozwojowej porównuje się dysfunkcjonalne zachowania do normy na danym etapie rozwojowym, rozpatrując dane zachowanie w kryteriach częstości lub rzadkości występowania [17, 18]. Dwa mechanizmy intrapsychiczne [18], tj. eksternali-

5 172 zacja i internalizacja problemów, wyjaśniają powstawanie zaburzeń u dzieci i młodzieży. Eksternalizacja rozwiązywania problemów przez dzieci i młodzież polega na koncentrowaniu się na zewnątrz poprzez przynależność do nieformalnych grup rówieśniczych, poszukiwanie aprobaty i uznania w innych grupach, w których nastolatek zaspokoi potrzebę wsparcia i przynależności. Z kolei dzieci i młodzież z nastawieniem na internalizacyjny sposób rozwiązywania problemów tłumią swoje reakcje, starają sobie radzić z trudnościami same pojawiają się u nich objawy różnych chorób psychicznych. Ogólnie rzecz biorąc, mechanizm eksternalizacji wiąże się z dezadaptacyjnymi wzorcami zachowania wynikającymi z zaburzeń kontroli emocjonalnej, zaburzeń zachowania, zaburzeń opozycyjno-buntowniczych i uzależnienia od substancji psychoaktywnych, w tym dopalaczy oraz leków, w okresie dorastania. Natomiast mechanizm internalizacji wynika z nadmiaru kontroli i wiąże się z powstawaniem zaburzeń lękowych, emocjonalnych oraz zaburzeń psychosomatycznych u dzieci i młodzieży w etapie dorastania. U podstaw modelu wrodzonej podatności na stres Windlera i Daviesa [14] oraz modelu Cicchettiego [17] leżą założenia, że nadużywanie i uzależnienie od substancji psychoaktywnych są wynikiem: interakcji między wrodzonymi właściwościami i wydarzeniami stresowymi, występującymi w środowisku; działania czynników ryzyka i brak strategii zaradczych, które utrwalają dysfunkcyjne wzorce zachowania; ukształtowania się dezadaptacyjnych wzorów zachowania (eksternalizacji lub internalizacji problemów psychicznych) [18]. Wyniki badań wskazują, że eksternalizacja problemów (np. zachowania opozycyjno-buntownicze, zaburzenia zachowania) współwystępują z uzależnieniem pojawiającym się już w okresie adolescencji, natomiast zjawisko internalizacji problemów (np. zaburzenia lękowe, zaburzenia afektu, zaburzenia somatyzacyjne) pozostają w związku z uzależnieniem ujawniającym się u danej osoby w późniejszym okresie życia [9, 10]. Ze względu na zjawisko eksternalizacji problemów kształtowanie się schematów poznawczych u dzieci i młodzieży przyjmującej substancje psychoaktywne związane jest z występowaniem zaburzeń zachowania i zaburzeń opozycyjno-buntowniczych, zapewne wiąże się to ze schematami rdzennymi dotyczącymi treści jestem słaby, jestem gorszy, jestem zły. Internalizacja problemów powoduje, że dzieci i młodzież rozwijają odmienny system przekonań rzadziej rozpoznawane jest u nich uzależnienie w okresie dzieciństwa, natomiast istnieje możliwość wystąpienia uzależnienia w okresie dorosłym. U dzieci i młodzieży z nastawieniem na internalizację problemów jest mniejsze prawdopodobieństwo ukształtowania się przekonań typowych dla uzależnienia, ponieważ rozwijają się przekonania dotyczące przede wszystkim strategii unikania innych niż uzależnienie od substancji psychoaktywnych. Obie strategie rozwiązywania problemów eksternalizacji i internalizacji stanowią schematy wskazujące na odmienny sposób kompensacji problemów. Przykładowo dzieci i młodzież, u których dominuje eksternalizacja, będą stosowały strategię unikania. Zakładam, że w przyszłości jako osoby dorosłe ukształtują sztywne schematy [20] zaznaczone w kwestionariuszu schematów (Young-Rygh Avoidance Inventory) jako odpowiedzi wskazujące na nadużywanie substancji psychoaktywnych; Piję alkohol, żeby się uspokoić, Stosuję leki, żeby poczuć się lepiej, Palę, gdy jestem smutny. Natomiast u osób z internalizacyjnym sposobem radzenia sobie z problemami unikanie schematów Younga uaktywni się w zaburzeniach związanych np. z nastrojem oraz lękiem. W kompensacji tych schematów w dorosłym życiu może powstać schemat wiążący się z dążeniem do aprobaty i uznania, np. poprzez pracę. Przykładowo Wojdyło [21] wykazał, że pracoholicy częściej doświadczali odrzucenia przez rodziców, kształtuje się u nich przekonanie dotyczące jestem sam, muszę sobie sam radzić, ludzie porzucają, jestem nieważny i niekochany, w związku z tym są bardziej narażeni na przeżywanie psychologiczne porażek w relacjach z innymi. Dlatego starają się unikać lęku przed porażką poprzez aktywność i potwierdzanie swoich kompetencji działają w schemacie kompensacyjnym, tłumiąc reakcje emocjonalne i odczuwając zwiększone napięcie w relacjach z ludźmi. Deficyt sprawności emocjonalnej może być kompensowany przez wysoką sprawność intelektualną i przejawiać się kompulsywnym zaangażowaniem w pracę. Możliwe jest zatem, że dzieci i młodzież z internalizacyjnym nastawieniem na rozwiązywanie problemów w przyszłości będą ich unikać za pomocą np. pracy. Prawdopodobnie będą to odmiennie schematy rdzenne niż u osób z eksternalizacyjnym rozwiązywaniem problemów. Kolejnym czynnikiem, który, według mnie, ma wpływ na kształtowanie się schematów u dzieci i młodzieży jest rodzina. System rodzinny opiera się na interakcji rodzica i dziecka, w której przede wszystkim ważne są wymiary sprawowania funkcji rodzicielskich [19], takie jak: opiekowanie się, ciepło i wsparcie oraz kontrola, nadzór i dyscyplina. Rodzice alkoholicy i niealkoholicy różnią się w zakresie wsparcia, uczucia i kontroli [4, 5, 19]. Z doświadczeń terapeutycznych z młodzieżą uzależnioną wynika, że często w zakresie uczucia, troski i wsparcia nastolatki w ciągu pierwszych 16 lat ich życia rozpoznają zachowania rodziców wskazujące na deficyt uczucia i wsparcia z ich strony. Odpowiedzi

