IMMUNOLOGIA WYKŁADY. (IL-7) 8-9 tyg. ciąŝy wątroba; dorosły szpik (od komórek śródkostnej do centralnej zatoki Ŝylnej jama szpikowa kości gąbczastej)

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "IMMUNOLOGIA WYKŁADY. (IL-7) 8-9 tyg. ciąŝy wątroba; dorosły szpik (od komórek śródkostnej do centralnej zatoki Ŝylnej jama szpikowa kości gąbczastej)"

Transkrypt

1 - 1 - Rozwój komórek układu odpornościowego IMMUNOLOGIA WYKŁADY Układ immunologiczny (odpornościowy) ma za zadanie ochronę przed szeroko pojętymi patogenami przy stosunkowo niewielkich szkodach dla organizmu. U człowieka obserwuje się pełnię rozwoju u. i. Ośrodkowy układ nerwowy, układ endokrynny oraz immunologiczny stanowią triadę funkcjonalną. Patogeny mogą być wewnątrz- lub zewnątrzkomórkowe (naczynia, śluzówka, jamy ciała). Zaburzenia w odpowiedzi ze strony układu odpornościowego mogą prowadzić do: - autoimmunizacji, np. reumatoidalne zapalenie stawów (RZS), - niedoboru immunologicznego, np. zespół nabytego upośledzenia odporności (AIDS), - róŝnych typów nadwraŝliwości, np. astma, katar sienny, - odrzucenia przeszczepionych tkanek i narządów (odpowiedź jest tu co prawda prawidłowa, jednak niekorzystna ze względów terapeutycznych). Za zewnętrzną obronę ciała przed patogenami odpowiadają bariery fizyczne i biochemiczne (śluzówka, lizozym, rzęski, komensale, kwas solny, przepływ moczu). Odpowiedź immunologiczną moŝna podzielić na wiele sposobów: - ze względu na swoistość i pamięć na: wrodzoną = nieswoistą, która nie zmienia się po powtórnej ekspozycji oraz nabytą = swoistą, która nasila się przy powtórnym kontakcie (odpowiedź wtórna podąŝa za pierwotną), - moŝna w niej wyróŝnić fazę rozpoznania oraz efektorową, - ze względu na profil wytwarzanych leukocytów: w odpowiedzi wrodzonej wytwarzane są fagocyty: monocyty, makrofagi (monocyty osiadłe w tkankach), neutrofile wielopłatowe; natomiast w odpowiedzi nabytej wytwarzane są limfocyty (centralna pozycja w odpowiedzi nabytej) KaŜdy patogen posiada na swojej powierzchni antygeny. Antygeny mają dwie podstawowe cechy: immunogenność (wywołują w organizmie powstanie odpowiedzi skierowanej przeciwko sobie) oraz antygenowość (łączą się z odpowiednią dla siebie immunoglobuliną zarówno wolną, jak występującą jako receptor na komórkach B oraz z receptorami limfocytów T) Funkcje limfocytów T: kontrola rozwoju limfocytów T i produkcji immunoglobulin, reakcja z fagocytami, rozpoznanie komórek zaraŝonych wirusami oraz zmienionych nowotworowo (NK). Z kolei limfocyty B zwalczają patogeny zewnątrzkomórkowe przez uwalnianie immunoglobulin. Układ immunologiczny: - inne - komórki (leukocyty) - limfocyty B, T, LGL NK - fagocyty neutrofile, eozynofile, jednojądrzaste C - komórki pomocnicze - bazofile \ - mastocyty zapalenie - płytki / - inne nabłonkowe (granica między narządami centralnymi a obwodowymi) Rozwój komórek układu odpornościowego: komórka pnia szpiku szpik B krew śledziona węzły krew itd. grasica T krew, limfa tkanki limfatyczne MALT krew itd. narządy centralne granica nabłonkowa narządy obwodowe antygen rozpoznanie B aktywacja plazmocyt Ig łączenie z antygenem (odpowiedź) (IL-7) 8-9 tyg. ciąŝy wątroba; dorosły szpik (od komórek śródkostnej do centralnej zatoki Ŝylnej jama szpikowa kości gąbczastej) Created by Neevia Document Converter trial version

2 - 2 - Klonalna selekcja komórek B zaleŝy od antygenu: B-BCR przeciwciała identyczne z BCR + komórki pamięci (pamięć długotrwała). RóŜnicowanie komórek B polega na zmianach w obrębie cytoplazmy i błony (ekspresja cząsteczek CD19, 20, 21, 22). B B1 (odp. pierwotna) B1a (CD5 biorcy przeszczepów szpiku, 90 % CML, autoimmunizacja) B1b B2 (80 % komórek B krwi obwodowej) Plazmocyt (BLIMP) cechuje się zmniejszoną ekspresją markerów powierzchniowych. Jego zadaniem jest produkcja przeciwciał. KaŜde przeciwciało posiada część wiąŝącą antygen F ab (fragment antygen biding) oraz część krystalizującą lub komórkową F c (fragment crystallisable or cellular). Fragment F c ma za zadanie wiązanie z fagocytem oraz aktywację dopełniacza i w konsekwencji lizę bakterii, chemotaksję i opsonizację. komórka macierzysta prekursor limfoidalny ( limfocyt) lub mieloidalny ( megakariocyt, granulocyty, mastocyty, monocyty i makrofagi) Grasica zasiedlona jest przez komórki pre-t, które związane są z komórkami opiekuńczymi. Komórki nabłonkowe kory posiadają receptory MHC (u człowieka uŝywa się określenia HLA). Tymocyty mają receptory TCR, które jeśli nie rozpoznają MHC, ulegają apoptozie; w ten sposób 90% spotyka śmierć z zaniedbania, a reszta delikatnie rozpoznająca przeŝywa (5%) jest to tzw. selekcja pozytywna. Zbyt silne wiązanie TCR z MHC prowadzi do śmierci pozostałych 5% jest to tzw. selekcja negatywna. ilustracja restykcji HMC: strefa korowo rdzeniowa do krwi T h CD4 + - MHC klasa II T? CD8 + - MHC klasa I Profile cytokin wydzielanych przez poszczególne klasy limfocytów: Th1: IFNγ, TNFβ, IL-2; aktywacja makrofagów, odpowiedź komórkowa Th2: IL-4, 5, 6, 10, 13; powstawanie eozynofili i mastocytów, odpowiedź humoralna limfocyty B (15%) T (75%) TCRαβ (krew) T h CD4 + (70%) T h1, T h2 T s + T c CD8 + (30%) TCRγδ CD4 -, CD8 - (nabłonki) limfocyty B BCR, CD19, 20, 21, MHC-I, II T TCR, CD2, 3, 4, 5, 8, MHC-I T CD2 +, NK CD3 -,CD16 + Komórki prezentujące antygen (APC) prezentują go dla TCR. Komórki te cechują się heterogennością oraz zdolnością immunostymulacji. NaleŜą do nich: - makrofagi (pochodzą z monocytów, a te z monoblastów; mogą ulegać aktywacji lub róŝnicowaniu) - limfocyty - komórki dendrytyczne - mieloidalna - komórka Langerhansa (ziarna Birbecka) - DC1 - limfoidalna - DC2 Główny układ zgodności tkankowej (major histocompatibility complex MHC; u człowieka: human lymphocyte antigen HLA) Pojęcie to odnosi się zarówno do genów, jak i do ich produktów białkowych (białka zgodności tkankowej). Pierwsze badania nad MHC związane były z eksperymentami nad przyczepianiem skóry u myszy. Geny te wiązano początkowo wyłącznie z transplantacją. Rozwój badań nad MHC uwieńczyło przyznanie 5 nagród Nobla. brak MHC serce, wątroba, trzustka MHC dzieli się na tzw. klasy mówimy zatem o MHC klasy I, III lub II. Podczas dojrzewania limfocytów dochodzi do prezentacji im własnych antygenów przez komórki dendrytyczne. lokalizacja genów kodujących cząsteczki MHC chromosom 6p21.1-3: - 2 -

