Eiil7:Lr Marin. d~e ani ni.e będziemy oczekiwać jej niezawodnego ziszczenia, ani też nie stracimy nadziei co do możliwości jej ziszczenia się.

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Eiil7:Lr Marin. d~e ani ni.e będziemy oczekiwać jej niezawodnego ziszczenia, ani też nie stracimy nadziei co do możliwości jej ziszczenia się."

Transkrypt

1 292 DIOGENES LAERTIOS d~e ani nie będziemy oczekiwać jej niezawodnego ziszczenia, ani też nie stracimy nadziei co do możliwości jej ziszczenia się FragmentŻywotów i poglądów słynnych filozofów DiogenesaLaertiosa Prz~drukwedługwydania,polski~go:DiogenesLaertios,Żywory i poglądy słynnych filozofow, przeł Irena Kronska l m, WydawnictwoNaukowe PWN Warszawa 2004 s " Eiil7:Lr Marin Antropologia śmierci Nawet dziecko, nawet "dziki człowiek", nawet niewolnik, jak mówi Eurypides, rozmyśla o śmierci i odczuwa strach przed nią Strach zarazem zgiełkliwy, jak i cichy, który w owej podwójnej postaci da się odnaleźć w całych ludzkich dziejach Zgiełkliwy - wybucha w trakcie uroczystości pogrzebowych, w czasie żałoby, rozbrzmiewa gromkim głosem z ambon, da się go słyszeć w wierszach [] Cichy - toczy człowieka, niewidoczny, tajemniczy, jakby wstydliwy, dochodzi do głosu nawet w zwykłym codziennym życiu [] Cierpienie wywołane przez jakąś śmierć pojawia się tylko wtedy, gdy zmarły jako jednostka był znany i obecny Im bardziej zmarły był bliski, im bardziej było się z nim zżytym, im bardziej był związany więzami rodzinnymi, kochany czy szanowany, czyli "wyjątkowy", tym gwałtowniejsze jest cierpienie; brak zaś emocji lub jest ich niewiele, gdy śmierć dotyka jakiejś istoty anonimowej, która nie była "niezastąpiona" W społecznościach archaicznych śmierć dziecka, która unicestwiała wszelkie związane z nim życiowe nadzieje, jeśli chodzi o uroczystości pogrzebowe, wywoływała niewielki oddźwięk U Kafrów śmierć wodza wywołuje przerażenie, podczas gdy śmierć kogoś obcego lub niewolnika przechodzi niezauważona Wsłuchajmy się w nasze plotki: śmierć gwiazdy filmowej, jakiegoś znanego kolarza, głowy państwa lub też sąsiada z tego samego piętra jest odczuwana silniej niż śmierć dziesięciu tysięcy Hindusów w czasie powodzi I tak samo: strach przed rozkładem nie jest niczym innym niż strachem przed stratą indywidualności Nie należy sądzić, iż zjawisko gnicia samo w sobie jest czymś przerażającym Teraz już możemy uściślić: tam, gdzie śmierć nie jest zindywidualizowana, jest tylko obojętność i pozostaje tylko zwykły fetor Przestajemy się bać, gdy mamy do czynienia ze zwierzęcym ścierwem lub ze zwłokami wroga czy zdrajcy, któremu odmawia się ostatniej posługi, którego porzuca się, by "sczezł" i "zgnił" jak pies", ponieważ nie uznaje się go za człowieka Nie boimy się trupa jako takiego, boimy się trupa podobnego do nas, i to właśnie nieczystość tych zwłok jest zaraźliwa Obsesja własnego przetrwania ujawnia oczywiście u człowieka, często nawet ze szkodą dla jego życia, uparcie powracającą troskę o ocalenie własnej indywi-

2 dualności także po śmierci Strach przed śmiercią jest zatem przeżyciem, przeczuciem lub też świadomością utraty własnej indywidualności, przeżyciem gwałtownym, cierpieniem, lękiem, strachem Przeczuciem pewnego zerwania, zła, porażki, tzn przeczuciem traumatycznym Jest świadomością pewnej pustki, nicości, która otwiera się tam, gdzie występowała indywidualna pełnia, czyli świadomością traumatyczną Owa trauma pojawiająca się w samym centrum świadomości śmierci jest pewnym zarodkowym stadium i d e i śmierci (która nie jest niczym innym jak ideą utraty indywidualności), ściśle związanym z realną świadomością faktycznej śmierci Idea ta przeciwstawia się, będąc jednak cały czas ściśle z nimi związana, metaforom nieśmiertelności, które wypełniają śmierć życiem Idea śmierci, w ścisłym sensie tego słowa, jest ideą beztreściową, czyli, jak kto chce, taką, której treść jest nieskończoną pustką Jest to najbardziej pusta ze wszystkich pustych idei, skoro jej treść jest czymś nie do pomyślenia, nie do zgłębienia, jakimś pojęciowym "nie wiadomo czym", któremu odpowiada trupie "nie wiadomo co" Jest to idea traumatyczna w pełnym rozumieniu tego słowa Istotna różnica między samobójstwem a ryzykiem śmierci polega j~dnak na tym, że samobójstwo niejako zatwierdza samotność, br~ lub utratę zamteresowania wszelkim uczestnictwem, podczas gdy ryzyko snuerci pociąga za sobą < -, obecność i bogactwo uczestnictwa [] Ryzyko śmierci w gruncie rzeczy towarzyszy też ludycznym formom uczestnictwa (przygoda dla przygody, ryzyko dla samego ryzyka itp) oraz moralnym jego formom (prawda, honor itp), przechodząc przez całą ~amę sp?łecznych form uczestnictwa (ojczyzna, rewolucja itp) Jednostka potwierdza SIę w tych formach, potwierdzając jednak zarazem to, że owe formy warte są ewentualnego Ryzyko śmierci Zabójstwo, jeśli towarzyszy śmiertelnej walce, jeśli dokonuje się go w czasie wojny, pociąga za sobą niebezpieczeństwo utraty życia Żeby zabić, trzeba ponieść ryzyko, że samemu zostanie się zabitym Narażanie się na śmierć jest największym paradoksem człowieka wobec śmierci, jest bowiem zupełnym i dogłębnym zaprzeczeniem strachu przed śmiercią Ponadto narażanie się na śmierć jest przesłanką równie fundamentalną jak strach [] Ryzyko śmierci przekracza wojnę, przekracza barbarzyństwo mordu, pojawiając się we wszystkich sferach działalności ludzkiej [] W narażaniu się na śmierć znajdujemy zawsze przesłankę antropologiczną, upadek gatunku (instynkt samozachowawczy), potwierdzenie jednostki W paroksyzmie tego upadku i tego potwierdzenia odnajdujemy samobójstwo: samobójstwo jest nie tylko wyrazem zupełnego osamotnienia jednostki, której zwycięstwo zbiega się dokładnie w czasie ze zwycięstwem śmierci, ale ukazuje nam również, że jednostka może w swoim samookreśleniu dojść aż do zupełnego, dokonanego na zimno, unicestwienia swojego instynktu zachowawczego i do unicestwienia tym sposobem swojego życia, które uważa za gatunkowe, by przez to dowieść sobie samej jakiejś własnej nieuchwytnej wszechmocy Samobójstwo będzie zatem, zwłaszcza "piękne" samobójstwo Stephane'a Mallarmego, ostatecznym gestem, szczytem indywidualizmu odpowiadającym rozgoryczeniu tego, kto go dokonuje I to właśnie pojął Kiriłłow: samobójstwo, częściowe wyrzeczenie się gatunku, jest ostatecznym sprawdzianem ludzkiej wolności 295 ANTROPOLOGIA ŚMIERCI EDGARMORlN 294, poświęcenia indywidualności Uczestnictwo zawiera więc w sobie nadzwyczajną moc: gdy chodzi o biologiczne uczestnictwo lub uczestnictwo wojenne, popchnię~a nim jed~ostka zapomina o sobie, zapomina ó własnej śmierci Być może siła, u~zestmctwa ~est tym większa, im bardziej świadoma jest ~kc;p~acj~ ryzyka sm~ercl, albowl~~ wówczas ryzyko śmierci stawia czoło grozie srmerct 1 okazuje ~I~ zdol~e do Jej pokonania Nie chodzi wówczas o ustąpienie jednost~l, lecz o }~J heroiczne s~mopotwierdzenie Samopotwierdzenie tym bogatsze, un bardzie} boh~ter cz~je się "sobą", właśnie w chwili ryzyka, kiedy rzuca na sza~ę swoje ZyCIe, czując zarazem, że żyje intensywnie, że jest cząstką rzeczywistości, ktora go przerasta Taka afirmacja "ja" w narażaniu się ~a śmierć ~wiera ~a~em bar~z~ często wywyższenie "siebie", tzn bytu całkowitego, a r?wnocze~me "nad~j,a, czyh ~~r~ tości, w której uczestniczy Owo troiste UCZUCIedaje SIę odna1ezc ~ O?0:VIes~l Lionela Terraya, jednego ze zdobywców Annapurny (o tyle wyrazmej ze me chodzi o świadectwo literackie): l Duma z racji tego, że pierwsi osiągnęli szczyt mający więcej niż 8000 m wysokości (wywyższenie "ja"); 2 Upojenie, radość z całego serca, mnno burzy 1 ' mrozu (wywyzszeme "Sle- bie");, " 3 Wywyższenie Francji, ludzkości, moralnej wartoser wyczyn~ "n~d~ja [] Tak więc narażanie się na śmierć pociąga zawsze za sobą l J,a~es ~czestnictwo jednostki, w którym ta może opanować swoje przerażenie srmercl~ Dostrzegamy tu w całej jej okazałości i jedności sp:zeczność, kt~ra przeciwstawia sobie narażanie się na śmierć i przerażenie śmiercią, rzuca ~lę ~a~ w ocz:! za jednym zamachem wspólny charakter tej par~doks~lnej dwo~s,toscl:l~rupcja jednostki rozsadza jarzmo gatunku Ga~~ek tracl SWOJązdol~osc p~zewidywania, przestaje ogarniać i ochraniać ŻyCIe mdywidualne D z 1 ę kl t e ~ ~, u p a d k o w i g a t u n k u c z ł o w i e k p o t :' l e r d ~ a "s l ~ b 1 e jak o r z e c z y w i s t ość n i e p o d l e g a J ą,c ą z a d n e J r e d u k c j i - i s t ą d t o p r z e r a e n l e s m 1 e r c l ą; s t a j e p r z e d ni e z l i c z o n y m i f o r m a m t u c z e s t n i c t w a ż i st ąd r y z y koś m i e r c i