6 173 pacjentów mierzone Parental Bonding Instrument [22] wskazują na kształtujące się schematy u dorastających w zakresie kontroli i uczucia. Często występuje zbyt duża lub zbyt mała kontrola, jak również niespójne zachowania pod względem uczucia i kontroli ze strony rodziców. Jedno z rodziców przyjmuje rolę opiekuna obdarzającego swoje dziecko nadmiernym uczuciem, drugie z kolei prezentuje zachowania związane z kontrolą, a nie dostarcza uczucia i troski. Odpowiedzi z kwestionariusza Parental Bonding Instrument najczęściej wskazywane przez nastolatki uzależnione to: nie chwaliła/chwalił mnie, nie pomagał(a), tak jak tego potrzebowałem, sprawiał(a), że czułem się niechciany. Często więzi u tych osób są zdezorganizowane lub ambiwalentne [23]. Słabe więzi z formalnymi grupami społecznymi (rodzina, grupy sportowe, harcerskie) i instytucjami (szkoła, Kościół) predysponują do przynależności do nieformalnej grupy rówieśniczej, zgodnie z koncepcją Hirsha [24]. Nastolatki, które nie mają więzi z rodziną (szczególnie z rodzicami i rodzeństwem), mają trudności w rozpoznawaniu norm i wartości. Z jednej strony zwiększona potrzeba przynależności, z drugiej brak więzi z osobami bliskimi [23] powodują, że atrakcyjna staje się grupa nieformalna, która przyjmuje substancje [25]. Przynależność do grupy związanej z łamaniem prawa, z zachowaniami opozycyjno-buntowniczymi i zaburzeniami zachowania zwiększa predyspozycje do przyjmowania substancji. Istotne jest również to, że występuje korelacja pomiędzy stylem przyjmowania substancji przez starsze i młodsze rodzeństwo. Na podstawie powyższych informacji można stwierdzić, że początkowo u osób dorastających kształtują się schematy kluczowe w ujęciu Younga [20] schematy bezwarunkowe; opuszczenie/niestabilność, brak zaufania/nadużycie, emocjonalna deprywacja, defekt, izolacja społeczna, zależność/ niekompetencja, podatność na zranienie/choroby, zmieszanie/niewykształcone ja, porażka, negatywność/pesymizm, karanie, uprawnienie/wielkościowość, niewystarczająca samokontrola/samodyscyplina. U osób dorastających zazwyczaj przed okresem przyjmowania substancji psychoaktywnych kształtuje się już szereg sztywnych przekonań wyszczególnionych przez Younga, które wzmacniają się pod wpływem przyjmowania. Tym bardziej jest to uzasadnione, jeżeli bierze się pod uwagę kryteria diagnostyczne zaburzeń osobowości. Można wtedy zauważyć, że schematy, czyli zbiór strategii radzenia sobie z traumatycznymi doświadczeniami, prowadzą również do powstania uzależnienia. Patologia zaburzeń osobowości wynika z próby poradzenia sobie z obecnymi zdarzeniami przez osoby, które mają do dyspozycji negatywne doświadczenia i jedynie na ich podstawie rozwiązują trudne sytuacje. W wyniku tych doświadczeń ukształtowanych schematów, nastolatki przyjmują substancje psychoaktywne i radzą sobie poprzez unikanie potwierdzenia schematu. Na bazie tych schematów kształtują się również nieprawidłowe cechy osobowości zazwyczaj z klastera B (osobowości dysocjalnej, borderline, narcystycznej). Ponadto u tych osób powstają schematy warunkowe: uległość, samopoświęcanie, poszukiwanie aprobaty/uznania, emocjonalne hamowanie, nadmierne standardy/krytycyzm [26, 27]. Schematy te powodują uzależnienie oraz wpływają na powstawanie innych zaburzeń, predysponujących do uzależnienia u dzieci i młodzieży: ADHD, zaburzenia opozycyjno-buntownicze, zaburzenia zachowania, depresje, PTSD, CHAD, zaburzenia lękowe, zaburzenia odżywiania. Nastolatki, które przyjmują substancje psychoaktywne oraz obecnie popularne dopalacze, prawdopodobnie kształtują u siebie dysfunkcjonalne przekonania przede wszystkim poprzez eksternalizacyjne nastawienie na rozwiązywanie problemów, jak również poprzez radzenie sobie z istniejącymi schematami w sposób związany z unikaniem potwierdzenia. Podsumowanie W pracy odpowiedziano na pytania zawarte we wstępie. Istnieją przekonania (schematy) rozwijające się wśród dzieci i młodzieży, które wpływają na rozwój problemowego przyjmowania substancji. Należą do nich przekonania rdzenne związane z autonomią i osiągnięciami jestem bezradny, jestem gorszy, jestem słaby, jestem do niczego oraz związane z tworzeniem więzi nie jestem wart miłości, jestem nieważny, inni mnie odrzucają. Poza tymi przekonaniami występują predyspozycje w sposobie rozwiązywania problemów z nastawieniem na internalizację i eksternalizację, która predysponuje do rozwoju uzależnienia w wieku dojrzewania lub w wieku dorosłym. U dzieci i młodzieży kształtuje się szereg schematów rdzennych powodujących pojawienie się zaburzeń zawartych w klasyfikacjach psychiatrycznych i strategii unikania w postaci radzenia sobie z istniejącymi schematami przyjmowanie substancji psychoaktywnych. Wiele dzieci i nastolatków przyjmujących substancje pochodzi z rodzin, w których brakuje troski, wsparcia i adekwatnej kontroli, często rodzice również są osobami uzależnionymi. Pismiennictwo 01. Światowa Organizacja Zdrowia. Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD-10. Badawcze kryteria diagnostyczne. Kraków Warszawa: Uniwersyteckie Wydawnictwo Medyczne Vesalius 2000.

7 Baran-Furga H, Steinbarth-Chmilewska K. Używanie substancji psychoaktywnych przez dzieci i młodzież. W red Wolańczyk, T. Komender, J. zaburzenia emocjonalne i behawioralne u dzieci 2005 r. wydawnictwo Lekarskie PZWL Nigg JT, Glass JM, Wong MM, et al. Neuropsychological executive functioning in children at elevated risk for alcoholism: Findings in early adolescence. Journal of Abnormal Psychology, 2004; 13(2): Heatherton TF, Baumeister RF. Binge eating as an escape from self-awareness. Psychological Bulletin, 1991; 110: Kim JE, Hetherington EM, Reiss D. Associations among family relationships, antisocial peers, and adolescents externalizing behaviors: Gender and family type differences. Child Development, 1999; 70(5): Babor TF. Klasyfikacja alkoholików. Teorie typologiczne od XIX wieku do współczesności Warszawa: Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych. 2003; s Zucker RA, Ellis DA, Binbham CR, Fitzgerald HE. Rozwój podtypów alkoholizmu. Rodzinne czynniki ryzyka w okresie wczesnego dzieciństwa alkoholików. W: Alkohol a zdrowie. Typologia alkoholizmu. Warszawa: Państwowa Agencja rozwiązywania Problemów Alkoholowych. 2000, s Beck AT, Wright FD, Newman CF, Leise BS. cognitive Therapy of Substance Abuse. Terapia poznawcza uzależnień Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego tłumaczenie Jan Chodkiewicz, Joanna Witkowska Marlatt GA, Gordon JR. Maintenance strategies in the treatement of addictive behaviors. New York: Guilford Press Molina BSG, Chassin L, Curran P. A comparison of mechanisms underlying substance use for early adolescent children of alcoholics and controls. Journal of Studies on Alcohol, 1994; 55: Cooper ML, Frone MR, Russel M, Mudar P. Drinking to regulate positive and negative emotions: A motivational model of alcohol use. Journal of Personality andsocial Psychology, 1995; 65: Lingswiler VM, Crowther JH, Stephens MAP. Affective and cognitive and antecendents to eating episodes in bulimia and binge eating. International Journal of Eating Disorders, 1989; 5: Leonard KE, Blane HT,. Wprowadzenie. W: K.E. Leonard, H.T. Blane (red.) Picie i alkoholizm w świetle teorii psychologicznych. Warszawa: Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych. 2003, s Windle M, Davies PT. Teoria rozwojowa i związane z nią badania. W:K.E. Leonard, H.T. Blane (red), Picie i alkoholizm w świetle teorii psychologicznych. Warszawa. Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych. 2003, s McGue M. Dzieci alkoholików z perspektywy genetyki behawioralnej. W: R. Durda (red), Alkohol a zdrowie. Badania nad dziećmi alkoholików. Warszawa. Państwowa Agencja rozwiązywania Problemów Alkoholowych. 2000; 26: Państwowa Agencja rozwiązywania Problemów Alkoholowych. Światowa Organizacja Zdrowia Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD-10. Badawcze kryteria diagnostyczne. Kraków Warszawa: Uniwersyteckie Wydawnictwo Medyczne Vesalius Cicchetti D. A developmental psychopatology perspective on drug abuse. W: M.D. Glantz, Ch. R. (red.) Drug abuse. Orgins i Intervention. Washington: American Psychological Associattion. 2002, s Cierpiałkowska L. Oblicza współczesnych uzależnień. Wydawnictwo Naukowe UAM Sher KJ, Trull TJ, Bartholow BD, Vieth A. Osobowość, a alkoholizm: teorie, metody i procesy etiologiczne. W: K.E. Leonard,H.T. Blane (red.), Picie i alkoholizm w świetle teorii psychologicznych, Warszawa: Państwowa Agencja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych. 2003, s Young J, Gluhoski V. A schema-focused perspective on satisfaction in close relationships. In: Satisfaction in close relationships. Sternberg, Robert J.; Hojjat, Mahzad; New York, NY, US: Guilford Press, 1997, s Wojdyło K. Pracoholizm rozważania nad osobowościowymi wyznacznikami obsesji pracy, Nowiny Psychologiczne, 2004; 2: Parker G, Turpin H, Brown LB. A Parental Bonding Instrument British Journal of Medical Psychology, 1979; 52: Namysłowska, I. Psychiatria dzieci i młodzieży. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, (2004). 24. Sloboda Z. The Prevention of drug abuse: Interrupting the paths. W: MD. Glantz, (red), Drug Abuse. Orgins & intervention. Washington: American Psychological Association. 2002, s Musto DF. The impact of public attitudes on drug abuse research in the twentieth century. W: Glantz ChR. (red.) Drug Abuse. Origins & Intervention Washington: American Psychological Association. 2002, s Ceccero J, Young J. Case of Silvia: A schema-focused approach. Journal of Psychotherapy Integration, 2001; 11(2): Kendall PH. Zburzenia okresu dzieciństwa i adolescencji. Mechanizmy zaburzeń i techniki terapeutyczne. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne

PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI

PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI PROGRAM SZKOLENIA: PSYCHOSPOŁECZNE UWARUNKOWANIA ROZWOJU DZIECI I MŁODZIEZY Tematy szkolenia PSYCHOLOGIA ROZWOJOWA, KSZTAŁTOWANIE SIĘ OSOBOWOŚCI Wykład 2 godz. - Podejście do rozwoju psychicznego w kontekście

Bardziej szczegółowo

Publikacja wydana staraniem Instytutu Psychologii WNHiP Uniwersytetu Wrocławskiego

Publikacja wydana staraniem Instytutu Psychologii WNHiP Uniwersytetu Wrocławskiego Recenzent: prof. dr hab. Zygfryd Juczyński Redaktor prowadząca: Anna Raciborska Redakcja: Anna Kaniewska Korekta: Joanna Barska Projekt okładki: Katarzyna Juras Copyright 2015 by Wydawnictwo Naukowe Scholar

Bardziej szczegółowo

2. Profilaktyka selektywna II stopnia - działania adresowane do dzieci i młodzieży z grup zwiększonego ryzyka

2. Profilaktyka selektywna II stopnia - działania adresowane do dzieci i młodzieży z grup zwiększonego ryzyka Współdziałanie pedagogów szkolnych, nauczycieli i wychowawców oraz rodziców w przeciwdziałaniu powstawania czynników depresjogennych w szkole, otoczeniu szkoły, domach rodzinnych I Poziomy profilaktyki

Bardziej szczegółowo

KIEDY (NIE)JEDZENIE STAJE SIĘ PROBLEMEM CHARAKTERYSTYKA ZABURZEŃ ODŻYWIANIA ANNA BRYTEK-MATERA

KIEDY (NIE)JEDZENIE STAJE SIĘ PROBLEMEM CHARAKTERYSTYKA ZABURZEŃ ODŻYWIANIA ANNA BRYTEK-MATERA KIEDY (NIE)JEDZENIE STAJE SIĘ PROBLEMEM CHARAKTERYSTYKA ZABURZEŃ ODŻYWIANIA ANNA BRYTEK-MATERA JADŁOWSTRĘT PSYCHICZNY JADŁOWSTRĘT PSYCHICZNY KRYTERIA DIAGNOSTYCZNE DSM V (APA, 2013) A. Odmowę utrzymywania

Bardziej szczegółowo

Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h. Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny 58 h

Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h. Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny 58 h S t r o n a 1 Studiium Psychoterapiiii Uzalleżniień Harmonogram szkolleniia edycjja 2013/2014 II SEMESTR Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny

Bardziej szczegółowo

Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h. Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny 58 h

Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h. Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny 58 h S t r o n a 1 Studiium Psychoterapiiii Uzalleżniień Harmonogram szkolleniia edycjja 2010/2011 II SEMESTR Zjazd I sesja wyjazdowa trening interpersonalny 57 h Zjazd II sesja wyjazdowa trening intrapsychiczny

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU

SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU SYLABUS/OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu/ moduł (w języku polskim) Psychologiczne zagadnienia uzależnienia od alkoholu./ Moduł 131..: Patologia zachowań społecznych 2. Nazwa przedmiotu w języku angielskim

Bardziej szczegółowo

DEPRESJA ASPEKT PSYCHOTERAPEUTYCZNY MGR EWA KOZIATEK. Członek Sekcji Naukowej Psychoterapii Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego WZLP Olsztyn

DEPRESJA ASPEKT PSYCHOTERAPEUTYCZNY MGR EWA KOZIATEK. Członek Sekcji Naukowej Psychoterapii Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego WZLP Olsztyn DEPRESJA ASPEKT PSYCHOTERAPEUTYCZNY MGR EWA KOZIATEK Członek Sekcji Naukowej Psychoterapii Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego WZLP Olsztyn PSYCHOTERAPIA Wywodzi się z greckich określeń: psyche (dusza)

Bardziej szczegółowo

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi

AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi AD/HD ( Attention Deficit Hyperactivity Disorder) Zespół Nadpobudliwości Psychoruchowej z Zaburzeniami Koncentracji Uwagi GENETYCZNIE UWARUNKOWANA, NEUROLOGICZNA DYSFUNKCJA, CHARAKTERYZUJĄCA SIĘ NIEADEKWATNYMI

Bardziej szczegółowo

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu)

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu) Iwona Jończyk (imię i nazwisko nauczyciela) Wybrane zagadnienia z psychologii społecznej (przedmiot) 2407MR i GŻ 1997.08.18 (numer programu) Klasa IV TŻa, IV TŻb Lp. Cele kształcenia i wychowania Treści

Bardziej szczegółowo

Psychoterapia poznawczobehawioralna. chorobami somatycznymi. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ

Psychoterapia poznawczobehawioralna. chorobami somatycznymi. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Psychoterapia poznawczobehawioralna pacjentów z chorobami somatycznymi Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Chory somatycznie i jego sytuacja Poczucie zagrożenia Utrata kontroli Wyłączenie z ról społecznych

Bardziej szczegółowo

Książkę dedykuję mojemu Ojcu i Przyjacielowi psychologowi Jerzemu Imielskiemu

Książkę dedykuję mojemu Ojcu i Przyjacielowi psychologowi Jerzemu Imielskiemu Książkę dedykuję mojemu Ojcu i Przyjacielowi psychologowi Jerzemu Imielskiemu Redakcja i korekta: Magdalena Ziarkiewicz Projekt okładki: Katarzyna Juras Copyright 2010 Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Instytut Psychologii, Katedra Psychologii Klinicznej Kierunek. Mgr Ewa Wyrzykowska

OPIS PRZEDMIOTU. Instytut Psychologii, Katedra Psychologii Klinicznej Kierunek. Mgr Ewa Wyrzykowska OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Psychologia kliniczna dorosłego Wydział Wydział Pedagogiki i Psychologii Instytut/Katedra Instytut Psychologii, Katedra Psychologii Klinicznej Kierunek psychologia

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 Załącznik nr 1 do Uchwały nr 164 A/09 Senatu WUM z dnia 30 listopada 2009 r. PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 I. ZAŁOŻENIA ORGANIZACYJNO-PROGRAMOWE ZAKRES WIEDZY TEORETYCZNEJ 1.