3 - 3 - MHC-I; α 1, α 2 wysoce polimorficzne (duŝe zróŝnicowanie); 2 α-helisy po boku + rowek zawierający peptyd antygenowy (długości 10 aminokwasów) wzdłuŝ biegną dwie kieszonki kotwiczące (B i F) MHC-II; α 1, β1 wysoce polimorficzne; peptyd składa się z 20 aminokwasów; obecnych jest 6 kieszonek kotwiczących MHC-I związany jest z prezentacją antygenów endogennych (własnych) komórek: produkcja białek w cytozolu znakowanie ubikwityną (poliubikwitynacja) proteasom do ER gdzie białka TAP pompują peptydy organizacja MHC-I do aparatu Golgiego pakowanie w pęcherzyki transport na zewnątrz prezentacja antygenu [LMP w połączeniu z proteasomem dają immunoproteasom] MHC-II związany jest z prezentacją antygenów egzogennych; komórka T h CD4 + endocytoza / pinocytoza antygenów egzogennych endosomy i lizosomy transport do ER zatyczka na ER transport do aparatu Golgiego odłączenie CLIP oraz dołączenie antygenu do MHC-II prezentacja antygenu kostymulacja: B7-1 = CD80 CD28 \ B7-2 = CD86 CD28 transdukcja sygnału LFA3 CD2 / ICAM1 LFA1 związek MHC z chorobami: (chorzy z antygenem) x (zdrowi bez antygenu) względne ryzyko (relative risk) = (chorzy bez antygenu) x (zdrowi z antygenem) Odporność nieswoista = wrodzona ogólnoustrojowa - niskie ph - powłoki skóra śluzówki - hormony leczenie sterydami (półpasiec, ospa wietrzna, opryszczka pospolita) ciąŝa menopauza - genetyczne - temperatura - immunosupresja Odporność nieswoista humoralna - dopełniacz (C) - inhibitory wirusowe komórkowa - fagocytoza zapalenie - interferony (IFN) - 3 -

4 - 4 - Miejsca w którym występuje niskie ph: - Ŝołądek (zaburzenia ułatwiają zakaŝenie Helicobacter pylori), - pochwa (dzięki obecności m. in. Lactobacillus acidophilum) - skóra Nienaruszona skóra jest barierą nieprzebytą dla bakterii. O śluzówkach mówić moŝemy zarówno w kontekscie odporności swoistej, jak i nieswoistej. Zmiany hormonalne, jakie mają miejsce u kobiety w okresie ciąŝy i menopauzy zaburzają odpowiedź immunologiczną i zwiększają wraŝliwość na zakaŝenia. Rola czynników genetycznych w odporności przykładowo istnieją myszy odporne na wirusowe zapalenie wątroby, jest to cecha dominująca, związana z brakiem receptorów na hepatocytach dla wirusów WZW typu mysiego albo z brakiem ekspresji genów opłaszczających nukleokapsyd (proteazy i lipazy). Temperatura ochrona przed wirusami: podniesienie temperatury hamuje rozwój choroby wirusowej (mutanty tr oporne i bardziej zjadliwe); gorączce towarzyszy pocenie (ochrona na powierzchni ciała). Immunospuresja obniŝenie ilości i aktywności fagocytów, spadek poziomów cytokin, zaburzenie flory naturalnej (fizjologicznej), problem transplantologii. Dopełniacz (komplement = C) mechanizm odpornościowy, który pojawił się pierwszy raz w przebiegu ewolucji u rekina. Jest to układ złoŝony z około 30 białek, większość ma charakter proenzymów. Aktywacja następuje po wniknięciu do organizmu antygenu (komplement jest mechanizmem z pogranicza odpowiedzi swoistej i nieswoistej). Po wniknięciu antygenu powstaje aktywny składnik C1, który rozkłada dalsze aŝ do konwertazy C3 (C4b2a); jest to tzw. klasyczna droga aktywacji dopełniacza. Istnieje równieŝ droga alternatywna = properdynowa, równieŝ kończąca się konwertazą (C3bBbP). Składnik C3 jest proenzymem, który ulega rozbiciu na fragmenty C3a i C3b. Cb3 = opsonina przyczepia się do powierzchni antygenu (proces opsonizacji), umoŝliwiając bardziej efektywną od zwykłej fagocytozy immunofagocytozę; aktywuje ponadto drogę alternatywną (amplifikacja w czasie Ŝycia płodowego oraz u noworodków). Rozszczep składnika C5 na powierzchni obcej komórki prowadzi do powstania tzw. kompleksu atakującego błonę (MAC), który ma zdolność ataku bakterii G(+) np. E. coli czy komórek nowotworowych. Składniki C3a i C5a nazywane są anafilatoksynami lub mediatorami zapalnymi. Na powierzchni większości naszych własnych komórek występują białka chroniące nas przez działaniem endogennego dopełniacza (CD59). Wykorzystuje to np. wirus HIV, który wbudowuje się do limfocytów T h, tam namnaŝa i opuszcza komórki posiadając na powierzchni CD59, co chroni go przed działaniem dopełniacza. WyróŜniamy 3 typy inhibitorów wirusowych: α, β i γ. Dwa pierwsze to ciepłostałe glikoproteiny (70 oc ), podczas gdy γ jest termolabilny. Utrudniają one kontakt wirusa z ludzką komórką i bywają silniejsze od swoistych przeciwciał. Interferony (INF-α, β i γ) to najwaŝniejsza broń przeciwwirusowa. Nie działają one co prawda na same wirusy, lecz zmieniają metabolizm komórkowy, utrudniając wirusom namnaŝanie się w ich wnętrzu. Aktywacja wszechobecnego proenzymu kinazy białkowej działa na syntezę białek wirusowych, ale nie komórkowych, podczas gdy aktywacja proenzymu rybonukleazy prowadzi do degradacji zarówno komórkowego, jak i wirusowego RNA. Fagocytoza jest podstawą odpowiedzi nieswoistej. Pierwszym etapem jest powstanie stanu zapalnego (tkliwość dotykowa, ropa, rumień, temperatura) i synteza mediatorów: C3a, C5a, bradykininy oraz czynników chemotaktycznych (rodzaj cytokin), które przyciągają i aktywują fagocyty dochodzi w ten sposób do pochłonięcia obcych komórek, czy to niespecyficznie, czy przez opsoninę C3b. W drugim etapie do wakuoli wpuszczana jest zawartość lizosomów. Trzecim i ostatnim etapem jest wewnątrzkomórkowe zabicie na drodze tlenowej bądź beztlenowej. tlenowo beztlenowo H 2 O 2 nadtlenek azotu chloramina lizozym na G(+) związki powierzchniowo czynne Niektóre mikroby są na ten proces niewraŝliwe, np. większość wirusów oraz dwoinka rzeŝączki (Neisseria gonorrhoae) zjawisko aresztu prewencyjnego. Cytokiny Wzajemna komunikacja w układzie odpornościowym zachodzi dzięki: cząsteczkom adhezyjnym (CAM), odpowiedzialnym za bezpośredni kontakt i przyleganie oraz cytokinom, umoŝliwiającym interakcje między komórkami sąsiadującymi i na odległość. Cytokiny moŝna opisać jako małe cząsteczki pośredniczące w przekazywaniu sygnałów między komórkami, mediatory reakcji zapalnych i immunologicznych oraz biorące udział w regulacji hemopoezy (*). Głównymi grupami cytokin są: - 4 -

