Wspieranie rozwoju niemowląt i małych dzieci z rozszczepem kręgosłupa i wodogłowiem

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Wspieranie rozwoju niemowląt i małych dzieci z rozszczepem kręgosłupa i wodogłowiem"

Transkrypt

1 Wspieranie rozwoju niemowląt i małych dzieci z rozszczepem kręgosłupa i wodogłowiem Przewodnik dla Rodziców * Rys. KLAUS LASVILL-MORTENSEN / Illustration: Klaus Lasvill-Mortensen/Danish Centre for Assistive Technology * W oryginale podręcznik przeznaczony jest dla rehabilitantów

2 Do polskiego wydania: Oddajemy do Państwa rąk podręcznik będący zbiorem podstawowych i najwaŝniejszych informacji z punktu widzenia Rodzica dziecka z rozszczepem kręgosłupa. Podręcznik nie jest publikacją naukową. Został napisany prostym językiem, który z załoŝenia ma być zrozumiały dla osób nieobytych z nomenklaturą medyczną. Ma on teŝ z załoŝenia uniwersalny charakter, tj. powinien być zrozumiały nie tylko w Europie, stąd teŝ miejscami nieco egzotyczne dla polskiego czytelnika odniesienia w treści czy ilustracjach. Podręcznik powstał w roku AŜeby zweryfikować fragmenty juŝ nieaktualne, czy nie mające zastosowania w polskiej rzeczywistości, a takŝe, aby przekazać istotne informacje na temat obecnego stanu wiedzy o rozszczepie kręgosłupa, leczeniu jego następstw i rehabilitacji, poprosiliśmy o konsultację kilku lekarzy specjalistów oraz fizjoterapeutów specjalizujących się w rehabilitacji dziecięcej. W oryginalnej wersji i w tytule oryginału podręcznik przeznaczony jest dla rehabilitantów, jednak jego treść zdecydowanie skierowana jest do Rodziców i tak teŝ naleŝy traktować jego polskie wydanie. Podręcznik stanowi kompendium wiedzy na temat rozszczepu i jego następstw, jakie powinno się znaleźć w posiadaniu kaŝdego Rodzica; stanowi teŝ istotne wsparcie w zakresie pielęgnacji dziecka. Z drugiej strony istotne jest, aby traktować podręcznik jedynie jako źródło podstawowych informacji. W Ŝadnym razie nie powinien on zastępować specjalistycznych konsultacji lekarskich, które są niezbędne na kaŝdym etapie rozwoju dziecka z rozszczepem kręgosłupa. W mojej ocenie broszurka będzie pomocna jako informacja dla rodziców (opiekunów) dzieci z przepukliną oponowo-rdzeniową i innymi wadami dysraficznymi kanału kręgowego. Jednak moŝe to być jedynie informacja wstępna, która będzie dalej pogłębiona rozmową z lekarzem (Dr hab. n. med. Marek Mandera). W podręczniku wielokrotnie występują odniesienia do róŝnych pakietów szkoleniowych, których treść moŝe być równieŝ pomocna dla Rodziców dzieci z rozszczepem kręgosłupa. Wszystkie one dostępne są w wersji angielskiej na stronie Na końcu podręcznika umieszczono informacje na temat dwóch najbardziej znanych, rekomendowanych i najczęściej stosowanych metod rehabilitacji dzieci z rozszczepem kręgosłupa. Serdecznie dziękuję specjalistom, którzy skorygowali odpowiednio niektóre fragmenty podręcznika oraz uzupełnili jego treść o istotne, aktualne informacje: Prof. dr hab. med. Marek Jóźwiak (M. J.) Dr n. med. Paweł Kroll (P. K.) Dr hab. n. med. Marek Mandera (M. M.) Dr n. med. Katarzyna Wojaczyńska Stanek (K. W. S.) Dr Małgorzata Matyja ((Małg. M.) Mgr fizjoterapii Rafał Rosół (R. R.) Dziękuję równieŝ Klausowi Lasvill-Mortensenowi, który zgodził się na wykorzystanie swojego rysunku na okładce podręcznika. Wszystkie przypisy i uzupełnienia, jakie znalazły się w polskiej wersji podręcznika wpisano pogrubioną kursywą dla odróŝnienia od tekstu oryginalnego. Monika R. C. Skrivanek Sp. z o.o.

3 World Health Organization 1996 Niniejszy dokument nie jest oficjalną publikacją Światowej Organizacji Zdrowia (WHO). Wszelkie prawa są zastrzeŝone dla Organizacji. Dokument moŝe być swobodnie przeglądany, streszczany, powielany i tłumaczony w całości lub w części, jednak nie moŝe być sprzedawany lub wykorzystywany do celów komercyjnych. Za poglądy wyraŝone w dokumentach przez wymienionych z nazwiska autorów odpowiadają wyłącznie ci ostatni.

4 WHO/RHB/96.5 Oryginał: jęz. angielski Rozpowszechnianie: ogólne Tłumaczenie z oryginału: Skrivanek Sp. z o.o. Wspieranie rozwoju niemowląt i małych dzieci z rozszczepem kręgosłupa i wodogłowiem Przewodnik dla Rodziców * Światowa Organizacja Zdrowia Genewa 1996 World Confederation for Physical Therapy (Światowa Konfederacja Fizjoterapii) World Federation of Occupational Therapists (Światowa Federacja Terapeutów Zajęciowych) International Federation for Spina Bifida and Hydrocephalus (Międzynarodowa Federacja Rozszczepu Kręgosłupa i Wodogłowia) * W oryginale podręcznik przeznaczony jest dla rehabilitantów

5 Streszczenie Niniejszy podręcznik przeznaczony jest głównie dla Rodziców* dzieci z rozszczepem kręgosłupa, a takŝe dla rehabilitantów pracujących z niemowlętami, dziećmi i nastolatkami z rozszczepem kręgosłupa i wodogłowiem oraz z ich rodzinami, jak równieŝ dla innych pracowników słuŝby zdrowia. Podręcznik zawiera informacje dotyczące odmian, oznak i przyczyn rozszczepu kręgosłupa i wodogłowia, a takŝe ocenę stopnia rozwoju dziecka oraz komplikacji wywoływanych przez ww. wady. Zawarto tu wskazówki dotyczące ćwiczeń mających na celu wspieranie prawidłowego rozwoju, zdolności ruchowych, samodzielnej pielęgnacji oraz edukacji. Pokazano teŝ sprzęt, jaki moŝna zamówić w miejscu zamieszkania, wykorzystywany do wspierania normalnego rozwoju i ruchu. W niektórych krajach moŝe on wymagać pewnej adaptacji. * w oryginale dla rehabilitantów

6 PRZEDMOWA W roku 1994 przedstawiciel Międzynarodowej Federacji Rozszczepu Kręgosłupa i Wodogłowia (IFSBH) skontaktował się z Działem Rehabilitacji (Rehabilitation Unit) Światowej Organizacji Zdrowia i zaproponował współpracę, która miałaby na celu stworzenia przewodnika dotyczącego opieki nad dziećmi z rozszczepem kręgosłupa i wodogłowiem. Bodźcem dla tej propozycji stał się dokument WHO dotyczący poraŝenia mózgowego, opracowany we współpracy ze Światową Konfederacją Fizjoterapii (WCPT) oraz Światową Federacją Terapeutów Zajęciowych (WFOT), przeznaczony dla rehabilitantów*. IFSBH reprezentująca krajowe organizacje, którym leŝą na sercu problemy dzieci z rozszczepem kręgosłupa i wodogłowiem, zasygnalizowała, Ŝe w wielu krajach potrzebne są praktyczne informacje dotyczące rehabilitacji i usprawniania dzieci z rozszczepem kręgosłupa, wodogłowiem czy obydwoma schorzeniami. WHO zauwaŝyła równieŝ, obserwując programy rehabilitacji środowiskowej w społecznościach lokalnych, Ŝe brakuje tam wiedzy o tym, jak wspierać optymalny rozwój dzieci z takimi wadami. Niniejszy podręcznik został przygotowany przez WHO we współpracy z IFSBH, WCPT oraz WFOT z inicjatywy IFSBH. Chcielibyśmy podziękować Panu Bjornowi Rundstromowi, przedstawicielowi IFSBH, autorom Pani Virginii Binns i Pani Elizabeth Bardos, wybranym odpowiednio przez WCPT i WFOT, a takŝe Panu Marcusowi Cremonese, który przygotował ilustracje. Dziękujemy równieŝ szwedzkiej Agencji ds. Rozwoju Międzynarodowego (SIDA) za specjalne fundusze, które przekazała na prośbę IFSBH. Pierwszy projekt podręcznika został rozesłany do przejrzenia rehabilitantom zajmującym się pracą kliniczną z dziećmi z rozszczepem kręgosłupa i wodogłowiem. Dziękujemy wszystkim osobom, które przekazały nam swoje przemyślenia i komentarze dotyczące pierwotnego projektu. Chcielibyśmy równieŝ wyrazić nasze uznanie dla pracy dr Ann Goerdt, byłego pracownika WHO, która koordynowała działania konieczne do stworzenia niniejszego podręcznika. Wierzymy, Ŝe dzięki wielu róŝnym źródłom informacji, jakie posłuŝyły do napisania podręcznika, stworzony został dobry przewodnik szkoleniowy dla rehabilitantów, i Ŝe moŝe on stanowić dla nich punkt odniesienia równieŝ w pracy klinicznej z dziećmi z rozszczepem kręgosłupa i wodogłowiem. Dr Enrico Pupulin Lekarz Główny Dział Rehabilitacji Światowa Organizacja Zdrowia Genewa Szwajcaria * Oryginalna wersja podręcznika mówi o mid-level rehabilitation workers, czyli dosłownie rehabilitantach średniego szczebla, zaznaczając jednak, Ŝe nazywani oni są bardzo róŝnie w róŝnych krajach [przyp. tłum.].

7 SPIS TREŚCI CZYM JEST ROZSZCZEP KRĘGOSŁUPA I WODOGŁOWIE?... 1 Jak powstaje rozszczep kręgosłupa?... 1 W jaki sposób moŝna zapobiegać wystąpieniu rozszczepu kręgosłupa?... 1 Czy istnieją róŝne odmiany rozszczepu kręgosłupa?... 2 Jak rozszczep kręgosłupa wpływa na dziecko?... 2 Co to jest rozszczep kręgosłupa ukryty?... 3 Co to jest wodogłowie?... 4 Jakie są oznaki wodogłowia?... 4 Jakie są przyczyny wodogłowia?... 5 Jak leczy się wodogłowie?... 6 Czy mogą pojawić się problemy z zastawkami?... 6 Jakie są symptomy ostrzegawcze problemów z zastawkami?... 7 JAKIE MOGĄ BYĆ NASTĘPSTWA ROZSZCZEPU KRĘGOSŁUPA?... 7 Trudności w poruszaniu... 7 Kotwiczenie rdzenia kręgowego... 8 Problemy z układem kostnym Brak czucia w skórze Słaba kontrola zwieraczy pęcherza i jelit JAKIE MOGĄ BYĆ NASTĘPSTWA WODOGŁOWIA? Trudności w uczeniu się Problemy ze wzrokiem Ataki drgawkowe WSPIERANIE ROZWOJU I SPRAWNOŚCI RUCHOWEJ Ocena Formularz oceny dziecka z rozszczepem kręgosłupa Efektywna praca z dzieckiem i jego rodziną (rozdział skierowany do fizjoterapeutów) Postępowanie w przypadku przykurczów i zniekształceń Postępowanie w przypadku problemów z pęcherzem i jelitami Postępowanie z odleŝynami Prawidłowy rozwój Jak korzystać z tabel rozwoju Stymulacja prawidłowego rozwoju Kontrola pozycji głowy i tułowia Siedzenie Przetaczanie się Przemieszczanie się z miejsca na miejsce UŜywanie rąk i zabawa Komunikacja Sprzęt i pomoce ruchowe Umiejętności samodzielnej pielęgnacji Podnoszenie Przystosowanie domu Zagadnienia związane ze szkołą STARSZE DZIECKO Z ROZSZCZEPEM KRĘGOSŁUPA I WODOGŁOWIEM Czynności społeczne Praca Funkcje seksualne... 86

8 CZYM JEST ROZSZCZEP KRĘGOSŁUPA I WODOGŁOWIE? Jak powstaje rozszczep kręgosłupa? Rozszczep kręgosłupa jest wadą powstającą w trakcie rozwoju kręgosłupa dziecka. Powstaje ona około dni po zajściu w ciąŝę. Kości kręgosłupa dziecka nie zamykają się nad rdzeniem kręgowym. Część rdzenia kręgowego połoŝona pod tymi kośćmi moŝe ukształtować się nieprawidłowo lub ulec uszkodzeniu. Na plecach dziecka będzie znajdować się miękkie, niechronione miejsce. Czasem przykrywa je skóra, lecz częściej będzie to otwarta rana w postaci ciemnego guza pokrytego bardzo cienką warstwą skóry, przez którą moŝe wyciekać płyn mózgowo-rdzeniowy. Rozszczep kręgosłupa MoŜe być widoczny jako otwarta rana lub guz nad miejscem wystąpienia rozszczepu W jaki sposób moŝna zapobiegać wystąpieniu rozszczepu kręgosłupa? Nie istnieje pojedyncza przyczyna rozszczepu kręgosłupa. Wydaje się jednak, Ŝe istnieje kilka czynników, które, jeśli wystąpią jednocześnie, mogą prowadzić do powstania tej wady. Gdy urodzi się dziecko z rozszczepem kręgosłupa, bardzo waŝna jest świadomość, Ŝe Ŝadne z rodziców nie ponosi za to winy. Ryzyko wystąpienia którejkolwiek z odmian rozszczepu kręgosłupa moŝna zmniejszyć poprzez: włączenie w dietę kwasu foliowego i witaminy B 12. Kobieta w ciąŝy moŝe przyswajać kwas foliowy zaŝywając tabletki lub jedząc np. wątróbkę i surowe warzywa. Bardzo waŝne jest, aby przyjmować kwas foliowy przed zajściem w ciąŝę i podczas ciąŝy. Jeśli kobieta bierze leki na inne choroby, takie jak epilepsja, moŝe potrzebować większych ilości kwasu foliowego; przestrzeganie zdrowej diety przed zajściem w ciąŝę i podczas ciąŝy; niespoŝywanie alkoholu, jeśli planuje się ciąŝę. 1