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie. Iwona A. Trzebiatowska

Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie. Iwona A. Trzebiatowska Zaburzenia psychiczne w dzieciństwie co będzie b w życiu dorosłym Iwona A. Trzebiatowska Schizofrenia Brak możliwości rozpoznanie poniżej 6 rż Wcześniejsze zachorowania u chłopców Udział czynnika organicznego

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia osobowości

Zaburzenia osobowości Zaburzenia osobowości U dzieci i młodzieży nie rozpoznajemy zaburzeń osobowości, a jedynie nieprawidłowy rozwój osobowości. Zaburzenia osobowości: Zaburzenia osobowości definiujemy jako głęboko utrwalone

Bardziej szczegółowo

ZAKRES PRZEDMIOTOWY PROGRAMU SZKOLENIOWEGO

ZAKRES PRZEDMIOTOWY PROGRAMU SZKOLENIOWEGO Załącznik nr 1 ZAKRES PRZEDMIOTOWY PROGRAMU SZKOLENIOWEGO I Program szkolenia w zakresie podstawowych umiejętności udzielania profesjonalnej pomocy psychologicznej obejmuje: 1) Trening interpersonalny

Bardziej szczegółowo

Uczniowie o specjalnych potrzebach edukacyjnych

Uczniowie o specjalnych potrzebach edukacyjnych Uczniowie o specjalnych potrzebach edukacyjnych Zachowania autodestrukcyjne Autoagresja działania mające na celu spowodowanie u siebie psychicznej albo fizycznej szkody Autoagresja bywa elementem takich

Bardziej szczegółowo

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień

Depresja a uzależnienia. Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Depresja a uzależnienia Maciej Plichtowski Specjalista psychiatra Specjalista psychoterapii uzależnień Alkoholizm w chorobach afektywnych Badania NIMH* (1990) (uzależnienie + nadużywanie) Badania II Kliniki

Bardziej szczegółowo

POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM

POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM POROZUMIENIE CZY KONFLIKT? O AKCEPTACJI CHOROBY. PSYCHOLOGICZNE ASPEKTY NF1 W KONTEKŚCIE RODZINNYM dr n. med. Magdalena Trzcińska Szpital Uniwersytecki nr 1 im. dr. A. Jurasza w Bydgoszczy NF1 W RODZINIE

Bardziej szczegółowo

Wsparcie rodziny w kontekście wczesnego wspomagania rozwoju dziecka. Paweł Wakuła Powiatowa Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Białymstoku

Wsparcie rodziny w kontekście wczesnego wspomagania rozwoju dziecka. Paweł Wakuła Powiatowa Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Białymstoku Wsparcie rodziny w kontekście wczesnego wspomagania rozwoju dziecka Paweł Wakuła Powiatowa Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Białymstoku 1 Już przed narodzeniem dziecka rodzina zmienia się i przygotowuje

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Pod red. Heleny Sęk - Psychologia kliniczna. T. 2

Księgarnia PWN: Pod red. Heleny Sęk - Psychologia kliniczna. T. 2 Księgarnia PWN: Pod red. Heleny Sęk - Psychologia kliniczna. T. 2 Spis treści Wstęp (Helena Sęk)... 13 Rozdział 1 Zakres zastosowań psychologii klinicznej. Obszary tradycyjne i współczesne (Helena Sęk)...

Bardziej szczegółowo

PRACOHOLIZM ADNOTOWANE ZESTAWIENIE BIBLIOGRAFICZNE W WYBORZE MATERIAŁY DOSTĘPNE W PUBLICZNEJ BIBLIOTECE PEDAGOGICZNEJ W TURKU. TUREK, 2009 r.

PRACOHOLIZM ADNOTOWANE ZESTAWIENIE BIBLIOGRAFICZNE W WYBORZE MATERIAŁY DOSTĘPNE W PUBLICZNEJ BIBLIOTECE PEDAGOGICZNEJ W TURKU. TUREK, 2009 r. PRACOHOLIZM ADNOTOWANE ZESTAWIENIE BIBLIOGRAFICZNE W WYBORZE MATERIAŁY DOSTĘPNE W PUBLICZNEJ BIBLIOTECE PEDAGOGICZNEJ W TURKU TUREK, 2009 r. 1 WYDAWNICTWA ZWARTE 1. HAMER H.: Zgoda w rodzinie, czyli dobre

Bardziej szczegółowo

Copyright 2015 by Wydawnictwo Naukowe Scholar Spółka z o.o. Warszawa

Copyright 2015 by Wydawnictwo Naukowe Scholar Spółka z o.o. Warszawa Warszawa 2015 Recenzje: prof. dr hab. Anna Matczak prof. dr hab. Bogdan Zawadzki Opracowanie naukowo-techniczne: Martyna Mikulska Redaktor prowadząca: Anna Raciborska Redakcja: Magdalena Pluta Korekta:

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO www.prototo.pl

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2014/2015 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Psychologia lekarska 2. NAZWA JEDNOSTKI

Bardziej szczegółowo

Miejsce profilaktyki uzależnień w ochronie zdrowia

Miejsce profilaktyki uzależnień w ochronie zdrowia Miejsce profilaktyki uzależnień w ochronie zdrowia Krzysztof Ostaszewski Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie Zagadnienia 1. Ryzyko jako punkt odniesienia 2. Poziomy i granice profilaktyki 3.

Bardziej szczegółowo

PORADNI PSYCHOLOGICZNO - PEDAGOGICZNEJ W JĘDRZEJOWIE. dla Przedszkoli, Szkół i Placówek z terenu działania Poradni

PORADNI PSYCHOLOGICZNO - PEDAGOGICZNEJ W JĘDRZEJOWIE. dla Przedszkoli, Szkół i Placówek z terenu działania Poradni O F E R T A PORADNI PSYCHOLOGICZNO - PEDAGOGICZNEJ W JĘDRZEJOWIE dla Przedszkoli, Szkół i Placówek z terenu działania Poradni Niniejsza oferta zawiera propozycje działań z jakimi Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna

Bardziej szczegółowo

Choroby układu krążenia. Dr n.med. Radosław Tomalski

Choroby układu krążenia. Dr n.med. Radosław Tomalski Choroby układu krążenia Dr n.med. Radosław Tomalski Choroba niedokrwienna serca choroba niedokrwienna serca, chns, (morbus ischaemicus cordis, mic; ischaemic heart disease, ihd) - jest to zespół objawów

Bardziej szczegółowo

Żałoba i strata. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ

Żałoba i strata. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Żałoba i strata Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Żałoba Proces psychologicznej, społecznej i somatycznej reakcji, będącej odpowiedzią na utratę i jej konsekwencje. Spełnia prawie wszystkie kryteria

Bardziej szczegółowo

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG:

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG: Niedostosowanie społeczne nieletnich. Działania, zmiana, efektywność. Justyna Siemionow Publikacja powstała na podstawie praktycznych doświadczeń autorki, która pracuje z młodzieżą niedostosowaną społecznie

Bardziej szczegółowo

Ostre zatrucie spowodowane użyciem alkoholu. świadczeniu gwarantowanemu (ICD 10) nasennych (F13.3); (F10.4); lekarz specjalista w dziedzinie chorób

Ostre zatrucie spowodowane użyciem alkoholu. świadczeniu gwarantowanemu (ICD 10) nasennych (F13.3); (F10.4); lekarz specjalista w dziedzinie chorób Dziennik Ustaw 22 Poz. 1386 Załącznik nr 2 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp. Nazwa świadczenia gwarantowanego Warunki

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka uzależnień?