5 interleukiny (IL-1 25) (*), - interferony (INF-α, β, γ), - czynniki martwicy nowotworów (TNF), - czynniki wzrostowe (GF), - czynniki stymulacji wzrostu komórek (CSF) (*), - chemokiny. Regulacja z udziałem cytokin charakteryzuje się kilkoma cechami, do których naleŝą: plejotropizm wielokierunkowość działania cytokin, redundancja róŝne cytokiny mogą wywierać ten sam efekt, antagonizm róŝne cytokiny mogą wywierać odmienne efekty, czasem przeciwstawne do siebie, synergizm efekt jest silniejszy, gdy działają 2 cytokiny niŝ gdy jedna, Ŝadna cytokina nie działa sama. Mechanizm działania cytokin moŝe być: - autokrynny cytokina wydzielana przez komórkę działa na nią samą, - parakrynny - cytokina wydzielana przez komórkę działa na komórkę sąsiednią, - endokrynny.- cytokina wydzielana jest do krwi, z prądem której wędruje do odległych tkanek i działa na ich komórki. Receptory dla cytokin składają się 3 części: zewnątrzkomórkowej, transbłonowej oraz zewnątrzkomórkowej. Przykładowo dla IL-2 jest to heterotrimer αβγ. Aktywacja receptora przez ligand cytokinę pobudza aktywność kinazy tyrozynowej, która fosforyluje białka wewnątrz komórki, np. receptor JAK STAT transkrypcja genów. Istnieje 5 rodzajów receptorów dla cytokin, w zasadzie podobnych do siebie, inaczej wyglądają jedynie receptory dla chemokin (brak aktywacji szlaku, zamiast tego reorganizacja szkieletu komórki). Cytokiny biorą udział w układzie odpornościowym, odporności przeciwnowotworowej, zjawiskach autoimmunizacyjnych oraz układzie krwiotwórczym. Ogólną funkcją interleukin jest kierowanie komórek do róŝnicowania. - IL-1 najbardziej plejotropowa, produkowana przez monocyty i makrofagi, działa na: makrofagi (TNF, IL- 6, IL-1), limfocyty T (IL-2, IFN-γ) i B (proliferacja, róŝnicowanie), wątrobę (synteza białek ostrej fazy), mózg (gorączka, senność, ACTH), promuje reakcję zapalną, - IL-2 działa autokrynnie na limfocyty T h, wpływa na: róŝnicowanie T w T c produkujące IL-2 i IFN-γ, NK (aktywacja), B (produkcja przeciwciał), monocyty (aktywacja), - IL-4, 5 pobudzają limfocyty B, IgE (4) alergie, T h2 + T h1 (4), wzrost i róŝnicowanie eozynofilów (pasoŝyty) (5), - IL-6 pobudza przejście B w plazmocyt i T w T c, syntezę białek ostrej fazy w wątrobie, wraz z IL-3 wpływa na szpik (wzrost komórek macierzystych), - IL-8 chemokina, powoduje chemotaktyczne przyciąganie jednojądrzastych fagocytów do miejsc reakcji zapalnej, - IL-12 pobudza cytotoksyczność (T c + NK), stymuluje B do produkcji IgG, wydzielana jest przez makrofagi pod wpływem bakterii, wirusów i grzybów, stymuluje INF-γ oraz promuje rozwój T h1, Interferony (γ, β, α, κ, ω) α i β produkowane są przez komórki pod wpływem zakaŝenia wirusowego, zaś γ przez T i NK pod wpływem antygenu. Działanie interferonów: wzbudzają w komórce stan gotowości przeciwwirusowej, hamują tempo zakaŝenia, hamują replikację, utrudniają formowanie się wirionów, aktywują RNAzę L oraz kinazę białkową R, nasilają cytotoksyczność T c, NK i K, zwiększają ekspresję MHC, pobudzają makrofagi i przez to fagocytozę, podnoszą poziom innych cytokin, działają antyangiogennie i przez to przeciwnowotworowo; α bierze udział w WZW typu B i C oraz raku pęcherza. Czynnik martwicy nowotworu (TNF) pobudza T, B, śródbłonek, makrofagi, resorpcję kości, apoptozę komórek; oddziałuje na mózg (gorączka, senność), wątrobę (białka ostrej fazy). ZakaŜenie moŝe spowodować uwolnienie duŝych ilości TNF, a to szok septyczny oraz wyniszczenie (kacheksję). Istotny jest udział cytokin w hemopoezie (czasami podaje się je przy hemocytopeniach). Mechanizmy regulacyjne odpowiedzi immunologicznej mechanizmy wspomagające mechanizmy regulujące; regulatory: antygen, APC, T, Ig, idiotypowo oraz neurohormonalna regulacja odporności, czynniki genetyczne - 5 -

6 antygen rodzaj grasiconiezaleŝne (IgM) i grasicozaleŝne (kooperacja T + B IgG, E), egzogenne Ig, endogenne komórkowo, dawka tolerancja, droga podania, - interakcja T z APC aktywacja tylko przy jednoczesnych dwóch sygnałach (kostymulajca), gdy rozpoznany zostanie tylko antygen anergia tolerancja, - interakcja: CD80/86 CD28, TCR T h B MHC-II, CD40 CD40L; róŝnicowanie B w komórki pamięci oraz plazmocyty, - wygaszanie odpowiedzi: - funkcje T reg : zabezpieczenie przed autoagresją, tolerancja pokarmowa, tolerancja transplantacyjna, - regulacja aktywacji limfocytów B przez przeciwciała: (+) IgM C, ( ) IgG; niektórych szczepionek (np. przeciw śwince) nie podaje się dziecku przed pierwszym rokiem Ŝycia w powodu obecności przeciwciał; podobna sytuacja ma miejsce przy konflikcie serologicznym, - idiotypowa modulacja odpowiedzi (np. przeciwciała anty-anty-a) układa się w sieć Jerne a: na tej zasadzie konstruowane są szczepionki antyidiotypowe, - wzajemne relacje między układami: ; wpływ glikosteroidów: - redukują limfocyty, monocyty i eozynofile, - hamują wytwarzanie cytokin pro-zapalnych oraz prezentację antygenu (hamują odpowiedź komórkową), - hamują funkcje mastocytów, - Czynniki genetyczne: odpowiedź zaleŝy od klas genów MHC, dlatego kaŝdy z nas inaczej odpowiada na te same antygeny wskutek polimorfizmu genowego. ZaleŜy od tego równieŝ podatność na choroby autoimmunizacyjne. Na dodatek wiele genów nie związanych z MHC takŝe moduluje odpowiedź immunologiczną. Tolerancja immunologiczna a nadwraŝliwość I typu Tolerancja immunologiczna to całkowity lub częściowy brak zdolności organizmu do odpowiedzi immunologicznej na dany antygen po co najmniej dwukrotnym kontakcie z tym antygenem. Jest to zjawisko swoiste wobec danego antygenu, lecz zazwyczaj brak reakcji dotyczy zarówno odpowiedzi typu komórkowego, jak i humoralnego. Owen zauwaŝył, Ŝe cielęta heterozygotyczne o wspólnym łoŝysku nabywają na siebie nawzajem tolerancji (chimery posiadające krew własną i bliźniaczą). metody badania tolerancji doświadczalne, parabioza, bliźniaki monozygotyczne doświadczenia - Mitchisona zaleŝność od dawki np. BSA - Weigla - 6 -

7 - 7 - Przełamanie autotolerancji prowadzi do chorób autoimmunologicznych. zachowanie tolerancji selekcja klonalna grasicy - delecja klonalna (eliminacja) limfocyty T w grasicy i na obwodzie, B w szpiku i na obwodzie; T apoptoza aktywny, uwarunkowany genetycznie proces prowadzący do programowanej śmierci komórki (PCD) ciałka apoptotyczne fagocytowane przez makrofagi - anergia klonalna inaktywacja autoreaktywnych limfocytów T (przez obniŝenie ich IL-2) które uniknęły delecji klonalnej; warunkiem reaktywności są dwa sygnały (TCR, B 7.1 / 7.2 ) - sekwestracja anatomiczna np. przednia komora oka, torbiel policzkowa chomika, - sekwestracja molekularna autoantygeny mają epitopy dominujące i małe (ukryte), - aktywna supresja przebiega z udziałem limfocytów T c hamujących autoagresję oraz przeciwciał antyidiotypowych, które przeciwdziałają nadreaktywności humoralnej, ułatwianie wywołania tolerancji właściwości fizyko-chemiczne, drogi wprowadzenia, dawka, dojrzałość aparatu immunologicznego mechanizm tolerancji - poprzez B - zahamowanie funkcjonalne, - zahamowanie centralne, - poprzez T - osłabienie reakcji typu późnego, - osłabienie bariery transplantacyjnej NadwraŜliwość to odwrotność tolerancji, prowadzi do uszkodzenia tkanek gospodarza. Alergia to zmieniona reaktywność na wtórne wprowadzenie antygenu (synonim nadwraŝliwości typu I) (Pirquet, 1906 r.). Choroby zaliczane do I typu reakcji wg klasyfikacji Galla Coombsa: wstrząs anafilaktyczny, astma atopowa, alergiczny nieŝyt nosa, pokrzywka i obrzęk naczynioruchowy, atopowe zapalenie skóry, alergia pokarmowa, alergia na leki. Immunoterapia swoista w chorobach alergicznych: na owady Ŝądlące, nieŝyt nosa, astma alergiczna, leki (desensybilizacja). NadwraŜliwość typu I antygen reaguje z IgE lub IgG 4 na zasadzie mostkowania, a ta z FcεγR 1/2 camp + Ca 2+ degranulacja mastocytów (komórki docelowe) (histamina, heparyna, sertonina) + synteza mediatorów eikozanowych oraz interleukin. - Astma to przewlekła choroba zapalna dróg oddechowych, w której bierze udział wiele typów komórek (mastocyty, eozynofile, limfocyty T). Występują objawy kliniczne (świszczący oddech, duszność, ucisk w klatce piersiowej, kaszel itd.) w wyniku zwęŝenia oskrzeli w odpowiedzi na mediatory anafilksji. wczesna reakcja oskrzelowa do 30 min, udział mastocytów, reakcja późna degranulcja eozynofilów (ECF, MBP, ECP), - alergiczny nieŝyt nosa zaburzenia komfortu Ŝycia, ew. rozwija się w alergiczne zapalenie spojówek, - obrzęk naczynioruchowy Quinkego dotycz gardła, krtani i głośni moŝe być przez to przyczyną śmierci, - skaza wysiękowa atopowe zapalenie skóry (mleko, jaja, matka) atopia genetyczna skaza produkcji IgE w wyniku kontaktu z alergenami środowiska nieszkodliwymi dla innych; halotypy: astma atopowa HLA A 1 B 8 (DR 3 ) / A 3 B 7 DR 2 T h1 antyalergiczne T h2 alergiczne IFN-γ, IL-2, IL-12 IL-3, 4, 5, 6, 9, 13 ocena wskaźnika T h4 / T h8 : nowotwory, HIV norma alergia atopowa > 0,3 0,8 1 1,4 1,8 2,3 Inne rodzaje nadwraŝliwości NadwraŜliwość typu II przeciwciała klas IgG i IgM powodują destrukcję komórek i tkanek w wyniku: działania dopełniacza (C3a, C5a), kompleksu MAC, cytotoksyczności zaleŝnej od przeciwciał (ADCC), opsonizacji. Fizjologicznie kompleks bakterii i przeciwciała ulega fagocytozie i działaniu dopełniacza, tu natomiast taka odpowiedź zostaje skierowana przeciwko własnym komórkom organizmu. - reakcje posttransfuzyjne wytwarzanie przeciwciał przeciwko antygenom powierzchniowym dawcy, - konflikt serologiczny gdy matka jest Rh-, a płód Rh+ choroba noworodków w następnej ciąŝy; środkiem zaradczym jest usunięcie krwinek przez podanie anty-d w ciągu h; tylko klasa IgG przechodzi przez łoŝysko, - cytopenie polekowe (często wywoływane przez anestetyki): lek wiąŝe się do komórki (opsonizacja) przyłączają się przeciwciała aktywowany jest dopełniacz zachodzi niszczenie tkanki, kompleks immunologiczny lek przeciwciało absorbuje się na powierzchni komórki aktywowany jest dopełniacz rozwój objawów klinicznych, - 7 -