3 296 EDGARMORIN FragmentksiążkiEdgaraMorinaL 'homme et la mort wydanejw Paryżuw 1977 roku Prze~, w~d~g wy~aniapolskiego: Edgar Morin, Antropologia śmierci, [w:] Antropo!oWa ~mlercl Mysi francuska, wybór i przeł Stanisław Cichowiczi Jakub M Godzimirski,WydawnictwoNaukowePWN, Warszawa 1993, s i Kursywęzastąpionospacją Philippe Aries Śmierć na opak Gdzie kryje się śmierć? Jeszcze z początkiem wieku dwudziestego, powiedzmy: do wojny 1914 roku, na całym Zachodzie kultury łacińskiej, katolickiej albo protestanckiej, śmierć jednostki w uroczysty sposób zmieniała przestrzeń i czas pewnej grupy społecznej, a nawet całej wspólnoty, na przykład wsi W izbie umierającego zamykano okiennice, zapalano świece, przynoszono święconą wodę, do domu schodzili się sąsiedzi, krewni, przyjaciele, szepczący i poważni Dzwon żałobny odzywał się w kościele, skąd przed chwilą wyszła mała procesja: ksiądz z Panem Bogiem Po zgonie umieszczano na drzwiach nekrolog (zamiast, jak dawniej, wystawiać w drzwiach ciało albo trumnę, bo ten zwyczaj już zarzucono) Przez uchylone drzwi, bo poza tym cały dom był dokładnie zamknięty, wchodzili ci wszyscy, których przyjaźń lub dobre wychowanie zobowiązywało do ostatnich odwiedzin Na nabożeństwie w kościele gromadziła się cała wspólnota, w tym również spóźnialscy, którzy zjawiali się dopiero pod koniec obrzędu, i po długiej defiladzie składających kondolencje powolny orszak, przez wszystkich po drodze pozdrawiany, odprowadzał trumnę na cmentarz Ale na tym się nie kończyło Okres żałoby wypełniony był odwiedzinami: rodzina chodziła na cmentarz, a ją samą odwiedzali krewni i przyjaciele Później z wolna powracano do normalnego trybu życia i tylko najbliżsi bywali co jakiś czas na cmentarzu Śmierć ugodziła grupę społeczną, która zareagowała zbiorowo, zaczynając od najbliższej rodziny aż do najszerszego kręgu znajomych i ludzi związanych wspólnymi interesami Każdy nie tylko umierał publicznie, jak Ludwik XIV, ale śmierć każdego była zdarzeniem publicznym, które poruszało, w dwojakim znaczeniu tego słowa, całą społeczność: umierała nie tylko jednostka, śmierć godziła w całą społeczność i rana musiała się zabliźnić Wszelkie warianty, jakie zachodziły w postawach wobec śmierci przez całe tysiąclecie, nie zmieniły tego fundamentalnego obrazu ani trwałego związku między śmiercią a społeczeństwem: śmierć zawsze była aktem społecznym i publicznym Jest nim jeszcze dzisiaj na wielkich obszarach łacińskiego Zachodu wcale nie jest rzeczą pewną, że ten tradycyjny model musi zaniknąć Ale nie ma już charakteru absolutnej powszechności, jakim odznaczał się niezależnie od religii i kultury, bo w wieku dwudziestym w niektórych najbar-

4 298 PHILIPPE ARIES dziej uprzemysłowionych, najbardziej zurbanizowanych i najbardziej technicznie rozwiniętych strefach świata zachodniego pojawił się zupełnie nowy model i nam zapewne dane jest oglądać dopiero jego początkową fazę Dwie cechy uderzają choćby najmniej bystrego obserwatora: oczywiście nowość tego typu umieranla, jego odmienność od wszystkiego, co go poprzedziło, a czego on jest o d w r o t n o ś c i ą, negatywem: społeczeństwo wygnało śmierć, z wyjątkiem śmierci wielkich ludzi W mieście nic nie zdradza, że coś zaszło: dawny czarno-srebrny karawan przeobraził się w zwykłą szarą limuzynę, niebudzącą żadnego zamieszania w ulicznym ruchu Społeczeństwo nie zatrzymuje się w swojej drodze: zniknięcie jednej istoty nie psuje jego ciągłości W mieście wszystko tak się odbywa, jak gdyby nikt już w ogóle nie umierał Nie mniej zadziwiająca jest druga cecha Owszem, śmierć zmieniała się w ciągu tysiąclecia, ale jak powoli! Drobne zmiany rozłożone na wiele pokoleń zachodziły tak wolno, że ludzie ich nie dostrzegali Dzisiaj zupełny przewrót w obyczajach dokonał się, albo może tylko wydaje się, że się dokonał, w obrębie jednej generacji W mojej młodości kobiety w żałobie niknęły w krepach i zwojach czarnych welonów W sferach mieszczańskich dzieci, które utraciły babkę, nosiły fioletowe ubranka Moja matka od roku 1945, przez dwadzieścia lat, jakie pozostały jej jeszcze do przeżycia, nosiła żałobę po synu poległym na wojnie A dzisiaj Szybkość i brutalność zmiany sprawiły, że ją sobie uświadomiono Zjawiska te, których pamięć przeszłości nie umiała uchwycić, nagle stały się znane, są przedmiotem dyskusji, ankiet socjologicznych, programów telewizyjnych, obrad lekarzy i prawników Wygnana ze społeczeństwa śmierć wraca przez okno, i to równie szybko, jak zniknęła Zmiana szybka i gwałtowna, ale czy tak nowa, jak wydaje się dziennikarzowi, socjologowi, nam - omamionym przez zwielokrotnione tempo? Początek kłamstwa Od drugiej połowy wieku dziewiętnastego coś zasadniczo zmieniło się w stosunku pomiędzy umierającym a jego otoczeniem Oczywiście chwila, kiedy człowiek uświadamia sobie swój bliski koniec, zawsze była bolesna Ale uczono się to przezwyciężać Czuwał nad tym Kościół, zobowiązując lekarza, aby występował jako nuntius mortis: zadanie było nieprzyjemne i trzeba było gorliwości "przyjaciela duchowego", aby zdobył się na to, od czego uchylał się "przyjaciel cielesny" Ostrzeżenie, jeżeli nie było spontaniczne, stanowiło część postępowania zwyczajowego [] Wszyscy więc uczestniczą w kłamstwie, jakie się wówczas zaczyna i które,' zataczając coraz szersze kręgi, sprawia, że śmierć kryje się Umierający i jego \ l l I I l1, o, j j ŚMIERĆ NA OP AK 299 otoczenie grają wobec siebie komedię: "nic się nie zmieniło", "życie płynie jak dawniej" i "wszystko jest jeszcze możliwe" Jest to drugi etap procesu przejęcia opieki nad chorym przez otoczenie, procesu, który zaczął się znacznie wcześniej w wyższych klasach społecznych, pod koniec wieku osiemnastego, kiedy umierający nie chciał narzucać swojej woli przez akt prawny i przekazywał ją bezpośrednio spadkobiercom, to znaczy żywił do nich zaufanie [] W praktyce udawanie to powoduje usuwanie albo opóźnianie sygnałów, które alarmowały chorego, a przede wszystkim inscenizacji publicznego aktu, jakim dawniej była śmierć, od chwili przywołania księdza Nawet w rodzinach najbardziej pobożnych i praktykujących ustalił się w początkach wieku dwudziestego zwyczaj wzywania księdza dopiero wtedy, gdy jego pojawienie się u wezgłowia chorego nie mogło już zrobić na nim wrażenia, gdyż albo stracił przytomność, albo po prostu wyzionął ducha Ostatnie namaszczenie stało się sakramentem nie umierających, lecz umarłych! Przypadki takie zdarzały się we Francji w latach Przybyło ich wiele w latach pięćdziesiątych Minęły czasy uroczystego pochodu Najświętszego Sakramentu poprzedzanego przez małego ministranta potrząsającego dzwonkiem Minęły, i to dawno, czasy podniosłych scen przyjmowania komunii przez umierającego i jego otoczenie Rozumiemy, że na dłuższą metę duchowieństwo nie chciało udzielać ostatnich sakramentów nieboszczykom i że wreszcie odmówiło uczestnictwa w tej komedii, jeśli nawet była ona inspirowana przez miłość Ten bunt wyjaśnia częściowo, dlaczego Kościół po II Soborze Watykańskim zmienił tradycyjną nazwę "ostatnie namaszczenie" na "sakrament chorych", i to nie zawsze chorych śmiertelnie: dzisiaj niekiedy udziela się go w kościele zupełnie zdrowym starcom Kościół nie tylko przypomina, że ostatnie namaszczenie należy przyjmować z całą świadomością, ale również oddziela ten sakrament od śmierci, bo nie stanowi on bezpośredniego do niej przygotowania W ten sposób Kościół milcząco podkreśla własną nieobecność w chwili śmierci; nie trzeba wtedy "wołać księdza", bo jak zobaczymy, śmierć przestała być chwilą, W dziewiętnastym wieku, gdy z testamentów znikały pobożne zapisy, szczególnej wagi nabrała ostatnia rozmowa: godzina ostatnich pożegnań, ostatnich poleceń, poufnych albo publicznych Tę intymną i uroczystą wymianę myśli uniemożliwił nakaz utrzymywania chorego w nieświadomości W końcu umierał, nic nie powiedziawszy Tak pomarli w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych zeszłego [dziewiętnastego] stulecia prawie wszyscy wielcy starcy, nawet świadomi i pobożni, zanim masowo napłynęły wzorce z Ameryki i północno-zachodniej Europy "Nawet się z nami nie pożegnała" - szepnął u wezgłowia matki syn, który jeszcze nie pogodził się z tym upartym milczeniem i może również z tym nowym rodzajem wstydliwości [] \

