Amare Roma Nasi Romowie. Podręcznik

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Amare Roma Nasi Romowie. Podręcznik"

Transkrypt

1 Amare Roma Nasi Romowie Podręcznik

2 Amare Roma Nasi Romowie Podręcznik Od wydawcy Romowie nie posiadali nigdy własnego państwa, nie mieli w związku z tym własnego systemu szkolnictwa, a język romski nie funkcjonował w formie pisemnej. Historii nikt nie spisywał ani nie nauczał, a to ona stanowi zaś fundament tożsamości narodu. Romowie nigdy nie mieli szansy poznawania własnej przeszłości. W rodzinach romskich historia jest pamięcią jednostek, to zbiór opowieści własnego rodu, losy najbliższych. Publikacja ta powstała w ramach projektu Zwykłe szanse dla niezwykłych ludzi i jest ściśle związana z innymi działaniami. Z założenia ma ona pełnić funkcję podręcznika dla Romów, którzy uczą się czytania i pisania. Chcieliśmy, żeby Romowie umiejętności w tej dziedzinie pogłębiali, ucząc się o własnej historii. Poziom trudności tekstów jest różny. Są materiały dziennikarskie, jak i teksty wymagające więcej skupienia. Ciekawostką jest fakt, że publikujemy także baśń napisaną przez miejscowego Roma. Wydawnictwo to kierowane jest nie tylko do romskiej społeczności. W świecie gadziów potomkowie przybyszów znad Gangesu wciąż pozostają nieznani. Intencją autorów i wydawcy jest, by publikacja ta przybliżyła ten tajemniczy lud wszystkim, którzy po nią sięgną. 3

3 Amare Roma Nasi Romowie Spis treści Podręcznik Od wydawcy Praca zbiorowa pod redakcją Jacka Kunikowskiego Teksty: Irena Kawałek, Jacek Kunikowski, Anna Pisulska, Adam Drogomirecki, Mariusz Suchy Ilustracje: Roman Tryhubczak (rysunki), Jerzy Jakubów (grafiki) Fotografie: Piotr Cybulski, Jacek Kunikowski, Anna Pisulska, Adam Bartosz, Alina Ślusarek, zasoby archiwalne Państwowego Muzeum KL Auschwitz- Birkenau zdjęcia archiwalne z zasobów Deutsches Bundesarchiv, Encyclopedia of the Holocaust, Michael Hanke. Korekta: Izabela Bogucka, Agnieszka Jakubik Skład: Charakter Consulting sp. z o.o. Wydawca: Miejski Ośrodek Kultury w Kowarach Kowary, marzec 2010 Wydawnictwo w ramach projektu Zwykłe szanse dla niezwykłych ludzi jest współfinansowane ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Nr POKL /09 1. Historia Wstęp... 7 Cyganie pochodzenie i związek z Romami Romano drom (Cygańska droga) Cyganie na ziemiach polskich Piotr Rotemberg i jego grupa Cygańscy Królowie Cyganie w Polsce XX wieku Więcej o Romach Porjamos Romowie w PRL-owskiej rzeczywistości Romskie grupy w Polsce Język romski Romskie profesje Romowie w Kowarach Rom czy Cygan Romowie wciąż nieznani Romowie współcześnie Cororo Dni kultury Romane amare Roma Rom idzie do szkoły Wykształcenie zdobywa wciąż niewielu Programy pomocowe Kurs prawa jazdy w nagrodę za naukę Wspomnienia o Romach Romowie w Kowarach Kowarscy artyści i Romowie Opowiadanie

4 Historia Wstęp Od stuleci Cyganie wzbudzali zainteresowanie, przyciągając uwagę swoją innością. Każdy, nawet dziecko bez problemu odróżni Cygana od nie-cygana. Ciemna cera, włosy, kolor oczu, niekiedy rysy twarzy, ubiór i w końcu inny, niż powszechnie używany język, pozwalają bez trudu odróżnić Cyganów od nie-cyganów. Pojawianie się Cyganów rejestrowali kronikarze w różnych krajach Europy i na innych kontynentach. Cyganie byli bohaterami podań, legend i baśni ludowych; wielu dzieł literackich, szczególnie okresu romantyzmu. Koczowniczy tryb życia, powszechnie kojarzony z wolnością, cygańska muzyka i taniec, nieodłącznie towarzyszące cygańskim taborom, były natchnieniem wielu poetów, malarzy i kompozytorów tamtego okresu. Stali się symbolem swobody, niezależności. To od nich właśnie wywodzi się termin cyganeria. Nazwę tę przyjęły środowiska artystyczne, demonstrujące pogardę dla konwenansów, norm społecznych i materializmu. W kulturze ludowej Cygan pojawił się jako jedna z postaci kolędników. W tradycyjnej szopce bożonarodzeniowej postać Cygana z niedźwiedziem przetrwała do dzisiaj. Motyw cygański przejawia się również i dzisiaj w ludowym malarstwie i rzeźbie, jako wspomnienie minionych lat. 1 Historia Irena Kawałek 6 7

5 Historia Cyganie pochodzenie i związek z Romami W większości postrzegamy historię jako pisemne świadectwa, budowle i inne materialne dowody dotyczące ważnych wydarzeń i ludzi, którzy mieli wpływ na kształt naszego życia w przeszłości. Romowie i wiele innych grup oraz społeczności istniejących od czasów prehistorycznych po czasy współczesne nie posiadają takich świadectw na swój temat i przez siebie stworzonych. Jednakże z antropologicznego punktu widzenia pojęcie historii ma szersze i głębsze znaczenie. Tym, co sprawia, że ludzie są świadomi swojej rzeczywistości społecznej oraz stają się obserwatorami i twórcami kultury przekazywanej z pokolenia na pokolenie jest tzw. pamięć historyczna. Pamięć ta w społecznościach, które przekazują kulturę ustnie, sięga czasów prehistorycznych. Takim przykładem jest kultura romska, przejawiająca się poprzez podtrzymywanie tradycji i zwyczajów, tworzenie muzyki, taniec, sztuka i rzemiosło. Stanowi to wyraz ich zbiorowej tożsamości i trwałości w czasie. Ważnym jej elementem jest także dzielenie się opowieściami dotyczącymi życia prywatnego oraz tworzenie i odtwarzanie mitów i legend o wspólnym pochodzeniu. Istnieje anegdota o pochodzeniu Cyganów. Otóż, gdy Bóg stworzył Ziemię, a plemię Adama i Ewy ją zaludniło i lud ten po niej się rozproszył Stwórca postanowił podzielić Ziemię między ludzi, by każdy wiedział, gdzie jest jego miejsce. W tym celu polecił wszystkim zgromadzić w jednym miejscu, w wyznaczonym czasie. Gdy ludzie przyszli, podzielił Ziemię między przybyłych nakazując, by o swą ziemię dbali, uprawiali ją i żyli na niej w zgodzie ze współbraćmi. Gdy wszyscy rozeszli się do swoich krain, przywędrowała na miejsce spotkania jeszcze jedna grupa ludzi. Spóźnialskimi okazali się Cyganie. Stwórca oburzony, że nie posłuchali polecenia i nie przybyli w wyznaczonym czasie, nie mając już dla nich ani kawałka Ziemi (bo wszystko już wcześniej podzielił) postanowił, że lud ten będzie wędrować przez obce krainy, głosząc Słowo Boże. Natomiast ludzie zamieszkujący krainy, do których Cyganie zawędrują, będą mieli obowiązek ich przyjąć, dać możliwość utrzymania na postojach, wesprzeć i pozwolić wędrować im dalej. I tak to lud cygański wędruje po Ziemi po dziś dzień bez swojej ojczyzny. Wędrujący Cyganie, określani niekiedy bezpaństwowcami, nie gromadzili materialnych dowodów swej historii. Dlatego też, mimo licznych badań, nie można z całą pewnością ustalić, skąd wywodzą się ich przodkowie i co było powodem rozpoczęcia ich wędrówki. Szlaki wędrówek Cyganów można jedynie odtworzyć na podstawie wpływów w ich języku i kulturze, jaki miały społeczności, wśród których przebywali. Liczne opracowania badaczy problematyki cygańskiej, szczególnie oparte na badaniach ich języka (dialektów), wskazują, że przywędrowali z Indii. Słowo Cyganie w języku polskim oraz w innych językach europejskich: Tsiganes, Zigeune, Cikan, Zinkali, pochodzi z języka greckiego od nazwy bizantyjskiej sekty religijnej wędrującej po terenie Bizancjum Athinganoi, czyli Nietykalni, której tryb życia był bardzo podobny do prowadzonego przez Cyganów (np. wróżbiarstwo). W średniowiecznych kronikach Cyganie zwani byli również Egipcjanami, a nawet jak potwierdzają to zachowane do dzisiaj ówczesne dokumenty Faraonami. Wzięło się to stąd, że Romowie podawali za swą ojczyznę Mały Egipt. W średniowieczu Małym Egiptem nazywano północno-zachodnie regiony Grecji i zachodnią Anatolię w Turcji. Anatolia to należący obecnie do Turcji półwysep w Azji, leżący między Morzem Czarnym, a Zatoką Iskenderun. Powiązanie Cyganów z Egiptem widoczne jest w nazwach jakimi określano ich w Hiszpanii (Gitano dawniej Egyptiano ), Holandii (Egyptier dawniej Gyptenares ), Anglii (Gypsies dawniej Egyptions ), na Bałkanach (Agupti). W niektórych krajach nazwy te są nadal używane (Anglia, kraje Bałkańskie). Cyganom nadawano również nazwy, które wskazywały kraj, z którego przybyli. Francuzi nazywali ich Bohemiens (Czesi), Skandynawowie Tartar lub Tartare (Tatarzy), Holendrzy Heydens (Poganie), Polacy Wołochy /Serbowie (Włosi/ Serbowie). Jednakże najbardziej rozpowszechniona nazwa to Cygan: po francusku Tsigane, bułgarsku i serbsku Ciganin, słoweńsku Cigan, rumuńsku Tigan, grecku Acingan, po polsku i rosyjsku Cygan. Obecnie w Polsce preferuje się używanie nazwy Rom, ze względu na negatywne skojarzenia ze słowem Cygan ( cyganić kraść, oszukiwać). W 1971 roku pod Londynem zorganizowano z inicjatywy kilku organizacji zachodnioeuropejskich I Światowy Kongres Romów. Uczestniczyło w nim 50 przedstawicieli z 14 krajów, w tym wielu nie-romów. Uczestnicy Kongresu ustalili wówczas, że termin Rom jest właściwy na określenie wszystkich Cyganów. W związku z tą decyzją zwrócono się do państw członkowskich Organizacji Narodów Zjednoczonych o uznanie Cyganów za odrębną grupę narodową i nazwanie ich Romami. Współczesne badania wskazują na związek nazwy Rom z nazwą grupy etnicznej pochodzenia indyjskiego, zamieszkującej kraje Bliskiego Wschodu Doma lub Domowie (co oznacza dosłownie w języku domari: ludzie ). Domowie mają bogatą kulturę opartą na muzyce, tańcu, oraz tradycji ustnej, są blisko spokrewnieni 8 9

6 Historia z europejskimi Romami, środkowoazjatyckimi Luli, Lomami z Armenii oraz indyjską kastą Domba. W ubiegłym wieku Domowie byli powszechnie uważani za bliskowschodnią grupę Romów. Najnowsze badania językoznawcze wykazały jednak liczne różnice pomiędzy językami domari i romskim. Dlatego współcześnie sądzi się, iż grupa ta opuściła Półwysep Indyjski w VI wieku, a więc około 400 lat przed Romami. Z uwagi na podobne brzmienie nazw ludów: Dom, Lom i Rom oraz ich wspólne pochodzenie od indyjskiej kasty Dombów, z którymi łączy ich ponadto podobieństwo tradycyjnie wykonywanych zawodów przypuszcza się, że najprawdopodobniej Domowie, Lomowie, Luli i Romowie stanowią oddzielne fale migracyjne, stanowiące osobne części jednej induskiej społeczności żyjącej poza subkontynentem Indyjskim, prowadzącej podobny tradycyjny tryb życia i wykonującej podobne zawody. Rom w języku romani, czyli w języku cygańskim oznacza: mężczyzna, członek grupy, swój. Nie każdy Cygan jest Romem, gdyż jak podkreśla to prof. Lech Mróz, cyganolog, szef Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego nie są to terminy tożsame, podając jako przykład najbardziej dynamiczną zbiorowość Cyganów w Niemczech, określającą siebie jako Sinti. W Polsce obecnie Cyganów określa się wspólną nazwą Roma. Ponieważ teren Europy zamieszkują Cyganie z różnych grup i oprócz Roma i Sinti są Manusz we Francji, Kale w Hiszpanii i mimo postanowień Kongresu z 1971 roku w krajach tych nazwy te są nadal używane dla zachowania poprawności pojęciowej, opisując historię Romów w minionych wiekach przyjęto najbardziej znaną nazwę tej społeczności Cyganie. Znajduje to również uzasadnienie historyczne, gdyż jak wynika z badań dopiero w XIX wieku rozpowszechniało się pojęcie Rom. W starszych tekstach słowo to niemal nie występuje, a wcześniej najczęściej stosowaną nazwą ludu cygańskiego było słowo Cygan. Romano drom (Cygańska droga) Ostatnie badania prowadzone przez francuskiego naukowca, Roma Marcela Courthiade wskazują, iż wędrówka Cyganów rozpoczęła się w drugim dziesięcioleciu XI wieku, kiedy to jedną z indyjskich stolic Kanaudż nad Gangesem, najechał afgański król Mahmud z Ghazny i wziął w niewolę cały mieszkający tam lud. Gdy państwo Mahmuda rozpadło się, uwolniony lud nie powrócił już nad Ganges, ale rozproszył się po okolicznych ziemiach. Część z nich wyruszyła na zachód. Tak rozpoczęła się wędrówka praprzodków europejskich Cyganów 1. Badania językoznawców wskazują, że szlaki cygańskiej wędrówki do Europy prowadziły przez Persję, Armenię i greckojęzyczne terytorium Bizancjum. Z dokumentów historycznych wynika, że w 1322 roku Cyganie pojawili się na wyspach greckich, a pół wieku później ich liczne grupy dotarły do Bałkanów. Pierwsze grupy Cyganów pojawiły się w krajach Europy Zachodniej w 1417 roku w Niemczech, w 1422 roku we Włoszech, a w 1427 roku we Francji. O tym, że te wędrujące grupy ludzi były grupami cygańskimi, świadczą zachowane w dokumentach ich opisy: wędrowny tryb życia i podróżowanie taborami, wygląd (ciemna cera, włosy), język, obyczaje, stroje. Żadne ze znanych dokumentów z przełomu XIV i XV wieku nie wskazują, by pojawienie się w tym okresie pierwszych Cyganów w Europie było nie akceptowane. Przeciwnie, ich odmienne stroje, uprawianie wróżby, tresura zwierząt i sposób życia spotykały się z wielkim zainteresowaniem. Powszechną była wówczas w Europie opowieść, że lud ten wyszedł z Małego Egiptu, a ich wędrówka związana jest z odbywaną pokutą za grzechy przodków przeciwko wierze chrześcijańskiej. Ponieważ Egipt kojarzył się wówczas bardzo pozytywnie, jako kraina egzotyczna i pełna bogactw Cyganie-wędrowcy-pokutnicy przyjmowani byli przyjaźnie nie tylko w ówczesnych grodach, ale goszczono ich również na dworach szlacheckich, a nawet książęcych. W tym czasie w Europie rozpoczynał się proces istotnych zmian społecznych. Tworzyły się państwa i kształtowało się poczucie przynależności narodowej. Towarzysząca toczącym się wówczas wojnom powszechna bieda, poczucie zagrożenia, nieufność, szczególnie w stosunku do obcych, wzbudzały niechęć do wędrowców, ludzi nieosiadłych, innej wiary, nie posiadających dobytku, o innej obyczajowości kulturowej. Toteż szybko z pielgrzymów wędrujących w celach pokutnych, Cyganie 1 A. Bartosz: Poznajemy historię Romów. Związek Romów Polskich z siedzibą w Szczecinku. Instytut Pamięci i Dziedzictwa Romów oraz Ofiar Holokaustu. Warszawa