8 - 8 - choroby autoimmunologiczne przewlekłe i cięŝkie do leczenia - zespół Goodpasteura w organizmie pojawiają się przeciwciała przeciwko kolagenowi typu IV, co zaburza czynność głównie nerek i płuc, - miastenia gravis, NadwraŜliwość typu III decydujące znaczenie mają tu kompleksy immunologiczne antygen przeciwciało. W tym typie nadwraŝliwości biorą udział wszystkie klasy przeciwciał. Kompleksy dzielą się na małe (C3a, erytrocyty do wątroby), średnie (immunogenne) i duŝe. Odkładają się w nerkach i płucach, gdzie zaczyna się proces chorobowy, podwyŝszając ciśnienie i zmniejszając przepływ. Proces zapalny powoduje destrukcję światła naczynia, a agregaty na błonie zewnętrznej dają naciek zapalny. Do czynników odkładania zaliczamy: wielkość cząsteczki, powinowactwo klas przeciwciał (IgG 1, IgG 3 ), działanie dopełniacza, rodzaj naczyń krwionośnych, rodzaj tkanki. - Odczyn (zjawisko) Arthusa: podskórne wprowadzenie antygenu tworzenie kompleksy aktywacja trombocytów i mastocytów indukcja makrofagów do produkcji IL-1, IL-12 i TNF mastocyty uwalniają hiastaminę i LT wzrasta przepuszczalność naczyń krwionośnych stan zapalny NadwraŜliwość typu IV (opóźniona, komórkowa) - makrofagi prezentują antygen i uczulane są subpopulacje Th1 IL-2 + IFN-γ T c efekt cytotoksyczny, - podanie podskórne prątków gruźlicy, - odpowiedź typu IV jest hamowana przez duŝe dawki prostaglandyn, - komórki olbrzymie z przetrwałymi antygenami (makrofagi, nabłonek) Choroby autoimmunologiczne jako zaburzenie tolerancji immunologicznej W chorobach autoagresyjnych uczestniczą: autoantygeny, autoprzeciwciała, autoreaktywne limfocyty B i T oraz kompleksy immunologiczne. Czynniki immunologiczne: - zaburzenie delecji i apoptozy komórek autoreaktywnych (mutacje Apo / Fas, Bax), - zniesienie sekwestracji autoantygenu, - wzmoŝona prezentacja autoantygenu, - zmiana struktury antygenu, np. autoprzeciwciała histonów H3 i H2B, - limfocyt T h1 np. RZS, stwardnienie rozsiane, - reakcja krzyŝwa między antygenem egzogennym i autoantygenem, np. cukrzyca typu I (albumina mleka p69 w komórkach β trzuski), - zaburzenia zaleŝne od cytokin, - aktywacja poliklonalna B bez T h2 (LPS, EBV, HSV, HIV, trombocyty, autoprzeciwciała przeciwko DNA), - zaburzenie funkcji limfocytów B, - zaburzenie regulacji idiotypowej, - czynniki MHC mutacje w αβmhc-ii i TCR Czynniki infekcyjne: - bakteryjne, np. podobieństwo białka M do miozyny i wimentyny, - mutacje w białkach opiekuńczych (chaperony, Hsp), - wirusowe (odra stwardnienie rozsiane, EBV zespół Sjörgena) podział: - narządowo swoiste: zespół Sjörgena, choroba Addisona, wole Hashimoto, cukrzyca typu I, ostre rozsiane zapalenie mózgu i rdzenia, choroba Gravesa Basedowa, miastenia, choroba Bechterewa, - układowe (kolagenowo naczyniowe): reumatoidalne zapalenie stawów (RZS), toczeń rumieniowaty układowy (SLE) rozpoznanie: wzrost poziomu γ-globulin, autoprzeciwciała, C, Ts, kompleksy immunologiczne, uszkodzenie tkanek (biopsja) przykłady: przeciwciała antyjądrowe IgG, IgM RZS 90 % 20 % SLE 20 % 90 % zespół Sjörgena (suchości) 70 % 70 % zapalenie mózgu i rdzenia stwardnienie rozsiane czynnik reumatoidalny (RF) - 8 -

9 - 9 - miastenia przewlekłe zapalenie tarczycy = wole Hashimoto choroba Gravesa Basedowa nadczynność tarczycy IDDM = cukrzyca I typu zespół Goodpasteura niedokrwistość złośliwa wadliwe wchłanianie witaminy B 12 Podstawy immunologii nowotworów koncepcja ścieŝki nowotworowej; fenotyp komórki nowotworowej po zaburzeniu funkcji ok. 60 genów; hipoplazja łagodna dysplazja złośliwa dysplazja wczesna inwazja; losy komórki: róŝnicowanie / apoptoza / zezłośliwienie geny mutatorowe (6) naprawa poreplikacyjna (wyłączenie przy hipermetylacji w nowotworze Ŝołądka), G 1 S: I punkt kontrolny, działanie p53: aktywacja róŝnymi drogami (fosforylacja) [zaburzenie] wypuszczenie uszkodzonej komórki z cyklu podziałowego antygeny wspólne: CA; związane z nowotworami TAA mechanizmy odpornościowe nie działają dopóki nowotwór nie posiada własnych naczyń krwionośnych, czyli do czasu gdy urośnie do średnicy 3 mm, HER2 receptor powierzchniowy przekazywanie sygnału do komórki i namnaŝanie jej; amplifikacja genu kodującego receptor (>10x) zwielokrotnienie przekazywania genu lub nadekspresja; leczenie obejmuje przeciwciało monoklonalne herceptynę nowotwory głowy i szyi udział przeciwciał przeciwko receptorowi dla EGF telomery (15 kb 7 kb) obecność telomerazy w komórkach nowotworowych wirusy a nowotwory: pierwotny rak wątroby (HBV), rak szyjki macicy (HPV 16 i 18), chłoniak Burkitta i inne chłoniaki w immunosupresji (EBV), rak nosogardzieli (EBV), białaczka z komórek T dorosłych (wirus ludzkiej białaczki T komórkowej = HTLV-1) modulacja antygenowa komórek nowotworowych wytwarzane limfocyty T c nie atakują innych komórek, dlatego ponownie mamy do czynienia z odpornością pierwotną - antygen róŝnicowania CD10 CALLA (białaczka), - antygen karcynoembrionalny CEA, - antygen specyficzny prostaty = PSA, swoisty dla raka gruczołu krokowego odpowiedź immunologiczna przeciwko nowotworom: - komórki NK 1. linia obrony; + IL LAK, - chemokiny chemotaksja komórek odpowiedzi nieswoistej, - mechanizm limfocytów naciekających guz, immunoterapia czynna i bierna / swoista, nieswoista, kombinowana; czynna, swoista terapia genowa wprowadzenie do komórek nowotworowych nowych genów celem zwiększenie ekspresji przeciwciał i MHC-II promocja guza: supresja, immunomodulacja, tworzenie kompleksów, opsonizaja, cytokiny, TGF-β, VEGF koncepcja ziarna i gleby przerzuty z pewnych narządów wędrują prawie swoiście do innych określonych narządów, np. Ŝołądek płuca, pierś kości; istotny jest udział chemokin w tym procesie; skuteczność komórek przerzutowych wynosi 10-6 komórek Podstawy immunologii transplantacyjnej rodzaje przeszczepów: autologiczny (w obrębie tego samego organizmu), izogeniczny = synergiczny (bliźniaki jednojajowe; szczep wsobny), allogeniczny (w obrębie tego samego gatunku), ksenogeniczny (osobniki róŝnych gatunków), badania Owena tolerancja immunologiczna w przypadku bliźniąt heterozygotycznych o wspólnym łoŝysku (Szkocja, 1945) 3 angielscy badacze: przeszczep komórek śledziony między myszami krotko po urodzeniu; reakcja drugiego przeszczepu (ang. second set reaction); rola miejscowego węzła chłonnego; odczyn blastyczny w odpowiedzi na komórki dawcy fazy reakcji w odpowiedzi na alloprzeszczep: indukcyjna = afarentna oraz efektorowa - faza indukcyjna rozpoznanie antygenów MHC-I i II dawcy; rola komórek APC (komórki dendrytyczne w narządach miąŝszowych oraz komórki Langerhansa w skórze), które wędrują z przeszczepu do śledziony i regionalnych węzłów chłonnych klasyczne antygeny transplantacyjne: MHC-I, wykryte później a waŝniejsze: MHC-II, słabe antygeny transplantacyjne: poza układem MHC - 9 -