5 300 PHILlPPE Śmierć plugawa [ ] W drugiej połowie dziewiętnastego wieku, biorąc rzecz dość ogólnie, śmierć przestaje się wydawać zawsze piękna, dostrzega się nawet jej strony budzące odrazę Co prawda już "makabryczni" poeci wieku piętnastego i szesnastego, Ronsard i inni, czuli wstręt do starczej zgrzybiałości, do spustoszeń czynionych przez chorobę, do twarzy pooranych przez bezsenność, do wypadających zębów i przykrej woni oddechu, ale oni rozwijali tylko temat schyłku życia w czasach, gdy bardziej brutalna i bardziej realistyczna wyobraźnia odkrywała rozkładające się zwłoki i wstydliwe wnętrze człowieka Wnętrze to wydawało się szkaradniejsze niż wygląd starca i chorego [] Śmierć nie tylko wywołuje strach swoim absolutnym negatywizmem, ale również budzi wstręt, jak każdy odrażający widok Staje się n i e p r z y _ z w o i t a jak czynności fizjologiczne człowieka, wydzieliny jego ciała N i e _ p r z y z w o i c i e jest ukazywać je publicznie Ludzie nie chcą wpuszczać wszystkich do pokoju cuchnącego moczem, potem, ropą, zabrudzoną pościelą Wchodzą tam tylko nieliczni, bliscy, którzy potrafią opanować odrazę, i ci, którzy chorego leczą i pielęgnują Tworzy się nowy obraz śmierci: śmierci brzydkiej i ukrywanej, bo jest brzydka i brudna Począwszy od wyrazistych już opisów Flauberta i Tołstoja, temat ten rozwinie się w trzech kierunkach tak różnych, że z trudem przyznajemy im wspólne pochodzenie Pierwszy kierunek prowadzi do wyjątkowego i drastycznego modelu, który przeniknąłby jedynie do literatury kontestacyjnej, gdyby wojny i rewolucje od roku 1914 do naszych dni nie ukazały go z pewnym prawdopodobieństwem uczestnikom tych walk Jest to model pisarzy i żołnierzy U Flauberta i Tołstoja choroba była obrzydliwa, a śmierć spowodowana chorobą, W modelu takich pisarzy jak Remarque, Barbusse, Sartre albo Genet myśl o śmierci i wywoływany przez nią strach rozluźnia zwieracze i wywołuje w zupełnie zdrowym ciele wstrętne objawy choroby Cela skazanego na śmierć albo torturowanego staje się tak samo obrzydliwa jak pokój ciężko chorego Ten model powstał, gdyż niepodobna już było stosować konwencji pięknej, patriotycznej śmierci, jak na przykład śmierć małego dobosza na moście pod Areole, do hekatomb wieku dwudziestego, do rzezi wielkich wojen, do polowań na człowieka, do strasznych, powolnych tortur Mniemani bohaterowie "robią w spodnie", a prawdziwi usiłują przede wszystkim tego nie robić (Mur Sartre'a) [] Przenosiny ŚMIERĆ ARIES do szpitala [] W początkach dwudziestego wieku nie zawsze łatwo było obronić pokój umierającego przed niezręcznymi objawami sympatii, natrętną ciekawością i tym NA OP AK 301 wszystkim, co w ludzkich umysłach jeszcze mocno domagało się publicznego uczestnictwa w śmierci Było to trudne, dopóki ten pokój mieścił się w domu, w małym prywatnym świecie niepodlegającym biurokratycznym przepisom, zresztą jedynym, które byłyby skuteczne A jednak sami domownicy, rodzina i służba, trudniej już godzili się z uciążliwą bliskością choroby Im dalej w wiek dwudziesty, tym bliskość ta staje się coraz cięższa do zniesienia Szybkie postępy w dziedzinie komfortu, intymności, higieny osobistej i aseptyki sprawiły, że wszyscy stali się mniej odporni: nic nie można poradzić na to, że zmysły nie tolerują już woni i widoków, które jeszcze z początkiem wieku dziewiętnastego, wraz z cierpieniem i chorobą, składały się na codzienność Objawy fizjologiczne przeszły z codzienności do aseptycznego świata higieny, medycyny i moralności, których początkowo nie rozróżniano Ten świat ma swój idealny wzorzec: szpital z jego komórkową dyscypliną Poza tym ciężar pielęgnacji chorego i znoszenie wstrętnych objawów choroby dźwigała dawniej i dzieliła z rodziną cała mała wspólnota sąsiadów, przyjaciół, liczniejsza wśród warstw ludowych i na wsi, ale utrzymująca się jeszcze i wśród mieszkańców miasta Otóż ta uczestnicząca w śmierci niewielka społeczność kurczyła się nieustannie, aby w końcu ograniczyć się do bliskich krewnych, a nawet samej pary małżeńskiej bez dzieci W dodatku w miastach dwudziestego wieku obecność ciężko chorego w niewielkim mieszkaniu wymagała heroicznego wysiłku, aby jednocześnie pielęgnować go i pracować zawodowo Wreszcie ostatnie postępy chirurgii, długie i trudne kuracje, stosowanie ciężkich aparatów, częściej skłaniały poważnie chorych, aby wybierali szpital Odtąd, choć nie zawsze się ludzie do tego przyznają, szpital ofiarowuje rodzinom azyl, gdzie mogą ukryć kłopotliwego pacjenta, którego ani obcy, ani one same nie mogły dłużej znosić; z czystym sumieniem przekazują innym opiekę, zresztą niefachową, aby powrócić do normalnego życia Pokój umierającego przeniesiono z domu do szpitala Przeprowadzka ta, podjęta z przyczyn techniczno-medycznych, została przez rodziny zaakceptowana i przez ich współudział upowszechniona i ułatwiona Od tej chwili szpital jest jedynym miejscem, gdzie śmierć może uniknąć jawności - albo tego, co z niej pozostało - uważanej teraz za chorobliwą nieprzyzwoitość [] Śmierć wyeliminowana [ ] Dawniej istniały takie kodeksy na wszystkie okoliczności, przewidujące, jak okazywać innym uczucia na ogół niewyrażalne, jak świadczyć grzeczności, rodzić dzieci, umierać, pocieszać osieroconych Dziś kodeksów tych nie ma lilnikły pod koniec dziewiętnastego i w dwudziestym wieku A zatem uczucia, które chciałyby wykroczyć poza przeciętność, albo nie znajdują dla siebie wy-

6 302 PHILIPPE ARIES razu i zostają stłumione, albo wybuchają z trudną do zniesienia gwałtownością, bo nie istnieje nic, co mogłoby je ukierunkować W tym ostatnim przypadku zagrażają ładowi i bezpieczeństwu, jakich wymaga codzienna ludzka aktywność Trzeba je więc powściągać I tak najpierw sprawy miłości, a potem śmierci, zostały obłożone interdyktem Zaczął on obowiązywać z chwilą, gdy przestały działać stawidła i zapory, od tysiąclecia ujarzmiające te dzikie siły Pojawił się, zwłaszcza w angielskich public schools, model męskiej odwagi, dyskrecji i dobrego wychowania, który zabraniał publicznych aluzji do romantycznych uczuć i tolerował je wyłącznie w domowym zaciszu [] Jest rzeczą oczywistą, że przyczyną kasowania żałoby nie jest nieczułość pozostałych przy życiu, ale bezlitosny nacisk społeczeństwa, które odmawia udziału w przeżyciach człowieka pogrążonego w żałobie: jest to pewien sposób nieuznawania śmierci, nawet jeżeli w zasadzie uznaje się jej realność Moim zdaniem, po raz pierwszy protest przeciw śmierci wniesiono tak otwarcie Od pewnego czasu wzbierał on w głębinach, gdzie go uwięziono, przebijał się ku powierzchni - jeszcze jej nie sięgając - od lęku przed pozorną śmiercią, od tego, że przez miłość do drugiego człowieka ukrywano przed nim bliski koniec i że przez odrazę do chorego chowano go przed ludźmi Teraz ów protest ukazuje się w pełnym świetle, jako główny rys charakterystyczny naszej kultury Teraz łzy żałoby upodobniono do wydzielin chorego Jedne i drugie są obrzydliwe Śmierć zostaje wyeliminowana Tak więc około połowy dwudziestego wieku na najbardziej zindywidualizowanych i najbardziej zurbanizowanych obszarach Zachodu powstaje nowa sytuacja Panuje opinia, że publiczne okazywanie żałoby, a także zbyt uparte i dług~e p~atne jej zachowywanie jest czymś chorobliwym Wybuch płaczu staje Się atakiem nerwowym Załoba jest chorobą Ten, kto się z nią obnosi, daje do- :",ód słabości charakteru [] Czas żałoby nie jest okresem milczenia tego, kto Jest w żałobie, wśród gorliwego i niedyskretnego otoczenia, lecz jest okresem milczenia tych, co go otaczają: telefon nie dzwoni, ludzie was unikają Człowiek w żałobie odbywa kwarantannę [] Jest rzeczą bardzo znamienną, że gdy tylko zarysowała się taka postawa, psycholodzy natychmiast uznali ją za niebezpieczną i anormalną Do dziś nie przestali kłaść nacisku na niezbędność żałoby i na niebezpieczeństwa, jakimi grozi jej tłumienie Sigmund Freud i Karl Abraham zadali sobie wiele trudu, aby wykazać, że żałoba jest czymś różnym od depresji [] Otóż ich ocena żałoby i jej roli jest zupełnie odmienna od poglądów społeczeństwa Społeczeństwo uważa żałobę za zjawisko chorobliwe, gdy tymczasem według psychologów właśnie tłumienie żałoby jest czymś chorobliwym i powoduje stany chorobowe [] Chcąc nie chcąc psycholodzy uczynili ze swoich badań na temat żałoby historyczny dokument, dowód historycznej relatywności Ich tezą jest, że śmierć drogiej istoty jest głęboką raną, która jednak leczy się w sposób naturalny, ale pod warunkiem, że nie zrobi się niczego, aby opóźnić jej zabliźnienie Człowiek ' dotknięty żałobą powinien przyzwyczaić się do nieobecności drugiego, anulować ł ŚMIERĆ NA OPAK 303 libido jeszcze uparcie skupione na żywym, "zinterioryzować" zmarłego Zaburzenia okresu żałoby pojawiają się, kiedy taki "transfer" się nie odbędzie: jeśli nastąpi mumifikacja albo - przeciwnie - inhibicja wspomnienia Zresztą nas interesują nie te mechanizmy, lecz to, że nasi psycholodzy opisują je jako od niepamiętnych czasów właściwe ludzkiej naturze; śmierć jako fakt naturalny ich zdaniem zawsze wywoływała wśród najbliższych takie urazy, które mogła uleczyć tylko pewna seria etapów Rzeczą społeczeństwa jest pomóc dotkniętej żałobąjednostce w przebyciu tych etapów, sama bowiem nie ma na to sił Ale schemat ten, który psychologom wydaje się naturalny, powstał nie dawniej jak w osiernastym wieku [] Wszyscy zostaliśmy - dobrowolnie albo z musu - przeobrażeni przez wielką romantyczną rewolucję uczucia Stworzyła ona między nami a innymi ludźmi więzy, których zerwanie wydaje się nam nie do pomyślenia i nie do zniesienia Pokoleniem, które pierwsze zbuntowało się przeciw śmierci, było pierwsze pokolenie romantyków Uwielbiło ją, uprzedmiotowiło, a jednocześnie uczyniło ukochaną istotę kimś nierozłącznym i nieśmiertelnym Związek ten nadal istnieje mimo pewnego pozornego rozluźnienia, które wynika przede wszystkim z większej dyskrecji wyrazu [] A równocześnie, z innych przyczyn, społeczeństwo nie może już znieść widoku rzeczy związanych ze śmiercią, a w konsekwencji ani ciała zmarłego, ani opłakującej go rodziny Pozostały przy życiu ugina się więc równocześnie pod ciężarem swojego bólu i interdyktu społeczeństwa Skutki są tragiczne; socjolodzy położyli zwłaszcza nacisk na sprawę wdów i wdowców Społeczeństwo wytwarza dokoła nich pustkę - zarówno wokół starych, jak młodych, ale zwłaszcza starych (budzą wtedy podwójną odrazę) Nie mają z kim rozmawiać na jedyny interesujący ich temat, na temat osoby, którą utracili Pozostaje im tylko także umrzeć, i często to robią, nawet nie uciekając się do samobójstwa [] Przypadek amerykański [] W Stanach Zjednoczonych, a także w Kanadzie, zjawisko to ma charakter mniej radykalny: śmierć niezupełnie znikła z miejskiego krajobrazu Nie znaczy to, że widuje się tam długie orszaki pogrzebowe, ale duże szyldy otwarcie głoszą na ulicach słowa, które uważano już za wyklęte: Juneral home, Juneral parlour (dom pogrzebowy) W Ameryce proces ten przebiegł tak, jakby jedna dziedzina tej kultury popychała ją do zacierania śladów śmierci, a druga powstrzymywała ją od tego i pozostawiała śmierć na dobrze jeszcze widocznym miejscu Pierwszy prąd, już nam znany, bośmy go tutaj analizowali, propaguje we współczesnym świecie interdykt i lekceważenie śmierci Drugi, jak zobaczymy, to po prostu stary, ale przetworzony prąd romantyczny: twoja śmierć []