7 Historia Romano drom (cygańska droga) stali się włóczęgami oskarżanymi o kradzieże, rozboje i szpiegostwo. Na tym tle dochodziło do konfliktów między Cyganami a miejscową ludnością. Ponieważ byt prowadzących wędrowne życie Cyganów zależny był od społeczności osiadłych, a ta nie była im przychylna nie mając możliwości zarobku decydowali się na kradzież dla zapewnienia bytu swoim rodzinom. Coraz częstsze konflikty z prawem, skargi osiadłej ludności spowodowały, że zaczęły się pojawiać akty prawne skierowane przeciw Cyganom i innym grupom uprawiającym koczowniczy tryb życia. Już na przełomie XV i XVI wieku większość państw ówczesnej Europy wprowadziła surowe prawodawstwo skierowane przeciw wszystkim osobom prowadzącym wędrowny tryb życia. Niektóre z nich dotyczyły wyłącznie ludu cygańskiego. Na mocy edyktu z roku 1539 wydalono Cyganów z Francji. Podobnie w 1530 wydalono ich z Anglii pod karą więzienia, karę tę zamieniono w 1534 na karę śmierci. Z kolei w ówczesnej Hiszpanii Cyganów poddano pierwszej w ich historii planowanej akcji asymilacyjnej. Działania asymilacyjne nasiliły się w XVIII wieku. W Austrii, Rosji, Hiszpanii wydano dekrety zakazujące Cyganom koczowania, wykonywania tradycyjnych zajęć, używania własnego języka. Odbierano im dzieci, przekazując je Plakat informujący na wychowanie chłopom. Wcześniej, o sprzedaży niewolników traktując wszystkich Cyganów za przestępców, wywożono ich wraz z innym cygańskich, Rumunia 1852 r. skazańcami do nowo zasiedlanych wówczas krajów Ameryki i Afryki, a w późniejszym czasie do Australii. W księstwach naddunajskich począwszy od XVI wieku Cyganie zostali sprowadzeni do roli niewolników, przypisanych do bojarskich, kościelnych lub książęcych majątków. Właściciel miał prawo sprzedawać na licytacji lub darować swoich niewolników pojedynczo albo całymi rodzinami. Cygan bez właściciela uważany był za własność księcia. Wołoski kodeks karny z 1811 stwierdzał, że każdy Cygan rodzi się niewolnikiem. Edykty znoszące niewolnictwo były uchwalane stopniowo. W Mołdawii, na Wołoszczyźnie oraz w całej Rumunii proces ten rozpoczął się dopiero od 1856 roku. Bardziej sprzyjające warunki znaleźli Cyganie w krajach Europy Wschodniej. Na Węgrzech tradycyjnie wykonywane przez nich zawody okazały się przydatne. Epoka licznych wojen oraz rosnących wpływów warstwy szlacheckiej 12 13

8 Historia Wędrująca rodzina cygańska Źródło: pl.wikipedia.org/wiki/ Tabor_cyganski wykazywała duże zapotrzebowanie na różnego rodzaju usługi związane z metalurgią oraz rozrywką i muzyką. Cygańscy metalurdzy (kowale, kotlarze) byli najbardziej cenionymi specjalistami ze swych dziedzin. Ludową tradycją stało się, że wiejskim kowalem był na ogół Cygan. Uznanie na dworach magnackich i królewskich znalazła również muzyka cygańska i wybitne umiejętności cygańskich muzykantów. W XVIII wieku tamtejsi Cyganie zostali jednak poddani niezwykle brutalnej akcji asymilacyjnej ze strony administracji Habsburgów. Paradoksalnie, wprowadzenie przy okazji wdrażanych reform społeczno-ustrojowych na Węgrzech przez cesarzową Marię Teresę Habsburg ( ) królową Czech i Węgier w roku 1768 i 1773 zarządzeń mających uczynić z Cyganów pełnowartościowych obywateli, zakazujących im wędrownego trybu życia, posługiwania się własnym językiem, zawierania małżeństw, a nawet nakazujące odbieranie Cyganom dzieci i przekazywanie ich na wychowanie normalnym rodzinom stało się przyczyną powstania pierwszej monografii Cyganów. Jej autorem był Samuel Augustini 1 ( ) szlachcic, któremu tytuł szlachecki nadał Cesarz w dowód uznania za prace wokół wiedeńskiego Ogrodu Botanicznego. Augustini był teologiem i matematykiem. Zajmował się geologią, mineralogią, botaniką i historią. Przekonany, że w wyniku reform Marii Teresy Cyganie przestaną istnieć jako odrębna grupa, zgromadził o nich obszerny materiał badawczy, zawarty w 39 tomach, po raz pierwszy wskazujący na ich indyjskie pochodzenie. Tomy te Augustini opublikował w latach , podpisując je abh skrótem nadanego mu przydomka ab Hortis (ogrodnik). Materiał ten został później zawłaszczony i wykorzystany przez niemieckiego uczonego H.M.G. Grellmanna 1 A.Bartosz: Zapomniana monografia o Cyganach w: Pismo Stowarzyszenia Romów w Polsce Dialog- Pfeniben Kwartalnik Nr 1,1999 ( ) w jego rozprawie naukowej o Cyganach. Grellmann przez niemal dwa stulecia uchodził za twórcę tezy o indyjskim pochodzeniu Cyganów, a jego rozprawa stanowiła źródło późniejszych opracowań i badań kolejnych pokoleń cyganologów. Odkrycia, iż odkrywcą indyjskich korzeni Cyganów był Samuel Augustini dokonała Viera Urbancowa słowacka etnografka. Do publikacji jej badań doszło w 1995 roku. Pierwszym polskim uczonym, autorem pierwszej, naukowej publikacji o Cyganach był Tadeusz Czacki ( ) 1. Opublikował on w 1880 roku Tadeusz Czacki ( ) dzieło O literackich i polskich prawach, w którym dostępne mu informacje o tym ludzie zamieścił w przypisie Cyganie. Kolejne jego dzieło poświęcone wyłącznie Cyganom ( O Cyganach ) wydano już po jego śmierci. Innymi polskimi uczonymi badającymi historię i kulturę Cyganów w tamtym okresie, którzy uwzględniali ich indyjskie pochodzenie byli: Ignacy Daniłowicz ( O Cyganach wiadomość historyczna, Wilno 1924), Teodor Narbutt ( Rys Historyczny ludu Cygańskiego 1830)

9 Historia Cyganie na ziemiach polskich Piotr Rotemberg i jego grupa Pierwsze ślady obecności Cyganów w Polsce pochodzą z 1401 roku z Krakowa oraz z 1405 z Sanoka, co może świadczyć o ich migracji z terenu ówczesnych Węgier. Wydany w 1577 roku przez parlament Rzeszy edykt banicyjny wywołał masową migrację Cyganów na ziemie polskie, tym razem Cyganów niemieckich, dając początek dominującej dziś w kraju grupie Polska Roma. Mimo, że w ówczesnej Polsce wydano kilka ustaw banicyjnych, to nie były one jednak egzekwowane i większość Cyganów przebywających na terenach Polski prowadziła tradycyjny, wędrowniczy tryb życia. Wiedzę na temat losów Cyganów przebywających na terenach Rzeczypospolitej zawdzięczamy badaniom prowadzonym w XVIII wieku. Współcześnie wiedzę o losach Cyganów w okresie XV-XVIII wieku zawdzięczamy wnikliwym badaniom prowadzonym przez prof. Lecha Mroza. W swej książce Dzieje Cyganów- Romów w Rzeczypospolitej XV XVIII opisuje on zdarzenia dotyczące losów Cyganów z tamtego okresu, zamieszczając w swej pracy bogaty materiał źródłowy w postaci fotokopii i dosłownych tłumaczeń zachowanych dokumentów. Największym zbiorem omówionym w tej książce dokumentującym cygańskie losy jest zbiór dotyczący Piotra z Rotenbergu i jego grupy. Jak pisze autor książki 1 zbiór dotyczący Piotra z Rotembergu Filistyna z Małego Egiptu z kompanią, stanowi niemal połowę wszystkich, XVI-wiecznych dokumentów dotyczących Cyganów. Dokumenty te, podobnie jak i inne tworzyli nie-cyganie. Tak więc, pokazują tę społeczność z ich perspektywy. Dlatego tylko w niewielkim zakresie można wnioskować i to pośrednio o stosunku Cyganów do świata niecygańskiego. Nie mniej Piotr i jego grupa w dziejach Cyganów w Polsce są zjawiskiem wyjątkowym. Zbiór obejmuje 25 dokumentów i obejmuje lata Zachowane dokumenty pozwalają prześledzić szlak wędrówki Piotra z Rotembergu i jego grupy na przestrzeni około 20 lat. Przebiegał od morza i Gdańska, po dzisiejszą granicę litewsko-łotewską, a na południu aż po Zbrucz na Ukrainie. Piotr przybył ze swoją grupą na teren Polski prawdopodobnie z Niemiec. W dokumentach zachował się znany już w Europie list wystawiony (rzekomo) przez Karola kardynała Lyonu noszący datę połowy 1507 roku. List ten potwierdza, jakoby grupa ta, jak i inni Cyganie wędrujący wówczas po Europie, byli wychodźcami z Egiptu, a ich wędrówka ma charakter pokuty nałożonej na nich przez papieża za wyrzeczenie się przez ich przodków wiary chrześcijańskiej. W liście tym przytoczona jest treść bulli papieskiej dokumentu wydanego przez papieża Juliusza II. Bulla opowiada powszechnie znaną wówczas w Europie, przytaczaną często przez Cyganów historię, według której w czasach przed panowaniem cesarza Zygmunta, lud ten żył w Egipcie i uwiedziony przez pogan odstąpił od wiary chrześcijańskiej. Cesarz, ulitowawszy się nad ich losem wyzwolił Mały Egipt od pogan. Lud Małego Egiptu, by być przywróconym do wspólnoty chrześcijańskiej, ukorzył się przez papieżem Marcinem III, a ten zdecydował, że przez 70 lat członkowie tego ludu mają pielgrzymować i pokutować w ziemi obcej, gdzie wiara chrześcijańska kwitnie, by bardziej poprawili się w wierze. Papież nakazywał jednocześnie biskupom, przeorom, ludziom duchownym i świeckim, by przyjęli ich i pozwolili wędrować, nie czyniąc okazicielom tejże bulli przeszkód, by otwierano im bramy miast, grzebano na cmentarzach ciała ich zmarłych, a tym, którzy przyjdą Cyganom z pomocą odpuszczone zostaną wszystkie grzechy, jak w roku jubileuszowym mówił ów dokument. W dokumencie zapisano również, że tylko Piotr uprawniony był do sądzenia Cyganów, w czym nie należało mu przeszkadzać, a wręcz go wspomóc. 1 L. Mróz: Dzieje Cyganów-Romów w Rzeczypospolitej XV XVIII. Warszawa

10 Historia Każdy, kto chciałby temu się przeciwstawić narażał się na ściągnięcie na siebie gniewu Bożego i Apostołów Piotra i Pawła. Następnie podana jest data, kiedy papież Juliusz II, następca Marcina III miał ową bullę wystawić 12 października 1506 roku. Dalej kardynał Lyonu zwraca się do duszpasterzy, powołując się na bullę papieską, by ci gdy pojawi się wymieniony rycerz i jego poddani, pod groźbą ekskomuniki przyjmowali go, pozwolili wiernym dawać im jałmużnę, a każdy kto ich wesprze dostanie czterdzieści dni odpustu. Pismo hierarchy nosi datę 12 sierpnia 1507 roku. Dokument ten, jak wykazały późniejsze badania, był prawdopodobnie falsyfikatem, ale fakt, iż przez wiele lat stanowił podstawę wydawania Cyganom kolejnych listów przewodnich (glejtów) otwierających im bramy miast, klasztorów i dworów, zalecających ich wspieranie w pątniczej wędrówce, dowodzi że musiał on mieć cechy uwiarygodniające jego prawdziwość. Jeżeli omawiany dokument faktycznie był dziełem nieuczciwych Cyganów, to tworząc go wykazali wyjątkową przebiegłość i umiejętne dostosowanie swojej sytuacji do norm obyczajowych i powszechnie uznanych za najwyższe wartości w ówczesnej Europie. Wystawiane na przestrzeni kolejnych lat, na podstawie opisanego dokumentu listy polecające, w coraz większym zakresie zawężały nadane w nim grupie Piotra uprawnienia. Piotr i jego grupa określana jest papieża rzymskiego posłusznymi sługami, Faraonami. Sam Piotr nazywany jest: Filistynem, hrabią z małego Egiptu, co może dowodzić zasobności jego grupy. Zdarzały się określania Piotra: szlachetnym, hetmanem, sławetnym, ale najczęściej starszym albo Cyganem. W używanych określeniach Piotra i jego grupy widoczne jest obniżanie się prestiżu jego i jego grupy. Jeden z ostatnich listów wydany został w 1557 roku. W tym samym roku (w styczniu), Sejm Warszawski zdecydował o wypędzeniu Cyganów z Polski i nie przyjmowaniu ich także w przyszłości. Jak wskazują źródła historyczne, w połowie XVI wieku w Rzeczypospolitej Cyganami zaczęły zajmować się instancje państwowe, co widocznym jest w wydawanych w tamtym okresie aktach prawnych. Polska zajmowała wówczas ważne miejsce w Europie. Podobnie jak w Europie zachodniej próbowano rozwiązać problem ludzi włóczących się i żebraków, w tym Cyganów, wypędzając ich lub rejestrując, legalizując tym samym ich profesje. Jednakże wydawane w tamtym czasie zarządzenia nie były kategorycznie, przynajmniej w stosunku do Cyganów, przestrzegane. Być może wykonywane przez nich zawody związane z metalurgią, hodowlą koni były przyczyną odstępowania i zawieszania (jak np. na Podlasiu) uchwał sejmowych niekorzystnych dla Cyganów. Stosunek władz Rzeczypospolitej oraz właścicieli ziemskich do Cyganów na przestrzeni XVI i XVII wieku zmieniał się i jak można przypuszczać zależał od potrzeb lokalnej ludności, w tym przydatności wykonywanych przez nich profesji, szczególnie w dobie toczących się wojen. Nie tylko Cyganie, ale i inne prowadzące koczowniczy tryb życia grupy, jak np. Tatarzy, posądzani byli o szpiegostwo i ich obecność, szczególnie w okolicach pogranicza, była napiętnowana