9 Czy istnieją róŝne odmiany rozszczepu kręgosłupa? Istnieją róŝne odmiany rozszczepu kręgosłupa: rozszczep kręgosłupa ukryty rozszczep kręgosłupa otwarty przepuklina oponowa przepuklina oponowo-rdzeniowa Rdzeń kręgowy z tkanki nerwowej Kręgosłup Nerwy Nieuszkodzony rdzeń kręgowy Kręgosłup Pęcherz zawierający płyn rdzeniowy Kręgosłup Rdzeń kręgowy i płyn rdzeniowy w wybrzuszeniu Rozszczep kręgosłupa zamknięty Kępka włosów Nerwy Nerwy obejmuje tylko kości nad rdzeniem kręgowym widoczna kępka włosów lub guz tłuszczowy zwykle nie wiąŝe się z niepełnosprawnością Guz zawiera tylko płyn mózgowo - rdzeniowy i nie obejmuje rdzenia zwykle nie wiąŝe się z niepełnosprawnością Guz zawiera płyn mózgowo-rdzeniowy i obejmuje rdzeń Guz moŝe być otwarty lub pokryty skórą niepełnosprawność, która waha się od lekkiej do cięŝkiej Najczęściej występującą odmianą rozszczepu kręgosłupa jest przepuklina oponowordzeniowa. W niniejszej ksiąŝce pojęcie rozszczep kręgosłupa będzie odnosić się właśnie do przepukliny oponowo-rdzeniowej. Rozszczep kręgosłupa ukryty występuje rzadziej niŝ rozszczep kręgosłupa otwarty i zwykle nie powoduje niepełnosprawności. Dalsze informacje moŝna znaleźć w rozdziale zatytułowanym Czym jest rozszczep kręgosłupa ukryty? Jak rozszczep kręgosłupa wpływa na dziecko? Rdzeń kręgowy za pośrednictwem dróg ruchowych łączy ośrodki ruchowe mózgu z mięśniami i kończynami. Pozwala to kontrolować ruch kończyn. Drogą ta przekazywane są równieŝ do mózgu uczucia dotyku i bólu oraz wypełnienia pęcherza i jelit. 2

10 W przypadku rozszczepu kręgosłupa nerwy są uszkodzone, poniewaŝ rdzeń kręgowy nie ukształtował się właściwie. Stopień uszkodzenia nerwów moŝe być róŝny i zaleŝy od lokalizacji miejsca uszkodzenia rdzenia, a tym samym połoŝenia wybrzuszenia na plecach. Główne skutki uszkodzenia nerwów są następujące: niedowład lub poraŝenie mięśni. MoŜliwe są dwie odmiany poraŝenia: - poraŝenie spastyczne (mięśnie mają wzmoŝone napięcie) gdy rdzeń kręgowy jest ukształtowany normalnie poniŝej miejsca wystąpienia rozszczepu kręgosłupa. Mogą występować skurcze mięśni nazywane odruchami rdzeniowymi (przyp. K. W. S). - poraŝenie wiotkie (mięśnie mają obniŝone napięcie) gdy rdzeń kręgowy jest ukształtowany nieprawidłowo poniŝej miejsca wystąpienia rozszczepu kręgosłupa. Mięśnie nie kurczą się nawet odruchowo. Ta odmiana poraŝenia występuje częściej. brak czucia w skórze niekontrolowanie czynności zwieraczy jelit i pęcherza Co to jest rozszczep kręgosłupa ukryty? Rozszczep kręgosłupa ukryty moŝe nie mieć wpływu na rozwój dziecka i zwykle nie powoduje niepełnosprawności. Rozszczep kręgosłupa ukryty jest tak nazywany, poniewaŝ miejsce jego wystąpienia zawsze przykrywa skóra. MoŜe wystąpić w dowolnym odcinku kręgosłupa, ale zwykle umiejscawia się w dolnej części pleców. U dziecka naleŝy podejrzewać rozszczep kręgosłupa ukryty, jeśli na jego plecach nad kręgosłupem moŝna zaobserwować jedną lub więcej następujących oznak: zagłębienie w skórze długie, szorstkie włosy wyrastające ze skóry ciemnoczerwona plama lub znamię na skórze wybrzuszenie zawierające tłuszczaka w tkankach bezpośrednio pod skórą Oznakami ukrytego rozszczepu kręgosłupa mogą być równieŝ wady rozwojowe stóp lub nóg. Tej odmiany rozszczepu kręgosłupa zwykle nie wykrywa się w momencie narodzin dziecka, ale moŝe on zostać zdiagnozowany później, jeśli wystąpią problemy. W swojej najłagodniejszej postaci rozszczep kręgosłupa ukryty nie prowadzi do wystąpienia nieprawidłowości w rdzeniu kręgowym lub w nerwach i nie powoduje w związku z tym problemów z nogami, pęcherzem lub jelitami. 3

11 Co to jest wodogłowie? Na wodogłowie choruje większość dzieci urodzonych z rozszczepem kręgosłupa, ale moŝe mieć ono równieŝ inne przyczyny. W kaŝdej z komór mózgu wytwarza się wodnisty płyn. Przepływa on wąskimi kanałami z jednej komory do drugiej, następnie na zewnątrz mózgu i wzdłuŝ rdzenia kręgowego, po czym jest wchłaniany przez krwiobieg. Wodogłowie pojawia się, gdy ilość wytwarzanego płynu przekracza ilość wchłanianą lub wtedy, gdy drogi przepływu płynu mózgowo-rdzeniowego zostaną zablokowane. Gdy nastąpi zablokowanie kanału, płyn gromadzi się w komorach powodując ich nadmierne poszerzenie, a mózg moŝe być dociskany do czaszki. U małych dzieci głowa się powiększa, natomiast u starszych dzieci i dorosłych głowa nie moŝe zwiększyć objętości, poniewaŝ kości czaszki są juŝ całkowicie połączone. MoŜe to doprowadzić do powaŝnego uszkodzenia mózgu i ślepoty. Normalna czaszka Kość czaszki Mózg Komory mózgu zawierające płyn Czaszka i mózg w przypadku rozszczepu kręgosłupa z wodogłowiem Większa głowa Mózg jest ściśnięty i cieńszy Komory są wypełnione płynem rdzeniowym Jakie są oznaki wodogłowia? Dziecku naleŝy mierzyć głowę w miejscu, gdzie jej obwód jest największy, czyli tuŝ nad uszami. Jeśli głowa zaczyna rosnąć zbyt szybko, naleŝy skontaktować się z lekarzem, który sprawdzi, czy pojawiło się wodogłowie. 4

12 Inne oznaki, które mogą wskazywać na wodogłowie: uwypuklone i/lub napięte ciemiączko dziecko wydaje się zawsze patrzeć w dół (tzw. objaw zachodzącego słońca) znacznie poszerzone Ŝyły na skórze głowy DuŜa głowa Ciemiączko draŝliwość senność napady drgawek Pomiar głowy w najszerszym miejscu Poszerzone Ŝyły na głowie wymioty Dziecko jest cierpiące, występuje nieukojony płacz (przyp. K. W. S.) Patrzenie w dół objaw zachodzącego słońca Jakie są przyczyny wodogłowia? Rozszczep kręgosłupa: poza wadą rdzenia kręgowego występują równieŝ nieprawidłowości w pewnych obszarach mózgu, które rozwijają się przed narodzinami. UniemoŜliwiają one właściwe odprowadzanie płynu mózgowo - rdzeniowego. Wodogłowie wrodzone: występuje juŝ przy narodzinach, często nie ma ściśle określonej przyczyny. Wcześniactwo: u dzieci urodzonych przedwcześnie moŝe rozwinąć się wodogłowie, poniewaŝ ich mózgi nie są jeszcze prawidłowo ukształtowane. Naczynia krwionośne w mózgu są bardzo słabe i mogą ulec uszkodzeniu, jeśli płynu jest zbyt duŝo. MoŜe to spowodować wytworzenie się zakrzepu, który uniemoŝliwia właściwe odprowadzanie płynu. Stan ten moŝe być przejściowy lub trwały. Pękanie kruchych naczyń krwionośnych powoduje powstawanie krwawienia pod wyściółkę komór lub do ich światła, a to prowadzi do zaburzeń w odpływie płynu mózgowordzeniowego - czyli do wodogłowia pokrwotocznego (przyp. K. W. S.) Krwawienie w mózgu: moŝe wystąpić u wcześniaków, dzieci. Zapalenie opon mózgowych: infekcja ta moŝe zablokować drogi odpływu i doprowadzić do wodogłowia. MoŜe wystąpić w kaŝdym wieku. Guzy: obrzęk mózgu i otaczających tkanek moŝe spowodować złe odprowadzanie płynu. Przyczyny genetyczne: bardzo rzadko wodogłowie moŝe być dziedziczne i występować powszechnie w danej rodzinie. 5

13 Jak leczy się wodogłowie? W pewnych przypadkach wodogłowie nie wymaga leczenia, a w innych moŝe być konieczna jedynie krótkotrwała terapia. Do leczenia wodogłowia mogą czasami być wykorzystywane przez krótki czas leki. Większość przypadków będzie jednak wymagała leczenia chirurgicznego poprzez wprowadzenie zastawki. Zastawka nie leczy wodogłowia, ale umoŝliwia odprowadzenie nadmiaru płynu z mózgu i zapobiega pogorszeniu się stanu chorego. Jeśli nie moŝna wprowadzić zastawki, naleŝy omówić z lekarzem sposób leczenia wodogłowia u dziecka. Zastawka ma za zadanie odprowadzanie z mózgu nadmiaru płynu, który się tam gromadzi. Zastawka to niewielki plastikowy dren, który wychodzi z mózgu i biegnie pod skórą aŝ do brzucha. Dzięki niej nadmiar płynu jest odprowadzany z mózgu i wchłaniany w jamie brzusznej. Z zewnątrz widać, jak dren biegnie z boku szyi poniŝej ucha. Potem znika głębiej pod mięśniami i biegnie dalej, aŝ do brzucha. Umieszczony jest całkowicie we wnętrzu ciała. Gdy zastawka pracuje poprawnie, głowa i mózg mogą rosnąć normalnie. Zastawka Dren do mózgu Pompa zastawki Komory wypełnione płynem rdzeniowym Dren biegnie w dół wzdłuŝ szyi do brzucha W opisie metody leczenia wodogłowia pomięto nowoczesną i często stosowaną obecnie wentrikulostomię endoskopową. Pozwala ona na uniknięcie implantacji zastawki i wszelkich związanej z nią późniejszych kłopotów. Jednak nie wszystkie dzieci z wodogłowiem mogą być leczone przy uŝyciu tej metody. Dla rozstrzygnięcia czy moŝna zastosować operację endoskopową konieczne jest uprzednie wykonanie badania rezonansu magnetycznego (przyp. M. M.). Czy mogą pojawić się problemy z zastawkami? Mogą. Jeśli wystąpią, mogą pojawić się nagle lub rozwijać się stopniowo. MoŜe nastąpić zakaŝenie, zablokowanie lub skręcenie i przerwanie zastawki. Dren prowadzący do brzucha z mózgu moŝe stać się zbyt krótki, gdy dziecko urośnie. Konieczna moŝe być wówczas interwencja chirurgiczna celem usunięcia lub wymiany zastawki, albo wydłuŝenia drenu w razie konieczności. Jeśli nastąpi zakaŝenie, konieczne jest podanie leków. Jeśli dojdzie do zakaŝenia układu zastawkowego prawie zawsze konieczne jest usunięcie całego układu zastawkowego, czasowe załoŝenie drenu odprowadzającego płyn na zewnątrz tzw. drenaŝu zewnętrznego i podawanie antybiotyków. Infekcja układu zastawkowego jest jednym z cięŝszych powikłań i leczenie jego jest trudne i często długotrwałe (przyp. M. M.). 6

14 Bardzo waŝne jest, aby rodzice i pracownicy słuŝby zdrowia wiedzieli, jakie są oznaki problemów z zastawkami; jeśli zajdzie takie podejrzenie, naleŝy udać się z dzieckiem do lekarza lub do szpitala. Jakie są symptomy ostrzegawcze problemów z zastawkami? Symptomy ostrzegawcze mogą róŝnić się znacznie w zaleŝności od dziecka, a takŝe od jego wieku. śeby zorientować się, na czym polegają ewentualne problemy i czy dotyczą zastawki, lekarz powinien uwaŝnie wysłuchać dziecka oraz jego opiekunów jest to bardzo waŝne. Objawy mogą być następujące: zwiększenie rozmiaru głowy uwypuklone i/lub napięte ciemiączko, które moŝna obserwować przed jego zarośnięciem w wieku ok. 18 miesięcy obrzęk wzdłuŝ zastawki, wokół pompy bądź z boku szyi dziecka wymioty gorączka i bóle brzucha draŝliwość, niecierpliwość, zły nastrój senność lub wydłuŝone okresy snu dziecka napady drgawek zaburzenia widzenia bóle głowy u starszych dzieci Nieprawidłowe działanie zastawki często moŝe spowodować ostre zagroŝenie Ŝycia dziecka. Wystąpienie opisanych objawów wymaga pilnego kontaktu z ośrodkiem neurochirurgicznym. (przyp. M. M.). JAKIE MOGĄ BYĆ NASTĘPSTWA ROZSZCZEPU KRĘGOSŁUPA? Trudności w poruszaniu Trudności w poruszaniu się róŝnią się w zaleŝności od przypadku. ZaleŜą teŝ od tego, w którym miejscu ponad kręgosłupem znajduje się rozszczep (przepuklina oponowo-rdzeniowa) oraz od tego, jak bardzo uszkodzone są nerwy i rdzeń kręgowy. Niektóre dzieci mogą zupełnie utracić zdolność ruchu lub być sparaliŝowane od miejsca uszkodzenia rdzenia w dół. Inne dzieci mogą być dotknięte tylko paraliŝem stóp. MoŜliwości ruchowe mogą być róŝne w kaŝdej z nóg. 7