10 faza efektorowa zaleŝnie od doboru dawcy i biorcy odrzucenie przeszczepu nadostre / ostre lub przewlekłe (IV typ nadwraŝliwości) Nadostre odrzucenie przeszczepu jest kwestią kilku minut (tzw. biały przeszczep). Mikrozakrzepy powodują niedokrwienie, a to martwicę. Czynnikiem sprawczym są tu przeciwciała swoiste przeciwko MHC-I i II oraz ABO. Obecnie dzięki postępowi sytuacja taka zdarza się rzadko. Ostre odrzucenie przeszczepu zachodzi w ciągu od kilku dni do 2 miesięcy. Przeszczepiony narząd podejmuje co prawda pracę, ale powstaje naciek limfocytowo makrofagowy i odrzucenie śródmiąŝszowe. Sytuacja taka moŝe dotyczyć: nerek, serca, wątroby, płuc lub trzustki. Decydujące są tu limfocyty T h1 (CD4) rozpoznające APC cytokiny reakcja nadwraŝliwości typu późnego (ang. delayed time hypersensivity = DTH). Czynniki humoralne: IL-2, 4, 5, 6, 12, IFN-γ, TNF-α aktywacja i dojrzewanie Tc aktywacja NK, proliferacja B i tworzenie plazmocytów, wzrost ekspresji MHC. Przewlekłe odrzucenie jest najczęstszym przypadkiem klinicznym; trwa ono miesiące lub lata. Odkładanie składowych immunoglobulin i C3 (III typ reakcji) powoduje przebudowę naczyń i sukcesywne włóknienie przeszczepu. Zawsze prowadzi do utraty przeszczepu, a nie znane są metody zahamowania tego procesu. nerka włóknienie i niedokrwienie, serce zwęŝenie wieńcowe, wątroba cholestaza i zwyrodnienie wodniczkowe hepatocytów, płuca zapalenie oskrzelików Genetyka transplantacyjna: u myszy odkryto genów H istotnych pod względem transplantacyjnym; najwaŝniejszy jest H 2, a znacznie słabsze H 1 i H 3. U człowieka jest to układ HLA, głównie HLA-DR i B, mniejsze znaczenie mają A i C. Trafienie dawcy i biorcy jest statystycznie moŝliwe z szansą 1 na kilkaset milionów, do czego dochodzi jeszcze zgodność w zakresie układu grupowego krwi AB0. Przy transplantacji narządów innych niŝ nerka przeszczepia się bez zgodności HLA, ale w obrębie AB0 (dodatkowo efekt cytotoksyczny). Immunosupresja farmakologiczna: glikokortykosteroidy (GKS), leki alkilujące, antymetabolity puryn i kwasu foliowego, cyklosporyna (CsA), antybiotyki makrolidowe (FK506 = Tacrolimus, Rapamycyna = Siralimus), mykofenolan mofetidu (MMF). CsA i FK506 są inhibitorami kalcyneuryny. Przykład leczenia skojarzonego: GKS + CsA + Azatiopryna + Tacrolimus) Negatywne skutki immunosupresji: - upośledzenie odporności przeciw-zakaźnej biorcy (zapalania płuc, infekcje wirusowe), - uszkodzenie narządów miąŝszowych (CsA nerki, Azatiopryna szpik), - moŝliwość indukcji nowotworów układu limfatycznego Inne sposoby osiągnięcia immnosupresji: - naświetlanie RTG, - globulina antylimfocytarna, - globulina antytymocytowa, - przeciwciała monoklonalne: anty-cd4 i anty-mhc uwagi do przeszczepiania poszczególnych narządów: - nerka od rodziny, dobór HLA-DR, -B, AB0, czas zimnego niedokrwienia: 24h; odrzucenie nadostre jest zazwyczaj humoralne, zaś ostre lub przewlekłe zazwyczaj komórkowe, - serce czas zimnego niedokrwienia: 4 h, liczy się zgodność grup krwi; po przeszczepie Ŝyje się jeszcze 4 7 lat, ale juŝ po 3 5 latach rozwija się miaŝdŝyca wieńcowa; mogą powstać przeciwciała anty-miozyna, - wątroba mała immunogenność, niekonieczna jest zgodność HLA, ale AB0; immunosupresja skojarzona: CsA + FK506; pacjent przezywa w 90%, natomiast odrzucenie nie reaguje na leczenie, - szpik w schyłkowych fazach białaczek, anemii aplastycznej oraz niedoborach immunlogicznych; podaje się doŝylnie co najmniej 2 4 x 10 8 Ŝywych komórek jednojądrzastych / kg masy ciała biorcy, aby podjęły one po 2 3 tygodniach funkcje hematopoetyczne; pacjent jest przez 2 3 miesiące bezbronny na zakaŝenia bakteryjne, wirusowe i grzybicze; dobór HLA; CVH(A) aktywacja przeszczepionych limfocytów T w przeszczepie szpiku Przeszczepy ksenogeniczne są w fazie eksperymentalnej, próby najczęściej kończą się odrzuceniem nadostrym lub ostrym. Proponuje się przeszczepiane serca od małpy oraz wątroby od świni (zagroŝenie CMV). Pierwotne niedobory odporności Pierwotne niedobory odporności to grupa genetycznie uwarunkowanych zaburzeń budowy, dojrzewania i róŝnicowania się oraz funkcji narządów i komórek układ odpornościowego. Ze względu na mechanizm dzielimy je na dotyczące następujących etapów: - dojrzewanie limfocytów, - przełączanie klas przeciwciał w limfocytach B,