11 Historia Cygańscy Królowie W wieku XVI w całej niemal Europie podejmowano próby uregulowania problemu Cyganów. Najczęściej próbowano ich wysiedlić. Nieskuteczność tych działań zrodziła potrzebę stworzenia instytucji zwierzchnika Cyganów, który byłby łącznikiem między nimi, a władzami i odwrotnie. Sami Cyganie nie uznawali jakiegoś wspólnego zwierzchnictwa nad sobą. W taborach władzę sprawował starszy, zwany po cygańsku ćhibalo (ćhib = język). Ważniejsze sprawy rozstrzygała Rada Starszych. Uwzględniając różnorodność wędrujących grup cygańskich (z różnych części Europy), próby ustanowienia zwierzchnika nad nimi, przy nasilającej się niechęci do tego ludu, były raczej trudne do przeprowadzenia. Pierwsze takie działania podjęto w krajach zachodniej Europy już w 1423 roku, jednakże nigdy nie doszło tam do trwałego wprowadzenia takiego rozwiązania. W przeciwieństwie do krajów zachodnioeuropejskich, przydzielenie zwierzchnika nad Cyganami przez władze krajowe lub panującego było konsekwentnie realizowane w Polsce za czasów Jana Kazimierza ( ), a może nawet wcześniej przez Władysława IV ( ). Tradycja powoływania zwierzchników, zwanych także starszymi, lub królami cygańskimi trwała w Polsce ponad sto lat. Pierwszy dokument nominacyjny pochodzi z 1652 roku i wystawiony był w Warszawie w kancelarii królewskiej. Mówi on o ustanowieniu Matiasza Karolowicza na dożywotni urząd starszeństwa nad wszystkimi Cyganami, znajdującymi się i przybyłymi w przyszłości do Korony i przylegających do Korony państw. Ostatni Plakat informujący o wyborze dokument nominujący Króla Cyganów wydany był w 1780 i koronacji cygańskiego króla roku i dotyczył nominacji Jakuba Znamirowskiego przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Pierwotnie przywódcą Cyganów mianowano Cygana, ale wkrótce wprowadzono zasadę mianowania ich zwierzchnikiem szlachcica; niekiedy była to nagroda za zasługi wojenne. Cygańscy zwierzchnicy posiadali prawo sądzenia Cyganów, podporządkowania taborów miejscowemu panu, pobierania od nich podatków. Czasami podobne przywileje nadawali właściciele prywatnych dóbr. W Polsce znana była instytucja cygańskiego króla, powoływanego przez Radziwiłłów w ich dobrach w Nieświeżu. Był to z reguły Cygan, a jego zwierzchnictwo obejmowało określone miasteczka czy włości. Do jego obowiązków należał zarząd nad wszystkimi Cyganami zamieszkującymi podległy rejon, pilnowanie ich sprawowania, zbieranie pogłównego, a także dozorowanie grup, które przybyły z innych terenów, aby nie naruszały praw miejscowych. W zamian ów król i podlegli mu Cyganie zyskiwali opiekę książęcej administracji i gwarancje bezpieczeństwa. Instytucja królów cygańskich istniała do końca XVIII wieku i zanikła wkrótce po utracie przez Polskę niepodległości, ponownie odżyła po I wojnie światowej. Kolejnymi królami ogłaszali się Cyganie z rodu Kwieków należący do grupy Kalderari. Rywalizowali o to stanowisko, mianując się osobiście, ogłaszając się jako jedyni i panujący nad wszystkimi Cyganami. Bywało, że jednocześnie panowało dwóch lub trzech królów, z których każdy uważał się za pełnoprawnego reprezentanta wszystkich Cyganów. Ostatnia publiczna koronacja w Polsce odbyła się w 1937 roku w Warszawie, a koronowanym królem Cyganów został wówczas Janusz Kwiek 1. 1 A. Bartosz:Cyganie Historia i Kultura. Muzeum Okręgowe w Tarnowie

12 Historia Cyganie w Polsce XX wieku W czasie I wojny światowej ( ) część Cyganów wyemigrowała z Polski uciekając przed frontem w głąb Rosji, docierając do Syberii i Azji Centralnej. Niektórzy powrócili po rewolucji sowieckiej oraz później, po zakończeniu II wojny światowej. Część z nich wyjechała później do Europy zachodniej. W tym kierunku wyemigrowały w roku 1980 i po 1985 następne, liczne grupy Cyganów, szczególnie do Anglii i Szwecji. W końcu 1990 r. rozpoczęła się kolejna migracja Cyganów Cyganów rumuńskich, którzy kierując się do krajów zachodnich, zatrzymują się na terenie Polski. Niektóre z rumuńskich grup traktują Polskę jako kolejny etap dłuższego postoju. XX wiek przyniósł polskim Cyganom-Romom dwie tragedie: rozpoczętą w 1940 roku masową eksterminację Cyganów przez III Rzeszę i zatrzymanie taborów w 1964 roku. Pierwszą tragedią był holokaust romski, nazywany przez Romów Porrajmos, co oznacza w języku romani pochłonięcie, zniszczenie. Hitlerowskie Ustawy Norymberskie kwalifikowały Cyganów, podobnie jak Żydów, do wyniszczenia. Ponieważ nie znana była przed wybuchem II wojny światowej liczba Romów zamieszkałych na terenie Europy trudno jest określić jakie straty w swojej liczebności ponieśli. W przybliżeniu szacuje się, że wymordowanych zostało od 300 do 500 tysięcy Cyganów, co stanowiło prawdopodobnie połowę ówczesnej populacji cygańskiej w Europie. Na kilka lat przed masowymi akcjami eksterminacyjnymi sporządzono w Niemczech rejestry Cyganów i osób z domieszką krwi cygańskiej. W lecie 1940 r. do obozów zorganizowanych na terenie okupowanej Polski trafiły pierwsze transporty Cyganów z Niemiec. W następnych latach do Oświęcimia, Treblinki, Majdanka i innych obozów zwożono Cyganów z okupowanych krajów zachodnich, a także z Węgier, Rumunii i krajów bałkańskich. Przejściowo Cyganów tych zamykano w gettach wraz z Żydami. W innych krajach, gdzie panowali faszyści, organizowano obozy śmierci na miejscu. Cyganów z terenu Polski i Ukrainy na ogół mordowano na miejscu, rozstrzeliwując całe tabory i osady. Nie podejmowano prób transportu miejscowych Cyganów do obozów, gdyż często stawiali oni czynny opór, a znając teren i język, łatwiej udawało im się schronić po ucieczce. Cyganie, którzy przeżyli niemieckie prześladowania, znów wyruszyli na wędrówkę. Nie wiadomo ilu Cyganów przetrwało wojnę; szacuje się, że w powojennych granicach Polski żyło ich około 20 tysięcy. Drugą tragedią, traktowaną przez Romów polskich jako przełomowy moment w ich historii, było przymusowe ich osiedlenie i przymuszenie do stałej pracy. W 1952 r. wydano uchwałę Prezydium Rządu zatytułowaną O pomocy ludności cygańskiej przy przechodzeniu na osiadły tryb życia. Zobowiązano w niej wszystkie organy władzy terenowej do zajęcia się Cyganami. Działania te nie przyniosły spodziewanych efektów. Na nowo zasiedlonych ziemiach zachodnich zamieszkało niewiele cygańskich rodzin, głównie byli to jednak z dawna osiedli Cyganie Karpaccy. Inni zgłaszali chęć zaniechania wędrówki jesienią, a wiosną wyruszali ponownie w drogę. Na wiosnę 1964 roku ostatecznie zakazano Cyganom wędrować. Zobowiązano ich do osiedlenia się w miejscu, gdzie zastała ich ostatnia zima, posiadania dowodu osobistego, odbywania służby wojskowej dzieci romskie objęto obowiązkiem szkolnym. Na miejscach tradycyjnych cygańskich zimowisk wybudowano baraki, innym przydzielono tymczasowe mieszkania. Jeszcze przez długie lata unieruchomione wozy towarzyszyły mieszkającym w domach Cyganom. Dla wielu głównie starszych ludzi, przymusowe osiedlenie było nieszczęściem. Nie przystawało do zasad ich życia, ich rromanipen. Liczba rodzin żyjących w taborach radykalnie spadała. O ile w 1964 roku wynosiła 1.146, to już w 1970 zmniejszyła się do nieco ponad 200. W 1976 wędrowało już tylko kilka taborów. 1 Dodatkowym powodem wymuszającym na Romach, ale również i innych obywatelach powojennej Polski, prowadzenie osiadłego trybu życia, były przepisy wprowadzające tzw. nakazy pracy, połączone z zakazem zmiany miejsca pracy. 2 Pierwsze wprowadzone ustawą z 1950 roku nakazujące obywatelom PRL podjęcie pracy w zawodach szczególnie ważnych dla gospodarki uspołecznionej stały się podstawą do kierowania wielu Romów, szczególnie trudniących się kotlarstwem, do pracy przy budowie m.in. Nowej Huty k/krakowa. Wielu z nich mieszka tam do dzisiaj. Region ten (obecnie województwo małopolskie) zajmuje pierwsze miejsce w liczebności zamieszkałych tam Romów. Romowie nie przystosowani do osiadłego trybu życia, ograniczani w zachowaniu swych tradycji i utrzymywaniu kontaktów z rodzinami zamieszkałymi w innych rejonach Polski i za granicą z trudem odnajdywali się w nowej sytuacji. Niechęć ze strony otoczenia, w którym byli osiedlani, wchodzenie w konflikt z ówczesnym prawem z powodu unikania stałej pracy i nie posyłania dzieci do szkół, w większości analfabeci przez wiele lat pozostawali na marginesie życia społecznego. 1 P. Krzyżanowski, G. Pytlak, L. Bończuk: Cyganie Mity i Fakty, Gorzów Wielkopolski, Stowarzyszenie Twórców i Przyjaciół Kultury Cygańskiej im. Bronisławy Wajs Papuszy,

13 Więcej o Romach Porjamos Przemieszczaliśmy się taborem, wędrując z miejsca na miejsce przez gościńce i ostępy, od wiosny do jesieni obozowiska w lesie i nad wodą rozbrzmiewały dziecięcą radością, tętniło życiem. Postrzegano moich współplemieńców i radę starszych, bezpośrednich potomków Ariów, jako obcych etnicznie, mimo, że byliśmy bardziej aryjscy niż nasi oprawcy, to oni nadali nam cech podrzędnych i przeznaczyli do likwidacji. Mieliśmy się stać jak zetlałe płótno, nim wypłowiało, było fałdzistą spódnicą, chustą o jaskrawej barwie, co przemieniło się w pył i użyźniło pole, na którym Himmler po wizytacji zbierał kwiatki, korzystając z pomocy esesmanów, bo był chorowity. Bronisława Wajs Naziści skazali Cyganów, podobnie jak Żydów, na całkowitą zagładę. Plan realizowany był z niemiecką precyzją. Do obozów śmierci jeździły pociągi ze wszystkich okupowanych krajów, na terenie których żyli potomkowie przybyszy z Indii. Symbolem zagłady stał się obóz Auschwitz-Birkenau II. Cyganie ginęli nie tylko w komorach gazowych, dzieci poddawane były tzw. eksperymentom medycznym, wielu zostało rozstrzelanych w miejscu schwytania. 2 Więcej o Romach Jacek Kunikowski Zagłada narodu cygańskiego często nazywana jest zapomnianym holokaustem. Nie uczy się o nim w szkołach, media wspominają o nim jedynie podczas obchodów rocznicowych. Przez wiele lat tematyką tą zajmowali się jedynie cyganolodzy oraz historycy badający zbrodnie hitlerowskie. Ocaleni z pożogi wojennej Cyganie nie gromadzili świadectw zbrodni, nie domagali się ukarania winnych i nie zdawali sobie nawet sprawy ze skali zagłady. Pamięć o ofiarach zachowała się co najwyżej w rodzinnych opowieściach, dotyczyła losów jednostek, a nie całego narodu. Skala zbrodni nie została poznana do dziś, pewnie nie uda się tego zrobić już nigdy