15 Niepełnosprawność dotyka części ciała połoŝone poniŝej miejsca wystąpienia rozszczepu. PoniewaŜ przepuklina zwykle występuje w połowie rdzenia kręgowego lub poniŝej tego miejsca, górne części ciała, ramiona, ręce, szyja i głowa działają zazwyczaj normalnie. NaleŜy jednak pamiętać, Ŝe u około 60% dzieci z przepukliną oponowo rdzeniową mogą występować dysfunkcje kończyn górnych (przyp. M. J.). Zdolność poruszania się nie jest taka sama u wszystkich dzieci z rozszczepem kręgosłupa. W zaleŝności od wysokości uszkodzenia, stopień utraty sprawności ruchowej będzie róŝny. Niepełnosprawność ruchowa występująca w momencie narodzin jest trwała i zwykle się nie zmienia. Odpowiednia kontrola i dobór terapii (rehabilitacji) pozwala jednak na kontrolowaną kompensację deficytów w aspekcie całego ciała (przyp. R. R.). Kotwiczenie rdzenia kręgowego Jeśli zauwaŝymy pogorszenie moŝliwości ruchowych dziecka w miarę jego wzrostu, naleŝy koniecznie jak najszybciej skontaktować się z lekarzem. MoŜe to być pierwsza oznaka kotwiczenia rdzenia kręgowego. Zakotwiczenie rdzenia ma miejsce, gdy rdzeń kręgowy i nerwy zostają zaczepione w pobliŝu miejsca występowania rozszczepu kręgosłupa, co powoduje rozciągnięcie rdzenia kręgowego. Jeśli leczenie nie zostanie przeprowadzone szybko, trzeba liczyć się z postępującą i trwałą niepełnosprawnością. Leczenie zwykle polega na interwencji chirurgicznej. Najczęstsze objawy kotwiczenia rdzenia są następujące: utrata siły, czucia i koordynacji ruchów w nogach, zwykle asymetrycznie nieprawidłowości budowy stóp: stopa końsko-szpotawa lub palce szponiaste słaby rozwój mięśni łydek zaburzenia funkcjonowania pęcherza i jelit: zatrzymanie moczu i zaparcia Dziecko naleŝy regularnie badać pod kątem zmian dotyczących siły i czucia w nogach, a takŝe funkcjonowania jelit i pęcherza. 8

16 Jeśli rozszczep kręgosłupa umiejscowiony jest: odcinek piersiowy odcinek lędźwiowy: górny środkowy dolny odcinek krzyŝowy w odcinku piersiowym - dziecko nie będzie umiało samodzielnie stanąć - będzie potrzebowało wysokich ortez i szyn, Ŝeby móc stanąć - będzie potrzebowało wózka inwalidzkiego, aby się poruszać - częste wady to kifoza, skolioza, dysplazja bioder, przykurcze kolan, stopy końsko-szpotawe w górnym odcinku lędźwiowym - dziecko zwykle nie będzie umiało samodzielnie stanąć - będzie potrzebowało ortez i kul do chodzenia - prawdopodobnie będzie potrzebowało wózka inwalidzkiego - częste wady to dysplazja lub zwichnięcie bioder, przykurcze kolan, stopy końsko-szpotawe w środkowym odcinku lędźwiowym - dziecko moŝe posiadać pewną zdolność samodzielnego chodzenia z podporami - będzie wymagało ortez - moŝe nie potrzebować wózka inwalidzkiego - częste wady to przykurcze zgięciowe i dysplazja lub zwichnięcie bioder, stopy końsko-szpotawe, stopy piętowe w dolnym odcinku lędźwiowym i odcinku krzyŝowym - dziecko zwykle będzie stawać w normalnym wieku - samodzielne chodzenie moŝe być opóźnione - dziecko moŝe potrzebować ortez na kostki, ale nie kul do chodzenia - częste wady to stopa końskoszpotawa oraz zniekształcenia stóp i palców u stóp 9

17 Problemy z układem kostnym Skrzywienia kręgosłupa Kości kręgosłupa tam, gdzie umiejscowiony jest rozszczep, zawsze pozostaną rozdzielone. MoŜe to oddziaływać na kręgosłup w miarę wzrostu dziecka i powodować róŝne rodzaje skrzywień. Skrzywienia mogą się rozwinąć ze względu na niedowłady i/lub poraŝenie mięśni, odwapnienie kości kręgosłupa, które umoŝliwiają jego zginanie, bądź zniekształcenia tych kości. Jeśli skrzywienie będzie zbyt duŝe, moŝe wpłynąć na oddychanie lub sprawność ruchową dziecka. W takim przypadku naleŝy zasięgnąć porady lekarza. Trzy główne rodzaje skrzywień to: kifoza skolioza lordoza Kręgosłup zakrzywia się na plecach i tworzy garb. Kręgosłup zgina się na boki i skręca tworząc po jednej stronie garb Ŝebrowy. Jest to lepiej widoczne z tyłu, gdy dziecko się schyla. Kręgosłup w odcinku lędźwiowym wygina się do przodu. 10

18 Zniekształcenia nóg W momencie narodzin dziecka naleŝy dokładnie zbadać wszystkie stawy w nogach (biodrowy, kolanowy i skokowy). Niektóre stawy mogą być sztywne lub przykurczone w momencie przyjścia dziecka na świat. Większość zniekształceń pojawi się w miarę wzrostu dziecka ze względu na nierówne napięcie mięśni. Wszystkie problemy z kośćmi i stawami wymagają wczesnego leczenia, co pozwala zapobiec większej niepełnosprawności. Jeśli terapia opóźni się o kilka tygodni, wadę będzie znacznie trudniej skorygować. Por. rozdział zatytułowany Postępowanie w przypadku przykurczów i zniekształceń. Przykłady częstych zniekształceń nóg Zwichnięcie prawego biodra: naleŝy zwrócić uwagę na asymetrię fałdów skórnych na udzie Stopy końskoszpotawe Mieszane zniekształcenie: prawa stopa końskoszpotawa i przykurcz lewego kolana Nadmiernie wyprostowane kolano Stopa piętowa (obydwie stopy) Miękkie kości (osteoporoza) Dzieci ze znacznym poraŝeniem mięśni mogą mieć miękkie kości w nogach. Jest to spowodowane tym, Ŝe kości są odwapnione, bo dziecko nie staje i nie chodzi normalnie. Miękkie kości mogą łatwo ulec złamaniu, zatem dziecko musi poruszać się ostroŝnie. Jeśli zauwaŝone zostaną oznaki wymienione poniŝej, dziecko powinien zbadać lekarz. NaleŜy pamiętać, Ŝe w przypadku złamania kości dzieci często nie czują bólu. Wobec powyŝszego pielęgnacja dziecka i jego poruszanie muszą być pilnie kontrolowane i bardzo ostroŝne. Do złamania moŝe równieŝ dojść w czasie ćwiczeń rehabilitacyjnych (przyp. M. J.). Symptomy ostrzegawcze złamania kości: obrzęk nogi 10

19 zniekształcenie nogi noga gorąca lub zaczerwieniona Brak czucia w skórze Ze względu na uszkodzenie nerwów, dzieci z rozszczepem kręgosłupa nie odczuwają normalnie dotyku i bólu w tułowiu, nogach i stopach. Niektóre dzieci mogą być dotknięte całkowitym brakiem czucia poniŝej miejsca występowania rozszczepu kręgosłupa. U innych moŝe wystąpić brak czucia wyłącznie w okolicy palców u stóp. Stopień zaburzeń czucia zaleŝeć będzie od połoŝenia przepukliny oraz zakresu uszkodzenia nerwów w przepuklinie. Ze względu na brak normalnego czucia, dzieci te nie będą odczuwać urazów. Zwykłe poparzenia i skaleczenia będą stanowiły większy problem niŝ u dzieci bez zaburzeń czucia, poniewaŝ rany będą goić się znacznie dłuŝej. WaŜne jest, aby dziecko chroniło nogi, aby zapobiec urazom. Por. rozdział zatytułowany Umiejętności samodzielnej pielęgnacji zawierający wskazówki dotyczące ubioru. Jeśli dziecko siedzi lub leŝy w jednej pozycji przez dłuŝszy czas, mogą pojawić się odleŝyny. Miejsca, gdzie tworzą się najczęściej to pośladki, pięty i kolana. OdleŜyny mogą przekształcić się w głębokie owrzodzenia, a ich zagojenie moŝe wymagać wielu miesięcy. Jeśli utworzy się odleŝyna, naleŝy utrzymywać ją w czystości i zapobiegać powiększaniu. Patrz rozdział zatytułowany Postępowanie z odleŝynami. Miejsca częstego występowania odleŝyn Bardzo waŝne jest, aby dziecko miało dobrze dopasowane buty i ortezy i często zmieniało pozycję, aby zapobiegać powstawaniu odleŝyn. Pewne obszary skóry dziecka powinno się sprawdzać codziennie pod kątem występowania odleŝyn (por. powyŝsze ilustracje). Symptomy ostrzegawcze zmiany skórne 11

20 zaczerwienienie skóry pęcherze i owrzodzenia Słaba kontrola zwieraczy pęcherza i jelit U osób z rozszczepem kręgosłupa niekontrolowane oddawanie moczu i stolca (nietrzymanie) spowodowane jest uszkodzeniem nerwów kontrolujących pęcherz i mięśnie jelit. Nerwy te wychodzą z miejsca połoŝonego bardzo nisko w rdzeniu kręgowym, stąd problemy z pęcherzem i jelitami są powszechne u dzieci z rozszczepem kręgosłupa. Istnieją dwie główne odmiany problemów z pęcherzem z pęcherza nieustannie wycieka mocz (dziecko cały czas oddaje mocz) pęcherz nie opróŝnia się: mocz nie moŝe wydostać się z pęcherza. MoŜe on wrócić do nerek, uszkadzając je. Jeśli w pęcherzu przez jakiś czas pozostanie mocz, moŝe to spowodować zakaŝenia, które równieŝ uszkadzają nerki. Dziecko z rozszczepem kręgosłupa moŝe albo oddawać mocz w sposób kontrolowany (mniej niŝ 10% dzieci z przepuklinami otwartymi ) lub nie czując pęcherza i nie czując cewki być dotkniętym nietrzymaniem moczu (ponad 90% dzieci). Pęcherz neurogenny to sytuacja, gdy pęcherz działa nieprawidłowo, poniewaŝ uszkodzone jest jego unerwienie. Najistotniejszy jest podział na pęcherz neurogenny o wysokim ryzyku rozwinięcia się powikłań, oraz pęcherze bezpieczne. Decydują o tym podziale wyniki badania urodynamicznego. Pęcherze z grupy wysokiego ryzyka to pęcherze wysokociśnieniowe o spastycznych zwieraczach, stwarzające zagroŝenie dla czynności nerek. Większość dzieci z pęcherzem neurogennym ma prawidłowe drogi moczowe w badaniach obrazowych wykonywanych bezpośrednio po urodzeniu w okresie noworodkowym. Jednak u większości dzieci nieleczonych i około 30% prawidłowo leczonych zachowawczo rozwijają się z czasem powaŝne powikłania wymagające leczenia operacyjnego. Powikłania te są spowodowane nieprawidłową czynnością pęcherza i zwieraczy. Stąd bardzo waŝnym problemem jest otoczenie dzieci z wadami dysraficznymi odpowiednim systemem opieki. Okresowo powtarzane badania diagnostyczne powinny pozwolić z jednej strony na monitorowanie czynności pęcherza i dolnych dróg moczowych, jak i na wczesne wykrywanie potencjalnych powikłań. W świetle własnych doświadczeń oraz przykładów z piśmiennictwa mogę zaproponować następujący algorytm urologicznego postępowania diagnostycznego u dziecka z pęcherzem neurogennym: 1. Badania wstępne w okresie noworodkowym i niemowlęcym w oddziale chirurgii/urologii/ nefrologii dziecięcej w trakcie pobytu po operacji przepukliny: badanie ogólne, posiew moczu mocznik, kreatynina w surowicy USG jamy brzusznej renoscyntygrafia badanie urodynamiczne 12

21 cystografia lub lepiej video-urodynamika zamiast cystografii w przypadkach poszerzenia układów zbiorczych i moczowodów stwierdzonych w USG 2. Kontrolne badania moczu 1 x na miesiąc i posiew moczu w przypadku pełnoobjawowych zakaŝeń. 3. Kontrolne USG jamy brzusznej co 6 miesięcy do 3 roku Ŝycia, a następnie co 12 miesięcy u dzieci z grupy niskiego ryzyka. Zaleca się wykonywanie USG z pełnym pęcherzem i następnie w 5-10 minut po opróŝnieniu pęcherza cewnikiem oraz standaryzację badań USG z uwzględnieniem opisu wymiarów miedniczki nerkowej w trzech płaszczyznach. 4. Kontrolne badania urodynamiczne co 6 miesięcy do 3 roku Ŝycia, a następnie co 12 miesięcy u dzieci z grupy niskiego ryzyka. Badania te naleŝy ponadto wykonywać w kaŝdej sytuacji stwierdzenia objawów zmian czynności układu moczowego, takich jak: zmiana porcji oddawanego moczu lub nasilenie nietrzymania moczu, pojawienie się zakaŝeń lub zmian w USG nerek. 5. Badanie renoscyntygraficzne co 12 miesięcy w grupie wysokiego ryzyka, i co dwa lata u pozostałych dzieci (przyp. P. K.). Prawidłowe funkcjonowanie nerek jest konieczne dla zdrowia i dobrego samopoczucia dziecka. Bezwzględnie trzeba dbać o pęcherz i nerki. Rodzice dziecka z rozszczepem kręgosłupa powinni porozmawiać z lekarzem o tym, jakiego rodzaju pęcherz ma ich dziecko i jak odpowiednio z nim postępować. Pomocne wskazówki dotyczące postępowania w takich przypadkach znajdują się w rozdziale Postępowanie w przypadku problemów z pęcherzem i jelitami. Symptomy ostrzegawcze dotyczące pęcherza gorączka ból brzucha (podbrzusze lub okolice lędźwiowe przyp. P. K.) mocz o silniejszym zapachu niŝ zwykle, mętny mocz (przyp. P. K.) krew w moczu nerki pęcherz wyczuwalny w podbrzuszu przez skórę brzucha twardy, duŝy pęcherz (przyp. P. K.) Słabą kontrolę zwieracza odbytu powoduje brak kontroli mięśni w połączeniu z brakiem czucia w obszarze krocza i odbytu. U niektórych dzieci występują przez to zaparcia bądź luźne stolce. 13