Profilaktyka uzależnień? Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie Krzysztof Ostaszewski Profilaktyka uzależnień? Co to jest profilaktyka? Profilaktyka to zapobieganie problemom zanim one wystąpią Dlatego, profilaktyka ma

Bardziej szczegółowo

STUDIUM TERAPII DZIECI I MŁODZIEŻY - EDYCJA WIOSNA 2016

STUDIUM TERAPII DZIECI I MŁODZIEŻY - EDYCJA WIOSNA 2016 STUDIUM TERAPII DZIECI I MŁODZIEŻY - EDYCJA WIOSNA 2016 Informacje o usłudze Numer usługi 2016/01/18/7281/1404 Cena netto 3 600,00 zł Cena brutto 3 600,00 zł Cena netto za godzinę 36,73 zł Cena brutto

Bardziej szczegółowo

JAKOŚĆ ŻYCIA I PRZYSTOSOWANIE PSYCHOSPOŁECZNE DZIECI I MŁODZIEŻY Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1

JAKOŚĆ ŻYCIA I PRZYSTOSOWANIE PSYCHOSPOŁECZNE DZIECI I MŁODZIEŻY Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1 JAKOŚĆ ŻYCIA I PRZYSTOSOWANIE PSYCHOSPOŁECZNE DZIECI I MŁODZIEŻY Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1 dr n. med. Magdalena Trzcińska Szpital Uniwersytecki nr 1 w Bydgoszczy Katedra i Klinika Psychiatrii

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI SZKOŁY PODSTAWOWEJ IM. POLSKICH NOBLISTÓW W CHALINIE Chalin, wrzesień 2012r. KONCEPCJA PROGRAMU Program przewidziany jest do realizacji dla klas I III oraz IV VI. Założenia

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia..(poz. ) WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Załącznik nr 1 Lp. Nazwa

Bardziej szczegółowo

YNDROM OTOWOŚCI NOREKTYCZNEJ. zastosowanie konstruktu teoretycznego dla projektowania działań profilaktycznych. Beata Ziółkowska, IP, UAM, Poznań

YNDROM OTOWOŚCI NOREKTYCZNEJ. zastosowanie konstruktu teoretycznego dla projektowania działań profilaktycznych. Beata Ziółkowska, IP, UAM, Poznań YNDROM OTOWOŚCI NOREKTYCZNEJ zastosowanie konstruktu teoretycznego dla projektowania działań profilaktycznych Beata Ziółkowska, IP, UAM, Poznań Zaburzenie/choroba jako forma adaptacji do sytuacji trudnej

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia nerwicowe pod postacią somatyczną

Zaburzenia nerwicowe pod postacią somatyczną Zaburzenia nerwicowe pod postacią somatyczną Mikołaj Majkowicz Zakład Psychologii Klinicznej Katedry Chorób Psychicznych AMG Zaburzenia występujące pod postacią somatyczną Główną cechą zaburzeń pod postacią

Bardziej szczegółowo

Copyright by Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2013

Copyright by Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2013 Recenzent: prof. dr hab. Lidia Cierpiałkowska Redaktor prowadząca: Agnieszka Szopińska Redakcja i korekta: Bogna Widła Projekt okładki: Katarzyna Juras Copyright by Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU FAKULTATYWNEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Psychiatria w pytaniach i odpowiedziach. 2. NAZWA JEDNOSTKI (jednostek

Bardziej szczegółowo

Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm

Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm Rodzeństwo dzieci niepełnosprawnych Szanse i ryzyka Psycholog - Edna Palm Tłumaczenie: Psycholog - Dorota Fedorowska (Fundacja EDUCO) Czynniki obciążające rodziny posiadające niepełnosprawne dziecko Obciążenie

Bardziej szczegółowo

Wybrane zaburzenia lękowe. Tomasz Tafliński

Wybrane zaburzenia lękowe. Tomasz Tafliński Wybrane zaburzenia lękowe Tomasz Tafliński Cel prezentacji Przedstawienie najważniejszych objawów oraz rekomendacji klinicznych dotyczących rozpoznawania i leczenia: Uogólnionego zaburzenia lękowego (GAD)

Bardziej szczegółowo

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI II LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI IM. C.K. NORWIDA W TYCHACH LATA 2014-2017

SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI II LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI IM. C.K. NORWIDA W TYCHACH LATA 2014-2017 SZKOLNY PROGRAM PROFILAKTYKI II LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI IM. C.K. NORWIDA W TYCHACH LATA 2014-2017 PODSTAWA PRAWNA DO REALIZACJI PROGRAMU PROFILAKTYKI Ustawa z dnia 7 września

Bardziej szczegółowo

Szkolenia profilaktyczne w okresie ferii zimowych w 2014 roku

Szkolenia profilaktyczne w okresie ferii zimowych w 2014 roku Szkolenia profilaktyczne w okresie ferii zimowych w 2014 roku Szanowni Państwo Uczniowie, nauczyciele i rodzice Miejskie Centrum Profilaktyki Uzależnień w Krakowie wychodząc naprzeciw potrzebom edukacyjnym

Bardziej szczegółowo

Przemoc psychiczna wobec dzieci w sytuacjach okołorozwodowych. Bydgoszcz 08.10.2015r.

Przemoc psychiczna wobec dzieci w sytuacjach okołorozwodowych. Bydgoszcz 08.10.2015r. Przemoc psychiczna wobec dzieci w sytuacjach okołorozwodowych Bydgoszcz 08.10.2015r. Przemoc psychiczna Przemoc psychiczna to przewlekła, niefizyczna interakcja między dzieckiem i opiekunem, obejmująca

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka agresji i przemocy w szkołach część I. mgr Jolanta Kamińska Poradnia Psychologiczno Pedagogiczna w Słupsku

Profilaktyka agresji i przemocy w szkołach część I. mgr Jolanta Kamińska Poradnia Psychologiczno Pedagogiczna w Słupsku Profilaktyka agresji i przemocy w szkołach część I mgr Jolanta Kamińska Poradnia Psychologiczno Pedagogiczna w Słupsku Raport NIK Przeciwdziałanie zjawiskom patologii wśród dzieci i młodzieży szkolnej

Bardziej szczegółowo

Problemy z zakresu zdrowia psychicznego uczniów gdańskich szkół z perspektywy pracy publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych

Problemy z zakresu zdrowia psychicznego uczniów gdańskich szkół z perspektywy pracy publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych Problemy z zakresu zdrowia psychicznego uczniów gdańskich szkół z perspektywy pracy publicznych poradni psychologiczno-pedagogicznych dr Natalia Chojnacka Lucyna Maculewicz Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6 do Uchwały nr 18/2012/2013 Senatu Akademickiego Ignatianum dnia 21 maja 2013 r.

Załącznik nr 6 do Uchwały nr 18/2012/2013 Senatu Akademickiego Ignatianum dnia 21 maja 2013 r. Specjalności w ramach studiów na kierunku psychologia studia jednolite magisterskie Program kształcenia przewiduje dwie specjalności do wyboru przez studentów począwszy od 6 semestru (3 roku studiów).