14 Więcej o Romach Dwa lata po dojściu nazistów do władzy uchwalone zostały okryte złą sławą Ustawy norymberskie (Nürnberger Gesetze), które sklasyfikowały Cyganów, podobnie jak Żydów, jako element zagrażający czystości rasy aryjskiej. Na mocy tych dokumentów między innymi Cyganie znaleźli się poza marginesem społeczeństwa. Na początku nie odczuwali oni zbyt dokuczliwie skutków nowych praw. Cyganie byli stosunkowo nieliczną grupą, nie zajmowali w przeciwieństwie do Żydów ważnych stanowisk, nie posiadali majątków, które państwo mogłoby konfiskować. Naziści nie mieli w swych szeregach specjalistów od spraw cygańskich. Mimo to uchwalone 15 września 1935 roku ustawy są zwiastunem zbliżającej się zagłady. Dla teoretyków nazizmu Cyganie stanowili pewien problem. Z rasowego punktu widzenia byli bardziej aryjscy niż sami Niemcy. Nawet Alfred Rosenberg, twórca pseudonaukowych teorii rasistowskich, zachwycał się czystością rasową Cyganów. W sukurs nazistom przyszła nauka. Udało się udowodnić, że Cyganie są grupą aspołeczną ze skłonnością do wrodzonej przestępczości. Mimo aryjskiej krwi doprowadzili oni do degeneracji swojej rasy poprzez styl życia. Ta opinia pozwoliła na wyciągnięcie przez hitlerowców prostego wniosku: Cyganów trzeba wyeliminować ze zdrowego społeczeństwa. Ta eliminacja miała mieć charakter fizyczny i precyzyjny. Przygotowania do zagłady Deportacja ludności cygańskiej z terenów okupowanej Austrii Źródło: Deutsches Bundesarchiv Rok po uchwaleniu Ustaw Norymberskich dr Robert Ritter przyrzekł zwierzchnikowi policji III Rzeszy Heinrichowi Himmlerowi daleko idącą pomoc Określenie Aryjczycy jest określeniem ludności zamieszkującej tereny obecnego Iranu. Kontynuując prace nad budową swojej ideologi w oparciu o prace Gobineau oraz innych pisarzy, naziści określili ludy północne jako wojowników, którzy w późniejszych latach osiedlali się na terenach południowych docierając do Indii. Liderzy nazistowscy określali Niemców jako plemię wojowników spokrewnionych z wojownikami z północny. Nazistowscy przywódcy byli zwolennikami takich wierzeń jak hinduistyczny Wedyzm czy aryjski Zaratusztrianizm. Obie religie zostały założone w czasie, kiedy w Europie dominowało pogaństwo, a aryjskie religie były uważane za spełniające ideologiczne kryteria, których naziści oczekiwali od statusu religii. Źródło w załatwieniu kwestii cygańskiej. Ritter, mając pełne poparcie nazistów, powołał do życia dwie instytucje: Instytut Badania Problemów Dziedziczności oraz Instytut Kryminologiczno-Biologiczny przy Państwowym Urzędzie Zdrowia i przy Urzędzie do Spraw Bezpieczeństwa Rzeszy. Służący idei nazizmu naukowcy ewidencjonowali ludność cygańską na terenie ówczesnych Niemiec. Wielką pomocą dla Rittera okazała się dr Ewa Justin. Wspólnie sporządzili tabelę, która określała stopnie cygańskości. Wkrótce stała się ona kryterium stanowiącym o tym, kto ma prawo żyć w totalitarnym państwie. Wystarczyło mieć wśród przodków cygańskiego dziadka lub babcię, by zostać skazanym na zagładę. Na mocy wspomnianych już Ustaw Norymberskich państwo wyciągało pomocną dłoń dla szanujących czystość rasową Niemców, poprzez ułatwianie rozwodów z Cyganami, Żydami czy czarnoskórymi. Dzieci z takich związków nie miały już praw do życia. Jeszcze przed wybuchem wojny Ewa Justin zaleciła sterylizację wszystkich mężczyzn z domieszką cygańskiej krwi. Dla asystentki Rittera był to temat pracy doktorskiej. Rodzina i dzieci są dla Romów wartością najwyższą, była to więc szykana dotkliwa. Naziści działali nie tylko metodami naukowymi, ale i administracyjnymi. Z polecenia Himmlera stworzyli przy Państwowej Policji Kryminalnej specgrupę, zajmującą się prowadzeniem szczegółowej kartoteki Cyganów przebywających na terenie Niemiec. Osoby, u których stwierdzono obecność cygańskiej krwi w żyłach, otrzymywały nowe dowody tożsamości

15 Więcej o Romach Pierwszy obóz Od 1936 roku do obozu koncentracyjnego w Dachau zaczęły trafiać pierwsze grupy Cyganów z terenu Niemiec. Precyzyjnie prowadzone policyjne kartoteki okazały się bardzo przydatne przy kwalifikowaniu ludzi, którzy ze względu na swoją inność byli wysyłani do miejsc odosobnienia. Pierwszymi cygańskimi więźniami byli głównie obywatele posiadający własne warsztaty i jakiś majątek, który był konfiskowany przez Trzecią Rzeszę. Po wcieleniu do państwa niemieckiego Austrii za drutami Dachau pojawili się Cyganie z tego kraju. Cyganie za drutami obozu Dachau był pierwszym nazistowskim obozem koncentracyjnym. Na jego wzór budowano później pozostałe. Został założony decyzją Heinricha Himmlera z 21 marca 1933 roku. Utworzenie obozu miało na celu izolowanie politycznych przeciwników reżimu hitlerowskiego, duchownych i Żydów. Od 1938 r. w KL Dachau szkolono członków załóg innych niemieckich obozów koncentracyjnych. Po wybuchu II Wojny Światowej naziści akcję prześladowania Cyganów rozszerzyli na okupowane przez siebie tereny. Do utworzonej na ziemiach polskich Generalnej Guberni byli przesiedlani Cyganie z oczyszczanych rasowo Niemiec. Powrót groził w najlepszym wypadku sterylizacją. W 1939 roku Niemcy nie stworzyli jeszcze odpowiedniej ilości obozów zagłady. Skupianie Cyganów na terenie Guberni ułatwiło ich późniejsze schwytanie. Getto w getcie Źródło Pierwszym miejscem masowej kaźni było łódzkie getto. Pierwszy transport nadszedł 5 listopada 1941 roku, następne w kolejnych dniach. W każdym było około tysiąca Cyganów, głównie z Austrii. Przybyłych osadzono w wydzielonej strefie żydowskiej dzielnicy, za zasiekami z drutu kolczastego. Było to getto w getcie. Z 5000 ludzi większość została zagazowana w komorach śmierci. Cyganie do Łodzi byli przewożeni całymi rodzinami, większość ofiar to dzieci. Duża część osadzonych w getcie zmarła na skutek chorób, głównie tyfusu plamistego, który dziesiątkował więźniów. Wielu z nich zostało zamordowanych podczas przesłuchań. Żydowscy grabarze, którzy chowali zmarłych na łódzkim cmentarzu twierdzili, Źródło: Encyclopedia of the Holocaust że u dużej grupy zmarłych widać było ślady na szyi świadczące o śmierci wskutek powieszenia. Niewiele zachowało się informacji o losie osadzonych w łódzkim getcie. Cyganie zostali wymordowani, podobny los spotkał żydowskich grabarzy. Świadkami historii zostali nieliczni grabarze i dokumentacja prowadzona przez oprawców. Do Łodzi trafiali w dużej części przedstawiciele szczepu Kełderaszów i Lowari. To stosunkowo zamożne grupy. Naziści odbierali im kosztowności. Jak wynika z niemieckiej dokumentacji, niektórzy mieli przy sobie złoto, cenne kamienie. Miały one pomóc w przeżyciu ciężkich chwil, wzbogaciły skarbiec Trzeciej Rzeszy. Zdolni do pracy byli zatrudniani w zakładach ślusarskich, kotlarskich. Uzbrojone oddziały szalejących morderców wtargnęły do bloków. Krwiożerczy jak wilki zaczęli niemiłosiernie tłuc Cyganów, słabych mężczyzn i płaczące kobiety, wyrywać krzyczące z przerażenia dzieci z rąk dorosłych i rzucać je na podstawione ciężarówki, aby zmusić dorosłych do wchodzenia na platformy samochodów. Cyganie próbowali się bronić, esesmani szarpali ich pośród straszliwego wrzasku, ordynarnych przekleństw i wyzwisk; walili Cyganów na oślep kolbami, ciężkimi kijami, batogami i wpychali ich na auta. Dookoła pilnowali tłumu wrzeszczący blokowi. Było to prawdziwe piekło. dr Rudolf Vitek relacja pochodzi z Archiwum Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenaul 28 29

16 Więcej o Romach Dr Robert Ritter z policjantem podczas prowadzenia ewidencji Cyganów Źródło: Deutsches Bundesarchiv Getto cygańskie w Łodzi istniało bardzo krótko. W styczniu 1942 roku Niemcy przystąpili do jego likwidacji. Przyczyniła się do tego epidemia tyfusu plamistego, który mógł zagrażać też nazistom. Cyganie przewożeni byli ciężarówkami do Chełmna nad Nerem. Codziennie dziesięć samochodów wiozło ich na śmierć. W Chełmnie był obóz straceń. Ludzi mordowano w mobilnych komorach gazowych. Więźniów zaciągano biciem kolbami karabinów do hermetycznego samochodu. Odpalano silnik, a spaliny dostawały się do wnętrza. Po kilku minutach ciężarówka śmierci wiozła ciała do pobliskiego lasu. Z łódzkiego getta nie przetrwał nikt. KL Auschwitz-Birkenau Zanim okazało się, że sposób masowych mordów w Chełmnie nad Nerem okazał się z nazistowskiego punku widzenia mało wydolny i nieekonomiczny, z rozkazu Heinricha Himmlera Niemcy rozpoczęli budowę obozu w Oświęcimiu. 16 grudnia 1942 roku Himmler nakazał deportacje wszystkich Cyganów do obozu koncentracyjnego. Rozporządzenie wykonawcze tego rozkazu wydane przez RSHA 29 stycznia 1943 uściśliło, że miejscem deportacji ma być Auschwitz II (Birkenau). Himmler zamierzał ocalić niewielką grupę przedstawicieli czystej krwi Sinti i Kedelari, żeby umieścić ich w czymś na kształt rezerwatu. Pomysł ten jednak nie przypadł do gustu innym nazistom. Pierwszy obóz koncentracyjny w Dachau Na początku 1943 roku pierwsze transporty Cyganów zaczęły trafiać do miejsc odizolowania. Specjalnie dla nich był budowany na terenie Birkenau obóz rodzinny. Składał się z 32 baraków mieszkalnych i 6 sanitarnych. Trafiali tu Cyganie z 14 państw okupowanej części Europy. Najwięcej było z terenów Niemiec i Protektoratu Czech i Moraw, w mniejszej ilości z Polski. W 1943 przywieziono do Oświęcimia 1700 cygańskich więźniów z okolic Białegostoku, po dwóch tygodniach wszyscy bez wyjątku zginęli w komorach gazowych, rzekomo z obawy przed wybuchem epidemii tyfusu plamistego. Naziści nie darowali nawet tym, którzy służyli Rzeszy Niemieckiej z narażeniem życia. Do obozu wysyłani zostawali wprost z frontu również Cyganie służący w armii. Za druty obozu trafiały też cygańskie dzieci z sierocińców. Osadzeni, poza wytatuowanym na lewym przedramieniu numerem, oznaczeni byli literą Z (Zigeuner). Szacuje się, że przez obóz familijny (Familienlager) przewinęło się blisko 23 tysiące ludzi. Po Żydach i Polakach była to trzecia pod względem liczebności grupa więźniów w Auschwitz. Podobnie jak w innych obozach więźniów dziesiątkowały epidemie. Było to spowodowane ogromnym zatłoczeniem, głodem i brakiem lekarstw. Większość Cyganów zmarła na skutek chorób, w samym tylko okresie od marca do września 1943 roku siedem tysięcy osób

17 Więcej o Romach Głównym lekarzem obozowym był w tym czasie dr Josef Mengele. Już dwa dni po objęciu urzędu kazał wysłać do gazu ponad tysiąc Cyganów podejrzanych o tyfus. Zdaniem doktora, który zapracował na przydomek Anioł Śmierci, chorobę tę można tylko eliminować, a nie leczyć. Mengele przeprowadzał na więźniach eksperymenty pseudomedyczne. Obiektami jego zbrodniczych zainteresowań były między innymi bliźnięta z Familienlager, pracował też nad występującą w obozie cygańskim nomą, chorobą zwaną również rakiem wodnym. Praktyki pseudomedyczne kończyły się dla ofiar eksperymentów śmiercią w potwornych męczarniach lub zabójczym zastrzykiem fenolu w serce. Ludzie ginęli, bo do pseudobadań potrzebne były ich narządy i wyniki sekcji zwłok. W maju 1944 roku Niemcy szykowali się do fizycznej likwidacji cygańskiej części obozu, decyzję taką wydał Himmler podczas jednej z wizytacji. Cyganie mieli podzielić los Żydów. Wieść o planach dotarła do więźniów. Wieczorem 15 maja 1944 roku teren Familienlager otoczyło kilkudziesięciu SS-manów. Zaczęli nawoływać do wyjścia. Nikt nie posłuchał. Niemcy weszli do baraków, w których przebywali również Cyganie służący wcześniej w Wehrmachcie, byli prowizorycznie uzbrojeni w kije, mieli też noże. Żołnierze SS wycofali się z obawy, że dojdzie do buntu. Po demonstracji siły Niemcy użyli podstępu. Mężczyzn rozdzielono od reszty, mieli jechać na roboty w głąb Rzeszy. W rzeczywistości rozlokowano ich w innej części Auschwitz. W Familienlager pozostały kobiety, dzieci, starsi i chorzy. Po siedemnastu miesiącach załoga SS przystąpiła do ostatecznej likwidacji kwestii cygańskiej. Dzień kaźni nadszedł 2 sierpnia 1944 roku. Niemcy otoczyli obóz familijny i wśród krzyków i lamentów zaczęli pakować ludzi na ciężarówki. Do pobliskich komór gazowych Auschwitz-Birkenau symbol zostali wywiezieni wszyscy nazistowskiej zagłady kobiety, dzieci, mężczyźni. W ciągu jednego dnia zgładzonych zostało 2898 Cyganów. Kindergarten Wśród więźniów Cyganów w lagrze znajdowało się ponad dzieci, w tym 378 urodzonych w obozie. W teorii romskie dzieci miały zapewnione lepsze warunki, niż przebywające w obozie dzieci innych narodowości. Dzieci i kobiety ciężarne otrzymywały przez jakiś czas lepsze wyżywienie, w tym również mleko, o czym zadecydowała kancelaria Himmlera. Także dzieci przebywające w obozowym szpitalu były lepiej żywione, ale wkrótce wszystkie dodatkowe przydziały żywności zlikwidowano. Latem 1943 r. w barakach 29 i 31 utworzono dla dzieci do lat sześciu coś w rodzaju przedszkola i żłobka tzw. Kindergarten. Od godziny 8 do 14 dzieci przebywały (niemowlęta i maluchy do 3 roku życia w baraku 29, starsze w 31) w Kindergarten pod opieką kilku więźniarek. Wybielone wnętrze dziecięcych baraków zdobiły kolorowe rysunki, a za barakiem 31 urządzono nawet plac zabaw z piaskownicą i karuzelą. Pomysłodawcą obozowego przedszkola był dr Josef Mengele. Dzieci z Kindergarten były obiektami medycznych eksperymentów Anioła Śmierci. Bezimienne ofiary Ofiary pseudo-eksperymentów Josefa Mengele Źródło: Źródło Cyganie ginęli nie tylko w obozach zagłady i nie tylko w Birkenau. Grupy pochodzące z Polski najczęściej nie trafiały za druty lagrów, czy za mury gett. Niemcy mordowali ich na miejscu schwytania. Podobny los spotykał Cyganów żyjących na okupowanych terenach ZSRR. W ślad za jednostkami Wehrmachtu na tereny zajmowanego państwa wchodziły specjalne grupy operacyjne Einsatzgruppen. Ich zadaniem była eliminacja 32 33