22 Dziecko nie czuje, Ŝe stolec dotarł do odbytnicy i Ŝe za chwilę nastąpi ruch wypierający. Nie jest w stanie zapobiec wydaleniu stolca poprzez zaciśnięcie mięśni. W wyniku tego stolec jest często oddawany w sposób niekontrolowany. U innych dzieci stolec zatrzymuje się w odbytnicy, co prowadzi do zaparć. Zarówno zaparcia, jak i zbyt częste oddawanie stolca moŝna kontrolować poprzez wypróŝnianie o stałej porze dnia. MoŜna równieŝ stosować odpowiednią dietę zawierającą duŝo błonnika: warzywa, owoce, ziarna. PomoŜe to uniknąć sytuacji, w których dziecko będzie zawstydzone z powodu nietrzymania kału, szczególnie, gdy dorośnie i pójdzie do szkoły. Pomocne wskazówki znajdują się w rozdziale zatytułowanym Postępowanie w przypadku problemów z pęcherzem i jelitami. 14

23 JAKIE MOGĄ BYĆ NASTĘPSTWA WODOGŁOWIA? Trudności w uczeniu się Wiele dzieci cierpiących na wodogłowie ma problemy z nauką. Wodogłowie nie uniemoŝliwia dziecku uczenia się, ale je utrudnia. Trudności te mogą dotyczyć wszelkich rodzajów nauki - edukacji w szkole, czynności wykonywanymi w domu czy samodzielnej pielęgnacji. Jeśli wodogłowie nie jest w porę leczone, następuje uszkodzenie mózgu prowadzące do większej utraty funkcji intelektualnych. Problemy ze wzrokiem U wielu dzieci z wodogłowiem pojawi się zez. MoŜe się tak zdarzyć, gdy zastawka ulegnie zablokowaniu lub gdy dziecko nie ma zastawki i w mózgu zgromadził się nadmiar płynu. Zez moŝe wystąpić w jednym lub w obydwu oczach. Najczęściej oko kieruje się do wewnątrz. Zez moŝe ustąpić po odblokowaniu zastawki, ale jeśli była ona zablokowana przez dłuŝszy czas, wada moŝe pozostać. Niemowlęta i dzieci z zezem będą uŝywać tylko zdrowego oka. MoŜe to doprowadzić do braku widzenia w oku zezującym. Zeza moŝna leczyć zakrywając zdrowe oko, co umoŝliwi rozwój wzroku w oku zezującym. Czasem konieczna moŝe być operacyjna korekcja zezującego oka. Jeśli pojawi się zez, dziecko powinien zbadać lekarz. Zez lewego oka: dziecko patrzy do przodu, lewe oko kieruje się do wewnątrz. Zez często towarzyszy wodogłowiu; jeśli jednak pojawi się nagle, jest objawem wzmoŝonego ciśnienia śródczaszkowego i wymaga natychmiastowej konsultacji neurologa i neurochirurga (przyp. K. W. S.). 15

24 Ataki drgawkowe Ataki drgawek występują częściej u dzieci z zastawkami. Jeśli nie kontroluje się tych ataków, mogą doprowadzić do uszkodzenia mózgu, utrudniając dziecku naukę jeszcze bardziej. Jeśli występują drgawki, konieczne moŝe być podawanie dziecku leków. Ataki drgawek u dziecka z wodogłowiem pojawiające się nagle mogą świadczyć o wzmoŝonym ciśnieniu śródczaszkowym i są stanem nagłym. Jeśli są to ataki powtarzające się, rozpoznajemy padaczkę, która zawsze wymaga leczenia (por. K. W. S.). Por. pakiet szkoleniowy WHO nr 21: Training package for a family member of a person who has fits information about the disability and what you can do about it ( Pakiet szkoleniowy dla członka rodziny osoby, która miewa ataki drgawkowe informacje dotyczące problemu i tego, co moŝna zrobić). W tej ksiąŝce odnosić się będziemy do pakietów szkoleniowych zawartych w podręczniku CBR (rehabilitacji środowiskowej opartej na społeczności) WHO pod tytułem Training in the Community for People with Disabilities (szkolenie w społeczności na rzecz niepełnosprawnych). Pakiety te nie są dostępne w formie oddzielnych ksiąŝek. 16

25 WSPIERANIE ROZWOJU I SPRAWNOŚCI RUCHOWEJ Ocena Kiedy rodzi się dziecko z rozszczepem kręgosłupa, natychmiast powinien je zbadać lekarz. Najczęściej konieczna będzie operacja przepukliny, a dziecko prawdopodobnie będzie musiało pozostać przez pewien czas w szpitalu. Po wyjściu ze szpitala naleŝy stan i sprawność dziecka dokładnie ocenić i opracować plan terapii. Jest to bardzo waŝne. Plan ten będzie stanowić pomoc w opracowywaniu specjalnych ćwiczeń wspierających rozwój dziecka. NaleŜy to uczynić w konsultacji z fizjoterapeutą lub terapeutą zajęciowym. Ocena dziecka Ocena dziecka z rozszczepem kręgosłupa musi objąć kilka aspektów. NaleŜą do nich: 1. Sprawność bądź niesprawność ruchowa nóg Przy pierwszej ocenie naleŝy zbadać sprawność ruchową nóg dziecka. NaleŜy stwierdzić, czy porusza nogami, czy nie i zapisać to w formularzu oceny (patrz str. 21). Do zapisywania obserwacji moŝe się przydać tabela sprawności mięśni. Badanie siły poszczególnych mięśni jest trudne, moŝna jednak sprawdzić, jakie ruchy są wykonywane przez dziecko w poszczególnych stawach. Na poniŝszych rysunkach pokazano odpowiednie ruchy. Pokazują one ruch wywołany uŝyciem dłoni. Podczas obserwacji oceniamy ruchy czynne, więc nie wykonujemy ich własnymi rękami. Sprawdzamy, czy dziecko wykonuje te ruchy samodzielnie. Zgięcie biodra w stronę brzucha Prostowanie biodra 17

26 Odwiedzenie biodra od osi ciała Przywiedzenie biodra do osi ciała Zgięcie kolana Prostowanie kolana Staw skokowy zgięcie podeszwowe Staw skokowy - zgięcie grzbietowe (w dół) (w górę) Staw skokowy nawracanie stopy Staw skokowy odwracanie stopy (ewersja) (inwersja) 18

27 Siłę ruchu stawu równieŝ powinno się ocenić i zapisać. Jeśli nie ma się pewności co do sposobu korzystania z poniŝszej skali siły mięśni, naleŝy skonsultować się z fizjoterapeutą: 0 brak skurczu 1 skurcz, brak ruchu 2 ruch bez działania siły ciąŝenia 3 ruch przeciwko sile ciąŝenia, brak oporu 4 ruch przeciwko sile ciąŝenia, opór 5 normalna siła Trudno jest dokładnie zapisać siłę ruchów dziecka. Aby zrobić to jak najlepiej, ocenę naleŝy przeprowadzić, gdy dziecko nie śpi, poniewaŝ trzeba sprawdzić, co potrafi zrobić samodzielnie. Ruch moŝna stymulować mówiąc do dziecka i trzymając przed nim zabawki lub przedmioty o wyrazistych kolorach. MoŜna równieŝ obserwować ruchy nóg dziecka, kiedy płacze, poniewaŝ wtedy dziecko jest bardziej ruchliwe. WaŜne jest, aby odnotować ruch dla kaŝdej nogi z osobna, poniewaŝ często róŝnią się, jeśli chodzi o sprawność ruchową. 2. Czucie lub brak czucia w nogach Trudno jest ocenić brak czucia w nogach u dziecka z rozszczepem kręgosłupa. Być moŝe uda się sprawdzić, w którym miejscu dziecko ma czucie, obserwując jego twarz i oddech w reakcji na dotyk. Najlepiej uczynić to lekko szczypiąc lub kłując dziecko w palce stóp, w stopy i nogi. Reakcją moŝe być gwałtowne cofnięcie się dziecka, płacz lub moŝe nie być Ŝadnej reakcji. NaleŜy to odnotować w formularzu oceny (patrz strona 21). NaleŜy zaznaczyć (wypełnić) w formularzu te miejsca, gdzie podejrzewa się brak czucia u dziecka. Dziecko, które ma czucie w palcach u nóg, stopach lub nogach zareaguje na szczypanie czy ukłucie płaczem bądź odsunięciem nogi. Dziecko bez czucia w palcach u nóg, w stopach lub wyŝej w nogach nie zareaguje na szczypanie czy kłucie tych obszarów. 19

28 3. Ocena przykurczów i zniekształceń U dziecka z rozszczepem kręgosłupa niektóre stawy lub mięśnie nóg mogą być zniekształcone lub skrócone. Dzieje się tak, poniewaŝ jedne mięśnie są silniejsze od innych, a takŝe wtedy, gdy stawy nie poruszają się i pozostają w tym samym połoŝeniu przez dłuŝszy czas. Przykurcz spowodowany jest skróceniem mięśnia, który uniemoŝliwia pełen zakres ruchu w stawie. Staw moŝe wówczas ulec zniekształceniu. Przykurcz zgięciowy biodra Biodro i noga nie leŝą płasko na podłoŝu Przykurcz stawu to ułoŝenie kończyny w nienormalnej pozycji. Ruch w stawie moŝe ulec ograniczeniu, aŝ do całkowitego unieruchomienia. Stopy końsko-szpotawe Dysplazja biodra Przy pierwszej ocenie dziecka z rozszczepem kręgosłupa naleŝy sprawdzić wszystkie kończyny, takŝe górne. Badanie wykonuje się poruszając wszystkimi stawami rąk i nóg i sprawdzając pełny zakres ruchów. Wszelkie stawy, które są sztywne lub przykurczone, naleŝy wpisać do formularza oceny (patrz strona 21). Por. pakiet szkoleniowy WHO nr 9, Training package for a family member of a person who has difficulty moving How to prevent deformities of the person s arms and legs ( Pakiet szkoleniowy dla członka rodziny osoby, która ma trudności z poruszaniem się jak zapobiegać zniekształceniom ramion i nóg u takiej osoby ). 4. Inne elementy oceny Podczas pierwszej kontroli dziecka z rozszczepem kręgosłupa naleŝy zwrócić równieŝ uwagę: na ile przytomne i uwaŝne jest dziecko na ile lubi ono być poruszane jak często dziecko płacze jakie są nasze obawy dotyczące dziecka 19

29 WaŜne jest, aby kwestie te ocenić przy pierwszym badaniu dziecka. Pozwala to dowiedzieć się, czy nastąpiło uszkodzenia mózgu na skutek wodogłowia. Informacje te mogą równieŝ pomóc w opracowywaniu planów terapeutycznych. Ocena dziecka Bardzo waŝne jest, aby w miarę wzrostu i rozwoju dziecka poddawać je regularnym badaniom. Zdolności ruchowe, a takŝe przykurcze i zniekształcenia mogą zmieniać się w czasie ze względu na nierówne napięcie mięśni. Dziecko powinno rozwijać się ruchowo przechodząc kolejne etapy, takie jak siedzenie, stawanie i chodzenie. Regularne badania kontrolne (przynajmniej co trzy miesiące) wykazują, czy program leczenia dziecka jest odpowiedni i skuteczny. Konieczne jest odnotowywanie: postępu rozwojowego dziecka zmian w sprawności ruchowej i czuciu w kończynach dolnych rozwoju zniekształceń lub przykurczy zmian w ukształtowaniu kręgosłupa dziecka problemów, jakie mogą się pojawić na skutek wodogłowia problemów z moczem i oddawaniem stolca obaw dotyczących dziecka Przy pierwszym badaniu, jak równieŝ podczas następnych, moŝna wykorzystać formularz oceny (patrz strona 21). Zawsze naleŝy odnotowywać postępy dziecka, tak aby moŝna było modyfikować plan leczenia w miarę, jak dziecko się rozwija. Opierając się na formularzu oceny moŝna na przykład opracować listę problemów, a potem zadecydować, jaki podjąć plan działania po konsultacji z fizjoterapeutą. Plan naleŝy regularnie uaktualniać. MoŜe on wyglądać następująco: Data lista problemów plan działania 20

30 Formularz oceny dziecka z rozszczepem kręgosłupa NAZWISKO: DATA URODZENIA: DATA WYKONANIA OCENY: WIEK: ADRES: WODOGŁOWIE: TAK ZASTAWKA: TAK NIE NIE POMIAR GŁOWY: TABELA PRACY MIĘŚNI: KOŃCZYNA LEWA RUCH KOŃCZYNA PRAWA Zgięcie biodra Wyprost biodra Odwiedzenie biodra Przywiedzenie biodra Zgięcie kolana Wyprost kolana Staw skokowy zgięcie podeszwowe Staw skokowy zgięcie grzbietowe Staw skokowy odwrócenie Staw skokowy nawrócenie SKALA DLA MIĘŚNI: 0 = brak skurczu 1 = skurcz, brak ruchu 2 = ruch bez działania siły ciąŝenia 3 = ruch przeciwko sile ciąŝenia, brak oporu 4 = ruch przeciwko sile ciąŝenia, opór 5 = normalna siła 21

31 ISTNIEJĄCE ZNIEKSZTAŁCENIA LUB PRZYKURCZE: BRAK CZUCIA: Zaznaczyć (zakolorować) miejsca, gdzie nie ma czucia WYKORZYSTYWANE SZYNY LUB INNY SPRZĘT: POSTĘP ROZWOJOWY DZIECKA: (np. siadanie, raczkowanie, sięganie, wstawanie, jedzenie, ubieranie, korzystanie z toalety itp.) MOCZ I STOLEC: OBAWY RODZINY: 22