Bardziej szczegółowo

Rola religii i duchowości w radzeniu sobie z chorobą nowotworową. Opieka duszpasterska i wsparcie duchowe u pacjentów ze szpiczakiem

Rola religii i duchowości w radzeniu sobie z chorobą nowotworową. Opieka duszpasterska i wsparcie duchowe u pacjentów ze szpiczakiem Rola religii i duchowości w radzeniu sobie z chorobą nowotworową Opieka duszpasterska i wsparcie duchowe u pacjentów ze szpiczakiem Duchowość 1. Duchowość = religijność 2. Duchowość versus religijność

Bardziej szczegółowo

Czynniki determinujące zdrowie populacji i jednostki

Czynniki determinujące zdrowie populacji i jednostki Czynniki determinujące zdrowie populacji i jednostki Zdrowie grupy definicji zdrowia: Potoczne: zdrowie rozumiane jest jako brak choroby lub dolegliwości. Profesjonalne: formułowane przez przedstawicieli

Bardziej szczegółowo

ADRESACI SZKOLEŃ : ORGANIZACJA SZKOLEŃ: 24 h ( 4 zjazdy x 6 h) 2 ZJAZDY (2-dniowe: piątek/ sobota) I PROPOZYCJA. 1 ZJAZD (piątek/ sobota)

ADRESACI SZKOLEŃ : ORGANIZACJA SZKOLEŃ: 24 h ( 4 zjazdy x 6 h) 2 ZJAZDY (2-dniowe: piątek/ sobota) I PROPOZYCJA. 1 ZJAZD (piątek/ sobota) Ośrodek Rozwoju Edukacji Niepubliczny Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli w Koninie wpisany w rejestr ewidencji Marszałka Województwa Wielkopolskiego Nr DE.III.1.5471.54/3/2014 działający przy Stowarzyszeniu

Bardziej szczegółowo

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna

TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA. analiza psychologiczna TRUDNOŚCI WYNIKAJĄCE ZE STANU ZDROWIA i KONDYCJI UCZNIA analiza psychologiczna Beata Dobińska psycholog Zachodniopomorska Szkoła Biznesu CHOROBA PRZEWLEKŁA A FUNKCJONOWANIE DZIECKA 1569,7 tys. dzieci i

Bardziej szczegółowo

Copyright 2011 by Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa

Copyright 2011 by Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa Recenzent: prof. dr hab. Lidia Cierpiałkowska Redakcja: Zofia Kozik Projekt okładki: Katarzyna Juras Zdjęcie na okładce pojoslaw / fotolia.com Copyright 2011 by Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa ISBN

Bardziej szczegółowo

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI. Świadczenia szpitalne

WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI. Świadczenia szpitalne Załącznik nr 2 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH STACJONARNYCH LECZENIA UZALEŻNIEŃ ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp. Profil lub rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia

Bardziej szczegółowo

dr n. med. Magdalena Trzcińska

dr n. med. Magdalena Trzcińska DZIECKO Z NERWIAKOWŁÓKNIAKOWATOŚCIĄ TYPU 1 (CHOROBĄ RECKLINGHAUSENA): NAJWAŻNIEJSZE PROBLEMY Z PERSPEKTYWY PSYCHOLOGICZNEJ dr n. med. Magdalena Trzcińska Szpital Uniwersytecki im. dr. A. Jurasza w Bydgoszczy

Bardziej szczegółowo

Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna

Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna Promocja zdrowia i edukacja prozdrowotna Kształcenie w zakresie podstaw promocji zdrowia i edukacji zdrowotnej Zdrowie, promocja zdrowia, edukacja zdrowotna, zapobieganie chorobom. Historia promocji zdrowia.

Bardziej szczegółowo

GRUPA MEDYCZNA VERTIMED+ Psychospołeczne mechanizmy powstawania uzależnień. Mokotów 16.11.2010

GRUPA MEDYCZNA VERTIMED+ Psychospołeczne mechanizmy powstawania uzależnień. Mokotów 16.11.2010 GRUPA MEDYCZNA VERTIMED+ Psychospołeczne mechanizmy powstawania uzależnień Mokotów 16.11.2010 psychiatria psychoterapia psychologia seksuologia psychoonkologia neurologia reumatologia endokrynologia kardiologia

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) Biologia z chemią. (nazwa specjalności) Nazwa Psychologiczne podstawy wychowania i nauczania 3

KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) Biologia z chemią. (nazwa specjalności) Nazwa Psychologiczne podstawy wychowania i nauczania 3 KARTA KURSU (realizowanego w module specjalności) Biologia z chemią (nazwa specjalności) Nazwa Psychologiczne podstawy wychowania i nauczania 3 Nazwa w j. ang. Psychological bases of education and teaching

Bardziej szczegółowo

W ramach pierwszego projektu zapraszamy na konferencję, poświęconą chorobie alkoholowej. Udział w konferencji jest bezpłatny!

W ramach pierwszego projektu zapraszamy na konferencję, poświęconą chorobie alkoholowej. Udział w konferencji jest bezpłatny! I.Miło nam poinformować mieszkańców dzielnicy, że nasze Stowarzyszenie otrzymało dofinansowanie do realizacji dwóch projektów: 100 Lat Aktywności i Wrota Domu Sąsiedzkiego w Osowej. Obydwa projekty są

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW

PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW PROGRAM NAUCZANIA PRZEDMIOTU OBOWIĄZKOWEGO NA WYDZIALE LEKARSKIM I ROK AKADEMICKI 2015/2016 PRZEWODNIK DYDAKTYCZNY dla STUDENTÓW II ROKU STUDIÓW 1. NAZWA PRZEDMIOTU : Psychologia lekarska 2. NAZWA JEDNOSTKI

Bardziej szczegółowo

Ludzie młodzi zmagają się z brakiem poczucia wartości i atrakcyjności. Często czują się nielubiane, nieszanowane, gorsze od innych.

Ludzie młodzi zmagają się z brakiem poczucia wartości i atrakcyjności. Często czują się nielubiane, nieszanowane, gorsze od innych. Ludzie młodzi zmagają się z brakiem poczucia wartości i atrakcyjności. Często czują się nielubiane, nieszanowane, gorsze od innych. Dotyka ich poczucie, że nie pasują do świata. Zamartwiają się czymś,

Bardziej szczegółowo

Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży

Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży Zaburzenia nastroju u dzieci i młodzieży: pojedynczy epizod dużej depresji nawracająca duża depresja dystymia mania lub submania stan mieszany zaburzenia afektywne

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI Wykaz skrótów Wstęp Rozdział 1 Kryminologia jako nauka Rozdział 2 Jednostka i społeczeństwo Rozdział 3 Teorie kryminologiczne

SPIS TREŚCI Wykaz skrótów Wstęp Rozdział 1 Kryminologia jako nauka Rozdział 2 Jednostka i społeczeństwo Rozdział 3 Teorie kryminologiczne SPIS TREŚCI Wykaz skrótów... 11 Wstęp... 13 Rozdział 1 Kryminologia jako nauka... 15 1.1. Pojęcie i zakres nauki kryminologii... 15 1.2. Kryminologia a inne nauki... 15 1.3. Podstawowe nurty w kryminologii...