18 Więcej o Romach Pojemniki po gazie Cyklon B. Po raz pierwszy naziściu użyli go przeciwko 250-osobowej grupie Cyganów w obozie w Buchenwaldzie na początku 1940 roku W takich ciężarówkach truto ofiary spalinami w w hitlerowskim ośrodku zagłady w Chełmnie nad Nerem Źródło: Archiwum Głównej Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu i izolowanie ewentualnych przeciwników politycznych. Grupy te zajmowały się między innymi likwidacją inteligencji, wrogów politycznych, a także Cyganów i Żydów. Z bardzo szacunkowych danych wynika, że Einsatzgruppen mogły wymordować nawet Cyganów. Ginęli oni całymi taborami i osadami. Grupy Operacyjne wykazały się szczególnym okrucieństwem po ataku Niemców na ZSRR. Na terenach Polski zajętych we wrześniu 1939 roku przez Armię Czerwoną żyło wiele grup cygańskich. Rozstrzeliwani na miejscu Żyjący w okupowanej Polsce Cyganie nie byli przed wojną dokładnie ewidencjonowani w policyjnych kartotekach. Posiadali natomiast dobrą znajomość terenu. Nazistom trudniej było ich wyłapywać i deportować do miejsc, w których czekaliby ma niechybną śmierć. Schwytani podejmowali próby ucieczek, bardzo często były one udane i znikali w lasach. Tam ukrywali się przed prześladowcami. Znane są przypadki, że Cyganie zasilali szeregi partyzantki, zwłaszcza na Lubelszczyźnie. Ci, którzy wpadli w ręce żandarmerii, gestapo, najczęściej byli mordowani. Wiele z grobów jest bezimiennych i zapomnianych. Na terenie Generalnej Guberni udało się zidentyfikować 150 miejsc pochówku, ofiar zbiorowych egzekucji. Mord w Szczurowej Na terenie współczesnej Polski największa zbiorowa mogiła cygańska znajduje się we wsi Szczurowa w powiecie brzeskim. Cyganie byli kolejną grupą tej miejscowości przeznaczoną do eksterminacji. Pierwszych wymordowano Żydów. Trzeciego lipca 1943 roku część zabudowań na obrzeżach miejscowości otoczył kordon SS. Z domostw wyganiano wszystkich. Niemcy wymordowali wszystkich, których zastali w domach. Oprawcy przewieźli swoje ofiary na miejscowy cmentarz i tam rozstrzelali. Życie straciło 93 Cyganów. Zbrodnia wstrząsnęła miejscową ludnością, wydarzyła się prawie na ich oczach. Ofiarami byli sąsiedzi. Corocznie Cyganie oddają hołd pamięci pomordowanych. Pamięć o zagładzie Nie wiadomo, ilu Cyganów zginęło podczas nazistowskiej nawałnicy. Przez dziesięciolecia nie starali się oni, w przeciwieństwie do Żydów, nawet dokumentować zbrodni. Nie dążyli do ukarania sprawców. Nawet sami nie zdawali sobie sprawy ze skali masowego mordu jakiego dokonali na nich naziści. Źródła podają bardzo różniące się liczby ofiar. Niektórzy podają, że wymordowano ćwierć miliona Cyganów, inni że ofiar mogło być kilkakrotnie więcej. Nie uda się tego już pewnie nigdy ustalić. Obóz koncentracyjny Auschwitz-Birkenau stał się symbolem cygańskiego holokaustu, czasem nazywanego zapomnianym. Niektórzy nazywają go Porajmos, co w języku romani oznacza pożeranie. Rocznica likwidacji Zigeunerlager w Auschwitz-Birkenau, to dzień pamięci o wszystkich zamordowanych. Właśnie 2 sierpnia jest Dniem Pamięci o Zagładzie Romów. Nie ma narodu bez wspólnej historii, tradycji, bez języka. Paradoksalnie pamięć ofiar skazanych na zagładę zaczęła budować zręby tożsamości narodu bez ziemi i bez roszczeń terytorialnych, ale z własną flagą i hymnem

19 Więcej o Romach Romowie w PRL-owskiej rzeczywistości Po zakończeniu II wojny światowej Romowie wrócili do tradycyjnego stylu życia. Ci, którzy przetrwali w taborach wyruszyli na dawne, choć ograniczone nowymi granicami szlaki. Romowie Karpaccy powrócili do dawnych domostw i zajęć. Komunistyczni dygnitarze nieufnym okiem spoglądali na wędrujące tabory. Cygański styl życia był na bakier z obowiązującą komunistyczną ideologią. Władza postanowiła zająć się produktywizacją ludności pochodzenia cygańskiego. Władze krajów demokracji ludowej od lat 50-tych nieprzychylne były wędrówkom Romów w taborach, próbowały wymusić na ludności pochodzenia romskiego aktywność zawodową i społeczną. Gotowy wzór komuniści mieli na wschodzie. W Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich produktywizacja Romów rozpoczęła się wraz z zakończeniem wojny. Przerwana wędrówka Prowadzący nomadyczny tryb życia Romowie nie mogli stanowić wzorca dla pozostałych obywateli socjalistycznego państwa. Już dwa lata po zakończeniu wojny zaczęli oni trafiać do komunistycznych obozów pracy przymusowej. Już na początku lat 50-tych władza podjęła próby ewidencjonowania ludności pochodzenia romskiego, rozpoczęto monitorowanie szlaków wędrówek taborów. Równolegle prowadzona była akcja propagandowa zachęcająca do osiedlenia się, podjęcia pracy w socjalistycznych przedsiębiorstwach. Działania władz przyniosły niewielki skutek. Urząd Rady Ministrów podjął 24 maja 1952 roku uchwałę w sprawie pomocy ludności cygańskiej przy przechodzeniu na osiadły tryb życia. Była to przysłowiowa marchewka, Romom obiecano między innymi preferencyjne kredyty na zagospodarowanie, pomoc dla dzieci z ubogich rodzin przy podjęciu nauki, pomoc materialną przy urządzaniu domostw. W zamian ludność cygańska miała osiąść i budować socjalizm. Celem podjętych przez rząd Józefa Cyrankiewicza działań była asymilacja ludności romskiej z polską. Nie zwracano jednak uwagi na różnice kulturowe, tradycje i obyczaje. Wędrowni Romowie nie byli zbytnio zainteresowani życiem według wzorców socjalistycznego społeczeństwa. Władza została więc zmuszona podjąć bardziej stanowcze działania. Jeszcze w 1952 roku milicja rozpoczęła wydawanie wędrującym Romom dokumentów tożsamości, przy okazji pobierano od nich odciski palców. Umiłowanie wolności wzięło górę nad administracyjnymi decyzjami. Tabory wędrowały jak przed laty. W 1964 roku władza sięgnęła po kij, od wiosny funkcjonariusze Milicji Obywatelskiej przeprowadzali kolejną akcję ewidencji szykujących się do wędrówek taborów. Tym razem Romowie byli informowani, że jeśli wyruszą, prawo będzie ich ścigać z całą surowością. Wachlarz przewinień był szeroki: nielegalne zgromadzenia (tabor stanowił taką zagrażającą bezpieczeństwu publicznemu grupę), zaniedbywanie obowiązku posyłania do szkoły dzieci, lekceważenie przepisów przeciwpożarowych (palenie ognisk w lesie). Ludność cygańska początkowo zlekceważyła próby zastraszania, ale władza zaczęła nakładać sankcje. Z każdym następnym rokiem malała ilość taborów na polskich drogach. Romski proletariat Innym okiem władza ludowa patrzyła na przedstawicieli Bergitka Roma. Ponieważ prowadzili oni osiadły tryb życia, wydawali się łatwiejsi do kontrolowania. W czasie, gdy działania administracji publicznej zmierzały do zatrzymania taborów, żyjących ciągle pod dachem Romów próbowano dawać jako wzór dla pozostałych. Oczywiście działania takie nie miały szans powodzenia. Wędrówka stanowiła część cygańskiego etosu, plemiennego kodeksu, a ktoś namawiający do jej porzucenia mógł tylko skazać się na ogólną pogardę. Ówczesne władze wykorzystały fakt, że wśród Cyganów z Bergitka Roma stopień ubóstwa był bardzo wysoki, zaczęto ich nazywać cygańskim proletariatem. Byli to ulubieńcy Z Podkarpacia wywodzą się Romowie, którzy zasłynęli jako doskonali brukarze. Kiedy budowano pierwszą w Polsce kolejkę linową, powstał problem prawie nie do rozwiązania, mianowicie jak na tej wysokości zdobyć tłuczeń kamienny? Wwiezienie byłoby zbyt kosztowne, a wszelkie próby uzyskania tłucznia ze skał, przechodziły ludzkie możliwości. Praca ciężkimi młotami posuwała się zbyt wolno... Był problem. Wtedy ktoś przyprowadził gromadkę zabiedzonych, obszarpanych Romów. Na Herkulesów raczej nie wyglądali, ale twierdzili, że tłucznia naprodukują, ile tylko będzie trzeba. Dość sceptycznie pracę im zlecono. Jakie było zaskoczenie, kiedy po kilku dniach zobaczono sporą górę tłucznia. Romowie pracowali bez specjalnego wysiłku. Tajemnica czarów polegała na tym, że młotki były osadzone, nie na tradycyjnych trzonkach, a na gęsto plecionych, rzemiennych rączkach. Siła uderzenia wystarczała do rozbicia skały przy niewielkim wysiłku. Praca takimi narzędziami nie powodowała nawet odcisków. Karol Parno Gierliński, Zawody, profesje romskie 36 37

20 Więcej o Romach władzy ludowej. Z ubogich mieszkańców podkrakowskich wsi komuniści postanowili zrobić socjalistycznych robotników. Romowie znaleźli pracę i otrzymali mieszkania w Nowej Hucie. Często podejmowali się zajęć sprzecznych z cygańskimi tradycjami i obyczajami. Specjaliści od propagandy nagłaśniali te fakty, licząc że wędrujący w taborach skuszą się na dach nad głową i stałą pracę. Romscy mieszkańcy Nowej Huty wykonywali najcięższe prace fizyczne, specjalizowali się w kruszeniu kamienia do naprawy dróg. Tradycja a nowoczesność W nowohuckich blokach dach nad głową znalazło około 250 Romów. Mieszkanie w bloku dla osób, które większość życia spędziły w ubogiej wiejskiej chacie bez wygód (takie były warunki egzystencji Bergitka Roma), wydawać by się mogło luksusem. Dla gadziów toaleta w mieszkaniu, tuż obok kuchnia to może i luksus, ale dla Romów niekoniecznie. Tradycyjny kodeks obyczajowy mageripen, określający co jest czyste,a co nieczyste, nakazuje, by wszystko, co związane jest z wydzielinami ciała, było jak najbardziej odizolowane od czystej przestrzeni. Na wsi załatwianie potrzeb fizjologicznych poza własnym domem nie stanowi problemu. W mieście bywa trochę inaczej. Sama obecność toalety w mieszkaniu wśród tradycjonalistów romskich była czymś obrzydliwym i nieczystym. Opowiadał mi niedawno jeden z pracowników technicznych kowarskiego Zakładu Eksploatacji Zasobów Komunalnych, z jakimi problemami spotykają się hydraulicy przy robieniu instalacji wodnej i kanalizacyjnej. Woda, która służy do picia, gotowania posiłków nie może dochodzić z toalety. To dla Roma nie do pomyślenia znajomi, a nawet rodzina najpewniej przestaliby go odwiedzać. W megaripen kalające jest, gdy kobieta znajduje się nad mężczyzną. W Nowej Hucie cygański proletariat otrzymywał mieszkania w wielopiętrowych blokach. Zazwyczaj na wyższym piętrze mieszkała jakaś sąsiadka. Przeprowadzka z ubogich wsi do jak na owe czasu nowoczesnego miasta, wiązała się więc dla Romów ze sporymi problemami adaptacyjnymi. wysiedlana na siłę jak np. Łemkowie, ale wędrowała za opuszczającymi rodzinne wsie sąsiadami. Choć Cyganie Górscy opuszczali domostwa dobrowolnie, nie mogli już wrócić, władza nie meldowała na stałe powracającej ludności narodowości romskiej. Nowym zjawiskiem po wojnie było osadzanie Romów w miastach. W ten sposób ludność ta znalazła się między innymi na Dolnym Śląsku, w Kowarach i Kamiennej Górze. Różne zachęty stosowali przedstawiciele władz, żeby zachęcić Romów do wyjazdu z rodzinnych wsi. Jak opowiada Bronisław Suchy, asystent romski w Szkole Podstawowej nr 1 w Kowarach jego rodzina została skuszona perspektywą większych bochenków chleba, które miały być sprzedawane na tzw. Ziemiach Odzyskanych. Przesiedlania Nie mieli też spokoju przedstawiciele Bergitka Roma, którzy mieszkali na terenie Bieszczad. Pod koniec lat 40-tych komuniści w ramach Akcji Wisła przymusowo przesiedlali rdzennych mieszkańców Bieszczad, którzy mogli wspierać ukraińską partyzantkę. Choć ludność pochodzenia romskiego nie współpracowała z Ukraińską Powstańczą Armią, też opuszczała swoje domostwa. Nie była 38 39

Czas Cele Temat Metody Materiały

Czas Cele Temat Metody Materiały Aleksandra Kalisz, Instytut Historii Uniwersytetu Pedagogicznego im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie Konspekt dnia studyjnego w Państwowym Muzeum Auschwitz-Birkenau "Dyskryminacja, prześladowanie,

Bardziej szczegółowo

Warszawa, styczeń 2015 ISSN 2353-5822 NR 11/2015 AUSCHWITZ-BIRKENAU W PAMIĘCI ZBIOROWEJ

Warszawa, styczeń 2015 ISSN 2353-5822 NR 11/2015 AUSCHWITZ-BIRKENAU W PAMIĘCI ZBIOROWEJ Warszawa, styczeń 2015 ISSN 2353-5822 NR 11/2015 AUSCHWITZ-BIRKENAU W PAMIĘCI ZBIOROWEJ Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia 2014 roku Fundacja Centrum

Bardziej szczegółowo

HOLOKAUST- ZAGŁADA ROMÓW. W literaturze możemy spotkać, że Zagłada, Holokaust Romów jest. nazywany zapomnianym, świadomie ukrywanym lub uciszonym.