32 Efektywna praca z dzieckiem i jego rodziną (rozdział skierowany do fizjoterapeutów) Wielu rodzinom trudno jest zrozumieć i zapamiętać wszystkie informacje, jakie otrzymują w momencie narodzin dziecka z rozszczepem czy zdiagnozowania u dziecka rozszczepu kręgosłupa, rozszczepu i wodogłowia lub wodogłowia. Przyszłość własna i dziecka moŝe im się wydawać się niepewna, i moŝe nieść ze sobą wiele problemów. Dlatego teŝ po wypisaniu dziecka ze szpitala wiele rodzin omawia sytuację z rehabilitantami. Udane relacje między rodziną a rehabilitantem mogą pomóc rodzinie nabrać pewności, Ŝe moŝna pomóc dziecku, tak, aby osiągnęło ono jak najwięcej. Rzetelne wyjaśnienie, na czym polega rozszczep kręgosłupa i wodogłowie umoŝliwi dziecku i rodzinie zrozumienie sytuacji i pozwoli im jak najlepiej sobie z nią poradzić. Fizjoterapeuta powinien zawsze rozmawiać z dzieckiem i jego rodziną. Powinien wyjaśnić, co robi i dlaczego w taki, a nie inny sposób. Współpraca pomiędzy rehabilitantem, dzieckiem i jego rodziną pomoŝe dziecku rozwijać się jak najlepiej. Fizjoterapeuta powinien uwaŝnie obserwować dziecko i wykazywać cierpliwość, aby zrozumieć jego potrzeby. Dziecko z rozszczepem kręgosłupa powinno się traktować tak, jak pozostałe dzieci w rodzinie i ograniczyć nadopiekuńczość. Rodzina moŝe potrzebować wsparcia w tym względzie. Z dzieckiem naleŝy się bawić, stymulować je i uczyć tak, jak wszystkie inne dzieci. Z rodziną dziecka naleŝy współpracować, aby poznać ich obawy i potrzeby związane z dzieckiem. Powinno się słuchać tego, co członkowie rodziny mają do powiedzenia. Członkom rodziny moŝna pokazać róŝne zajęcia terapeutyczne, tak aby sami mogli brać udział w programie leczenia. Tę samą czynność naleŝy wykonywać na wiele róŝnych sposobów, aby dziecko się nie znudziło. Do zapamiętania: Pokazywać i objaśniać czynności, których rodzina ma się nauczyć Udzielać wskazówek i zachęcać członków rodziny do ich wykonywania Członkowie rodziny powinni powtarzać czynność razem z rehabilitantem, aby upewnić się, Ŝe wykonują ją poprawnie Pokazać, jak daną czynność moŝna wykonywać w codziennym Ŝyciu Odpowiadać na wszelkie pytania, jakie rodzina zadaje w związku z daną czynnością Pozostawić ilustracje lub instrukcje na piśmie. Programy terapeutyczne są skuteczne, jeśli 23

33 rozpoczynamy je od czynności, które dziecko juŝ potrafi wykonać i bazujemy na nich w kolejnych etapach rozwoju (siedzenie, stanie, chodzenie patrz tabele rozwoju na stronach 35, 36, 37). Czasami zajęcia trzeba rozbić na mniejsze etapy. Dziecku naleŝy dać duŝo czasu na wykonanie zadań i nagradzać za wysiłek. Ćwiczenia muszą być dla dziecka dobrą zabawą, a jednocześnie powinny być praktyczne i przydawać się w codziennym Ŝyciu. Postępowanie w przypadku przykurczów i zniekształceń Fizjoterapeuta, który od samego początku usprawnia dziecko metodą Vojty powinien dokładnie wyjaśnić i udzielić wyczerpującego instruktaŝu, jak rodzice powinni postępować w takich przypadkach (przyp. R. R.). Dziecko z rozszczepem kręgosłupa moŝe urodzić się z przykurczami i zniekształceniami kończyn dolnych z powodu zaburzeń równowagi napięcia mięśniowego. Wczesna terapia pomoŝe skorygować te zniekształcenia. Jeśli nie podejmie się leczenia, utrwalą się one i ograniczą moŝliwość pionizacji i chodzenia. Zniekształcenia i przykurcze mogą równieŝ rozwinąć się w miarę wzrostu dziecka ze względu na zmiany długości i napięcia mięśni. Program leczenia utrzymujący mięśnie w pełnej długości moŝe zapobiec wtórnym przykurczom i zniekształceniom. WaŜne jest, aby rozpocząć ten program wkrótce po narodzinach dziecka i kontynuować go przez całe Ŝycie. Program terapeutyczny będzie obejmował poruszanie stawami i rozciąganie mięśni kończyn dolnych, jak równieŝ ustawianie niemowląt i dzieci w takiej pozycji, aby zapobiec rozwojowi przykurczy. Członkowie rodziny będą wykonywać z dzieckiem ww. ćwiczenia od okresu niemowlęctwa, lecz gdy dziecko dorośnie, powinno się zachęcać je do wykonywania ćwiczeń samodzielnie. ROZCIĄGANIE Jeśli ruch stawu nie jest moŝliwy w pełnym zakresie, członkowie rodziny powinni wykonywać z dzieckiem codzienne ćwiczenia rozciągające (redresje). PomoŜe to zwiększać zakres ruchów. Staw naleŝy poruszyć na tyle, na ile to moŝliwe i przytrzymać na 20 sekund. Powtórzyć 10 razy. Rozciągać naleŝy powoli i delikatnie. NaleŜy uwaŝać, aby nie naciskać zbyt mocno. Najlepsze wyniki przy rozciąganiu stawów osiąga się, gdy dziecko ma dobry nastrój i jest zadowolone. W przypadku dziecka starszego, naleŝy wyjaśnić, co się robi i uzyskać jego współpracę. Przykurcze najczęściej dotyczą stawów biodrowych i stawów skokowych. 24

34 Zgięcie grzbietowe stopy: pociągnięcie w górę Zgięcie podeszwowe stopy: skierowanie w dół. Odwracanie stopy Nawracanie stopy Rozciąganie stawu skokowego pomaga uzyskać odpowiednie połoŝenie stopy do stania i chodzenia. Aby poprawić połoŝenie stopy moŝna teŝ stosować szyny lub opatrunki gipsowe - po konsultacji z fizjoterapeutą lub lekarzem. Szyny lub opatrunki gipsowe powinny być zmieniane regularnie, aby zapobiegać odleŝynom czy otarciom. Zgięcie biodra w kierunku brzucha Prostowanie biodra Odwiedzenie kończyny w stawie biodrowym od osi ciała Przywiedzenie kończyny w stawie biodrowym do osi ciała 26

35 Redresja deformacji stawu biodrowego pomaga uzyskać sprawność ruchową konieczną do stania i/lub chodzenia. Sprawność ruchowa bioder jest równieŝ konieczna do wykonywania innych czynności, jak korzystanie z toalety i ubieranie się. WaŜne jest, aby poruszać kaŝdym stawem kończyn dolnych w pełnym zakresie, nawet jeśli nie występują zniekształcenia lub przykurcze. Zapobiega to rozwijaniu się przykurczów w stawach. NaleŜy sprawdzić kaŝdy ruch, który jest wymieniony w skali pracy mięśni (patrz strona 21). UKŁADANIE Odpowiednie układanie dziecka moŝe pomóc zapobiegać przykurczom i zniekształceniom. Dziecko nie powinno pozostawać w jednym połoŝeniu przez długi czas. LeŜenie na brzuchu matki moŝe być dobrą zabawą dla dziecka. Umieszczenie rąk na pośladkach dziecka moŝe pomóc rozciągnąć sztywne biodra. Gdy dziecko jest starsze, naleŝy upewnić się, Ŝe jego biodra leŝą płasko na podłoŝu. Dziecko czy niemowlę moŝna codziennie układać na brzuchu, aby zapobiec ograniczeniu ruchów w obrębie stawów biodrowych. Jeśli biodra dziecka są sztywne i z trudem się poruszają, moŝna uŝyć własnego ciała, aby je odwodzić podczas wykonywania codziennych czynności. 27

www.pandm.org ROZSZCZEP KRĘGOSŁUPA (Spina Biffida)

www.pandm.org ROZSZCZEP KRĘGOSŁUPA (Spina Biffida) ROZSZCZEP KRĘGOSŁUPA (Spina Biffida) 1.To niedorozwój i zaburzenie łączenia punktów kostnienia trzonów i łuków kręgów prowadzące do powstania szczeliny. 2.Jest wynikiem braku czasowej koordynacji etapów

Bardziej szczegółowo

Dr hab. med. Paweł Hrycaj

Dr hab. med. Paweł Hrycaj Dr hab. med. Paweł Hrycaj Chory z dolegliwościami reumatycznymi Zakład Reumatologii i Immunologii Klinicznej Katedra Immunologii Klinicznej Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu Mała

Bardziej szczegółowo

Fizjoterapia dzieci i niemowląt

Fizjoterapia dzieci i niemowląt Fizjoterapia dzieci i niemowląt FORU/H www.e-forum.pl www.e-forum.pl FIZJOTERAPIA DZIECI DNIEMOWLĄT FORU/M Wiedza ^usługach rynku strona 1 Spis treści Spis treści NEUROLOGIA 1 Prawidłowy rozwój dziecka

Bardziej szczegółowo

Wrodzone wady wewnątrzkanałowe

Wrodzone wady wewnątrzkanałowe Wrodzone wady wewnątrzkanałowe Występują one w przebiegu wad tworzenia się tzw. struny grzbietowej ( rozwoju kręgosłupa i rdzenia). Określane są inaczej terminem dysrafii. Wady te przyjmują postać: rozszczepu

Bardziej szczegółowo

ZŁAMANIA KOŚCI. Objawy złamania: Możliwe powikłania złamań:

ZŁAMANIA KOŚCI. Objawy złamania: Możliwe powikłania złamań: moduł V foliogram 28 ZŁAMANIA KOŚCI Złamanie kości jest to całkowite lub częściowe przerwanie ciągłości kości. Dochodzi do niego po zadziałaniu sił przekraczających elastyczność i wytrzymałość tkanki kostnej.

Bardziej szczegółowo

WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI

WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI Elżbieta Adamkiewicz-Drożyńska Katedra i Klinika Pediatrii, Hematologii i Onkologii Początki choroby nowotworowej u dzieci Kumulacja wielu zmian genetycznych

Bardziej szczegółowo

Rzepka strona o naszych kolanach http://www.kolana.hg.pl/

Rzepka strona o naszych kolanach http://www.kolana.hg.pl/ Sześciotygodniowy program ćwiczeń dla osób cierpiących na zespół bólowy przedniego przedziału kolana Opracowano na podstawie: Boling, MC, Bolgla, LA, Mattacola, CG. Uhl, TL, Hosey, RG. Outcomes of weight-bearing

Bardziej szczegółowo

LECZENIE OPERACYJNE METODĄ SELEKTYWNEGO PRZECIĘCIA KORZENI CZUCIOWYCH

LECZENIE OPERACYJNE METODĄ SELEKTYWNEGO PRZECIĘCIA KORZENI CZUCIOWYCH LECZENIE OPERACYJNE METODĄ SELEKTYWNEGO PRZECIĘCIA KORZENI CZUCIOWYCH Zabieg selektywnego przecięcia korzeni czuciowych jest bezpieczną i efektywną metodą zmniejszania spastyczności trwale i bez większych

Bardziej szczegółowo

Po co rehabilitacja w chorobie Alzheimera?

Po co rehabilitacja w chorobie Alzheimera? Po co rehabilitacja w chorobie Alzheimera? Dr n. med. Marek Walusiak specjalista fizjoterapii Ruch jest bardzo ważnym elementem leczenia. Niewielki, systematyczny wysiłek może dać bardzo dużo. 30-45 minut

Bardziej szczegółowo

A N K I E T A - test funkcjonalny i badanie neurologiczne

A N K I E T A - test funkcjonalny i badanie neurologiczne A N K I E T A - test funkcjonalny i badanie neurologiczne Nazwisko i imię:... Adres:...-...... ul.... Telefon (ew. inny kontakt):... rok urodzenia... CZĘŚĆ I WYPEŁNIA OSOBA UBIEGAJĄCA SIĘ O PRZYJĘCIE DO

Bardziej szczegółowo

ĆWICZENIA W ZAPOBIEGANIU OSTEOPOROZY

ĆWICZENIA W ZAPOBIEGANIU OSTEOPOROZY ĆWICZENIA W ZAPOBIEGANIU OSTEOPOROZY Ćwiczenie 1. - Stajemy w rozkroku na szerokości bioder. Stopy skierowane lekko na zewnątrz, mocno przywierają do podłoża. - Unosimy prawą rękę ciągnąc ją jak najdalej

Bardziej szczegółowo

FORMULARZ MEDYCZNY PACJENTA

FORMULARZ MEDYCZNY PACJENTA Data wypełnienia: FORMULARZ MEDYCZNY PACJENTA NAZWISKO i IMIĘ PESEL ADRES TELEFON Nazwisko i imię opiekuna/osoby upoważnionej do kontaktu: Telefon osoby upoważnionej do kontaktu: ROZPOZNANIE LEKARSKIE

Bardziej szczegółowo

Metoda Dobosiewicz. Physiotherapy & Medicine www.pandm.org

Metoda Dobosiewicz. Physiotherapy & Medicine www.pandm.org Metoda Dobosiewicz Physiotherapy & Medicine Znajduje zastosowanie w zachowawczym leczeniu dziecięcych i młodzieńczych skolioz idiopatycznych. Według tej metody czynnikiem powstawania i progresji wady są

Bardziej szczegółowo

Chroń naturalny kształt główki dziecka: do zabawy na brzuch, do snu na wznak

Chroń naturalny kształt główki dziecka: do zabawy na brzuch, do snu na wznak B48961 Plagioceph-LFLT fin_po:layout 1 8/7/09 11:33 PM Page 2 Chroń naturalny kształt główki dziecka: do zabawy na brzuch, do snu na wznak Niemowlę powinno zawsze spać na plecach. Na brzuchu należy je

Bardziej szczegółowo

POWIKŁANIA. Personal solutions for everyday life.