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI

PROGRAM PROFILAKTYKI PROGRAM PROFILAKTYKI ZESPOŁU SZKOLNO-PRZEDSZKOLNEGO Z ODDZIAŁAMI INTEGRACYJNYMI NR 1 W RYBNIKU na rok szkolny 2015-2018 Podstawą prawną do wprowadzenia działań profilaktycznych w ramach szkolnego programu

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2010/2011

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 2010/2011 Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Nowym Sączu Karta przedmiotu Instytut Pedagogiczny obowiązuje studentów rozpoczynających studia w roku akademickim 010/011 Kierunek studiów: Pedagogika Profil: Ogólnoakademicki

Bardziej szczegółowo

opracowanie: Maria Kościńska - dla SIP Regionu Gdańskiego NSZZ Solidarność

opracowanie: Maria Kościńska - dla SIP Regionu Gdańskiego NSZZ Solidarność opracowanie: Maria Kościńska - dla SIP Regionu Gdańskiego NSZZ Solidarność Mówiąc o zagrożeniu mamy na myśli każdy czynnik, który może spowodować wystąpienie szkody. Powszechnie przyjęto podział na zagrożenia:

Bardziej szczegółowo

Akademia Pozytywnej Profilaktyki. Szkolenia dla Komisji ds. Rozwiązywania Problemów Alkoholowych 2015/2016

Akademia Pozytywnej Profilaktyki. Szkolenia dla Komisji ds. Rozwiązywania Problemów Alkoholowych 2015/2016 Szkolenia dla Komisji ds. Rozwiązywania Problemów Alkoholowych 2015/2016 Komisja ds. Rozwiązywania Problemów Alkoholowych - zadania i zakres działań 1. Alkohol etylowy jako: substancja psychoaktywna substancja

Bardziej szczegółowo

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych

Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych Choroby somatyczne, izolacja społeczna, utrata partnera czy nadużywanie leków to główne przyczyny częstego występowania depresji u osób starszych 23 lutego, przypada obchodzony po raz szósty, ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia

Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Księgarnia PWN: Irena Heszen, Helena Sęk - Psychologia zdrowia Spis treści Wstęp.... 15 Rozdział 1 Narodziny i rozwój psychologii zdrowia... 19 1.1. Źródła wyodrębnienia się psychologii zdrowia..... 20

Bardziej szczegółowo

Moje korzenie. Ks. dr Grzegorz Polok Katedra Zarządzania Publicznego i Nauk Społecznych. Uniwersytet Ekonomiczny Katowice

Moje korzenie. Ks. dr Grzegorz Polok Katedra Zarządzania Publicznego i Nauk Społecznych. Uniwersytet Ekonomiczny Katowice Moje korzenie Ks. dr Grzegorz Polok Katedra Zarządzania Publicznego i Nauk Społecznych Uniwersytet Ekonomiczny Katowice Przeszkody silne poczucie lęku niskie poczucie wartości poczucie odrzucenia stałe

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Psychologia potrzeb. Dr Monika Wróblewska EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Psychologia potrzeb. Dr Monika Wróblewska EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Psychologia potrzeb Dr Monika Wróblewska Uniwersytet w Białymstoku 10 czerwca 2010 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTET-DZIECIECY.PL 1. Specyfika potrzeb

Bardziej szczegółowo

Toksyczni ludzie. Jak z nimi współpracować.

Toksyczni ludzie. Jak z nimi współpracować. Toksyczni ludzie. Jak z nimi współpracować. Autor: Roy H. Lubit Jak radzić sobie z trudnymi przełożonymi? Skąd u szefów biorą się potrzeba kontroli i mania prześladowcza? Co robić, gdy szef nie rozumie

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2015-2018 (skrajne daty) Fizjoterapia kliniczna w psychiatrii

SYLABUS. DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2015-2018 (skrajne daty) Fizjoterapia kliniczna w psychiatrii SYLABUS DOTYCZY CYKLU KSZTAŁCENIA 2015-2018 (skrajne daty) 1.1. PODSTAWOWE INFORMACJE O PRZEDMIOCIE/MODULE Nazwa przedmiotu/ modułu Fizjoterapia kliniczna w psychiatrii Kod przedmiotu/ modułu* Wydział

Bardziej szczegółowo

PLAN PRACY PSYCHOLOGA SZKOLNEGO ROK SZKOLNY 2014/2015

PLAN PRACY PSYCHOLOGA SZKOLNEGO ROK SZKOLNY 2014/2015 PLAN PRACY PSYCHOLOGA SZKOLNEGO ROK SZKOLNY 2014/2015 L.P. ZADANIA DO REALIZACJI CEL TERMIN I. Prowadzenie badań i działań diagnostycznych dotyczących uczniów w tym diagnozowanie potencjalnych możliwości

Bardziej szczegółowo

MITY I PRAWDA NA TEMAT ALKOHOLU

MITY I PRAWDA NA TEMAT ALKOHOLU MITY I PRAWDA NA TEMAT ALKOHOLU Mit: Piwo co prawda zawiera alkohol, ale w tak małych ilościach, że nie ryzykje się pijąc je, bo jest mniej szkodliwe. Fakt: Szkody mogą pojawić się u osób, które piją tylko

Bardziej szczegółowo

Stosowanie substancji psychoaktywnych przez młodzież szkół śląskich zasięg, skutki i przeciwdziałanie

Stosowanie substancji psychoaktywnych przez młodzież szkół śląskich zasięg, skutki i przeciwdziałanie Stosowanie substancji psychoaktywnych przez młodzież szkół śląskich zasięg, skutki i przeciwdziałanie Katarzyna Borzucka-Sitkiewicz Krzysztof Sas-Nowosielski Stosowanie substancji psychoaktywnych przez

Bardziej szczegółowo

Rozdział 3 Pracoholizm z perspektywy poznawczej

Rozdział 3 Pracoholizm z perspektywy poznawczej Pracoholicy uporczywie kontynuują pracę z zamiarem uzyskania pewnego dnia tak wysokich osiągnięć, że nie będą mieć żadnej wątpliwości dotyczącej własnej wartości, co nigdy się nie zdarzy. Porter [1996,

Bardziej szczegółowo

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE

ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE ŚLĄSKIE CENTRUM ZDROWIA PUBLICZNEGO Ośrodek Analiz i Statystyki Medycznej Dział Chorobowości Hospitalizowanej APETYT NA ŻYCIE Katowice 2007 Śl.C.Z.P Dział Chorobowości Hospitalizowanej 23 luty Ogólnopolski

Bardziej szczegółowo

Zapraszamy w podróż do kompetencji.

Zapraszamy w podróż do kompetencji. Zapraszamy w podróż do kompetencji. Jest grupą praktyków z całej Polski, którzy reprezentują lokalne i ogólnopolskie organizacje pozarządowe. Naszą misją jest realizowanie prawa dziecka do wychowania w

Bardziej szczegółowo

Wiesław Krupa Alkoholizm jako przyczyna nieważności małżeństwa. Ius Matrimoniale 1 (67), 133-136

Wiesław Krupa Alkoholizm jako przyczyna nieważności małżeństwa. Ius Matrimoniale 1 (67), 133-136 Wiesław Krupa Alkoholizm jako przyczyna nieważności małżeństwa Ius Matrimoniale 1 (67), 133-136 1996 A lkoholizm jako przyczyna niew ażności m ałżeństw a W prowadzonych przez sądy kościelne sprawach o

Bardziej szczegółowo

Medyczne przyczyny chwiejności emocjonalnej

Medyczne przyczyny chwiejności emocjonalnej Medyczne przyczyny chwiejności emocjonalnej Małgorzata Dąbrowska-Kaczorek Lekarz specjalizujący się w psychiatrii i psychoterapii pozn-behehawioralnej Centrum Diagnozy i Terapii ADHD Zaburzenia psychiczne