HOLOKAUST- ZAGŁADA ROMÓW. W literaturze możemy spotkać, że Zagłada, Holokaust Romów jest. nazywany zapomnianym, świadomie ukrywanym lub uciszonym. HOLOKAUST- ZAGŁADA ROMÓW W literaturze możemy spotkać, że Zagłada, Holokaust Romów jest nazywany zapomnianym, świadomie ukrywanym lub uciszonym. Pojęcie Holokaust (ang. Holocaust) wywodzi się od greckiego

Bardziej szczegółowo

Kroki prowadzące do zorganizowanego ludobójstwa:

Kroki prowadzące do zorganizowanego ludobójstwa: Holocaust Holocaust Holocaust, (całopalenie - termin angielski, pochodzący z kościelnej łaciny holocaustum, z gr. holo-kautóo - spalam ofiarę w całości), spolszczenie: Holokaust określenie stosowane do

Bardziej szczegółowo

Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form

Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form Materiały wypracowane w ramach projektu Szkoła Dialogu - projektu edukacyjnego Fundacji Form Nasze zajęcia w ramach Szkoły Dialogu odbyły się 27 i 28 kwietnia oraz 26 i 27 maja. Nauczyły nas one sporo

Bardziej szczegółowo

Na krawędzi pamięci rzecz o zagładzie kutnowskich Żydów

Na krawędzi pamięci rzecz o zagładzie kutnowskich Żydów Patronat Honorowy: Na krawędzi pamięci rzecz o zagładzie kutnowskich Żydów Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Kutnowskiej zaprasza na obchody, upamiętniające 75. rocznicę utworzenia przez Niemców w Kutnie, getta

Bardziej szczegółowo

Narodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Niemieckich Nazistowskich Obozów Koncentracyjnych - 14 czerwca

Narodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Niemieckich Nazistowskich Obozów Koncentracyjnych - 14 czerwca Narodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Niemieckich Nazistowskich Obozów Koncentracyjnych - 14 czerwca Zespół Szkół Zawodowych im. R. Mielczarskiego w Katowicach 40-870 Katowice, al. B. Krzywoustego 13 e-mail:

Bardziej szczegółowo

1 Symbolika Auschwitz na tle sporów wokół muzeum Łukasz Razowski

1 Symbolika Auschwitz na tle sporów wokół muzeum Łukasz Razowski 1 2 Spis treści Wstęp 6 Rozdział I: Historia sporów o symbole religijne w byłym obozie Auschwitz 14 1.1. Kalendarium sporów wokół byłego obozu Auschwitz-Birkenau 14 1.2. Wizyta papieża Jana Pawła II w

Bardziej szczegółowo

Romowie lub Cyganie są grupą etniczną pochodzenia indyjskiego, której członkowie zamieszkują większość państw świata. Stanowią społeczność wysoce

Romowie lub Cyganie są grupą etniczną pochodzenia indyjskiego, której członkowie zamieszkują większość państw świata. Stanowią społeczność wysoce Romowie lub Cyganie są grupą etniczną pochodzenia indyjskiego, której członkowie zamieszkują większość państw świata. Stanowią społeczność wysoce zróżnicowaną pod względem językowym oraz kulturowym. Mimo

Bardziej szczegółowo

Warszawa, styczeń 2012 BS/10/2012 WSPÓŁCZESNE ZWIĄZKI Z DAWNYMI KRESAMI

Warszawa, styczeń 2012 BS/10/2012 WSPÓŁCZESNE ZWIĄZKI Z DAWNYMI KRESAMI Warszawa, styczeń 2012 BS/10/2012 WSPÓŁCZESNE ZWIĄZKI Z DAWNYMI KRESAMI Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 13 stycznia 2011 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej

Bardziej szczegółowo

Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum

Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum Kryteria oceniania historia kl. I Ocena dopuszczająca. Poziom wymagań konieczny. - zna pojęcia źródło historyczne, era, zlokalizuje na

Bardziej szczegółowo

PROJEKT EDUKACYJNY "Krokus" w GM16

PROJEKT EDUKACYJNY Krokus w GM16 Projekt gimnazjalny Krokus ocalić od zapomnienia jest elementem międzynarodowego przedsięwzięcia Irlandzkiego Towarzystwa Edukacji o Holokauście i Muzeum śydowskiego Galicja w Krakowie, które przekazują

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI Numer zadania Wymagania ogólne (z podstawy programowej) 1. II. Analiza

Bardziej szczegółowo

Struktura narodowościowa ludności Polski, Wolnego Miasta Gdańska oraz wschodnich obszarów Niemiec w latach 1931-1939

Struktura narodowościowa ludności Polski, Wolnego Miasta Gdańska oraz wschodnich obszarów Niemiec w latach 1931-1939 Spis treści str. 10 str. 12.12 str. 20 sir. 21 Wprowadzenie Wstęp Struktura narodowościowa ludności Polski, Wolnego Miasta Gdańska oraz wschodnich obszarów Niemiec w latach 1931-1939 Struktura narodowościowa

Bardziej szczegółowo

Dostarczenie uczniom wiedzy na temat kultury żydowskiej Przekazanie wiedzy na temat Holocaustu

Dostarczenie uczniom wiedzy na temat kultury żydowskiej Przekazanie wiedzy na temat Holocaustu Dostarczenie uczniom wiedzy na temat kultury żydowskiej Przekazanie wiedzy na temat Holocaustu Uczestniczyliśmy w dodatkowych zajęciach na temat historii i kultury Żydów. Wzięliśmy udział w obchodach Międzynarodowego

Bardziej szczegółowo

Fundacja Pro Memoria Problemy współczesności

Fundacja Pro Memoria Problemy współczesności Problemy współczesności Obecnie przeżywamy okres, w którym ludzkość znalazła się w stadium dotychczas nieznanych, wielkich problemów cywilizacyjnych. Jesteśmy świadkami nagromadzenia się przeróżnych trudności,

Bardziej szczegółowo

mgr Wojciech Szostak O eksterminacji Romów raz jeszcze

mgr Wojciech Szostak O eksterminacji Romów raz jeszcze mgr Wojciech Szostak O eksterminacji Romów raz jeszcze Kiedy wybory w Niemczech wygrała w 1933 roku partia narodowosocjalistyczna, przejęła w spadku dobrze rozwinięty system prawny pozwalający na kontrolowanie

Bardziej szczegółowo

Janusz Korczak, właściwie Henryk Goldszmit, ps. Stary Doktor lub pan doktor (ur. 22 lipca 1878 w Warszawie, zm. około 6 sierpnia 1942 w komorze

Janusz Korczak, właściwie Henryk Goldszmit, ps. Stary Doktor lub pan doktor (ur. 22 lipca 1878 w Warszawie, zm. około 6 sierpnia 1942 w komorze Janusz Korczak, właściwie Henryk Goldszmit, ps. Stary Doktor lub pan doktor (ur. 22 lipca 1878 w Warszawie, zm. około 6 sierpnia 1942 w komorze gazowej obozu zagłady w Treblince) polski pedagog, publicysta,

Bardziej szczegółowo

Zagłada Romów na ziemiach polskich 1939-1945.

Zagłada Romów na ziemiach polskich 1939-1945. Zagłada Romów na ziemiach polskich 1939-1945. Według założeń przyjętych przez rządzącą w III Rzeszy partię NSDAP oraz naczelnego dowódcę SS Heinricha Himmlera całkowitą zagładą miały początkowo zostać

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

problemy polityczne współczesnego świata

problemy polityczne współczesnego świata Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmuller problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 1998 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności -

Bardziej szczegółowo

Problemy polityczne współczesnego świata

Problemy polityczne współczesnego świata A 372536 Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmiiller Problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 2002 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności

Bardziej szczegółowo

BADANIE DIAGNOSTYCZNE

BADANIE DIAGNOSTYCZNE Centralna Komisja Egzaminacyjna BADANIE DIAGNOSTYCZNE W ROKU SZKOLNYM 2011/2012 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI GRUDZIEŃ 2011 Numer zadania 1. 2.

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału. kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/

Rozkład materiału. kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/ Rozkład materiału kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/ Lp. Temat jednostki lekcyjnej Zagadnienia 1. I wojna światowa geneza, przebieg, skutki Proponowana Scenariusz lekcji liczba godzin str.

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający wymagania w zakresie wiadomości omawia najważniejsze postanowienia i konsekwencje traktatu wersalskiego definiuje pojęcie totalitaryzmu omawia główne

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI HISTORII DLA UCZNIÓW SZKOŁY PONADGIMNAZJALNEJ

SCENARIUSZ LEKCJI HISTORII DLA UCZNIÓW SZKOŁY PONADGIMNAZJALNEJ Parys J., Scenariusz lekcji historii dla uczniów szkoły ponadgimnazjalnej nt.: Początek końca... Los ludności żydowskiej w pierwszych miesiącach niemieckiej okupacji Tarnowa w: Tarnowskie Studia Historyczne,

Bardziej szczegółowo

Migracja braci czeskich do Dolnego Śląska

Migracja braci czeskich do Dolnego Śląska Migracja braci czeskich do Dolnego Śląska Sytuacja polityczna Po zwycięstwie Ligi Katolickiej w bitwie pod Białą Górą niedaleko Pragi w 1620 roku rządy zostały przejęte przez Ferdynanda II. (1620-1637).

Bardziej szczegółowo

Małgorzata Grabowska Katarzyna Panius Łukasz Kępski Malte Mansholt. Potulice jedno miejsce, dwie pamięci. Przewodnik po Miejscu Pamięci Potulice

Małgorzata Grabowska Katarzyna Panius Łukasz Kępski Malte Mansholt. Potulice jedno miejsce, dwie pamięci. Przewodnik po Miejscu Pamięci Potulice Małgorzata Grabowska Katarzyna Panius Łukasz Kępski Malte Mansholt Potulice jedno miejsce, dwie pamięci Przewodnik po Miejscu Pamięci Potulice Oldenburg Toruń 2009 1. Hitlerowski kompleks obozowy Potulice

Bardziej szczegółowo

8 grudnia 1941 roku do niemieckiego ośrodka zagłady w Kulmhof (Chełmno nad Nerem) przybył pierwszy transport więźniów.

8 grudnia 1941 roku do niemieckiego ośrodka zagłady w Kulmhof (Chełmno nad Nerem) przybył pierwszy transport więźniów. Pamięć.pl - portal edukacyjny IPN Źródło: http://www.pamiec.pl/pa/kalendarium-1/13081,8-grudnia-1941-roku-do-niemieckiego-osrodka-zaglady-w-kulmhof-chelmnonad-nerem-.html Wygenerowano: Wtorek, 5 lipca

Bardziej szczegółowo

70. ROCZNICA ZAKOŃCZENIA II WOJNY ŚWIATOWEJ

70. ROCZNICA ZAKOŃCZENIA II WOJNY ŚWIATOWEJ 70. ROCZNICA ZAKOŃCZENIA II WOJNY ŚWIATOWEJ Wojna 1939-1945 była konfliktem globalnym prowadzonym na terytoriach: Europy, http://wiadomosci.dziennik.pl/wydarzenia/galeria/402834,5,niemcy-atakuja-polske-ii-wojna-swiatowa-na-zdjeciach-koszmar-ii-wojny-swiatowej-zobacz-zdjecia.html

Bardziej szczegółowo

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 WARSZAWA, MAJ 95

629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 WARSZAWA, MAJ 95 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 621-07 - 57, 628-90 - 17 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET:

Bardziej szczegółowo

II ETAP KONKURSU O JÓZEFIE PIŁSUDSKIM

II ETAP KONKURSU O JÓZEFIE PIŁSUDSKIM II ETAP KONKURSU O JÓZEFIE PIŁSUDSKIM Imię i nazwisko Szkoła.. 1. W którym roku uchwalono konstytucję kwietniową?... 2. Podaj lata, w jakich Piłsudski był Naczelnikiem Państwa?... 3. W jakiej tradycji

Bardziej szczegółowo

Kalendarz roku szkolnego 2013/2014

Kalendarz roku szkolnego 2013/2014 Kalendarz roku szkolnego 2013/2014 Termin Wydarzenie 2 września2013 r. Rozpoczęcie roku szkolnego 2i 3 stycznia 2013 r. Dzień wolny po odpracowaniu w dniu 14 i 28 września 2013r. Grudzień 2013 Próbne egzaminy

Bardziej szczegółowo

Antony Polonsky. Stosunki polsko-żydowskie od 1984 roku: Refleksje uczestnika

Antony Polonsky. Stosunki polsko-żydowskie od 1984 roku: Refleksje uczestnika Antony Polonsky Stosunki polsko-żydowskie od 1984 roku: Refleksje uczestnika Stosunki polsko-żydowskie od 1984 roku: Refleksje uczestnika Antony Polonsky Stosunki polsko-żydowskie od 1984 roku: Refleksje

Bardziej szczegółowo

Geneza holocaustu. Przygotowywanie Żydów do wywozu do obozu zagłady

Geneza holocaustu. Przygotowywanie Żydów do wywozu do obozu zagłady 1 Geneza holocaustu W ramach Szkoły Dialogu nauczyciele z ZS-P w Dobrej znacznie wybiegają ponad podstawę programową i próbują uczniom przybliżyć dramat narodu żydowskiego podczas II wojny światowej. Szeroko

Bardziej szczegółowo

światowej na terenach Galicji. Wszyscy uczestnicy zapalili na cześć poległych bohaterów symboliczne znicze przy kaplicy cmentarnej.