7 304 PHILIPPE ARIES [] Funeral directors (przedsiębiorcy pogrzebowi) zostali bezpośrednimi następcami pastorów i autorów ksiąg pocieszenia [] Pozostawili spirytystom kontakty z zaświatami, a sami zajęli się realnymi ceremoniami, w których przejawiała się wola przedłużania obecności zmarłych W tym czasie, jak się wydaje, Kościoły, nawet protestanckie, doszły do wniosku, że zmarli zajmują zbyt wiele miejsca w religijnej uczuciowości wiernych, i na tym wycofaniu się Kościołów skorzystali Juneral directors: wśliznęli się na miejsce kleru, aby wyzyskać niezaspokojone potrzeby duchowe Następnie z niezwykłą zręcznością zastosowali wskazówki psychologów zajmujących się zagadnieniem żałoby, którzy począwszy od Freuda, jak wiemy, podkreślali naturalną konieczność żałoby oraz zbiorowego pocieszania, jakiego pozostającym przy życiu odmawiało wielkomiejskie społeczeństwo mieszczańskie Wówczas zastąpili je Juneral directors Postanowili zostać doctors oj griej (lekarzami bólu), których zadaniem jest grief therapy (terapia bólu) Odtąd oni mieli łagodzić ból osieroconych rodzin Przenieśli żałobę z życia codziennego, skąd ją wykluczono, na krótki okres pogrzebu, gdzie jest jeszcze dopuszczalna To skłoniło ich do urządzenia specjalnego miejsca poświęconego bez reszty śmierci, śmierci już nie wstydliwej i potajemnej, jak w szpitalu, lecz widocznej i uroczystej Kościół nigdy nie był miejscem śmierci Zmarli przechodzili przez kościół i tylko niekiedy tam zostawali, ku irytacji duchownych-skrupulantów Jego pierwszym celem był kult Boga, a dopiero drugim przyjmowanie wspólnoty wiernych w chwilach, gdy się regenerowała, na etapach życia i śmierci FragmentyksiążkiPhilippe'aAriesa L 'homme devant la mort wydanejw Paryżuw 1977 roku Przedruk według wydania polskiego: Philippe Aries, Człowiek i śmierć, przeł Eligia Bąkowska,PIW, Warszawa1989, s Louis- Vincent Thomas Trup Trup jest nierozdzielnie związany z dyskursem o trupie: to jednak, co mówi się o zmarłym, nie może przystawać do nieuchwytnej rzeczywistości śmierci [] Wydarzenia z życia określa się na ogół bardzo prostymi słowami Śmierć jednak stanowi tu wyjątek i dla jej obwieszczenia chętnie używa się wymijających i uroczystych określeń: "zgasł", "Bóg wezwał go do siebie"; albo obrazowych określeń żargonowych: "wyciągnął kopyta" (dosł: "potłukł swą fajkę" - przyp tłum), "oddał klucze" Na oznaczenie zgonu wielkiego wodza mówi się w Afryce, że "ziemia się rozbiła", "runęło wielkie drzewo" Do określenia trupa używa się szczególnego słownictwa: nawet pobieżna analiza semantyczna potocznie używanych słów odsłania nasze głębokie popędy Termin "trup", konotujący ideę rozkładu, budzi tyle odrazy, że Robert Sabatier powściągliwie zaponmiał umieścić go w Słowniku śmierci Jeszcze gorsze byłoby słowo "padlina" o zabarwieniu tak pejoratywnym, że używa się go prawie wyłącznie w odniesieniu do zwierząt Natomiast słowo "ciało" jest ambiwalentnym i uspokajającym eufemizmem Co prawda ciało może być żywe lub martwe, co uzasadnia taką oto formułę: "Tutaj spoczywa nabożnie ciało X" Smierć jest więc utożsamiana ze snem, a przysłówek "nabożnie" wyraża intencję oczyszczenia, która kompensuje ukrytą myśl o gniciu Ciało zmarłego jest implicite utożsamiane z podporą osobowości, która gdzieś trwa, choćby tylko w pamięci potomnych Funkcją obrzędu jest właśnie symboliczne zastąpienie trupa ciałem, rzeczy przez byt Słowo "zwłoki" jest w tym względzie bardzo znamienne; [] przywołuje w sposób niezbyt uroczysty ciało wyzbyte tego, co je ożywi~ło, jak gdyby wyczerpało ono swe życiowe kwantum Implikuje ponadto coś mnego, fundamentalnego i permanentnego, czego ciało byłoby tylko powłoką Niezależnie, czy wyrażenie to opiera się na dualizmie duszy i ciała, czy nie, ujawnia w każdym razie nasze opory przed rozważeniem śmierci jako ostatecznej nicości Żargon ludowy, którego funkcja katarktyczna jest znana, podlega tym samym wymogom, popadając w śmieszność lub wulgarność dla oddrarnatyzowania sy-

Żałoba i strata. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ

Żałoba i strata. Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Żałoba i strata Paulina Wróbel Instytut Psychologii UJ Żałoba Proces psychologicznej, społecznej i somatycznej reakcji, będącej odpowiedzią na utratę i jej konsekwencje. Spełnia prawie wszystkie kryteria

Bardziej szczegółowo

Hospicjum to też życie CZŁOWIEK JEST TYLE WART, ILE MOŻE POMÓC INNYM

Hospicjum to też życie CZŁOWIEK JEST TYLE WART, ILE MOŻE POMÓC INNYM Hospicjum to też życie CZŁOWIEK JEST TYLE WART, ILE MOŻE POMÓC INNYM LUBISZ POMAGAĆ? PRZYJDŹ DO HOSPICJUM Hospicjum jest przede wszystkim Domem, w którym czekamy na tych, którzy potrzebują opieki oraz

Bardziej szczegółowo

J. J. : Spotykam rodziców czternasto- i siedemnastolatków,

J. J. : Spotykam rodziców czternasto- i siedemnastolatków, J. J. : Spotykam rodziców czternasto- i siedemnastolatków, którzy twierdzą, że właściwie w ogóle nie rozmawiają ze swoimi dziećmi, odkąd skończyły osiem czy dziewięć lat. To może wyjaśniać, dlaczego przesiadują

Bardziej szczegółowo

Łatwiej pomóc innym niż sobie

Łatwiej pomóc innym niż sobie Łatwiej pomóc innym niż sobie Spośród wszystkich chorób nowotwory wywierają najsilniejszy wpływ na psychikę człowieka. Fazy przeżywania, adaptacji do choroby, ich kolejność i intensywność zależy od wielu

Bardziej szczegółowo

WPŁYW ŚMIERCI BLISKIEJ OSOBY NA DZIECKO, JEGO ZACHOWANIE I PSYCHIKĘ

WPŁYW ŚMIERCI BLISKIEJ OSOBY NA DZIECKO, JEGO ZACHOWANIE I PSYCHIKĘ WPŁYW ŚMIERCI BLISKIEJ OSOBY NA DZIECKO, JEGO ZACHOWANIE I PSYCHIKĘ Poważna choroba w rodzinie Diagnoza poważnej choroby to trzęsienie ziemi dla całej rodziny. Poważna choroba bliskiej osoby zmienia radykalnie

Bardziej szczegółowo

Ewangelizacja O co w tym chodzi?

Ewangelizacja O co w tym chodzi? Ewangelizacja O co w tym chodzi? Droga małego ewangelizatora ;) Warsztaty ewangelizacyjne: 11 maja 2013 r. Ks. Tomek Moch, Diecezjalna Diakonia Ewangelizacji Ruchu Światło-Życie Archidiecezja Warszawska

Bardziej szczegółowo

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk

PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE. ks. Artur Aleksiejuk PRAWA CZŁOWIEKA W BIOMEDYCYNIE ks. Artur Aleksiejuk Pojęcie praw człowieka Przez prawa człowieka rozumie się te prawa, które są bezpośrednio związane z naturą człowieka jako istoty rozumnej i wolnej (osoby)

Bardziej szczegółowo

Boże spojrzenie na człowieka 1

Boże spojrzenie na człowieka 1 Boże spojrzenie na człowieka 1 opracował: Artur Trzęsiok Knurów, 24 marca 2006 1 wersja beta 1 Wprowadzenie dla Animatora Człowiek nie może żyć bez miłości. Człowiek pozostaje dla siebie istotą niezrozumiałą,

Bardziej szczegółowo

Wyobraźnia jest ważniejsza niż wiedza. (Albert Einstein)

Wyobraźnia jest ważniejsza niż wiedza. (Albert Einstein) Wiesław Ozga TreningAntystresowy.pl Afirmacje - modlitwa dziękczynna Powinniśmy wiedzieć czego chcemy, widzieć to, cieszyć się i z wielką wdzięcznością dziękować Bogu za to, że nasz doskonały plan staje

Bardziej szczegółowo

Miłość nigdy nie ustanie

Miłość nigdy nie ustanie Miłość nigdy nie ustanie Choć kult Serca Pana Jezusa w formie, jaką znamy i praktykujemy dzisiaj, znany jest dopiero od objawień s. Małgorzaty Marii Alacoque (1647-1690), trudno zaprzeczyć, że w swej najgłębszej

Bardziej szczegółowo

Kwestionariusz AQ. wersja dla młodzieży 12-15 lat. Płeć dziecka:... Miesiąc i rok urodzenia dziecka:... Miejsce zamieszkania (miasto, wieś):...