Bardziej szczegółowo

GRUPA WSPARCIA DLA RODZICÓW Odbiorcy: rodzice nastolatków z grup ryzyka, eksperymentujących ze środkami psychoaktywnymi i uzależnionych

GRUPA WSPARCIA DLA RODZICÓW Odbiorcy: rodzice nastolatków z grup ryzyka, eksperymentujących ze środkami psychoaktywnymi i uzależnionych GRUPA WSPARCIA DLA RODZICÓW Odbiorcy: rodzice nastolatków z grup ryzyka, eksperymentujących ze środkami psychoaktywnymi i uzależnionych Cel: przyjrzenie się kontaktowi rodzic dziecko oraz doskonalenie

Bardziej szczegółowo

Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015

Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015 Załącznik nr 1 do Programu Ochrony Zdrowia Psychicznego Powiatu Kieleckiego na lata 2012-2015 Priorytety promocji zdrowia psychicznego dla Powiatu Kieleckiego na lata 2012 2015 Na podstawie Rozporządzenia

Bardziej szczegółowo

Studium Psychoterapii Uzależnień Vis Salutis-Akredytacja PARPA

Studium Psychoterapii Uzależnień Vis Salutis-Akredytacja PARPA Studium Psychoterapii Uzależnień Vis Salutis-Akredytacja PARPA Informacje o usłudze Numer usługi 2016/02/03/7294/2820 Cena netto 6 300,00 zł Cena brutto 6 300,00 zł Cena netto za godzinę 0,00 zł Cena brutto

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) Załącznik Nr 3 do Uchwały Nr 14/2012 Kod PNS modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Nazwa modułu I nforma cje ogólne Psychiatria i pielęgniarstwo psychiatryczne

Bardziej szczegółowo

Akademia Młodego Ekonomisty

Akademia Młodego Ekonomisty Akademia Młodego Ekonomisty RODZIC I NAUCZYCIEL PARTNERZY PROCESU EDUKACJI Katarzyna Stryjek Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu 19 października 2015 r. etapy rozwoju człowieka wg Eriksona Pięć z nich dotyczy

Bardziej szczegółowo

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny Projekt jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2014 2020 Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Bardziej szczegółowo

SPIS ZAŁĄCZNIKÓW: Nr 1 Wzór certyfikatu specjalisty psychoterapii uzależnień Nr 2 Wzór certyfikatu instruktora terapii uzależnień Nr 3 Wzór wniosku o

SPIS ZAŁĄCZNIKÓW: Nr 1 Wzór certyfikatu specjalisty psychoterapii uzależnień Nr 2 Wzór certyfikatu instruktora terapii uzależnień Nr 3 Wzór wniosku o SPIS ZAŁĄCZNIKÓW: Nr 1 Wzór certyfikatu specjalisty psychoterapii uzależnień Nr 2 Wzór certyfikatu instruktora terapii uzależnień Nr 3 Wzór wniosku o potwierdzenie statusu osoby uczestniczącej w programie

Bardziej szczegółowo

Wykaz świadczeń gwarantowanych realizowanych w warunkach stacjonarnych leczenia uzależnień oraz warunki realizacji tych świadczeń

Wykaz świadczeń gwarantowanych realizowanych w warunkach stacjonarnych leczenia uzależnień oraz warunki realizacji tych świadczeń Załącznik nr 2 Wykaz świadczeń gwarantowanych realizowanych w warunkach stacjonarnych leczenia uzależnień oraz warunki realizacji tych świadczeń L.p. Nazwa świadczenia gwarantowanego i, Warunki realizacji

Bardziej szczegółowo

TEMATYKA POPULARYZACJI WIEDZY PSYCHOLOGICZNEJ, PEDAGOGICZNEJ I LOGOPEDYCZNEJ NA ROK SZKOLNY 2012/2013

TEMATYKA POPULARYZACJI WIEDZY PSYCHOLOGICZNEJ, PEDAGOGICZNEJ I LOGOPEDYCZNEJ NA ROK SZKOLNY 2012/2013 TEMATYKA POPULARYZACJI WIEDZY PSYCHOLOGICZNEJ, PEDAGOGICZNEJ I LOGOPEDYCZNEJ NA ROK SZKOLNY 2012/2013 Lp. Temat Osoby prowadzące 1 "Dokąd po " warsztaty aktywizujące do wyboru zawodu i szkoły ponadgimnazjalnej

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PROFILAKTYKI UZALEŻNIEŃ W ZSS Nr 9 W ŁODZI NA ROK 2013

PROGRAM PROFILAKTYKI UZALEŻNIEŃ W ZSS Nr 9 W ŁODZI NA ROK 2013 PROGRAM PROFILAKTYKI UZALEŻNIEŃ W ZSS Nr 9 W ŁODZI NA ROK 2013 SPIS TREŚCI I. Wstęp II. Podstawy prawne III. Identyfikacja problemów IV. Założenia teoretyczne programu V. Diagnoza środowiska szkolnego

Bardziej szczegółowo

SZKOŁA PSYCHOTERAPII POZNAWCZO-BEHAWIORALNEJ SWPS kierowana przez dr A.Popiel i dr E.Pragłowską

SZKOŁA PSYCHOTERAPII POZNAWCZO-BEHAWIORALNEJ SWPS kierowana przez dr A.Popiel i dr E.Pragłowską Adresaci: Studia przeznaczone są dla osób zajmujących się leczeniem zaburzeń psychicznych psychologów i lekarzy osób zorientowanych na zdobycie umiejętności i doskonalenie praktyki klinicznej w dziedzinie

Bardziej szczegółowo

Opis realizowanych działań Realizator Wskaźniki Kwota. 1. Program profilaktyczny Debata

Opis realizowanych działań Realizator Wskaźniki Kwota. 1. Program profilaktyczny Debata Poniższa informacja zawiera opis działań realizowanych w tarnowskich szkołach w ramach Gminnego Programu Profilaktyki, Rozwiązywania Problemów Alkoholowych i Przeciwdziałania Narkomanii dla Miasta Tarnowa

Bardziej szczegółowo

Wzorzec stałości i zmienności w stylu zarządzania menedżerów kierujących bibliotekami

Wzorzec stałości i zmienności w stylu zarządzania menedżerów kierujących bibliotekami Wzorzec stałości i zmienności w stylu zarządzania menedżerów kierujących bibliotekami dr Bogusława Lewandowska DSWE TWP 28-29.04.2005, Wrocław Zagadnienie ogólne; cel Tematyka prezentacji: Zagadnienie:

Bardziej szczegółowo

PRACA Z PRZEKONANIAMI W PROGRAMIE SIMONTONA INSTRUKCJE ROZWIJANIE I WZMACNIANIE KOMPETENCJI EMOCJONALNEJ

PRACA Z PRZEKONANIAMI W PROGRAMIE SIMONTONA INSTRUKCJE ROZWIJANIE I WZMACNIANIE KOMPETENCJI EMOCJONALNEJ PRACA Z PRZEKONANIAMI W PROGRAMIE SIMONTONA INSTRUKCJE ROZWIJANIE I WZMACNIANIE KOMPETENCJI EMOCJONALNEJ To nie rzeczy nas smucą, ale sposób w jaki je widzimy (Epiktet 55 135). Powyższe stwierdzenie wyjaśnia,

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6. Lp. Profil oraz rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego

Załącznik nr 6. Lp. Profil oraz rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego Załącznik nr 6 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH PSYCHIATRYCZNYCH I LECZENIA ŚRODOWISKOWEGO (DOMOWEGO) ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp. Profil oraz rodzaj komórki

Bardziej szczegółowo