światowej na terenach Galicji. Wszyscy uczestnicy zapalili na cześć poległych bohaterów symboliczne znicze przy kaplicy cmentarnej. Wycieczka klas 2 A i 2 D Gimnazjum Nr 2 im. Mikołaja Kopernika w Tarnowie w dniu 26 września 2014 roku - - Dąbrowa Tarnowska - cmentarz I wojny światowej nr 248 i Ośrodek Spotkania Kultur Park Historyczny

Bardziej szczegółowo

RASIZM DYSKRYMINACJA RASOWA. Magdalena Syryca

RASIZM DYSKRYMINACJA RASOWA. Magdalena Syryca RASIZM DYSKRYMINACJA RASOWA Magdalena Syryca Rasizm, dyskryminacja rasowa zespół poglądów głoszących tezę o nierówności ludzi, a wynikająca z nich ideologia przyjmuje wyższość jednych ras nad innymi. Przetrwanie

Bardziej szczegółowo

Nie można uczynić niewolnikiem człowieka wolnego, gdyż człowiek wolny pozostaje wolny nawet w więzieniu. Platon

Nie można uczynić niewolnikiem człowieka wolnego, gdyż człowiek wolny pozostaje wolny nawet w więzieniu. Platon Nie można uczynić niewolnikiem człowieka wolnego, gdyż człowiek wolny pozostaje wolny nawet w więzieniu. Platon Definicja getta Getto część miasta przymusowo zamieszkiwana przez mniejszość narodową lub

Bardziej szczegółowo

Pytania do testu wiedzy II etapu (z jedną odpowiedzią)

Pytania do testu wiedzy II etapu (z jedną odpowiedzią) Pytania do testu wiedzy II etapu (z jedną odpowiedzią) Pytanie 1 Janusz Korczak urodził się Pytanie 2 22 lipca 1878 lub 1879 roku w Warszawie 21 lipca 1878 lub 1879 roku w Warszawie 22 lipca 1876 lub 1877

Bardziej szczegółowo

ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU

ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU JAN PAWEŁ II ORĘDOWNIK RODZINY NASZA SPOŁECZNOŚĆ SZKOLNA ŁĄCZY SIĘ Z TYMI SŁOWAMI PAMIĘTAMY 27 kwietnia 2015 roku odbył się w naszej

Bardziej szczegółowo

M Z A UR U SKI SK E I J HIST

M Z A UR U SKI SK E I J HIST NATROPACH MAZURSKIEJHISTORII I WOJNA ŚWIATOWA W KRAJOBRAZIE POWIATU GIŻYCKIEGO Projekt edukacyjny skierowany do uczniów szkół ponadgimnazjalnych powiatu giżyckiego I WOJNA ŚWIATOWA W KRAJOBRAZIE POWIATU

Bardziej szczegółowo

Trzebinia - Moja mała ojczyzna Szczepan Matan

Trzebinia - Moja mała ojczyzna Szczepan Matan Trzebinia - Moja mała ojczyzna Szczepan Matan Na świecie żyło wielu ludzi, których losy uznano za bardzo ciekawe i zamieszczono w pięknie wydanych książkach. Zdarzało się też to w gminie Trzebina, gdzie

Bardziej szczegółowo

Roman Kabaczij. WYGNANI NA STEPY Przesiedlenia ludności ukraińskiej z Polski na południe Ukrainy w latach 1944-1946

Roman Kabaczij. WYGNANI NA STEPY Przesiedlenia ludności ukraińskiej z Polski na południe Ukrainy w latach 1944-1946 Roman Kabaczij WYGNANI NA STEPY Przesiedlenia ludności ukraińskiej z Polski na południe Ukrainy w latach 1944-1946 SPIS TREŚCI Wstęp 11 Rozdział I. Koncepcja wysiedlenia Ukraińców z Polski w kontekście

Bardziej szczegółowo

629-35 - 69, 628-37 - 04. 621-07 - 57, 628-90 - 17 INTERNET: http://www.korpo.pol.pl/cbos E-mail: cbos@pol.pl

629-35 - 69, 628-37 - 04. 621-07 - 57, 628-90 - 17 INTERNET: http://www.korpo.pol.pl/cbos E-mail: cbos@pol.pl CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT ZESPÓŁ REALIZACJI BADAŃ 629-35 - 69, 628-37 - 04 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 621-07 - 57, 628-90 - 17 INTERNET: http://www.korpo.pol.pl/cbos

Bardziej szczegółowo

Opublikowane scenariusze zajęć:

Opublikowane scenariusze zajęć: mgr Magdalena Tomczyk nauczyciel dyplomowany historii, wiedzy o społeczeństwie oraz wychowania do życia w rodzinie w Gimnazjum Nr 2 im. Mikołaja Kopernika w Tarnowie. Naukowo zajmuje się historią XIX i

Bardziej szczegółowo

Mniejszości narodowe i etniczne na Mazowszu

Mniejszości narodowe i etniczne na Mazowszu Mniejszości narodowe i etniczne na Mazowszu - Działania Pełnomocnika Wojewody Mazowieckiego do spraw mniejszości narodowych i etnicznych. Warszawa, dnia 11 czerwca 2013 r. Przestawione dane dotyczą społeczności

Bardziej szczegółowo

HARMONOGRAM PRZEDSIĘWZIĘĆ PATRIOTYCZNYCH W MAŁOPOLSCE W 2015 ROKU

HARMONOGRAM PRZEDSIĘWZIĘĆ PATRIOTYCZNYCH W MAŁOPOLSCE W 2015 ROKU HARMONOGRAM PRZEDSIĘWZIĘĆ PATRIOTYCZNYCH W MAŁOPOLSCE W 05 ROKU STYCZEŃ 70 rocznica wyzwolenia hitlerowskiego obozu w Płaszowie 5.0 teren byłego obozu w Płaszowie Związek Kombatantów RP i Byłych Więźniów

Bardziej szczegółowo

ODPOWIEDZI DO ZADAŃ:

ODPOWIEDZI DO ZADAŃ: ODPOWIEDZI DO ZADAŃ: Zadanie 1. (0 1) Oceń, które z poniższych zdań odnoszących się do skutków przemian w życiu człowieka jest prawdziwe. Zaznacz P przy zdaniu prawdziwym. 2. W wyniku przemian, które opisano

Bardziej szczegółowo

Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka. Janusz Korzeniowski

Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka. Janusz Korzeniowski Zakres rozszerzony - moduł 36 Prawa człowieka Opracowanie: Janusz Korzeniowski nauczyciel konsultant ds. edukacji obywatelskiej w Zachodniopomorskim Centrum Doskonalenia Nauczycieli 1 Spis slajdów Idea

Bardziej szczegółowo

MORZE BAŁTYCKIE W KONCEPCJACH I POLITYCE POLSKI I LITWY: SPOJRZENIE NA PODRĘCZNIKI LITEWSKIE

MORZE BAŁTYCKIE W KONCEPCJACH I POLITYCE POLSKI I LITWY: SPOJRZENIE NA PODRĘCZNIKI LITEWSKIE 2015.05.11 1 BALTIJOS JŪRA LENKIJOS IR LIETUVOS KONCEPCIJOSE IR POLITIKOJE: ŽVILGSNIS Į LIETUVIŠKUS VADOVĖLIUS / MORZE BAŁTYCKIE W KONCEPCJACH I POLITYCE POLSKI I LITWY: SPOJRZENIE NA PODRĘCZNIKI LITEWSKIE

Bardziej szczegółowo

Dział edukacji. Oferta 2014/2015. - zajęcia edukacyjne dla dzieci, młodzieży i dorosłych - wydarzenia kulturalne - usługi turystyczne

Dział edukacji. Oferta 2014/2015. - zajęcia edukacyjne dla dzieci, młodzieży i dorosłych - wydarzenia kulturalne - usługi turystyczne Dział edukacji Oferta 2014/2015 - zajęcia edukacyjne dla dzieci, młodzieży i dorosłych - wydarzenia kulturalne - usługi turystyczne O Żydowskim Muzeum Galicja Proponowane zajęcia edukacyjne Żydowskie Muzeum

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA NA LEKCJACH HISTORII W GIMNAZJUM W KLASACH I-III

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA NA LEKCJACH HISTORII W GIMNAZJUM W KLASACH I-III PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA NA LEKCJACH HISTORII W GIMNAZJUM W KLASACH I-III Ważnym elementem procesu dydaktycznego jest ocena, która pozwala określić zakres wiedzy i umiejętności opanowany przez ucznia.

Bardziej szczegółowo

II WOJNA ŚWIATOWA. ZAGŁADA

II WOJNA ŚWIATOWA. ZAGŁADA II WOJNA ŚWIATOWA. ZAGŁADA Scenariusz lekcji do filmu edukacyjnego Noc w galerii II WOJNA ŚWIATOWA. ZAGŁADA. CZĘŚĆ I: WPROWADZENIE 2 Czas pracy: 45 minut. Materiały i środki dydaktyczne: film Noc w galerii,

Bardziej szczegółowo

Martyrologia Wsi Polskich

Martyrologia Wsi Polskich Martyrologia Wsi Polskich Źródło: http://martyrologiawsipolskich.pl/mwp/wirtualne-mauzoleum/modul-ii-eksterminacja/fotogaleria/2515,eksterminacja-wsi-foto galeria.html Wygenerowano: Piątek, 8 stycznia

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA

PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA PRZEDMIOTOWE ZASADY OCENIANIA HISTORIA I SPOŁECZEŃSTWO ZESPÓŁ SZKÓŁ W SZUBINIE SZKOŁA PODSTAWOWA NR 2 Autorzy: Mariola Polańska Gabriela Sobczak Zasady oceniania 1. Ucznia ocenia nauczyciel historii i

Bardziej szczegółowo

Eksterminacja wsi - fotogaleria

Eksterminacja wsi - fotogaleria Eksterminacja wsi - fotogaleria zbiorów IPN]. Wieszanie na drzewie jednego z zatrzymanych Polaków, Dmenin, pow. radomszczański, b.d. [ze [ze zbiorów IPN]. Po pierwszej egzekucji w Dmeninie, pow. radomszczański.

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Wrocławski

Uniwersytet Wrocławski Uniwersytet Wrocławski Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii Instytut Historii Państwa i Prawa Zakład Historii Administracji Studia Stacjonarne Administracji pierwszego stopnia Anna Jaskóła SYTUACJA

Bardziej szczegółowo

Ochrona wrażliwych danych osobowych

Ochrona wrażliwych danych osobowych Pełnosprawny Student II Kraków, 26-27 listopada 2008 r. Ochrona wrażliwych danych osobowych Daniel Wieszczycki Datasec Consulting Podstawowe akty prawne Konwencja Rady Europy Nr 108 z dnia 28 stycznia

Bardziej szczegółowo

Praca w narodowosocjalistycznych gettach

Praca w narodowosocjalistycznych gettach Praca w narodowosocjalistycznych gettach Deutsches Historisches Institut & Żydowski Instytut Historyczny Termin: 3 i 4 grudnia 2010 r. Ofiarą narodowosocjalistycznej polityki ekspansji i eksterminacji

Bardziej szczegółowo

JANUSZ KORCZAK- CZŁOWIEK, KTÓRY KOCHAŁ DZIECI

JANUSZ KORCZAK- CZŁOWIEK, KTÓRY KOCHAŁ DZIECI JANUSZ KORCZAK- CZŁOWIEK, KTÓRY KOCHAŁ DZIECI CELE PROJEKTU: przybliżenie uczniom sylwetki Janusza Korczaka, zapoznanie z jego nowatorskimi poglądami na wychowanie dzieci; uświadomienie dzieciom posiadania

Bardziej szczegółowo

Warszawa, czerwiec 2015 ISSN 2353-5822 NR 84/2015 O KONFLIKCIE NA UKRAINIE I SANKCJACH GOSPODARCZYCH WOBEC ROSJI

Warszawa, czerwiec 2015 ISSN 2353-5822 NR 84/2015 O KONFLIKCIE NA UKRAINIE I SANKCJACH GOSPODARCZYCH WOBEC ROSJI Warszawa, czerwiec 2015 ISSN 2353-5822 NR 84/2015 O KONFLIKCIE NA UKRAINIE I SANKCJACH GOSPODARCZYCH WOBEC ROSJI Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 9 stycznia 2015 roku

Bardziej szczegółowo

POLSKIE PAŃSTWO PODZIEMNE

POLSKIE PAŃSTWO PODZIEMNE POLSKIE PAŃSTWO PODZIEMNE "PRZED 75 LATY, 27 WRZEŚNIA 1939 R., ROZPOCZĘTO TWORZENIE STRUKTUR POLSKIEGO PAŃSTWA PODZIEMNEGO. BYŁO ONO FENOMENEM NA SKALĘ ŚWIATOWĄ. TAJNE STRUKTURY PAŃSTWA POLSKIEGO, PODLEGŁE

Bardziej szczegółowo

Andrzej Grzeszczuk. Wileńszczyzna. w II Rzeczypospolitej. Materiały dydaktyczne do lekcji historii dla szkół ponadpodstawowych

Andrzej Grzeszczuk. Wileńszczyzna. w II Rzeczypospolitej. Materiały dydaktyczne do lekcji historii dla szkół ponadpodstawowych Andrzej Grzeszczuk Wileńszczyzna w II Rzeczypospolitej Materiały dydaktyczne do lekcji historii dla szkół ponadpodstawowych Andrzej Grzeszczuk Wileńszczyzna w II Rzeczypospolitej Materiały dydaktyczne

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Demograficznych

GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Demograficznych Materiał na konferencję prasową w dniu 23 października 2007 r. GŁÓWNY URZĄD STATYSTYCZNY Departament Badań Demograficznych Notatka informacyjna WYNIKI BADAŃ GUS Informacja o rozmiarach i kierunkach emigracji

Bardziej szczegółowo

1989-2014 25 LAT WOLNOŚCI. Szkoła Podstawowa nr 14 w Przemyślu

1989-2014 25 LAT WOLNOŚCI. Szkoła Podstawowa nr 14 w Przemyślu 1989-2014 25 LAT WOLNOŚCI Szkoła Podstawowa nr 14 w Przemyślu W 1945 roku skończyła się II wojna światowa. Był to największy, jak do tej pory, konflikt zbrojny na świecie. Po 6 latach ciężkich walk hitlerowskie

Bardziej szczegółowo

Zrozumieć prawa pacjenta

Zrozumieć prawa pacjenta Zrozumieć prawa pacjenta Historia praw dziecka w pigułce 1819 r. - Wielka Brytania, Robert Owen proponuje prawem zagwarantowany zakaz zatrudnienia małych dzieci w kopalniach i fabrykach; 1908 r. zakaz

Bardziej szczegółowo

Historia. (na podstawie Wikipedii) Strona 1

Historia. (na podstawie Wikipedii) Strona 1 Historia (na podstawie Wikipedii) Strona 1 Spis treści 1 Wstęp...3 2 Periodyzacja...3 3 Nauki pomocnicze historii...3 3.A Archeologia...3 3.B Archiwistyka i archiwoznawstwo...4 3.C Chronologia...4 3.D

Bardziej szczegółowo

AKCJA SPOŁECZNO-EDUKACYJNA ŻONKILE 72. ROCZNICA POWSTANIA W GETCIE WARSZAWSKIM

AKCJA SPOŁECZNO-EDUKACYJNA ŻONKILE 72. ROCZNICA POWSTANIA W GETCIE WARSZAWSKIM 72. ROCZNICA POWSTANIA W GETCIE WARSZAWSKIM Wolontariusze Muzeum POLIN Zdj. M. Starowieyska POWSTANIE W GETCIE WARSZAWSKIM W 2015 roku obchodzimy 72. rocznicę Powstania w Getcie Warszawskim, które było

Bardziej szczegółowo

Andrzej Jezierski. Cecylia Leszczyńska HISTORIA

Andrzej Jezierski. Cecylia Leszczyńska HISTORIA Andrzej Jezierski Cecylia Leszczyńska HISTORIA Wydawnictwo Key Text Warszawa 2003 Spis treści Od autorów 13 Rozdział 1 Polska w średniowieczu 1.1. Państwo 15 1.2. Ludność 19 1.2.1. Zaludnienie 19 1.2.2.