11 prezentacja antygenu, - migracja limfocytów LAD-1/2; mutacja CD18, - mechanizmy zabijania patogenów, - apoptoza leukocytów, - mechanizmy naprawy DNA Klasyczny podział niedoborów pierwotnych opiera się na ich relatywnej częstości: - niedobory przeciwciał (50%), - niedobory mieszane B + T (20%), - niedobory fagocytów (18%), - niedobory typu komórkowego (10%), - niedobory składników dopełniacza (2%) drogi klasycznej (kompleksy) lub alternatywnej (Neisseria) 8 ostrzegawczych objawów pierwotnych niedoborów odporności: - 8 zakaŝeń w ciągu roku, - 2 zakaŝenia zatok o cięŝkim przebiegu w ciągu roku, - 2 miesiące antybiotykoterapii bez wyraźnej poprawy, - 2 zapalenia płuc w ciągu roku, - zahamowanie prawidłowego rozwoju dziecka lub przyrostu masy ciała, - powtarzające się głębokie ropnie skórne lub narządowe, - przewlekła grzybica jamy ustnej i skory przeciągająca się ponad 1 rok Ŝycia, - konieczność długotrwałego stosowania antybiotyków doŝylnych w celu opanowania zakaŝenia Z klasycznego podziału niedoborów wynika, iŝ najczęściej zdarzają się niedobory w zakresie przeciwciał. W grupie tej z kolei najczęściej występującym schorzeniem jest agammaglobulinemia Brutona (85%). Jest to zaburzenie genetyczne sprzęŝone z płcią; mutacja dotyczy genu BTK kodującego kinazę tyrozynową. Choroba cechuje się całkowitym niedoborem przeciwciał. Objawy zaczynają występować w 4-6 miesiącu Ŝycia i obejmują: nawracające zakaŝenia ropne, zapalenie płuc oraz ucha środkowego i zatok. Zachowana jest odporność przeciwko wirusom, z wyjątkiem enterowirusów. Leczenie obejmuje doŝylne lub podskórne podawanie pzeciwciał. Pozostałe 15 % stanowią: - niedobory IgA i podklas IgG defekty końcowego róŝnicowania limfocytów B, - niedobór związany z podwyŝszeniem stęŝenia IgM, - pospolity znamienny niedobór odporności CVID (Haemophilus, Mycoplasma, Staphylococcus) daje zespół złego wchłaniania podobny do celiakii, - przejściowa hipogammaglobulinemia niemowląt (przeciwciała matki działają do 6 miesiąca, a pełne uzupełnienie klas ma miejsce dopiero w wieku 12 lat) - wzrost IgE zespół Joba (nawracające ropnie, zniekształcenie twarzy, zaburzenia kostne) Drugą co do częstości występowania grupą zaburzeń jest niedobór mieszany T i B, określany jako SCID. CięŜki złoŝony niedobór odporności (SCID) to heterogenna grupa chorób charakteryzująca się defektami limfocytów B i T. NajcięŜsze postaci u niemowląt. Występuje zwiększona podatność na infekcje wirusowe ( T), bakteryjne ( B), grzybicze i pierwotniakowe, np. CMV, Candida spp., Pneumocystis carinii. Klasyfikacja: - T - B + (najczęściej) - SCID zw. z chromosomem X: uszkodzony receptor YAK3 NK-, Ig, γ dla IL-2, - SCID dziedziczony autosomalnie recesywnie: brak kostymulacji, - T - B - (20%) - SCID ze spadkiem aktywności deaminazy adenozynowej: limfopenia, zaburzenia kostne i nerwowe (ślepota korowa i dystonia), - zespół Omenna: mutacja RAK1/2 NK+, IgE, erytrodermia, eozynofilia, hepatosplenomegalia - T + B + - zespół nagich limfocytów: MHC-II, Leczenie SCID: - przeszczep szpiku, - terapia genowa, - terapia komórkami macierzystymi CD34, - korekta genów przy uŝyciu wektorów wirusowych Inne pierwotne zaburzenia odporności: - zespół digeorga nieprawidłowy rozwój grasicy w okresie organogenezy ( T), - zespół Wiskotta Aldricha: IgM, T, trombocyty, - ataksja telengiectasia: mutacja genu atm T, IgA, IgG, IgE, - zespół Nijmegen: mutacja genu nbs małogłowie, ptasia twarz, nisko osadzone uszy, hipogonadyzm, upośledzony rozwój umysłowy,

12 przewlekła choroba ziarninowa w 70% sprzęŝona z chromosomem X, mutacja genu GP91 kodującego podjednostkę cytochromu zaburzenie mechanizmu zabijania wewnątrzkomórkowego patogenów na szlaku tlenowym; leczenie obejmuje podawanie INF-γ Wtórne niedobory odporności Przyczyny wtórnych niedoborów odporności: - AIDS końcowy etap choroby związanej z zakaŝeniem HIV, - niedoŝywienie (spadek CD4 + z 45 do 17, CD8 + z 23 do 11, wskaźnika CD4 + /CD8 + z 1,94 do 1,54), - nowotwory, - infekcje (gruźlica, malaria, odra), - środki immunosupresyjne transplantologia, - alkoholizm, narkotyki, np. kanabinoidy, - urazy (zabiegi chirurgiczne, oparzenia), - choroby autoimmunizacyjne, - zaburzenia czynności gruczołów dokrewnych (cukrzyca, zespół Cuchinga), - stany fizjologiczne (ciąŝa, wiek) HIV - okoliczności zakaŝenia: kontakty seksualne, narzędzia, krew i preparaty krwiopochodne, poród, mleko - rodzaje: M tropowy R5-CCR5 uszkodzenie makrofagów; droga płciowa; R5 chemokina T tropowy X4 CXCR4 w późniejszej fazie choroby - genom: LTR-gag-pol-vit-vpr-tat-rev-vpu-env-ref-LTR - białka: integraza, proteaza, odwrotna transkyptaza - częste pomyłki odwrotnej transkryptazy przyczyniają się do duŝej zmienności wirusa - przyłączanie wirionu: GP120 [fuzja i aktywacja] GP41 CD4, receptor chemokinowy - zakaŝenie dotyczy limfocytów, makrofagów i komórek dendrytycznych (do węzłów chłonnych) - ewolucja choroby: początkowo podobieństwo do mononukleozy zakaźnej, stan równowagi trwający od kilku do kilkunastu lat pełnoobjawowy AIDS (< 200 CD4 + / ml) nowotwory, infekcje oportunistyczne Immunologia ciąŝy i rozrodu. CiąŜa jako przeszczep allogeniczny mechanizmy adaptacyjne umoŝliwiające przetrwanie płodu w ciąŝy fizjologicznej: - mechanizmy immunosupresyjne w organizmie matki α 2 -makroglobylina i β 1 -globuliny hamują odpowiedź proliferacyjną limfocytów, uromodulina (nazwana tak, gdyŝ wyizolowana została z moczu kobiet cięŝarnych) IL-1, kompleksy immunologiczne NK, T s węzły chłonne, wokół macicy, w doczesnej, w śledzionie, immunoglobuliny blokujące, obecne w doczesnej hamują: odpowiedź proliferacyjną limfocytów, T c, limfokiny antyidiotypowe przeciw TCR - zabezpieczenia na poziomie płodu i łoŝyska α-fetoproteina hamuje odpowiedź komórkową i humoralną, naturalne komórki supresorowe NK w śledzionie płodu hamują limfocyty T matki, komórki veto uruchamiają anergię T u matki, IgM skierowane przeciwko T c matki w ciąŝy wskaźnik T h /T s spada z 1,5 do 1,2, przez co spada odpowiedź komórkowa, co czyni organizm matki bardziej podatnym na infekcje wirusowe (grypa, róŝyczka, HBV, HIV) inne czynniki adaptacyjne: - uprzywilejowanie immunologiczne macicy (sekwestracja anatomiczna), - obecność bariery krew łoŝysko, - specyficzna budowa trofoblastu z nieklasycznymi HLA (MHC-I, HLA-G) o ograniczonej zdolności prezentacji antygenu, - obecność białka MCP w tkankach trofoblastu warunkuje działanie ochronne wobec C3b matki czynniki humoralne: - utrzymanie ciąŝy PGE 2 (hamowana przez intermedynę i IL-2), IL-3, GM-CSF, T h2 (IL-4, 5, 6, 9, 10, GM-CSF cytokiny proanergiczne), hamowanie przez T h1 (IL-2, 1, IFN-γ, TNF-α cytokiny antyanergizujące) - hamowanie T c i cytokin prozapalnych progesteron, estrogeny, glikokortykosteroidy

13 komórki LAK silniejsze od NK i zdolne do zniszczenia trofoblastu nawracające poronienia ( 3 przez <28 tygodni) - pokrewieństwo rodziców (HLA-D, HLA-DR) brak immunoglobulin blokujących, - przeciwciała antyfosfolipidowe odklejenie łoŝyska, - przeciwciała przeciwplemnikowe bezpłodność lub poronienia ( T h, zaburzenie równowagi idio- / antydiotypowej); przeciwciała przeciw osłonce przejrzystej oraz przeciwko elementom jajnika zespół wielotorbielowatych jajników, hirsutyzm, brak miesiączki i owulacji niepłodność męska - antygeny plemników: PH-20, PH-30 błona cytoplazmatyczna, - akrosom enzym proakrozyna, - substancje przechodzące z najądrza do nasienia: IL-1, 2, 6, 8, TGF-α, - immunosupresja nasienia: zahamowanie prezentacji antygenu przez monocyty i makrofagi, spadek reaktywności T, B i NK, osłabienie reakcji cytotoksycznej zaleŝnej od dopełniacza brak MHC na plemnikach, brak antygenów grupowych krwi, właściwości nasienia - powstawaniu przeciwciał przeciwplemnikowych u męŝczyzn sprzyja uszkodzenie bariery krew jądro, infekcje, biopsje, zmiany temperatury, Ŝylaki powrózka nasiennego, podwiązanie nasieniowodów, świnka; przeciwciała znajdują się w osoczu nasiennym oraz w surowicy; powodują one: opłaszczenie powierzchni plemników i utrudnienie ich kontaktu z jajem, zahamowanie ruchu postępowego plemników wskutek aglutynacji, opłaszczenie i unieruchomienie w śluzie szyjki macicy, zahamowanie łączenia z osłonką przezroczystą i upośledzenie penetracji Szczepienia i szczepionki mechanizmy odporności przeciwzakaźnej: - nieswoista - naturalne bariery - mechaniczne (skóra, śluzówki, odruchy) - chemiczne (ph, enzymy, peptydy przeciwbakteryjne) - mikrobiologiczne (fizjologiczna flora bakteryjna) - mechanizmy immunologiczne - przeciwciała naturalne (IgM, rzadziej IgG, IgA) - układ dopełniacza - interferony (typu I: IFN-α, INF-β) - fagocytoza (pobudzana przez INF-γ z komórek NK) - komórki NK (pob. przez IL-12 i TNF z fagocytów) - swoista pamięć immunologiczna podział odporności - naturalna - czynna zakaŝenie, przechorowanie - bierna przechodzenie IgG przez łoŝysko - sztuczna - czynna szczepienie - bierna doŝylne podanie IgG - czynno bierna - adoptywna podanie swoistych T c szczepienie - aktywuje komórki immunologicznie kompetentne - pobudza wytwarzanie cytokin - pobudza wytwarzanie swoistych przeciwciał - pobudza powstawanie komórek pamięci immunologicznej Szczepionka to produkt pochodzenia biologicznego zawierający substancje zdolne do indukcji procesów immunologicznych warunkujących powstanie swoistej i trwałej odporności przeciw określonemu