Kwestionariusz AQ. wersja dla młodzieży 12-15 lat. Płeć dziecka:... Miesiąc i rok urodzenia dziecka:... Miejsce zamieszkania (miasto, wieś):... Kwestionariusz AQ wersja dla młodzieży 12-15 lat Płeć dziecka:... Miesiąc i rok urodzenia dziecka:... Miejsce zamieszkania (miasto, wieś):... Płeć osoby wypełniającej kwestionariusz:... Wiek:... Wykształcenie

Bardziej szczegółowo

Bóg Ojciec kocha każdego człowieka

Bóg Ojciec kocha każdego człowieka 1 Bóg Ojciec kocha każdego człowieka Bóg kocha mnie, takiego jakim jestem. Raduje się każdym moim gestem. Alleluja Boża radość mnie rozpiera, uuuu (słowa piosenki religijnej) SŁOWA KLUCZE Bóg Ojciec Bóg

Bardziej szczegółowo

1 Jak nie należy kochać dziecka? Józef Augustyn SJ

1 Jak nie należy kochać dziecka? Józef Augustyn SJ 1 2 Spis treści Brak akceptacji dziecka.....8 Niesprawiedliwe karanie dziecka.....9 Stwarzanie dziecku poczucia zagrożenia... 10 Przyjmowanie postawy paternalizmu... 11 Niesłuszne ograniczanie wolności

Bardziej szczegółowo

ks. dr Marek Dziewiecki Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego MIŁOŚĆ I MAŁŻEŃSTWO

ks. dr Marek Dziewiecki Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego MIŁOŚĆ I MAŁŻEŃSTWO ks. dr Marek Dziewiecki Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego MIŁOŚĆ I MAŁŻEŃSTWO Bóg wymyślił małżeństwo i rodzinę po to, by nie być kimś jedynym, kto kocha człowieka. Katolicka nauka o małżeństwie

Bardziej szczegółowo

ŚMIERĆ BLISKIEJ OSOBY

ŚMIERĆ BLISKIEJ OSOBY ŚMIERĆ BLISKIEJ OSOBY SPIS TREŚCI: 1.1 1.2 1.3 1.4 Rozdział 1 RÓŻNE PRZYCZYNY ŚMIERCI Śmierć nagła, niespodziewana Śmierć samobójcza Śmierć w wyniku morderstwa, zabójstwa Śmierć w wyniku poważnej choroby

Bardziej szczegółowo

Józef Augustyn SJ INTEGRACJA SEKSUALNA PRZEWODNIK. w poznawaniu i kształtowaniu własnej seksualności

Józef Augustyn SJ INTEGRACJA SEKSUALNA PRZEWODNIK. w poznawaniu i kształtowaniu własnej seksualności Józef Augustyn SJ INTEGRACJA SEKSUALNA PRZEWODNIK w poznawaniu i kształtowaniu własnej seksualności Wydawnictwo WAM Kraków 2009 SPIS TREŚCI Wprowadzenie... 5 ROZDZIAŁ I ROZWÓJ SEKSUALNY W OKRESIE DZIECIŃSTWA

Bardziej szczegółowo

1 Rozważania na każdy dzień. Cz. IX Marcin Adam Stradowski J.J. OPs

1 Rozważania na każdy dzień. Cz. IX Marcin Adam Stradowski J.J. OPs 1 2 Spis treści Wszystkich Świętych (1 listopada)......6 Wspomnienie wszystkich wiernych zmarłych (2 listopada)......7 Prawdziwie w Bogu (3 listopada)......8 Przełamać duchową pustkę (4 listopada)......9

Bardziej szczegółowo

1 Odpowiedzialna pomoc wychowawcza Marek Dziewiecki

1 Odpowiedzialna pomoc wychowawcza Marek Dziewiecki 1 Spis treści 2 Spis treści I Wychowanie a psychologia...... 8 1. Psychologizacja wychowania......8 2. Właściwa relacja między psychologią a pedagogiką.... 10 3. Psychologia a wychowanie: przykłady oddziaływania

Bardziej szczegółowo

Podobno lepiej jest rozmawiać z piękną kobietą i myśleć przy tym o Panu Bogu, niż modlić się do Boga i myśleć o pięknej kobiecie (K. Wójtowicz).

Podobno lepiej jest rozmawiać z piękną kobietą i myśleć przy tym o Panu Bogu, niż modlić się do Boga i myśleć o pięknej kobiecie (K. Wójtowicz). wstęp Podobno lepiej jest rozmawiać z piękną kobietą i myśleć przy tym o Panu Bogu, niż modlić się do Boga i myśleć o pięknej kobiecie (K. Wójtowicz). W pierwszym wypadku, widząc piękno kobiety, można

Bardziej szczegółowo

Kryteria ocen z religii kl. 4

Kryteria ocen z religii kl. 4 Kryteria ocen z religii kl. 4 Ocena celująca - spełnia wymagania w zakresie oceny bardzo dobrej - prezentuje treści wiadomości powiązane ze sobą w systematyczny układ - samodzielnie posługuje się wiedzą

Bardziej szczegółowo

Katharsis. Tyle bezimiennych wierszy, ilu poległych rycerzy Dariusz Okoń

Katharsis. Tyle bezimiennych wierszy, ilu poległych rycerzy Dariusz Okoń 1 Spis treści Od Autora......6 Katharsis...7 Zimowy wieczór......8 Cierpienie i rozpacz......9 Cel.... 10 Brat Niebieski.... 11 Czas.... 12 Opętana.... 14 * * * [Moja dusza słaba].... 16 * * * [Człowiek

Bardziej szczegółowo

POŻEGNANIE Z BLISKIMI

POŻEGNANIE Z BLISKIMI POŻEGNANIE Z BLISKIMI SPIS TREŚCI: Wprowadzenie Rozdział 1 POGRZEB Rozdział INNE SPOSOBY POŻEGNANIA 3 1 POŻEGNANIE Z BLISKIMI Wprowadzenie Czasami będziesz smutny, zły, będziesz płakać czy bać się tego,

Bardziej szczegółowo

KOCHAM CIĘ-NIEPRZYTOMNIE WIEM, ŻE TY- MNIE PODOBNIE NA CÓŻ WIĘC CZEKAĆ MAMY OBOJE? Z NASZYM SPOTKANIEM WSPÓLNYM? MNIE- SZKODA NA TO CZASU TOBIE-

KOCHAM CIĘ-NIEPRZYTOMNIE WIEM, ŻE TY- MNIE PODOBNIE NA CÓŻ WIĘC CZEKAĆ MAMY OBOJE? Z NASZYM SPOTKANIEM WSPÓLNYM? MNIE- SZKODA NA TO CZASU TOBIE- WCZEŚNIEJSZA GWIAZDKA KOCHAM CIĘ-NIEPRZYTOMNIE WIEM, ŻE TY- MNIE PODOBNIE NA CÓŻ WIĘC CZEKAĆ MAMY OBOJE? Z NASZYM SPOTKANIEM WSPÓLNYM? MNIE- SZKODA NA TO CZASU TOBIE- ZAPEWNE TAKŻE, WIĘC SPOTKAJMY SIĘ

Bardziej szczegółowo

Własność : Anny i Szczepana Polachowskich

Własność : Anny i Szczepana Polachowskich 1 Opracowanie: Anna Polachowska Korekta: Anna i Szczepan Polachowski Okładka : Anna Polachowska Zdjęcia wykorzystane do tej książki są autorstwa : Anna i Szczepana Polachowskich I pochodzą z własnej kolekcji

Bardziej szczegółowo

Wychowanie ku pełni człowieczeństwa wyzwaniem dla edukacji

Wychowanie ku pełni człowieczeństwa wyzwaniem dla edukacji Wychowanie ku pełni człowieczeństwa wyzwaniem dla edukacji Ks. dr Jacek Czaplicki KS-4 Wychowanie ku wartościom - szanse i zagrożenia" 1 G. C. Berkouwer konstatuje: "Dziś bardziej niż kiedykolwiek, pytanie

Bardziej szczegółowo

TOTUS TUUS Cały twój

TOTUS TUUS Cały twój TOTUS TUUS Cały twój Przecież niecały umieram. To, co we mnie niezniszczalne, trwa Tryptyk rzymski W swoim właściwym i pełnym kształcie miłosierdzie objawia się jako dowartościowywanie, jako podnoszenie

Bardziej szczegółowo

20 Kiedy bowiem byliście. niewolnikami grzechu, byliście wolni od służby sprawiedliwości.

20 Kiedy bowiem byliście. niewolnikami grzechu, byliście wolni od służby sprawiedliwości. Lectio Divina Rz 6,15-23 1. Czytanie Prowadzący: wezwijmy Ducha św.: Przybądź Duchu Święty... - weźmy do ręki Pismo św.. - Słuchając jak w Kościele śledźmy tekst, aby usłyszeć, co chce nam dzisiaj Jezus

Bardziej szczegółowo

SKALA ZDOLNOŚCI SPECJALNYCH W WERSJI DLA GIMNAZJUM (SZS-G) SZS-G Edyta Charzyńska, Ewa Wysocka, 2015

SKALA ZDOLNOŚCI SPECJALNYCH W WERSJI DLA GIMNAZJUM (SZS-G) SZS-G Edyta Charzyńska, Ewa Wysocka, 2015 SKALA ZDOLNOŚCI SPECJALNYCH W WERSJI DLA GIMNAZJUM (SZS-G) SZS-G Edyta Charzyńska, Ewa Wysocka, 2015 INSTRUKCJA Poniżej znajdują się twierdzenia dotyczące pewnych cech, zachowań, umiejętności i zdolności,

Bardziej szczegółowo

Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych.

Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych. Rodzina jako system więzi społecznych i emocjonalnych. Rodzina jest interpersonalnym systemem stosunków wewnątrz grupowych lub systemem społecznym. Te stosunki tworzone są przez więzi społeczne i emocjonalne.

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE W ZAKRESIE IV KLASY SZKOŁY PODSTAWOWEJ. Zaproszeni przez Boga z serii Drogi przymierza

WYMAGANIA EDUKACYJNE W ZAKRESIE IV KLASY SZKOŁY PODSTAWOWEJ. Zaproszeni przez Boga z serii Drogi przymierza WYMAGANIA EDUKACYJNE W ZAKRESIE IV KLASY SZKOŁY PODSTAWOWEJ Zaproszeni przez Boga z serii Drogi przymierza Wymagania edukacyjne śródroczne Ocena celująca Ocenę celującą przewiduję dla uczniów przejawiających

Bardziej szczegółowo

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego Sens życia Gdy na początku dnia czynię z wiarą znak krzyża, wymawiając słowa "W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego", Bóg uświęca cały czas i przestrzeń, która otworzy

Bardziej szczegółowo

1 Dziecko partnerem w komunikacji Justyna Mach

1 Dziecko partnerem w komunikacji Justyna Mach 1 2 Spis treści Wstęp......5 Rozdział I: Komunikacja interpersonalna......7 Rozdział II: Komunikacja niewerbalna.... 16 Rozdział III: Analiza transakcyjna.... 24 Rozdział IV: Jak rozmawiać z dzieckiem....