POWIKŁANIA. Personal solutions for everyday life. POWIKŁANIA Personal solutions for everyday life. Powikłania Cukrzyca występuje u osób, w przypadku których organizm nie potrafi sam kontrolować poziomu glukozy we krwi (określanego również jako poziom

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenia w chorobie. zwyrodnieniowej. stawów. Rekomendowane przez prof. dr. hab. n. med. Janusza Płomińskiego

Ćwiczenia w chorobie. zwyrodnieniowej. stawów. Rekomendowane przez prof. dr. hab. n. med. Janusza Płomińskiego Ćwiczenia w chorobie zwyrodnieniowej stawów Rekomendowane przez prof. dr. hab. n. med. Janusza Płomińskiego choroby zwyrodnieniowej kolana Ćwiczenia wspomagają utrzymanie w dobrym stanie stawów i mięśni.

Bardziej szczegółowo

Kombinacja podstawowa dla rejonu ogrzewacza dolnego (układ moczowo-płciowy)

Kombinacja podstawowa dla rejonu ogrzewacza dolnego (układ moczowo-płciowy) dla rejonu ogrzewacza dolnego (układ moczowo-płciowy) Ogrzewacz dolny jest odpowiedzialny za funkcje rozrodcze i wydalanie. Obejmuje podbrzusze i rejon narządów płciowych. Objawy: utrata energii, łatwa

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WCZESNEGO WYKRYWANIA ZABURZEŃ WIDZENIA PROWADZĄCYCH DO INWALIDZTWA WZROKOWEGO SKIEROWANY DO DZIECI W WIEKU 1-6 LAT

PROGRAM WCZESNEGO WYKRYWANIA ZABURZEŃ WIDZENIA PROWADZĄCYCH DO INWALIDZTWA WZROKOWEGO SKIEROWANY DO DZIECI W WIEKU 1-6 LAT PROGRAM WCZESNEGO WYKRYWANIA ZABURZEŃ WIDZENIA PROWADZĄCYCH DO INWALIDZTWA WZROKOWEGO SKIEROWANY DO DZIECI W WIEKU 1-6 LAT Joanna Sowińska-Szkocka Zespół Poradni Okulistycznych SPS ZOZ ZDROJE Cele programu

Bardziej szczegółowo

PLECY OKRĄGŁE choroba kręgosłupa

PLECY OKRĄGŁE choroba kręgosłupa PLECY OKRĄGŁE To choroba kręgosłupa, której cechą charakterystyczną jest nadmierne wygięcie kręgosłupa ku tyłowi w odcinku piersiowym i krzyżowym. Nieleczona kifoza może nie tylko się pogłębić i doprowadzić

Bardziej szczegółowo

Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce www.seniorizdrowie.pl

Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce www.seniorizdrowie.pl Projekt jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2014 2020 Cukrzyca Epidemia XXI wieku Debata w Wieliczce

Bardziej szczegółowo

Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku

Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku Katedra Sportu Powszechnego Zakład Fitness i Sportów Siłowych Fitness Osoby prowadzące przedmiot: 1. Zarębska Aleksandra, adiunkt, olazarebska@o2.pl 2.

Bardziej szczegółowo

TABELA NORM USZCZERBKU NA ZDROWIU EDU PLUS

TABELA NORM USZCZERBKU NA ZDROWIU EDU PLUS Załącznik nr do Ogólnych Warunków Ubezpieczenia Edu Plus zatwierdzonych uchwałą 0/04/03/204 Zarządu InterRisk TU S.A. Vienna Insurance Group z dnia 04.03.204 r. I. USZKODZENIA GŁOWY. ZŁAMANIE KOŚCI POKRYWY

Bardziej szczegółowo

BÓL W KLATCE PIERSIOWEJ, ZASŁABNIĘCIE, OMDLENIA, PADACZKA. EDUKACJA DLA BEZPIECZEŃSTWA

BÓL W KLATCE PIERSIOWEJ, ZASŁABNIĘCIE, OMDLENIA, PADACZKA. EDUKACJA DLA BEZPIECZEŃSTWA BÓL W KLATCE PIERSIOWEJ, ZASŁABNIĘCIE, OMDLENIA, PADACZKA. EDUKACJA DLA BEZPIECZEŃSTWA PAMIĘTAJ!!! TEKST PODKREŚLONY LUB WYTŁUSZCZONY JEST DO ZAPAMIĘTANIA. Opracował: mgr Mirosław Chorąży Zasłabnięcie

Bardziej szczegółowo

PIR poizometryczna relaksacja mięśni

PIR poizometryczna relaksacja mięśni PIR poizometryczna relaksacja mięśni Pojęcie PIR może wydawać się nam obce jednak to nic innego jak jedna z najlepszych technik rozciągania mięśni poprzez zastosowanie niewielkiego oporu. Rozciąganie to

Bardziej szczegółowo

Pozycja wyjściowa: leżenie tyłem z piłką lub poduszką pomiędzy kolanami, dłonie ułożone na dolnej części brzucha pod pępkiem. Aby dobrze zrozumieć

Pozycja wyjściowa: leżenie tyłem z piłką lub poduszką pomiędzy kolanami, dłonie ułożone na dolnej części brzucha pod pępkiem. Aby dobrze zrozumieć Pozycja wyjściowa: leżenie tyłem z piłką lub poduszką pomiędzy kolanami, dłonie ułożone na dolnej części brzucha pod pępkiem. Aby dobrze zrozumieć działanie mięśni dna miednicy zaciśnij pośladki i wszystkie

Bardziej szczegółowo

PRZEJMIJ KONTROLĘ NAD SPASTYKĄ

PRZEJMIJ KONTROLĘ NAD SPASTYKĄ PRZEJMIJ KONTROLĘ NAD SPASTYKĄ Codzienne ćwiczenia dla ciała i ducha Prezentacja przygotowana w ramach projektu na rehabilitację domową pacjentów chorych na stwardnienie rozsiane pt.: Lepsze jutro Finansowane

Bardziej szczegółowo

ĆWICZENIA Z TAŚMĄ THERA-BAND W REHABILITACJI CHORYCH NA STWARDNIENIE ROZSIANE

ĆWICZENIA Z TAŚMĄ THERA-BAND W REHABILITACJI CHORYCH NA STWARDNIENIE ROZSIANE ĆWICZENIA Z TAŚMĄ THERA-BAND W REHABILITACJI CHORYCH NA STWARDNIENIE ROZSIANE Ćwiczenia z taśmą Thera-Band wykorzystywane są w leczeniu od 30 lat, wpisały się w rehabilitację oraz trening sportowy i stanowią

Bardziej szczegółowo

ĆWICZENIA. Copyright 1999-2010, VHI www.technomex.pl. Ćwiczenie 1. Ćwiczenie 2

ĆWICZENIA. Copyright 1999-2010, VHI www.technomex.pl. Ćwiczenie 1. Ćwiczenie 2 ĆWICZENIA Ćwiczenie 1 Ćwiczenie 2 Wybierz tryb treningowy. Terapeuta odwodzi zajętą nogę podczas trwania stymulacji; wraca do środka kiedy stymulacja jest wyłączona. Trzymaj palce skierowane ku górze.

Bardziej szczegółowo

Program usprawniania dzieci z porodowym uszkodzeniem splotu ramiennego

Program usprawniania dzieci z porodowym uszkodzeniem splotu ramiennego Program usprawniania dzieci z porodowym uszkodzeniem splotu ramiennego 0-5 dzień po porodzie - badanie pediatryczne badanie radiologiczne (jeżeli konieczne dot. złamania obojczyka lub ramienia niekiedy

Bardziej szczegółowo

Przepuklina oponowo-rdzeniowa (Myelomeningocoele)

Przepuklina oponowo-rdzeniowa (Myelomeningocoele) Przepuklina oponowo-rdzeniowa (Myelomeningocoele) Jest to wada wrodzona polegająca niedorozwoju tylnej części kanału kręgowego oraz rdzenia i towarzyszącemu wypuklaniu rdzenia kręgowego poprzez wrodzony

Bardziej szczegółowo

PRZEJMIJ KONTROLĘ NAD SPASTYKĄ. Codzienne dwiczenia dla ciała i ducha

PRZEJMIJ KONTROLĘ NAD SPASTYKĄ. Codzienne dwiczenia dla ciała i ducha PRZEJMIJ KONTROLĘ NAD SPASTYKĄ Codzienne dwiczenia dla ciała i ducha SPASTYCZNOŚD Jest powszechnym problemem u pacjentów z SM Jej przyczyną są uszkodzenia w centralnym układzie nerwowym spowodowane chorobą

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA PIŁKARSKA WISŁA KRAKÓW ROCZNIK 2002

AKADEMIA PIŁKARSKA WISŁA KRAKÓW ROCZNIK 2002 AKADEMIA PIŁKARSKA WISŁA KRAKÓW ROCZNIK 2002 Okres przejściowy podzielony na 2 fazy: 18.12-28.12 Odpoczynek 29.12.14-6.01.15 Trening do indywidualnego wykonania zgodny z planem podanym poniżej (możliwe

Bardziej szczegółowo

CZŁOWIEK RADOSNY GOSŁUP PROSTY GDY KRĘGOS. ElŜbieta Olszewska Zakład ad Korektywy Akademia Wychowania Fizycznego w Warszawie

CZŁOWIEK RADOSNY GOSŁUP PROSTY GDY KRĘGOS. ElŜbieta Olszewska Zakład ad Korektywy Akademia Wychowania Fizycznego w Warszawie CZŁOWIEK RADOSNY GDY KRĘGOS GOSŁUP PROSTY Co powinniśmy wiedzieć o postawie ciała ElŜbieta Olszewska Zakład ad Korektywy Akademia Wychowania Fizycznego w Warszawie Postawa ciała CZY RUCH JEST POTRZEBNY?

Bardziej szczegółowo

KARTA KWALIFIKACYJNA NA ZAJĘCIA HIPOTERAPII (wypełnia lekarz specjalista odpowiedni dla schorzenia)

KARTA KWALIFIKACYJNA NA ZAJĘCIA HIPOTERAPII (wypełnia lekarz specjalista odpowiedni dla schorzenia) (pieczątka instytucji kwalifikującej) KARTA KWALIFIKACYJNA NA ZAJĘCIA HIPOTERAPII (wypełnia lekarz specjalista odpowiedni dla schorzenia) Imię i nazwisko... Data urodzenia...waga...wzrost... Adres....

Bardziej szczegółowo

PASY TRENINGOWE. Trening synchroniczno-rywalizacyjny

PASY TRENINGOWE. Trening synchroniczno-rywalizacyjny warsztat trenera PASY TRENINGOWE Trening synchroniczno-rywalizacyjny Trudno jest stworzyć koncepcję treningu, która swoją innowacyjnością budziłaby zachwyt i odsuwała w cień inne pomysły czy inicjatywy.

Bardziej szczegółowo

Lp. Zakres świadczonych usług i procedur Uwagi

Lp. Zakres świadczonych usług i procedur Uwagi Choroby układu nerwowego 1 Zabiegi zwalczające ból i na układzie współczulnym * X 2 Choroby nerwów obwodowych X 3 Choroby mięśni X 4 Zaburzenia równowagi X 5 Guzy mózgu i rdzenia kręgowego < 4 dni X 6

Bardziej szczegółowo

Thera Band ćwiczenie podstawowe 1.

Thera Band ćwiczenie podstawowe 1. Thera Band ćwiczenie podstawowe 1. Zakładanie taśmy thera band Załóż thera-band na prawą rękę w taki sposób, aby czubki palców i okolice stawów śródręczno paliczkowych zostały zakryte. Wokół grzbietu lewej

Bardziej szczegółowo

Kręgozmyk, choroba Bechterowa, reumatyzm stawów, osteoporoza

Kręgozmyk, choroba Bechterowa, reumatyzm stawów, osteoporoza Kręgozmyk, choroba Bechterowa, reumatyzm stawów, osteoporoza Kręgozmyk (spondylolisteza) - jest to zsunięcie się kręgu do przodu (w kierunku brzucha) w stosunku do kręgu położonego poniżej. Dotyczy to

Bardziej szczegółowo

SEKWENCJA ĆWICZEŃ JOGI PODCZAS MENSTRUACJI

SEKWENCJA ĆWICZEŃ JOGI PODCZAS MENSTRUACJI SEKWENCJA ĆWICZEŃ JOGI PODCZAS MENSTRUACJI PAŹDZIERNIK 11, 2014 / EDYTUJ ZDROWA PRAKTYKA Po sekwencjach ćwiczeń jogi przy bólach przeciążeniowych i zwyrodnieniowych kolana oraz przy problemach z rwą kulszową,

Bardziej szczegółowo

OKOŁOPORODOWE USZKODZENIE SPLOTU RAMIENNEGO

OKOŁOPORODOWE USZKODZENIE SPLOTU RAMIENNEGO OKOŁOPORODOWE USZKODZENIE SPLOTU RAMIENNEGO o czym warto wiedzieć gdzie szukać pomocy Jedyna w Polsce fundacja o statusie organizacji pożytku publicznego otaczająca opieką osoby dotknięte uszkodzeniem

Bardziej szczegółowo

Mechanizmu Finansowego Europejskiego Obszaru Gospodarczego na lata 2009-2014 oraz Norweskiego Mechanizmu Finansowego na lata 2009-2014

Mechanizmu Finansowego Europejskiego Obszaru Gospodarczego na lata 2009-2014 oraz Norweskiego Mechanizmu Finansowego na lata 2009-2014 Szpital Powiatowy im. prof. Romana Drewsa w Chodzieży realizuje Projekt: Wsparcie osób starszych i niesamodzielnych poprzez rozbudowę pionu rehabilitacji i zakup sprzętu medycznego w Szpitalu Powiatowym

Bardziej szczegółowo

Chirurgia - klinika. złamania krętarzowe wyciąg szkieletowy na 8-10 tyg.; operacja

Chirurgia - klinika. złamania krętarzowe wyciąg szkieletowy na 8-10 tyg.; operacja złamania szyjki kości udowej podwieszenie na taśmach wyciągowych na 6 tyg.; proteza metalowa; leczenie operacyjne złamania krętarzowe wyciąg szkieletowy na 8-10 tyg.; operacja złamania trzonu kości udowej

Bardziej szczegółowo

PORADNIK NEUROREHABILITACJI DLA PACJENTÓW SPECJALISTYCZNEJ PRAKTYKI LEKARSKIEJ o profilu neurochirurgicznym i neurologicznym

PORADNIK NEUROREHABILITACJI DLA PACJENTÓW SPECJALISTYCZNEJ PRAKTYKI LEKARSKIEJ o profilu neurochirurgicznym i neurologicznym PORADNIK NEUROREHABILITACJI DLA PACJENTÓW SPECJALISTYCZNEJ PRAKTYKI LEKARSKIEJ o profilu neurochirurgicznym i neurologicznym Autorzy: mgr Bartosz Nazimek, dr med. Dariusz Łątka Opole, kwiecień 2010 Prawidłowe

Bardziej szczegółowo

Physiotherapy & Medicine www.pandm.org Zestaw ćwiczeń po mastektomii

Physiotherapy & Medicine www.pandm.org Zestaw ćwiczeń po mastektomii Zestaw ćwiczeń po mastektomii Ćwiczenie 1 Pozycja wyjściowa: siedzenie na krześle z oparciem, łopatki wraz z tułowiem przylegają do oparcia, ręce oparte na kolanach, trzymają laskę nachwytem (ryc. 4).