14 drobnoustrojowi. Klasyczne typy szczepionek: Materiał Antygen Przykłady drobnoustroje Ŝywe naturalny krowianka ospa atenuowany* polio, odra, róŝyczka, świnka, Ŝółta febra, ospa wietrzna, półpasiec, BCG (gruźlica) drobnoustroje zabite (pełne)** wirusowy polio, wścieklizna, grypa, HAV fragmenty komórkowe, bakteryjny wielocukry otoczkowe dwoinki, Haemophilus np. szczepionki podjednostkowe antygen powierzchniowy HBV toksoidy (anatoksyny) tęŝec, błonica * atenuacja to osłabienie wirulencji przy zachowanej immunogenności, np. przez hodowlę w niekorzystnych warunkach w ten sposób Pasteur otrzymał szczepionkę przecie laseczce wąglika (Bacillus anthracis) ** inaktywacja w wyniku działania temperatury, formaliny, ultrawirowania, filtrowania, ciśnienia - W skład szczepionki wchodzą: właściwy antygen, adiuwanty, konserwanty i inne składniki. Adiuwanty są nieswoistymi modulatorami odpowiedzi immunologicznej, odpowiedzialnymi za tworzenie depotu, tj. utrzymanie antygenu w jednym miejscu podania. Jako adiuwanty wykorzystywane są: związki glinu, lateks, olej parafinowy, liposmy, mikrokaspsułki złota, białka immunogenne, cytokiny (IFN, IL-2, IL-12). - Niektóre z nowych typów szczepionek: szczepionki skojarzone kilka antygenów (5-6) w jednym podaniu, np. DPT + Haemophilus influeazae b + polio + HBV, odra + świnka + róŝyczka (measles + mumps + rubeola = MMR), szczepionki rekombinowane przeniesienie genu do droŝdŝy lub człowieka przez wektory kodujące (plazmidowe, wirusowe ekspresja obcego genu), szczepionki DNA oczyszczony DNA z układem promotora (np. CMV) podawany domięśniowo lub do naskórka; szczepionki takie cechują: większa immunogenność, trwała ekspresja genu, długotrwała odpowiedź, brak ryzyka infekcji, stabilność w zmieniającej się temperaturze (klimat tropikalny), uzyskanie materiału wprost z tkanek, szczepionki antyidiotypowe wykorzystują przeciwciała monoklonalne do wytwarzania przeciwciał antyidiotypowych, które zastępują naturalny antygen i stymulują rozwój odpowiedzi immunologicznej; wykorzystują równieŝ polisacharydy otoczkowe oraz endotoksyny (lipidy)

15 ĆWICZENIA Immunochemia Immunochemia nie ma duŝo wspólnego z układem odpornościowym. Wykorzystywane są tu natomiast reakcje między antygenem a przeciwciałem do oznaczenia określonych substancji. MoŜna przykładowo oznaczyć ilość hormony białkowego, np. hcg. Najpierw takie biało naleŝy wyizolować i oczyścić. Następnie podaje się je podskórnie zwierzęciu, które reaguje m. in. przez wytwarzanie przeciwciał przeciwko szukanemu białku. Od zwierzęcia pobiera się krew i wyizolowuje frakcję immunoglobulin w ten sposób otrzymuje się odczynnik do reakcji z białkiem. Immunoglobulina jest co najmniej dwuwartościowa, a białko ma wiele epitopów odpowiednia liczba wiązań typu antygen przeciwciało umoŝliwia sieciowanie, a powstały obiekt precypituje. Czynności tej nie przeprowadza się w próbówce, lecz w Ŝelu agarozowym na płytce powstaje wówczas kreska ( rysa ). Istnieją metody pozwalające oznaczyć ilościowo antygen na podstawie cech łuku precypitacyjnego (promień krąŝka). Inną metodą jest immunoelektroforeza rakietowa. Testy fazy stałej cechuje brak konieczności powstania precypitatu. Z czasem pojawiają się wymagania na testy o coraz większej czułości. Kompleks antygen przeciwciało moŝemy uwidocznić znakując przeciwciało i wiąŝąc kompleks do fazy stałej (np. płytka polistyrenowa). Następnie dodaje się do całości przeciwciała związanego z substancją, której ilość moŝna oznaczyć, tzw. znacznikiem moŝe to być: izotop promieniotwórczy, enzym, fluorochrom (w cyto- i histochemii), lantanowiec, biotyna / awidyna, złoto koloidalne. W przypadku izotopów bezpośrednim pomiarem jest pomiar poziomu radioaktywności. Przy stosowaniu enzymów dodaje się substratu, który w reakcji daje produkt barwny. Najczęściej stosowanymi enzymami są: peroksydaza chrzanowa (HRP) oraz fosfataza alkaliczna (ALP), głównie ze względu na ich trwałość oraz prostotę katalizowanej przez nie reakcji. Test 1 Fabrycznie płytka opłaszczona jest przeciwciałami monoklonalnymi skierowanymi przeciw oznaczanemu białku (zwiększenie swoistości). Jest to test na pełnowartościowe antygeny (nie na hapteny), którym moŝna wykryć kaŝde obce białko. Najczęściej bada się: hormony białkowe, markery nowotworowe, białkowe markery schorzeń oraz cytokiny Test 2 Test wykrywający przeciwciała, np. przy alergii, autoimmunizacji, chorobach zakaźnych (AIDS), anty H. pylori. Płytka pokryta jest w tym wypadku antygenami, do których wiąŝą się szukane przeciwciała, do nich z kolei przyłączają się przeciwciała detekcyjne. Test 3 Tzw. konkurencyjny, badający np. poziom hormonów tarczycy lub sterydowych. Na płytce umieszczone są przeciwciała, do których wiąŝą się zarówno hapteny znakowane, jak i nie znakowane badane (z powodu ich konkurencji o miejsca wiązania powstało określenie testu). Zasady pobierania i przygotowania materiału biologicznego do badań immunologicznych. Izolacja na gradiencie gęstości technika izolacji komórek immunologicznie kompetentnych z płynów ustrojowych i tkanek litych izolacja limfocytów z krwi obwodowej określenie Ŝywotności wyizolowanych limfocytów techniki immunologii komórkowe izolacje: - fizyczne - wirowanie na gradiencie gęstości - metody adherencyjne - metoda szoku osmotycznego - cytometria przepływowa (FACS) - biologiczne - zastosowanie immunoadsorbentów - metoda rozetowa Zasadą rozdziału komórek na gradiencie gęstości są róŝnice pomiędzy gęstością względną uŝytego gradientu a wielkością i masą izolowanych komórek. Metody adherencyjne oparte są na zdolności przylegania niektórych komórek układu immunologicznego (monocyty, granulocyty, limfocyty B) do szkła lub plastiku. Prowadzi się je kolumnach lub na płytkach Petriego. Metoda szoku osmotycznego stosowana jest w celu usunięcia z zawiesiny komórkowej erytrocytów (dwukrotne działania wody destylowanej). Cytometr przepływowy (i ew. dodatkowo sortujący) FACS (ang. Fluorescence Activated Cell Source): próbka badana kapilary lasery argonowe ugięcie (zaleŝne od wielkości komórki) i rozproszenie (zaleŝne od struktur organelli komórkowych) światła laserowego nadawanie ładunku sortowanie do osobnych pojemników wynik w formie histogramów lub wykresów kropkowych