Bardziej szczegółowo

MODLITWY. Autorka: Anna Młodawska (Leonette)

MODLITWY. Autorka: Anna Młodawska (Leonette) MODLITWY BLOG MOTYWACYJNY www.leonette.pl Panie, Ty wiesz o najsłodszych mych wspomnieniach, Panie, Ty wiesz o największych mych marzeniach, Panie, Ty wiesz czego dzisiaj tak żałuję, Panie, Ty wiesz czego

Bardziej szczegółowo

KATARZYNA POPICIU WYDAWNICTWO WAM

KATARZYNA POPICIU WYDAWNICTWO WAM KATARZYNA ŻYCIEBOSOWSKA POPICIU WYDAWNICTWO WAM Zamiast wstępu Za każdym razem, kiedy zaczynasz pić, czuję się oszukana i porzucona. Na początku Twoich ciągów alkoholowych jestem na Ciebie wściekła o to,

Bardziej szczegółowo

ALLELUJA. Ref. Alleluja, alleluja, alleluja, alleluja. Alleluja, alleluja, alleluja, alleluja.

ALLELUJA. Ref. Alleluja, alleluja, alleluja, alleluja. Alleluja, alleluja, alleluja, alleluja. ALLELUJA 1. Niech zabrzmi Panu chwała w niebiosach, na wysokościach niech cześć oddadzą. Wielbijcie Pana Jego Zastępy, Wielbijcie Pana Duchy niebieskie. Ref. Alleluja, alleluja, alleluja, alleluja. Alleluja,

Bardziej szczegółowo

AUTOBIOGRAFIZM...15 1. Żal po stracie dziecka...15 2. Wspomnienia wojenne...17 3. Powrót do lat młodości...19

AUTOBIOGRAFIZM...15 1. Żal po stracie dziecka...15 2. Wspomnienia wojenne...17 3. Powrót do lat młodości...19 Spis treści ARTYSTA...11 1. Stworzyciel nieba, ziemi i człowieka... 11 2. Artysta kapłan...12 3. Artysta nieśmiertelny...13 4. Artysta dziwak...13 5. Artysta poszukujący wiedzy o człowieku...14 6. Artysta

Bardziej szczegółowo

Istotą naszego powołania jest tak całkowite oddanie się Bogu, byśmy byli jego ślepym narzędziem do wszystkiego, do czego tylko Bóg nas zechce użyć.

Istotą naszego powołania jest tak całkowite oddanie się Bogu, byśmy byli jego ślepym narzędziem do wszystkiego, do czego tylko Bóg nas zechce użyć. o. Walerian Porankiewicz Istotą naszego powołania jest tak całkowite oddanie się Bogu, byśmy byli jego ślepym narzędziem do wszystkiego, do czego tylko Bóg nas zechce użyć. To całkowite oddanie się Bogu

Bardziej szczegółowo

WPROWADZENIE. Tworzyć nowe w sobie i świecie

WPROWADZENIE. Tworzyć nowe w sobie i świecie WPROWADZENIE D zień dobry, Przyjaciele. Pragnę powitać tych wszystkich, któ rzy kroczą drogą dalszego energoinformacyjnego rozwoju oraz tych, którzy stawiają na niej dopiero pierwsze kroki. Czy gotowi

Bardziej szczegółowo

dr hab. M. Lewandowicz-Machnikowska

dr hab. M. Lewandowicz-Machnikowska dr hab. M. Lewandowicz-Machnikowska Następstwem śmierci człowieka jest konieczność pochowania jego ciała. Śmierć członka rodziny i związana z nią trudna sytuacja, na którą składa się konieczność urządzenia

Bardziej szczegółowo

KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII. Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą.

KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII. Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą. KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą. KLASA I Semestr I Ocena dopuszczająca -Umie wykonać znak krzyża, -Zna niektóre modlitwy i wymaga dużej pomocy

Bardziej szczegółowo

Ksiądz Profesor Józef Tischner - Łopuszna sierpień 2006

Ksiądz Profesor Józef Tischner - Łopuszna sierpień 2006 Ksiądz Profesor Józef Tischner - Łopuszna sierpień 2006 Jak w kilku zdaniach ująć naukę, jaką odebraliśmy z tego, co mówił do nas Ksiądz Profesor. Czym dla nas była Jego obecność w polskiej rzeczywistości,

Bardziej szczegółowo

Minęły dwa lata od pierwszego wydania książki o energetycznym

Minęły dwa lata od pierwszego wydania książki o energetycznym Przedmowa Minęły dwa lata od pierwszego wydania książki o energetycznym oczyszczaniu domu. Od tej pory tysiące ludzi korzysta z rytuałów w niej opisanych, by uwolnić swój dom i świadomość od dawnych obciążeń

Bardziej szczegółowo

1 Uzależnienia jak ochronić siebie i bliskich Krzysztof Pilch

1 Uzależnienia jak ochronić siebie i bliskich Krzysztof Pilch 1 2 Spis treści Wprowadzenie......5 Rozdział I: Rodzaje uzależnień...... 7 Uzależnienia od substancji......8 Uzależnienia od czynności i zachowań.... 12 Cechy wspólne uzależnień.... 26 Rozdział II: Przyczyny

Bardziej szczegółowo

Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego

Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Jak rozmawiać z rodziną po stracie osoby bliskiej? szkolenie dla lekarzy i personelu medycznego Cele szkolenia Celem szkolenia jest przedstawienie lekarzom i personelowi medycznemu technik właściwej komunikacji

Bardziej szczegółowo

Jan Paweł II. "Nie bój się, nie lękaj! Wypłyń na głębię!" Jan Paweł II

Jan Paweł II. Nie bój się, nie lękaj! Wypłyń na głębię! Jan Paweł II Jan Paweł II "Nie bój się, nie lękaj! Wypłyń na głębię!" Jan Paweł II Krótkie kalendarium ur. 18 maja 1920 - w Wadowicach 1.11.1946- przyjęcie święceń kapłańskich 4.07. 1958- minowanie na biskupa 16.10.1978-

Bardziej szczegółowo

Izabella Mastalerz siostra, III kl. S.P. Nr. 156 BAJKA O WARTOŚCIACH. Dawno, dawno temu, w dalekim kraju istniały następujące osady,

Izabella Mastalerz siostra, III kl. S.P. Nr. 156 BAJKA O WARTOŚCIACH. Dawno, dawno temu, w dalekim kraju istniały następujące osady, Laura Mastalerz, gr. IV Izabella Mastalerz siostra, III kl. S.P. Nr. 156 BAJKA O WARTOŚCIACH Dawno, dawno temu, w dalekim kraju istniały następujące osady, w których mieszkały wraz ze swoimi rodzinami:

Bardziej szczegółowo

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych

Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych Sytuacja zawodowa pracujących osób niepełnosprawnych dr Renata Maciejewska Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Administracji w Lublinie Struktura próby według miasta i płci Lublin Puławy Włodawa Ogółem

Bardziej szczegółowo

TRANSPLANTACJA KKK 2296, 2300-2301

TRANSPLANTACJA KKK 2296, 2300-2301 TRANSPLANTACJA KKK 2296, 2300-2301 CO TO TAKIEGO? (ang. organ transplantation) zabiegi medyczne polegające na przeniesieniu organu lub tkanki z jednego osobnika na drugiego albo w ramach jednego organizmu

Bardziej szczegółowo

ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU

ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU JAN PAWEŁ II ORĘDOWNIK RODZINY NASZA SPOŁECZNOŚĆ SZKOLNA ŁĄCZY SIĘ Z TYMI SŁOWAMI PAMIĘTAMY 27 kwietnia 2015 roku odbył się w naszej

Bardziej szczegółowo

Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna ul. Dr. Józefa Rostka 16 41-902 Bytom tel; 032 2819405, 032 2819406

Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna ul. Dr. Józefa Rostka 16 41-902 Bytom tel; 032 2819405, 032 2819406 Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna ul. Dr. Józefa Rostka 16 41-902 Bytom tel; 032 2819405, 032 2819406 mgr Zuzanna Krząkała- psycholog Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Bytomiu Uzależnienie od gier

Bardziej szczegółowo

KONKURUJEMY? tekst: Danuta TERPIŁOWSKA

KONKURUJEMY? tekst: Danuta TERPIŁOWSKA Dlaczego KONKURUJEMY? tekst: Danuta TERPIŁOWSKA Czym jest konkurencja, dlaczego się jej boimy, dlaczego z niej korzystamy i dlaczego w ogóle konkurujemy? Konkurencja to nic innego, jak brak wiary w siebie,

Bardziej szczegółowo

Edukacja na rzecz Pokoju. Nauczanie rozwiązywania konfliktów wsród Dzieci ze szkoły podstawowej Tanya Ryskind tanyaryskind@gmail.

Edukacja na rzecz Pokoju. Nauczanie rozwiązywania konfliktów wsród Dzieci ze szkoły podstawowej Tanya Ryskind tanyaryskind@gmail. Edukacja na rzecz Pokoju Nauczanie rozwiązywania konfliktów wsród Dzieci ze szkoły podstawowej Tanya Ryskind tanyaryskind@gmail.com Zaproszenie do Pokojowej Edukacji Dr Maria Montessori (1870 1952) Znana

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wartości w wychowaniu

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wartości w wychowaniu Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Wartości w wychowaniu prof. Ewa Chmielecka Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 20 października 2009 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTETDZIECIECY.PL O czym

Bardziej szczegółowo

Hospicjum. Søndergård. Część Funduszu OK

Hospicjum. Søndergård. Część Funduszu OK Hospicjum Søndergård Część Funduszu OK Witamy w Hospicjum Søndergård Hospicjum Søndergård jest nowo wybudowaną placówką dla 14 osób, położoną w okręgu Søndergård w pobliżu stacji szybkiej kolei Måløv.

Bardziej szczegółowo

Tekst zaproszenia. Rodzice. Tekst 2 Emilia Kowal. wraz z Rodzicami z radością pragnie zaprosić

Tekst zaproszenia. Rodzice. Tekst 2 Emilia Kowal. wraz z Rodzicami z radością pragnie zaprosić Tekst zaproszenia Tekst 1 Mamy zaszczyt zaprosić Sz.P. Na uroczystość PIERWSZEGO PEŁNEGO UCZESTNICTWA WE MSZY ŚIĘTEJ Naszej córki Leny Kardas która odbędzie się dnia 5 maja 2015o godz. 9.30 w kościele

Bardziej szczegółowo

Copyright 2015 Monika Górska

Copyright 2015 Monika Górska 1 Wiesz jaka jest różnica między produktem a marką? Produkt się kupuje a w markę się wierzy. Kiedy używasz opowieści, budujesz Twoją markę. A kiedy kupujesz cos markowego, nie zastanawiasz się specjalnie

Bardziej szczegółowo

niektóre pytania, na które Czytelnik będzie mógł znaleźć odpowiedź w trakcie lektury książki 7 Wstęp 9

niektóre pytania, na które Czytelnik będzie mógł znaleźć odpowiedź w trakcie lektury książki 7 Wstęp 9 Spis treści niektóre pytania, na które Czytelnik będzie mógł znaleźć odpowiedź w trakcie lektury książki 7 Wstęp 9 Rozdział 1 Na czym opiera się nauczanie Kościoła o seksualności? 13 Wyjaśniać prosto jak

Bardziej szczegółowo

Koszmar Zdrady. Jak sprawdzić czy to już zdrada, czy jeszcze niewinny flirt? Odkryj szybki i potwierdzony sposób na sprawdzenie swoich obaw.