Bardziej szczegółowo

1. Roland rycerz średniowieczny

1. Roland rycerz średniowieczny 1. Roland rycerz średniowieczny Uczeń: Uczeń: a. 1. Cele lekcji i. a) Wiadomości zna fragmenty tekstu Pieśni o Rolandzie, zna podstawowe wiadomości o zwyczajach i tradycjach rycerzy średniowiecznych, rozumie

Bardziej szczegółowo

Warszawa, kwiecień 2012 BS/50/2012 KRESOWE KORZENIE POLAKÓW

Warszawa, kwiecień 2012 BS/50/2012 KRESOWE KORZENIE POLAKÓW Warszawa, kwiecień 2012 BS/50/2012 KRESOWE KORZENIE POLAKÓW Znak jakości przyznany przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku stycznia 2012 roku Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej ul. Żurawia

Bardziej szczegółowo

Przyszłość ogrodów według projektu PO

Przyszłość ogrodów według projektu PO POLSKI ZWIĄZEK DZIAŁKOWCÓW www.pzd.pl Cel PO - stworzenie warunków do masowej likwidacji ogrodów działkowych poprzez: Wygaszenie wszystkich praw majątkowych działkowców do działek. Przejęcie przez gminy

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN W TRZECIEJ KLASIE GIMNAZUM W ROKU SZKOLNYM 2014/2015

EGZAMIN W TRZECIEJ KLASIE GIMNAZUM W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 EGZAMIN W TRZECIEJ KLASIE GIMNAZUM W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 CZĘŚĆ 1. HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE ZASADY OCENIANIA ROZWIĄZAŃ ZADAŃ ARKUSZE: GH-H1, GH-H2, GH-H4, GH-H5, GH-H1U KWIECIEŃ 2015 Zadanie

Bardziej szczegółowo

Szefowa MSW: Działamy solidarnie i odpowiedzialnie

Szefowa MSW: Działamy solidarnie i odpowiedzialnie Źródło: http://msw.gov.pl Wygenerowano: Wtorek, 27 października 2015, 11:05 Strona znajduje się w archiwum. Piątek, 11 września 2015 Szefowa MSW: Działamy solidarnie i odpowiedzialnie - Działania polskiego

Bardziej szczegółowo

III Polonijne Spotkania z Historią Najnowszą

III Polonijne Spotkania z Historią Najnowszą III Polonijne Spotkania z Historią Najnowszą W dniach 6 18 lipca 2009 r. odbyły się III Polonijne Spotkania z Historią Najnowszą. W kursie historii najnowszej dla polonijnych i polskich nauczycieli pracujących

Bardziej szczegółowo

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Polityka społeczna (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Spis treści 1Wstęp...3 2Cele polityki społecznej...3 3Etapy rozwoju politechniki społecznej...4 3.α Od prawa ubogich do

Bardziej szczegółowo

BS/181/2006 POLACY, WĘGRZY, CZESI I SŁOWACY O SYTUACJI NA BLISKIM WSCHODZIE KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, GRUDZIEŃ 2006

BS/181/2006 POLACY, WĘGRZY, CZESI I SŁOWACY O SYTUACJI NA BLISKIM WSCHODZIE KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, GRUDZIEŃ 2006 BS/181/2006 POLACY, WĘGRZY, CZESI I SŁOWACY O SYTUACJI NA BLISKIM WSCHODZIE KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, GRUDZIEŃ 2006 PRZEDRUK I ROZPOWSZECHNIANIE MATERIAŁÓW CBOS W CAŁOŚCI LUB W CZĘŚCI ORAZ WYKORZYSTANIE

Bardziej szczegółowo

18. Lacy Michaj (fot. z archiwum rodziny Szewczyków). 19. Grób Lacego Michaja w Warszawie (fot. NN, lata 70. z archiwum rodziny Szewczyków). 20.

18. Lacy Michaj (fot. z archiwum rodziny Szewczyków). 19. Grób Lacego Michaja w Warszawie (fot. NN, lata 70. z archiwum rodziny Szewczyków). 20. Spis ilustracji 1. Wędrująca grupa Cyganów, rycina z 1 poł. XVII w. (reprod. Polska Sztuka Ludowa, 1979, nr 2, s. 77). 2. W drodze, drzeworyt, 1861 r. (reprod. Polska Sztuka Ludowa, 1979, nr 2, s. 78).

Bardziej szczegółowo

Pieczęć Olsztyna IV WIEK

Pieczęć Olsztyna IV WIEK Pieczęć Olsztyna IV WIEK Pierwowzorem herbu Olsztyna była sekretna pieczęć, którą jeszcze w 1526 roku pieczętowano dokumenty. W drugiej połowie XVI w. na pieczęci pojawiła się postać wędrowca trzymającego

Bardziej szczegółowo

mgr Wanda Małgorzata Walaszek

mgr Wanda Małgorzata Walaszek MÓJ PRZYJACIEL PIES - realizacja projektu edukacyjnego jako przykład dobrej praktyki pedagogicznej w zakresie pracy z dzieckiem młodszym w przedszkolu. mgr Wanda Małgorzata Walaszek Projekt to wyprawa

Bardziej szczegółowo

HANS CHRISTIAN ANDERSEN. Przygotawała Katarzyna Semla SP-5 Żywiec

HANS CHRISTIAN ANDERSEN. Przygotawała Katarzyna Semla SP-5 Żywiec HANS CHRISTIAN ANDERSEN Przygotawała Katarzyna Semla SP-5 Żywiec HANS CHRISTIAN ANDERSEN Żył w latach 1805 1875; Prozaik, poeta, dramaturg i baśniopisarz duński; W wieku 14 lat, po śmierci ojca, we wrześniu

Bardziej szczegółowo

ROK HISTORII NAJNOWSZEJ w Zespole Szkół im A. Mickiewicza w Bielsku Podlaskim

ROK HISTORII NAJNOWSZEJ w Zespole Szkół im A. Mickiewicza w Bielsku Podlaskim ROK HISTORII NAJNOWSZEJ w Zespole Szkół im A. Mickiewicza w Bielsku Podlaskim Konkurs Nasi bliscy, nasze dzieje, nasza pamięć - straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką Ministerstwo Edukacji

Bardziej szczegółowo

FUNDACJA SŁAWEK. Mienia. Warszawa

FUNDACJA SŁAWEK. Mienia. Warszawa FUNDACJA SŁAWEK S Mienia Warszawa KOALICJA POWRÓT DO WOLNOŚCI Polskie Stowarzyszenie Edukacji Prawnej Fundacja Sławek Okręgowy Inspektorat Służby Więziennej Warszawa Stowarzyszenie Pomocy Społecznej, Rehabilitacji

Bardziej szczegółowo

Opinia dotycząca senackiego projektu ustawy o zmianie ustawy o języku polskim oraz o zmianie niektórych innych ustaw (druk nr 968)

Opinia dotycząca senackiego projektu ustawy o zmianie ustawy o języku polskim oraz o zmianie niektórych innych ustaw (druk nr 968) Opinia dotycząca senackiego projektu ustawy o zmianie ustawy o języku polskim oraz o zmianie niektórych innych ustaw (druk nr 968) Minister Edukacji Narodowej ceni każdą inicjatywę, dzięki której uczniowie

Bardziej szczegółowo

- o dotacji przeznaczonej na kapitał wieczysty Fundacji Auschwitz- Birkenau.

- o dotacji przeznaczonej na kapitał wieczysty Fundacji Auschwitz- Birkenau. SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VI kadencja Druk nr 4462 Warszawa, 7 lipca 2011 r. Pan Grzegorz Schetyna Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Na podstawie art. 118 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej

Bardziej szczegółowo

PATRIOTYZM WE WSPÓŁCZESNEJ SZKOLE

PATRIOTYZM WE WSPÓŁCZESNEJ SZKOLE PATRIOTYZM WE WSPÓŁCZESNEJ SZKOLE Co to jest patriotyzm? Zgodnie z definicją podaną w słowniku Władysława Kopalińskiego patriotyzm oznacza: miłość ojczyzny, własnego narodu, połączoną z gotowością do ofiar

Bardziej szczegółowo

Żołnierze Wyklęci Źródło: http://www.wykleci.ipn.gov.pl/zw/geneza-swieta/3819,wstep.html Wygenerowano: Piątek, 8 stycznia 2016, 02:46

Żołnierze Wyklęci Źródło: http://www.wykleci.ipn.gov.pl/zw/geneza-swieta/3819,wstep.html Wygenerowano: Piątek, 8 stycznia 2016, 02:46 Żołnierze Wyklęci Źródło: http://www.wykleci.ipn.gov.pl/zw/geneza-swieta/3819,wstep.html Wygenerowano: Piątek, 8 stycznia 2016, 02:46 Narodowy Dzień Pamięci Żołnierzy Wyklętych ma być wyrazem hołdu dla

Bardziej szczegółowo

Aborcja dla Polek. Aborcja dla Polek wprowadzona przez Hitlera 9 marca 1943" Czy to sztuka?

Aborcja dla Polek. Aborcja dla Polek wprowadzona przez Hitlera 9 marca 1943 Czy to sztuka? Aborcja dla Polek niedziela, 28 marca 2010 15:24 Skocz do komentarzy Aborcja dla Polek wprowadzona przez Hitlera 9 marca 1943" Czy to sztuka? "Aborcja dla Polek wprowadzona przez Hitlera 9 marca 1943".Pod

Bardziej szczegółowo

USTAWA z dnia 9 listopada 2000 r. o repatriacji

USTAWA z dnia 9 listopada 2000 r. o repatriacji Dz.U. z 2000 r. Nr 106, poz. 1118 USTAWA z dnia 9 listopada 2000 r. o repatriacji Uznając, że powinnością Państwa Polskiego jest umożliwienie repatriacji Polakom, którzy pozostali na Wschodzie, a zwłaszcza

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK URZĘDOWY MINISTRA KULTURY I DZIEDZICTWA NARODOWEGO. Warszawa, dnia 21 lutego 2013 r. Pozycja 8 ZARZĄDZENIE

DZIENNIK URZĘDOWY MINISTRA KULTURY I DZIEDZICTWA NARODOWEGO. Warszawa, dnia 21 lutego 2013 r. Pozycja 8 ZARZĄDZENIE DZIENNIK URZĘDOWY MINISTRA KULTURY I DZIEDZICTWA NARODOWEGO Warszawa, dnia 21 lutego 2013 r. Pozycja 8 ZARZĄDZENIE MINISTRA KULTURY I DZIEDZICTWA NARODOWEGO 1) z dnia 19 lutego 2013 r. w sprawie nadania

Bardziej szczegółowo

UNIAMO LE GENERAZIONI-

UNIAMO LE GENERAZIONI- ŁĄCZYMY POKOLENIA Łączymy pokolenia to hasło, które zrodziło się w głowach założycieli Stowarzyszenia Przyjaciół Harcerstwa Łomżyńskiego. Projekt był współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki

Bardziej szczegółowo

BIOGRAFIA. Irena Sendlerowa, właściwie Irena Stanisława Sendler,

BIOGRAFIA. Irena Sendlerowa, właściwie Irena Stanisława Sendler, BIOGRAFIA Irena Sendlerowa, właściwie Irena Stanisława Sendler, Sendler z domu Krzyżanowska - ur. 15 lutego 1910 w Warszawie, zm. 12 maja 2008 w Warszawie. Polska działaczka społeczna. Swoje dzieciństwo,

Bardziej szczegółowo

Historisch-technisches Informationszentrum.

Historisch-technisches Informationszentrum. 1 Historisch-technisches Informationszentrum. Wojskowy Ośrodek Badawczy w Peenemünde był w latach 1936-1945 jednym z najbardziej nowoczesnych ośrodków technologii na świecie. W październiku 1942 roku udało

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI Warszawa, październik 00 BS/0/00 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI CBOS, wspólnie z ośrodkami badania opinii społecznej z innych państw, uczestniczy w programie World Public Opinion. Jest to program

Bardziej szczegółowo

Jak liczono dawniej?

Jak liczono dawniej? Jak liczono dawniej? Kinga Lużyńska 2a Strona 0 Praca długoterminowa z matematyki System karbowy Ludzie gdy jeszcze prowadzili koczowniczy tryb życia czyli jedli to co znaleźli bądź upolowali, nie musieli

Bardziej szczegółowo

Opis zasad innowacji pedagogicznej w nauczaniu historii na poziomie szkoły podstawowej w zakresie edukacji regionalnej.

Opis zasad innowacji pedagogicznej w nauczaniu historii na poziomie szkoły podstawowej w zakresie edukacji regionalnej. Opis zasad innowacji pedagogicznej w nauczaniu historii na poziomie szkoły podstawowej w zakresie edukacji regionalnej Witamy na Warmii realizowana w Szkole Podstawowej nr 19 im. Mikołaja Kopernika w Olsztynie

Bardziej szczegółowo

Program Edukacyjny. Muzeum Twierdzy Kostrzyn. dla uczniów. Szkół Podstawowych

Program Edukacyjny. Muzeum Twierdzy Kostrzyn. dla uczniów. Szkół Podstawowych Program Edukacyjny Muzeum Twierdzy Kostrzyn dla uczniów Szkół Podstawowych Wykonał: Jerzy Dreger 1. Założenia Podstawowym celem działalności edukacyjnej Muzeum Twierdzy Kostrzyn jest przybliżanie wiedzy

Bardziej szczegółowo

Materiały nadesłane przez szkoły biorące udział w programie edukacyjnym Przywróćmy Pamięć 2005/2006

Materiały nadesłane przez szkoły biorące udział w programie edukacyjnym Przywróćmy Pamięć 2005/2006 Zespół Szkół Ogólnokształcących nr 1 w Chełmie PROJEKT: Cały świat to jeden wielki Chełm Realizacja projektu Cały świat to jeden wielki Chełm - marzec 2006 Mamy za sobą kolejny etap realizacji projektu.

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN RAJDU KOMEND HUFCÓW I DRUŻYNOWYCH CHORĄGWI WARMIŃSKO-MAZURSKIEJ SZLAKIEM FRONTU WCHODNIEGO I WOJNY ŚWIATOWEJ

REGULAMIN RAJDU KOMEND HUFCÓW I DRUŻYNOWYCH CHORĄGWI WARMIŃSKO-MAZURSKIEJ SZLAKIEM FRONTU WCHODNIEGO I WOJNY ŚWIATOWEJ REGULAMIN RAJDU KOMEND HUFCÓW I DRUŻYNOWYCH CHORĄGWI WARMIŃSKO-MAZURSKIEJ SZLAKIEM FRONTU WCHODNIEGO I WOJNY ŚWIATOWEJ Rok 2014 jest związany z ważną rocznicą w historii Europy i Polski. 100 lat wcześniej

Bardziej szczegółowo

Wydanie specjalne gazetki szkolnej Na szóstkę. z okazji. Ogólnopolskiego Dnia Praw Dziecka. obchodzonego 20 listopada

Wydanie specjalne gazetki szkolnej Na szóstkę. z okazji. Ogólnopolskiego Dnia Praw Dziecka. obchodzonego 20 listopada Wydanie specjalne gazetki szkolnej Na szóstkę z okazji Ogólnopolskiego Dnia Praw Dziecka obchodzonego 20 listopada Chcesz dowiedzieć się, jakie masz prawa i obowiązki?! A do tego wygrać nagrodę? Nic prostszego!

Bardziej szczegółowo