Bardziej szczegółowo

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA 25 UZUPEŁNIENIA ZAWARTE W ODPOWIEDNICH PUNKTACH CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO DLA PRODUKTÓW ZAWIERAJĄCYCH

Bardziej szczegółowo

Czego możemy dowiedzieć się w

Czego możemy dowiedzieć się w Badanie kończyn dolnych u dzieci z MPDz Lek.med. Katarzyna Sakławska-Badziukiewicz Mazowieckie Centrum Neuropsychiatrii i Rehabilitacji Dzieci i MłodzieŜy w Zagórzu k/warszawy Czego możemy dowiedzieć się

Bardziej szczegółowo

WSZAWICA CO TO JEST WSZAWICA?

WSZAWICA CO TO JEST WSZAWICA? WSZAWICA CO TO JEST WSZAWICA? Wszawica (łac. pediculosis) jest chorobą spowodowana przez obecność na ciele człowieka pasoŝyta wszy głowowej (Pediculus capitis). Wszy Ŝyją wyłącznie na owłosionej części

Bardziej szczegółowo

PODSKOKI NA JEDNEJ NODZE - pozycja B

PODSKOKI NA JEDNEJ NODZE - pozycja B Ćwiczenie 1 ZMODYFIKOWANA DESKA - pozycja A Oprzyj ciężar ciała na łokciach ułożonych tuż pod barkami i na palcach stop ciało ma tworzyć jedną prostą linię! Utrzymując jedynie tę pozycję, angażujesz mięśnie

Bardziej szczegółowo

Plecy okrągłe (hiperkifoza piersiowa). Jest to wada obejmująca odcinek piersiowy kręgosłupa, w której obserwuje się: nadmierne pogłębienie

Plecy okrągłe (hiperkifoza piersiowa). Jest to wada obejmująca odcinek piersiowy kręgosłupa, w której obserwuje się: nadmierne pogłębienie Plecy okrągłe (hiperkifoza piersiowa). Jest to wada obejmująca odcinek piersiowy kręgosłupa, w której obserwuje się: nadmierne pogłębienie fizjologicznej kifozy piersiowej, kompensacyjne patologiczne pogłębienie

Bardziej szczegółowo

Ćwiczenia ogólnorozwojowe- parszywa trzynastka!

Ćwiczenia ogólnorozwojowe- parszywa trzynastka! Ćwiczenia ogólnorozwojowe- parszywa trzynastka! Data publikacji: 12/08/2014 Wiadome jest, że aby przygotować się do pokonywania długich dystansów, trzeba ćwiczyć nie tylko stosując trening stricte biegowy.

Bardziej szczegółowo

Przygotowanie do samodzielnej pracy z pacjentem masaż w dyskopatii jako jedna z metod neurorehabilitacji

Przygotowanie do samodzielnej pracy z pacjentem masaż w dyskopatii jako jedna z metod neurorehabilitacji Przygotowanie do samodzielnej pracy z pacjentem masaż w dyskopatii jako jedna z metod neurorehabilitacji Czym jest dyskopatia? Jest to szerokie pojęcie obejmujące schorzenia krążka międzykręgowego. W większości

Bardziej szczegółowo

Układ mięśniowo-szkieletowy

Układ mięśniowo-szkieletowy WE Układ mięśniowo-szkieletowy Klasyfikuj prace ogólne dotyczące układu mięśniowo-szkieletowego i chorób narządów ruchu u dzieci w WS 270. Klasyfikuj prace: Pielęgniarstwo w chorobach układu mięśniowoszkieletowego

Bardziej szczegółowo

Praca przy komputerze, wykonywana codziennie dłuŝej niŝ 4 godziny, moŝe być uciąŝliwa, gdyŝ:

Praca przy komputerze, wykonywana codziennie dłuŝej niŝ 4 godziny, moŝe być uciąŝliwa, gdyŝ: PRACA PRZY KOMPUTERZE Centralny Instytut Ochrony Pracy - Państwowy Instytut Badawczy O czym naleŝy wiedzieć i pamiętać Praca przy komputerze, wykonywana codziennie dłuŝej niŝ 4 godziny, moŝe być uciąŝliwa,

Bardziej szczegółowo

Informacja do Formularza Kontroli Jakości Nr 1

Informacja do Formularza Kontroli Jakości Nr 1 Formularz Kontroli Jakości Nr Informacja do Formularza Kontroli Jakości Nr Droga Koleżanko, drogi Kolego. Formularz Kontroli Jakości Nr (formularz w kolorze pomarańcowym) zawiera pytania dotyczące anamnezy,

Bardziej szczegółowo

WARUNKI POLISY NNW dziecka POLISA PZU S.A. nr HSD1 / 331 / 1148

WARUNKI POLISY NNW dziecka POLISA PZU S.A. nr HSD1 / 331 / 1148 WARUNKI POLISY NNW dziecka POLISA PZU S.A. nr HSD1 / 331 / 1148 SUMA UBEZPIECZENIA : 10 000,00 zł OKRES UBEZPIECZENIA : do 24 października 2015 roku ŚWIADCZENIA PODSTAWOWE W RAMACH SKŁADKI PODSTAWOWEJ:

Bardziej szczegółowo

Scenariusz zajęć ruchowych wg Sivananda Jogi

Scenariusz zajęć ruchowych wg Sivananda Jogi - 3 - Scenariusz zajęć ruchowych wg Sivananda Jogi Temat: Lekcja jogi dla początkujących Miejsce: Sala gimnastyczna z nagłośnieniem. Prowadząca: Anna Czernoch Pomoce: Płyta z podkładem muzycznym, maty.

Bardziej szczegółowo

Hiperglikemia. Schemat postępowania w cukrzycy

Hiperglikemia. Schemat postępowania w cukrzycy Hiperglikemia Schemat postępowania w cukrzycy Postępowanie w przypadku stwierdzenia wysokiego poziomu glukozy we krwi, czyli hiperglikemii Codzienne monitorowanie poziomu cukru (glukozy) we krwi stanowi

Bardziej szczegółowo

Dr hab. med. Paweł Hrycaj

Dr hab. med. Paweł Hrycaj Dr hab. med. Paweł Hrycaj Chory z zapaleniem jednego/kilku stawów Zakład Reumatologii i Immunologii Klinicznej Katedra Immunologii Klinicznej Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu

Bardziej szczegółowo

Co to jest cukrzyca?

Co to jest cukrzyca? Co to jest cukrzyca? Schemat postępowania w cukrzycy Wstęp Cukrzyca to stan, w którym organizm nie może utrzymać na odpowiednim poziomie stężenia glukozy (cukru) we krwi. Glukoza jest głównym źródłem energii

Bardziej szczegółowo

Trzymaj się prosto! program profilaktyki wad postawy

Trzymaj się prosto! program profilaktyki wad postawy Trzymaj się prosto! program profilaktyki wad postawy Przesłanki do realizacji programu: Wady postawy to coraz większy problem zdrowotny naszego społeczeństwa. W ostatnich latach znacząco wzrosła ilość

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Powikłania cukrzycy Zespół stopy cukrzycowej

AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY. Powikłania cukrzycy Zespół stopy cukrzycowej AKADEMIA SKUTECZNEJ SAMOKONTROLI W CUKRZYCY Powikłania cukrzycy Zespół stopy cukrzycowej PRZEWLEKŁE POWIKŁANIA CUKRZYCY Cukrzyca najczęściej z powodu wieloletniego przebiegu może prowadzić do powstania

Bardziej szczegółowo

Zmniejsz ryzyko ŚMIERCI ŁÓśECZKOWEJ

Zmniejsz ryzyko ŚMIERCI ŁÓśECZKOWEJ Zmniejsz ryzyko ŚMIERCI ŁÓśECZKOWEJ PROSTY PRZEWODNIK Do snu, ułóŝ dziecko na plecach Nie pal w obecności dziecka. Nie pal podczas ciąŝy lub po porodzie Nigdy nie zasypiaj z noworodkiem w łóŝku, na kanapie

Bardziej szczegółowo

ul. Belgradzka 52, 02-795 Warszawa-Ursynów tel. kom. +48 794 207 077 www.fizjoport.pl

ul. Belgradzka 52, 02-795 Warszawa-Ursynów tel. kom. +48 794 207 077 www.fizjoport.pl Coraz większa liczba pacjentów zgłasza się do fizjoterapeutów z problemami bólowymi w obrębie kręgosłupa. Często postawiona diagnoza dyskopatia, wywołuje niepokój o własne zdrowie i wątpliwości w jaki

Bardziej szczegółowo

Dyskopatia & co dalej? Henryk Dyczek 2010

Dyskopatia & co dalej? Henryk Dyczek 2010 Dyskopatia & co dalej? Henryk Dyczek 2010 Definicja - 1 Dyskopatia szerokie pojęcie obejmujące schorzenia krążka międzykręgowego. W większości przypadków jest to pierwszy z etapów choroby zwyrodnieniowej

Bardziej szczegółowo

Spis treści. 1. Rehabilitacja w chirurgii zagadnienia ogólne... 13 Marek Woźniewski, Jerzy Kołodziej, Maciej Mraz

Spis treści. 1. Rehabilitacja w chirurgii zagadnienia ogólne... 13 Marek Woźniewski, Jerzy Kołodziej, Maciej Mraz Spis treści 1. Rehabilitacja w chirurgii zagadnienia ogólne... 13 Marek Woźniewski, Jerzy Kołodziej, Maciej Mraz 1.1. Wstęp.... 13 Marek Woźniewski, Jerzy Kołodziej 1.2. Znaczenie rehabilitacji w chirurgii...

Bardziej szczegółowo

KARTA BADANIA LEKARSKIEGO Data badania. Data urodzenia. Płeć 1) Rok uzyskania uprawnienia do. kierowania pojazdami kod pocztowy.

KARTA BADANIA LEKARSKIEGO Data badania. Data urodzenia. Płeć 1) Rok uzyskania uprawnienia do. kierowania pojazdami kod pocztowy. (oznaczenie jednostki przeprowadzającej badanie) KARTA BADANIA LEKARSKIEGO Data badania Dzień Miesiąc Rok 1. DANE IDENTYFIKACYJNE OSOBY BADANEJ Imię i nazwisko Data urodzenia Dzień Miesiąc Rok Numer PESEL

Bardziej szczegółowo

Anatomia kończyny dolnej

Anatomia kończyny dolnej Podstawy chirurgii i diagnostyki chorób kończyn dolnych dr n. med. Adam Węgrzynowski Anatomia kończyny dolnej Kości i więzadła Mięśnie i ścięgna Naczynia żylne Naczynia tętnicze Naczynia limfatyczne Nerwy

Bardziej szczegółowo

your smear test results

your smear test results Wyniki badania cytologicznego your smear test results Informacje szczegółowe explained POLISH Twój ostatni wynik badania cytologicznego wykazał pewne nieprawidłowości. Niniejsza ulotka wyjaśnia, co oznacza

Bardziej szczegółowo

PROGRAM GIMNASTYKI ZDROWOTNEJ DLA OSÓB W WIEKU EMERYTALNYM

PROGRAM GIMNASTYKI ZDROWOTNEJ DLA OSÓB W WIEKU EMERYTALNYM Stowarzyszenie Wspierania Ekonomii Etycznej Pro Ethica Dane siedziby (do FVa) kontakt: ul. Katowicka 152/29 Centrum Inicjatyw Społecznych 41-705 Ruda Śląska ul. 11 listopada 15a, 41-705 Ruda Śląska NIP:

Bardziej szczegółowo

TREŚCI MERYTORYCZNE ZAJĘĆ PRAKTYCZNYCH NA KIERUNKU PIELĘGNIARSTWO I STOPNIA. rok III semestr V

TREŚCI MERYTORYCZNE ZAJĘĆ PRAKTYCZNYCH NA KIERUNKU PIELĘGNIARSTWO I STOPNIA. rok III semestr V TREŚCI MERYTORYCZNE ZAJĘĆ PRAKTYCZNYCH NA KIERUNKU PIELĘGNIARSTWO I STOPNIA rok III semestr V PIELĘGNIARSTWO GERIATRYCZNE (80 godzin) (Oddział geriatrii) 1. Zasady i specyfika komunikowania się z osobą

Bardziej szczegółowo

rok szkolny 2012/2013

rok szkolny 2012/2013 Projekt Indywidualizacja procesu nauczania i wychowania uczniów klas I-III szkół podstawowych W zdrowym ciele proste plecy Realizator Hanna Antoń Termin 20 XI 2012r. - Liczba godzin 60 rok szkolny 2012/2013