Koszmar Zdrady. Jak sprawdzić czy to już zdrada, czy jeszcze niewinny flirt? Odkryj szybki i potwierdzony sposób na sprawdzenie swoich obaw. Koszmar Zdrady Jak sprawdzić czy to już zdrada, czy jeszcze niewinny flirt? Odkryj szybki i potwierdzony sposób na sprawdzenie swoich obaw. Przejmij stery swojego życia. 1 Czy mój partner jest mi wierny?

Bardziej szczegółowo

Droga Krzyżowa STACJA

Droga Krzyżowa STACJA Kogo wybierasz? Jezusa, czy Barabasza? Kogo w życiu wybierasz? Oto nadszedł ten moment, który może kiedyś w życiu pominąłeś Łatwiej jest przecież nie opowiadać się za żadnym życiem. Łatwiej jest egzystować,

Bardziej szczegółowo

Gorączka krwotoczna Ebola informacja dla podróżnych 21 października 2014 r. Wersja 3

Gorączka krwotoczna Ebola informacja dla podróżnych 21 października 2014 r. Wersja 3 KOMISJA EUROPEJSKA DYREKCJA GENERALNA ds. ZDROWIA IKONSUMENTÓW Dyrekcja ds. zdrowia publicznego Wydział zagrożeń dla zdrowia Sekretariat Komitetu Bezpieczeństwa Zdrowia Gorączka krwotoczna Ebola informacja

Bardziej szczegółowo

Hinduizm uznaje, że każda wiara, która prowadzi do Boga, jest dobra.

Hinduizm uznaje, że każda wiara, która prowadzi do Boga, jest dobra. HINDUIZM Hinduizm jest religią monoteistyczną polegającą na tym, że cześć oddaje się jednemu bogu, który przejawia się pod postaciami wcieleń i żeńskiej energii. Hinduizm uznaje, że każda wiara, która

Bardziej szczegółowo

Program wychowawczy Przedszkola nr 3 w Szamotułach

Program wychowawczy Przedszkola nr 3 w Szamotułach Program wychowawczy Przedszkola nr 3 w Szamotułach Szamotuły 2014 Zaktualizowany Program Wychowawczy Przedszkola Nr 3 w Szamotułach został uchwalony przez Radę Rodziców uchwałą nr 1 w dniu 21.08.2014r.

Bardziej szczegółowo

nauczyciele, doceniając wartość programu i widząc jego efekty, realizują zajęcia z kolejnymi grupami dzieci.

nauczyciele, doceniając wartość programu i widząc jego efekty, realizują zajęcia z kolejnymi grupami dzieci. Program Przyjaciele Zippiego to międzynarodowy program promocji zdrowia psychicznego dla dzieci w wieku 5-8 lat, który kształtuje i rozwija umiejętności psychospołeczne u małych dzieci. Uczy różnych sposobów

Bardziej szczegółowo

Lectio Divina Rz 6,1-14

Lectio Divina Rz 6,1-14 Lectio Divina Rz 6,1-14 1. Czytanie Prowadzący: wezwijmy Ducha św.: Przybądź Duchu Święty... - weźmy do ręki Pismo św.. - Słuchając jak w Kościele śledźmy tekst, aby usłyszeć, co chce nam dzisiaj Jezus

Bardziej szczegółowo

Marcin Ufnalski. Wiersz o Janie Pawle II. Laura Romanowska

Marcin Ufnalski. Wiersz o Janie Pawle II. Laura Romanowska Ojcze Janie Pawle, kiedy byłeś wśród nas, my, dzieci, i dorośli - bardzo kochaliśmy Cię. A kiedy Cię zabrakło, nie smucimy się, bo wiemy, że gdzieś z nieba patrzysz na nas i uśmiechasz się. Wielka radość

Bardziej szczegółowo

Nabożeństwo powołaniowo-misyjne

Nabożeństwo powołaniowo-misyjne Nabożeństwo powołaniowo-misyjne Nabożeństwo powołaniowo-misyjne (Wystawienie Najświętszego Sakramentu) K: O Boże, Pasterzu i nauczycielu wiernych, któryś dla zachowania i rozszerzenia swojego Kościoła

Bardziej szczegółowo

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny Projekt jest współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Programu Operacyjnego Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2014 2020 Depresja wyzwanie dla współczesnej medycyny

Bardziej szczegółowo

Materiały pomocnicze dla egzaminatorów. 1. Wymagania wpisane w tematy wypracowań i zasady konstrukcji modelu 2. Ocena przykładowych wypracowań

Materiały pomocnicze dla egzaminatorów. 1. Wymagania wpisane w tematy wypracowań i zasady konstrukcji modelu 2. Ocena przykładowych wypracowań Materiały pomocnicze dla egzaminatorów 1. Wymagania wpisane w tematy wypracowań i zasady konstrukcji modelu 2. Ocena przykładowych wypracowań 1 Wymagania wpisane w tematy wypracowań i zasady konstrukcji

Bardziej szczegółowo

SUMIENIE NAJPROSTRZA ODPOWIEDŹ

SUMIENIE NAJPROSTRZA ODPOWIEDŹ NAJPROSTRZA ODPOWIEDŹ SUMIENIE CZASAMI - SŁYSZYMY PYTANIA BEZ SENSU : - KIM JESTEŚ? ODPOWIEDŹ STAJE SIĘ CHYBA NAJPROSTRZA Z MOŻLIWYCH - DZIECKIEM SWEGO OJCA! PO CÓŻ JE WIĘC ZADAJEMY, SKORO MY SAMI, JUŻ

Bardziej szczegółowo

się do woli Bożej może być nieraz tak samo trudne jak samo jej pełnienie. Czasami bywa nawet trudniejsze.

się do woli Bożej może być nieraz tak samo trudne jak samo jej pełnienie. Czasami bywa nawet trudniejsze. WSTęP Pytanie zadane przez Autora w tytule może brzmieć jak obiecujące hasło reklamowe: przeczytaj książkę, a przekonasz się, że wszystkie trudności i problemy twojego życia duchowego i wspólnotowego zostaną

Bardziej szczegółowo

Test mocny stron. 1. Lubię myśleć o tym, jak można coś zmienić, ulepszyć. Ani pasuje, ani nie pasuje

Test mocny stron. 1. Lubię myśleć o tym, jak można coś zmienić, ulepszyć. Ani pasuje, ani nie pasuje Test mocny stron Poniżej znajduje się lista 55 stwierdzeń. Prosimy, abyś na skali pod każdym z nich określił, jak bardzo ono do Ciebie. Są to określenia, które wiele osób uznaje za korzystne i atrakcyjne.

Bardziej szczegółowo

Trochę o... przebaczaniu. ...Panie, ile razy mam przebaczyć, jeśli mój brat zawini względem mnie? Czy aż siedem razy? FORMACJA B3!

Trochę o... przebaczaniu. ...Panie, ile razy mam przebaczyć, jeśli mój brat zawini względem mnie? Czy aż siedem razy? FORMACJA B3! Trochę o... przebaczaniu...panie, ile razy mam przebaczyć, jeśli mój brat zawini względem mnie? Czy aż siedem razy? FORMACJA B3! ...Jezus mu odrzekł: Nie mówię ci, że aż siedem razy, lecz aż siedemdziesiąt

Bardziej szczegółowo

Atmosfera jasnego szczęścia, oto czego duszy dziecięcej potrzeba. W niej żyje i rozwija się dla Boga. św. Urszula Ledóchowska

Atmosfera jasnego szczęścia, oto czego duszy dziecięcej potrzeba. W niej żyje i rozwija się dla Boga. św. Urszula Ledóchowska Atmosfera jasnego szczęścia, oto czego duszy dziecięcej potrzeba. W niej żyje i rozwija się dla Boga. św. Urszula Ledóchowska ATMOSFERA: - klimat społeczny, psychospołeczny - dotyczy tego, jak członkowie

Bardziej szczegółowo

RELACJE Z PIENIĘDZMI

RELACJE Z PIENIĘDZMI RELACJE Z PIENIĘDZMI Zapewne sprawdziłaś już w quizie, kim jesteś w relacji z pieniędzmi. Chomikiem? Strusiem? Motylem? Czy Mikołajem? Każda z tych osobowości ma swoje słabe i mocne strony: CHOMIK ma przymus

Bardziej szczegółowo

www.abcprzedszkola.pl

www.abcprzedszkola.pl 1 do artykułu z cyklu Bajkowe Abecadło autorstwa Chanthy E.C. zamieszczonego na www.abcprzedszkola.pl. Wszelkie prawa zastrzeżone. Występują: Narrator (przedszkolanka lub rodzic) Brzydkie Kaczątko Mama

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE. SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący) SSN Wojciech Katner (sprawozdawca) SSA Elżbieta Fijałkowska

POSTANOWIENIE. SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący) SSN Wojciech Katner (sprawozdawca) SSA Elżbieta Fijałkowska Sygn. akt V CSK 12/14 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w składzie: Dnia 13 listopada 2014 r. SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący) SSN Wojciech Katner (sprawozdawca) SSA Elżbieta Fijałkowska w sprawie

Bardziej szczegółowo

Wstęp Człowiek żyje w określonym środowisku, które dostarcza mu wciąż nowych wrażeń, a nierzadko również problemów. Niekiedy środowisko jest dla niego nowym wyzwaniem, z jednej strony niesie wsparcie,

Bardziej szczegółowo

Ucieleśnione poznanie

Ucieleśnione poznanie dr Mateusz Hohol Ucieleśnione poznanie zajęcia 7-8: Radykalny enaktywizm Ciało w mózgu Slinky (Andy Clark) Sprężynka Slinky przejawia zachowanie, wyglądające na inteligentne, pomimo tego, że nie posiada

Bardziej szczegółowo

Jak mam uwielbiać Boga w moim życiu, aby modlitwa była skuteczna? Na czym polega uwielbienie?

Jak mam uwielbiać Boga w moim życiu, aby modlitwa była skuteczna? Na czym polega uwielbienie? Jak mam uwielbiać Boga w moim życiu, aby modlitwa była skuteczna? Na czym polega uwielbienie? UWIELBIAJ DUSZO MOJA PANA!!! ZANIM UWIELBISZ PRAWDZIWIE ZAAKCEPTUJ SYTUACJĘ, KTÓRĄ BÓG DOPUSZCZA UWIELBIANIE

Bardziej szczegółowo

Nazywam się Maria i chciałabym ci opowiedzieć, jak moja historia i Święta Wielkanocne ze sobą się łączą

Nazywam się Maria i chciałabym ci opowiedzieć, jak moja historia i Święta Wielkanocne ze sobą się łączą Nazywam się Maria i chciałabym ci opowiedzieć, jak moja historia i Święta Wielkanocne ze sobą się łączą Jako mała dziewczynka miałam wiele marzeń. Chciałam pomagać innym ludziom. Szczególnie starzy, samotni

Bardziej szczegółowo

Szczęść Boże, wujku! odpowiedział weselszy już Marcin, a wujek serdecznie uściskał chłopca.

Szczęść Boże, wujku! odpowiedział weselszy już Marcin, a wujek serdecznie uściskał chłopca. Sposób na wszystkie kłopoty Marcin wracał ze szkoły w bardzo złym humorze. Wprawdzie wyjątkowo skończył dziś lekcje trochę wcześniej niż zwykle, ale klasówka z matematyki nie poszła mu najlepiej, a rano

Bardziej szczegółowo

STOMATOLOGIA ZACHOWAWCZA

STOMATOLOGIA ZACHOWAWCZA STOMATOLOGIA ZACHOWAWCZA Stomatologia zachowawcza- zajmuje się metodami zachowania naturalnych właściwości zębów, które zostały utracone na skutek działania bodźców zewnętrznych. Najgroźniejszym z nich

Bardziej szczegółowo

Podejmując ryzyko reż. Nicole van Kilsdonk

Podejmując ryzyko reż. Nicole van Kilsdonk Podejmując ryzyko reż. Nicole van Kilsdonk MATERIAŁY DYDAKTYCZNE DLA NAUCZYCIELI SPIS TREŚCI 1. Scenariusz lekcji. (str. 2) Temat: Być jak bojaźliwy mężczyzna czy podjąć ryzyko? 2. Karta pracy. (str. 5)

Bardziej szczegółowo

Przed podróŝą na Litwę

Przed podróŝą na Litwę Przed podróŝą na Litwę Źródło: http://www.hotels-europe.com/lithuania/images/lithuania-map-large.jpg BirŜai to niewielkie miasto litewskie wyznaczone jako miejsce kolejnego, juŝ piątego spotkania przedstawicieli

Bardziej szczegółowo

STANOWISKO RADY NACZELNEJ W SPRAWIE PRZESTRZEGANIA 10 PUNKTU PRAWA HARCERSKIEGO (WYCHOWANIE DO CZYSTOŚCI I ABSTYNENCJI)

STANOWISKO RADY NACZELNEJ W SPRAWIE PRZESTRZEGANIA 10 PUNKTU PRAWA HARCERSKIEGO (WYCHOWANIE DO CZYSTOŚCI I ABSTYNENCJI) STANOWISKO RADY NACZELNEJ W SPRAWIE PRZESTRZEGANIA 10 PUNKTU PRAWA HARCERSKIEGO (WYCHOWANIE DO CZYSTOŚCI I ABSTYNENCJI) Uwzględniając realia, w których obecnie żyjemy w kontekście naszych statutowych celów

Bardziej szczegółowo

Jezus Chrystus. Niech będzie. pochwalony. SP Klasa VI, temat 60

Jezus Chrystus. Niech będzie. pochwalony. SP Klasa VI, temat 60 Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus Serwus Witam Dobry wieczór Dzień dobry Szczęść Boże Chrystus zmartwychwstał Króluj nam, Chryste Grupa 1 Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus Zapoznajcie się z tekstem

Bardziej szczegółowo

Fragment nadchodzącej książki: Zdrowie na Zawsze: czyli, czego nie powie Ci doktor Zbigniew Bryła

Fragment nadchodzącej książki: Zdrowie na Zawsze: czyli, czego nie powie Ci doktor Zbigniew Bryła Tak wielu ludzi marzy o dobrym zdrowiu, inni je mają. Gratuluje Ci że jesteś tutaj. Większość tylko marzy, Ty zaś wiozłeś sprawy w swoje ręce. Wiara bez działania jest jak studnia bez wody. Nikt nie zadba

Bardziej szczegółowo

WPŁYW POCHWAŁY NA ROZWÓJ DZIECKA

WPŁYW POCHWAŁY NA ROZWÓJ DZIECKA WPŁYW POCHWAŁY NA ROZWÓJ DZIECKA Pochwała jest jednym z czynników decydujących o prawidłowym rozwoju psychicznym i motywacyjnym dziecka. Jest ona ogromnym bodźcem motywującym dzieci do działania oraz potężnym

Bardziej szczegółowo

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec

Wstęp. Historia Fizyki. dr Ewa Pawelec Wstęp Historia Fizyki dr Ewa Pawelec 1 Co to jest historia, a co fizyka? Po czym odróżnić fizykę od reszty nauk przyrodniczych, nauki przyrodnicze od humanistycznych a to wszystko od magii? Szkolne przedstawienie

Bardziej szczegółowo

HOSPICJUM TO TEŻ ŻYCIE!

HOSPICJUM TO TEŻ ŻYCIE! HOSPICJUM TO TEŻ ŻYCIE! CO TO JEST HOSPICJUM? Hospicjum (z łac. hospitium) instytucja opieki paliatywnej funkcjonująca w ramach systemu opieki zdrowotnej. NARODZINY HOSPICJUM. Hospicja jako miejsca opieki

Bardziej szczegółowo

Zespół Szkół nr 21 w Bydgoszczy. Informacja zwrotna RELIGIA szkoła podstawowa klasa 4

Zespół Szkół nr 21 w Bydgoszczy. Informacja zwrotna RELIGIA szkoła podstawowa klasa 4 Zespół Szkół nr 21 w Bydgoszczy Informacja zwrotna RELIGIA szkoła podstawowa klasa 4 Opracowanie: mgr Violetta Kujacińska mgr Małgorzata Lewandowska Zasady: IZ może być ustna lub pisemna, IZ pisemną przekazujemy

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE OCENY W KLASIE I Ocena celująca Uczeń: twórczo rozwija uzdolnienia i zainteresowania, dzieląc się zdobytą wiedzą z innymi.

WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE OCENY W KLASIE I Ocena celująca Uczeń: twórczo rozwija uzdolnienia i zainteresowania, dzieląc się zdobytą wiedzą z innymi. WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE OCENY W KLASIE I twórczo rozwija uzdolnienia i zainteresowania, dzieląc się zdobytą wiedzą z innymi. reprezentuje klasę lub szkołę w parafii lub diecezji, np. poprzez udział w

Bardziej szczegółowo

OFERTA FILMÓW SZKOLENIOWYCH NA PŁYTACH DVD. MYŚL POZYTYWNIE czyli jak zostać optymistą

OFERTA FILMÓW SZKOLENIOWYCH NA PŁYTACH DVD. MYŚL POZYTYWNIE czyli jak zostać optymistą OFERTA FILMÓW SZKOLENIOWYCH NA PŁYTACH DVD NOWOŚĆ MYŚL POZYTYWNIE czyli jak zostać optymistą Tematyka filmu: Pesymista i optymista... Obydwu w życiu spotyka tyle samo porażek i niepowodzeń, ale optymista

Bardziej szczegółowo

Dlaczego bywa ciężko i jak nabierać sił?

Dlaczego bywa ciężko i jak nabierać sił? Dlaczego bywa ciężko i jak nabierać sił? Dwie rzeczywistości Dobro i zło Inicjatywa królestwa światłości Inicjatywa królestwa światłości Chrześcijanin Zaplecze Zadanie Zaplecze w Bogu Ef. 1, 3-14 Wszelkie

Bardziej szczegółowo

Laureat: Nagrody Nobla 80 Nagrody NIKE 98

Laureat: Nagrody Nobla 80 Nagrody NIKE 98 Laureat: Nagrody Nobla 80 Nagrody NIKE 98 Nadchodzi dla Miłosza czas przełomowy zmierzenie się ze sławą i popularnością. Milczenie krytyki polskiej na temat Miłosza ; nieśmiałe upominanie się o jego miejsce.

Bardziej szczegółowo

PROPOZYCJE TEMATÓW LEKCJI WYCHOWAWCZYCH DLA KLAS CZWARTYCH

PROPOZYCJE TEMATÓW LEKCJI WYCHOWAWCZYCH DLA KLAS CZWARTYCH KLAS CZWARTYCH 1. Rozterki i niepokoje związane z przyszłą pracą: rola pracy w życiu człowieka, praca czy powołanie Stosunek do pracy w świetle zachodzących zmian społecznych i ekonomicznych Cechy dobrego

Bardziej szczegółowo

Co 5 dni w Polsce umiera jedna z osób oczekujących na przeszczepienie narządu. Umiera nie z powodu. powodu braku narządów do transplantacji

Co 5 dni w Polsce umiera jedna z osób oczekujących na przeszczepienie narządu. Umiera nie z powodu. powodu braku narządów do transplantacji Akcja informacyjno-edukacyjna Drugie życie Co 5 dni w Polsce umiera jedna z osób oczekujących na przeszczepienie narządu Umiera nie z powodu braku leczenia, ale z powodu braku narządów do transplantacji

Bardziej szczegółowo

PROGRAM ZAJĘĆ PROFILAKTYCZNYCH. Nie tak, jak u zbójców - dzieci Króla. program opracowany na podstawie książki Urszuli Marc pt. Nie tak, jak u zbójców

PROGRAM ZAJĘĆ PROFILAKTYCZNYCH. Nie tak, jak u zbójców - dzieci Króla. program opracowany na podstawie książki Urszuli Marc pt. Nie tak, jak u zbójców PROGRAM ZAJĘĆ PROFILAKTYCZNYCH Nie tak, jak u zbójców - dzieci Króla program opracowany na podstawie książki Urszuli Marc pt. Nie tak, jak u zbójców ZAJĘCIA I: Zbójecki chłopiec CELE: Nawiązanie kontaktu,

Bardziej szczegółowo

ZAPROSZENIE NA MISJE PARAFIALNE 9 marca - 16 marca 2014 rok BÓG JEST MIŁOŚCIĄ

ZAPROSZENIE NA MISJE PARAFIALNE 9 marca - 16 marca 2014 rok BÓG JEST MIŁOŚCIĄ ZAPROSZENIE NA MISJE PARAFIALNE 9 marca - 16 marca 2014 rok BÓG JEST MIŁOŚCIĄ DRODZY PARAFIANIE! W dniach od 9 16 marca nasza Wspólnota przeżywać będzie Misje parafialne. Tak jak przed ponad dwoma tysiącami

Bardziej szczegółowo