Bardziej szczegółowo

KARTA BADANIA LEKARSKIEGO

KARTA BADANIA LEKARSKIEGO ... (oznaczenie jednostki przeprowadzającej badanie) KARTA BADANIA LEKARSKIEGO Data badania dzień Miesiąc rok 1. DANE IDENTYFIKACYJNE OSOBY BADANEJ Imiona i nazwisko Data urodzenia Płeć 1) dzień miesiąc

Bardziej szczegółowo

KARTA BADANIA LEKARSKIEGO

KARTA BADANIA LEKARSKIEGO WZÓR... (oznaczenie jednostki przeprowadzającej badanie) KARTA BADANIA LEKARSKIEGO 1. DANE IDENTYFIKACYJNE OSOBY BADANEJ Data badania dzień miesiąc rok Imię i nazwisko Data urodzenia Dzień Miesiąc Rok

Bardziej szczegółowo

Strona 1 z 5 TABELA NR 2 OCENA TRWAŁEGO USZCZERBKU NA ZDROWIU NA SKUTEK NIESZCZĘŚLIWEGO WYPADKU. Procent trwałego uszczerbku na zdrowiu

Strona 1 z 5 TABELA NR 2 OCENA TRWAŁEGO USZCZERBKU NA ZDROWIU NA SKUTEK NIESZCZĘŚLIWEGO WYPADKU. Procent trwałego uszczerbku na zdrowiu TABELA NR 2 OCENA TRWAŁEGO USZCZERBKU NA ZDROWIU NA SKUTEK NIESZCZĘŚLIWEGO WYPADKU L.p. Rodzaj uszczerbku Procent trwałego uszczerbku na zdrowiu USZKODZENIA GŁOWY 1 2 Uszkodzenie kości sklepienia i podstawy

Bardziej szczegółowo

Zapalenie ucha środkowego

Zapalenie ucha środkowego Zapalenie ucha środkowego Poradnik dla pacjenta Dr Maciej Starachowski Ostre zapalenie ucha środkowego. Co to jest? Ostre zapalenie ucha środkowego jest rozpoznawane w przypadku zmian zapalnych w uchu

Bardziej szczegółowo

do udzielenia pierwszej pomocy w takich przypadkach. Uraz termiczny może przybrać postać oparzenia słonecznego lub przegrzania.

do udzielenia pierwszej pomocy w takich przypadkach. Uraz termiczny może przybrać postać oparzenia słonecznego lub przegrzania. Upały Zbyt intensywny wysiłek w czasie gorącego dnia, spędzanie zbyt długiego czasu na słońcu albo zbyt długie przebywanie w przegrzanym miejscu może spowodować uraz termiczny. Aby móc skutecznie zapobiegać

Bardziej szczegółowo

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA

ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA ANEKS III UZUPEŁNIENIA DO CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO ORAZ ULOTKI PLA PACJENTA 42 UZUPEŁNIENIA ZAWARTE W ODPOWIEDNICH PUNKTACH CHARAKTERYSTYKI PRODUKTU LECZNICZEGO DLA PRODUKTÓW ZAWIERAJĄCYCH

Bardziej szczegółowo

Stanowisko pracy ucznia i przedszkolaka

Stanowisko pracy ucznia i przedszkolaka Stanowisko pracy ucznia i przedszkolaka Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Poznaniu Oddział Higieny Dzieci i Młodzieży Poznań 2012 ERGONOMIA [gr. érgon dzieło, praca, nómos prawo ], antropotechnika,

Bardziej szczegółowo

Hipoglikemia Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o.

Hipoglikemia Novo Nordisk Pharma Sp. z o.o. Hipoglikemia Hipoglikemia Hipoglikemia, zwana inaczej niedocukrzeniem, oznacza obniżanie stężenia glukozy we krwi do wartości poniżej 55 mg/dl (3,1 mmol/l) Niekiedy objawy hipoglikemii mogą wystąpić przy

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie metody NDT- Bobath w fizjoterapii niemowląt ze wzmożonym napięciem mięśniowym. Katarzyna Wasiak

Zastosowanie metody NDT- Bobath w fizjoterapii niemowląt ze wzmożonym napięciem mięśniowym. Katarzyna Wasiak Zastosowanie metody NDT- Bobath w fizjoterapii niemowląt ze wzmożonym napięciem mięśniowym Katarzyna Wasiak Tonus mięśniowy Podstawą jest łuk odruchowy Odruch na rozciąganie Wzajemne napięcie mięśni agonistów

Bardziej szczegółowo

WYCHŁODZENIE I ODMROŻENIE

WYCHŁODZENIE I ODMROŻENIE WYCHŁODZENIE I ODMROŻENIE ZAPAMIETAJ!!! TEKST POGRUBIONY LUB PODKREŚLONY JEST DO ZAPAMIĘTANIA Opracował: mgr Mirosław Chorąży Wychłodzenie i odmrożenia Temperatura 36 C. to stan normalny organizmu ludzkiego.

Bardziej szczegółowo

3. BADANIE OGÓLNE STANU ZDROWIA

3. BADANIE OGÓLNE STANU ZDROWIA ... Pieczęć zakładu opieki zdrowotnej albo lekarza uprawnionego wykonującego indywidualną praktykę lekarską lub indywidualną specjalistyczną praktykę lekarską albo pieczęć grupowej praktyki lekarskiej

Bardziej szczegółowo

KONSPEKT ZAJĘĆ Z GIMNASTYKI KOREKCYJNEJ

KONSPEKT ZAJĘĆ Z GIMNASTYKI KOREKCYJNEJ KONSPEKT ZAJĘĆ Z GIMNASTYKI KOREKCYJNEJ Prowadząca: Joanna Chrobocińska Liczba ćwiczących: do 14 osób, Czas: 30 minut, Wada: boczne skrzywienie kręgosłupa I st. (skolioza) Temat: Ćwiczenia mięśni prostownika

Bardziej szczegółowo

Podstawowe badania obrazowe. Marcin Szulc Klinika Chorób Wewnętrznych, Nadciśnienia Tętniczego i Angiologii

Podstawowe badania obrazowe. Marcin Szulc Klinika Chorób Wewnętrznych, Nadciśnienia Tętniczego i Angiologii Podstawowe badania obrazowe Marcin Szulc Klinika Chorób Wewnętrznych, Nadciśnienia Tętniczego i Angiologii Prawidłowe myślenie lekarskie Zebranie podstawowych danych (badanie podmiotowe i przedmiotowe)

Bardziej szczegółowo

w następstwie: - nieszczęśliwego wypadku, - zawału serca, - krwotoku śródczaszkowego, - popełnienia samobójstwa, - ataku epilepsji, - sepsy,

w następstwie: - nieszczęśliwego wypadku, - zawału serca, - krwotoku śródczaszkowego, - popełnienia samobójstwa, - ataku epilepsji, - sepsy, UBEZPIECZENIE NNW WARIANT II Świadczenia podstawowe w ramach składki podstawowej Śmierć w następstwie: - nieszczęśliwego wypadku, - zawału serca, - krwotoku śródczaszkowego, - popełnienia samobójstwa,

Bardziej szczegółowo

Etiologia i częstość występowania monosymptomatycznego i niemonosymptomatycznego moczenia nocnego w populacji dzieci polskich

Etiologia i częstość występowania monosymptomatycznego i niemonosymptomatycznego moczenia nocnego w populacji dzieci polskich Etiologia i częstość występowania monosymptomatycznego i niemonosymptomatycznego moczenia nocnego w populacji dzieci polskich dr n. med. Agata Korzeniecka - Kozerska Założenia TRUDNOŚCI Z USTALENIEM CZY

Bardziej szczegółowo

Informacja dla pacjentów

Informacja dla pacjentów info Informacja dla pacjentów ze szpiczakiem mnogim leczonych bortezomibem Polineuropatia indukowana bortezomibem Konsultacja merytoryczna: Prof. dr hab. Lidia Usnarska-Zubkiewicz Katedra i Klinika Hematologii,

Bardziej szczegółowo

Zakres umiejętności praktycznych studentów Ortopedia wieku rozwojowego

Zakres umiejętności praktycznych studentów Ortopedia wieku rozwojowego TEMAT ĆWICZEŃ Zakres umiejętności praktycznych studentów Ortopedia wieku rozwojowego ĆWICZENIA (20 godzin) poniedziałek- piątek 8.30-9.45 oraz 10.15-11.30 Miejsce prowadzenia zajęć oddział II D, osoba

Bardziej szczegółowo

Wpływ pozycji siedzącej na organizm człowieka

Wpływ pozycji siedzącej na organizm człowieka Wpływ pozycji siedzącej na organizm człowieka Rozwój gospodarczy, dokonujący się we wszystkich obszarach życia ludzi, wiąże się nieodzownie ze zmianą dominującej pozycji ciała człowieka. W ciągu doby,

Bardziej szczegółowo

BW(ELK)01 Wyciskanie siedząc + pylon + Wyciąg górny

BW(ELK)01 Wyciskanie siedząc + pylon + Wyciąg górny BW(ELK)01 Wyciskanie siedząc + pylon + Wyciąg górny WYCISKANIE SIEDZĄC Funkcje urządzenia: Wzmacnia mięśnie, klatki piersiowej, barków i ramion. Instrukcja: Usiąść wygodnie na siedzisku. Chwycić oba drążki

Bardziej szczegółowo

HEMORON- metoda z wyboru w leczeniu choroby hemoroidalnej. dr n. med. Artur Jurczyszyn Kraków, 2005 rok

HEMORON- metoda z wyboru w leczeniu choroby hemoroidalnej. dr n. med. Artur Jurczyszyn Kraków, 2005 rok HEMORON- metoda z wyboru w leczeniu choroby hemoroidalnej dr n. med. Artur Jurczyszyn Kraków, 2005 rok HEMORON Małoinwazyjna metoda terapii choroby hemoroidalnej po raz pierwszy zastosowana w Czechach

Bardziej szczegółowo

Z tego rozdziału dowiesz się:

Z tego rozdziału dowiesz się: Rozdział 2 Jak powstaje głos? Z tego rozdziału dowiesz się: które partie ciała biorą udział w tworzeniu głosu, jak przebiega proces wzbudzania dźwięku w krtani, w jaki sposób dźwięk staje się głoską, na

Bardziej szczegółowo

Zdrowy Kwadrans. Strona znajduje się w archiwum. Szanowni Państwo,

Zdrowy Kwadrans. Strona znajduje się w archiwum. Szanowni Państwo, Strona znajduje się w archiwum. Zdrowy Kwadrans Szanowni Państwo, W imieniu Wojewody Świętokrzyskiego Bożentyny Pałki-Koruby i Wicewojewody Grzegorza Dziubka gorąco zachęcamy do udziału w akcji Zdrowy

Bardziej szczegółowo

Wielospecjalistyczną, kompleksową, skoordynowaną pomocą obejmuje się dzieci w wieku od 0 do ukończenia 7 r.ŝ., które są:

Wielospecjalistyczną, kompleksową, skoordynowaną pomocą obejmuje się dzieci w wieku od 0 do ukończenia 7 r.ŝ., które są: PROGRAM: Wczesnej, wielospecjalistycznej, kompleksowej, skoordynowanej i ciągłej pomocy dziecku zagroŝonemu niepełnosprawnością lub niepełnosprawnemu oraz jego rodzinie. Lekarze oddziałów połoŝniczych

Bardziej szczegółowo

JAK ZADBAĆ O STANOWISKO PRACY UCZNIA

JAK ZADBAĆ O STANOWISKO PRACY UCZNIA JAK ZADBAĆ O STANOWISKO PRACY UCZNIA 1 Ważnym elementem dla ucznia jest zapewnienie mu stanowiska pracy dostosowanego do wymagań ergonomii. Ma to odzwierciedlenie w obowiązujących przepisach prawnych,

Bardziej szczegółowo

Walczymy z rakiem buuu rakiem! Pod honorowym patronatem Rzecznika Praw Dziecka

Walczymy z rakiem buuu rakiem! Pod honorowym patronatem Rzecznika Praw Dziecka Walczymy z rakiem buuu rakiem! Pod honorowym patronatem Rzecznika Praw Dziecka Drodzy Rodzice! W ostatnich latach wyleczalność nowotworów u dzieci i młodzieży wzrosła aż do 70-80%, a w przypadku ostrej

Bardziej szczegółowo

CO TO JEST WYPADNIĘCIE POCHWOWE (LUB ORGANU MIEDNICZNEGO)?

CO TO JEST WYPADNIĘCIE POCHWOWE (LUB ORGANU MIEDNICZNEGO)? CO TO JEST POCHWOWE (LUB ORGANU MIEDNICZNEGO)? Do twoich organów miednicznych należą: pęcherz, macica i odbyt (tylne przejście). Organy te są utrzymywane na miejscu przez tkanki zwane powięzią oraz wiązadła.

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Podziękowania...V

Spis treści. Podziękowania...V Spis treści Podziękowania...V O autorze... VI Dorobek naukowy Robina McKenziego... VIII Wstęp: Przypadkowe odkrycie... XIII Wstęp do wydania polskiego... XVII Rozdział 1: Kark, czyli szyjny odcinek kręgosłupa...

Bardziej szczegółowo

INFORMACJE O WYKONYWANYCH BADANIACH RTG RTG kręgosłupa lędźwiowego

INFORMACJE O WYKONYWANYCH BADANIACH RTG RTG kręgosłupa lędźwiowego ...... RTG kręgosłupa lędźwiowego Badanie RTG kręgosłupa lędźwiowego jest krótkie i bezbolesne. Na badanie należy zgłosić się ze skierowaniem od lekarza i dokumentem tożsamości. Przygotowanie pacjenta

Bardziej szczegółowo

Suma ubezpieczenia : 30.000,- zł składka roczna : 38 zł

Suma ubezpieczenia : 30.000,- zł składka roczna : 38 zł Suma ubezpieczenia : 30.000,- zł składka roczna : 38 zł UBEZPIECZENIE NNW WARIANT II Świadczenia podstawowe w ramach składki podstawowej w następstwie: nieszczęśliwego wypadku Śmierć ubezpieczonego Koszty

Bardziej szczegółowo