16 Metody immunobiologiczne wykorzystanie immunoabsorbentów opłaszczonych przeciwciałami. Technika panning immunoadsorpcja w fazie stałej (pozbywanie się danej frakcji). Magnetyczny sorter komórkowy: komórki + Ig + Ig szczurze + nanocząsteczka Ŝelaza. Ludzki limfocyt T dzięki obecności na powierzchni CD2 wykazuje powinowactwo do erytrocytów barana, dając rozetę. W ten sposób moŝna izolować limfocyty T (metoda z lat 60.). Identyfikacja subpopulacji limfocytów przy uŝyciu przeciwciał monoklonalnych narządy limfatyczne ośrodkowe (centralne) i obwodowe recyrkulacja limfocytów ocena stanu czynnościowego układu immnologicznego - ocena ilościowa profil, stęŝenia - ocena jakościowa metody otrzymywania przeciwciał monoklonalnych HAT hipoksantyna + aminopteryna + tymidyna inŝyniera genetyczna wykorzystanie bakteriofagów oraz szczepów E. coli profil immunologiczny limfocyt udział CD T 71 ± 7 % 2, 3, 5 Th 45 ± 10 % 4 Ts 28 ± 8 % 8 B < 10 % 19, 20, 22 NK < 20 % 13, 38, 63 Prawidłowy stosunek CD4 + /CD8 + = 1,74 ± 0,7 - podwyŝszenie przy zapaleniu (> 3), - obniŝenie przy AIDS (< 0,9) moŝe wyprzedzić objawy kliniczne metody immunomorfologiczne - nie utrwalone komórki Ŝywe / komórki i tkanki utrwalone - nie przechowywać długo (do tygodnia) - fluorochromy: - FITC (izotiocyjanian fluoresceiny) - TRITC (izotiocyjanian tetrametylorodaminy) - fitoerytryna - fitocyjanina typy reakcji fluorescencyjnych: bezpośrednia / pośrednia / z udziałem dopełniacza / dwubarwna FACS moŝliwości badawczo diagnostyczne: hematologia, transplantologia, onkologia, AIDS, cykl komórkowy, apoptoza Metabolizm, chemotaksja i proliferacja limfocytów test pochłaniania i redukcji NBT ocena wewnątrzkomórkowej aktywności metabolicznej fagocytów, redukcja błękitu nitrozotetrazolinowego (Ŝółty) do nierozpuszczalnego formazanu (niebieski) - test spontaniczny bez uczulania; norma: 8 % 0 % leczenie kortykosteroidami, agammaglobulinemia, przewlekła choroba ziarninowa % S. pneumoniae, N. meningitidis, C. albicans, E. coli - test pobudzony lateks lub endotoksyna norma: 80 % 40% choroba ziarninowa, choroba metaboliczna chemotaksja ruch w kierunku gradientu substancji przyciągającej (chemoatraktana lub chemotaksyna, np.: toksyny bakteryjne, kazeina, syntetyczne peptydy, interleukina 1 i 8, białka C3a i C5a, eikozanoidy) obniŝenie u noworodków i niemowlaków, w niedoborach odpornościowych, w nowotworach, zakaŝeniach wirusowych i bakteryjnych - metody oceny: mikroskopowa= in vitro (liczenie szybkości migracji) / skaryfikacja = in vivo proliferacja - komórki immunologicznie kompetentne: T (efektorowe i pamięci), B (plazmocyty i pamięci), częściowo NK

17 transformacja blastyczna uczulone komórki zaczynają się dzielić; mitogeny: B (gronkowcowe białko A), T (lektyny, np. fitohemaglutynina, konkawalina A = ConA), B i T (mitogen szkarłatki = PWM); ponadto streptokinaza, LPS, próba tuberkulinowa; mitomycyna hamowanie proliferacji - ocena metoda morfologiczna, izotopowa ( 3 H-tymidyna), nie-izotopowa (bromodeoksyurydyna = BrdU), test mieszany hodowli limfocytów (MLR; HLA innej osoby transplantologia) - zastosowanie niedobory odporności, choroby zakaźne, nowotworowe, uzaleŝnienia, oparzenia, urazy operacyjne, autoimmunologiczne, immunosupresja, AIDS ocena produkcji cytokin - wzrost: RZS, choroba Crohna, miaŝdŝycowe stwardnienie tętnic - spadek: AIDS, alergie, zakaŝenia funkcja cytotoksyczna T c (bez imm., z HMC), NK (bez imm., bez MHC), komórki K (ADCC) - metody izotopowe: 51 Cr, MTT - zastosowanie spadek przy HIV, chorobach grzybiczych, wirusowych, nowotworach Metoda peroksydazowa alternatywni uŝywa się fosfatazy zasadowej (ALP) wówczas uŝycie pochodnych naflotu jako substratu blokowanie aktywności endogennych enzymów kwas nadjodowy, borowodorek sodu, nadtlenek wodoru; lewamizol, kwas octowy reakcja bezpośrednia pierwotne przeciwciało monoklonalne jest znakowane reakcja pośrednia z pierwotnym przeciwciałem monoklonalnym łączy się dodatkowe przeciwciało, które jest znakowane DAB = 3,3 -diaminobenzydyna (powstaje barwa brązowa); chloronaftol (barwa niebieska) ocena: obecność, charakter i lokalizacja, intensywność reakcji barwnej, ocena półilościowa (+ / ++ / +++) ABC awidyna / biotyna; streptowidyna S. avidini tworzenie sieci enoision przeciwciała i enzymy na długim łańcuchu Zastosowanie przeciwciał monoklonalnych ocena pochodzenia tkanek i komórek - filamenty pośrednie stopień i kierunek zróŝnicowania komórek - antygeny tkankowo swoiste (EMA, LCA) i narządowo swoiste (βhcg, AFP, PSA, tyreoglobulina) ocena rokowania u chorych - wskaźniki proliferacji (Ki-67, PCNA) - wskaźniki inwazji (CD44, nm23, kadheryny, metaloproteinazy) - produkty genów supresorowych i onkogenów (p53, HER-2/neu) - cykliny cyklu komórkowego, inhibitory cyklin (cyklina D, p27) - czynniki naczyniotwórcze (VEGF) przewidywanie odpowiedzi na leczenie, wybór terapii - produkty genów supresorowych i onkogenów (p53, HER-2/neu) - receptory dla hormonów steroidowych (ER, PR) - produkty genów związanych z lekoopornością (P-glikoproteina, LRP, GSTpi) filamenty w ocenie nowotworów - keratyny nowotwory pochodzenia nabłonkowego = raki - wimentyna nowotwory pochodzenia mezenchymalnego chłoniaki, czerniaki - desmina nowotwory pochodzenia mięśniowego mięsakomięśniaki - GFAP glejaki, gwiździaki - neurofilamenty nerwiaki, zwojaki, rakowiaki algorytm róŝnicowania nowotworów na podstawie badań filamentów: ker+ vim- nowotwory nabłonkowe ker+ vim+ niektóre raki, międzybłoniaki, maziówczaki ker- vim- NFs+ NSE+ neuroblastoma ker- vim+ desmina+ mioglobina+, miozyna+ mięsakomięśniaki białko S100+ czerniaki kolagen II chrzęstniakomięsak LCA+ chłoniaki GFAP+ glejaki, gwiaździaki

18 antygeny specyficzne tkankowo - EMA antygen błonowo nabłonkowy, tkanki pochodzenia mezenchymalnego, nowotwory niskozróŝnicowane; skąpy materiał, np. bioptat cienkoigłowy - LCA wspólny antygen leukocytarny tkanka limfatyczna chłoniaki - typowe dla śródbłonka naczyniowego vwf, lektyna UEA (naczyniaki) - enolaza NSE antygen komórek neuroendokrynnych antygeny specyficzne narządowo - PSA prostata kwaśne fosfatazy prostaty (PAP): 5 izotypów (2 i 4) - tarczyca tyreoglobulina (TGB), kalcytonina (CT) - łoŝysko gonadotropina kosmówkowa (hcg), laktogen łoŝyskowy (hpl) - antygen karcynoembrionalny (CEA) układ pokarmowy; determinanta D14 (guz Krukenberga: przerzuty z Ŝołądka do jajnika) - jajnik CA125 (przeciwciało OC125) czynniki prognostyczne - wskaźniki proliferacji: PCNA (faza S; jądra komórek proliferujących), Ki67 (wszystkie fazy poza G 0 ) szybsza proliferacja = większy nowotwór, szybsze przerzuty, podatność na leczenie - wskaźniki inwazyjności: CD44 (6 izoform; 3-6 komórki przerzutowe), NM23, kadheryna E (utrzymanie guza), metaloproteinazy (MMP-2,9), czynniki naczynitwórcze (VEGF; leczenie przez przeciwciała monoklonalne anty-vegf) - onkogeny i geny supresorowe: p53 (T 1/2 = 20 min) mutacja wykrywanie (immunohistochemia), uszkodzenie (chemioterapia platyna) receptor HER-2 (istnieją 1 4) (onkogen) rodzina obecna na wszystkich komórkach, odpowiada za przekazywanie bodźca podziałowego; amplifikacja bądź nadekspresja prowadzi do nowotworu; Herceptyna = przeciwciało monoklonalne: MAb-anty-HER-2; HercepTest: - / + / ++ / +++ rak gruczołu piersiowego a receptor estrogenowy i progesteronowy (materiał skąpy biopsja cienkoigłowa) oporność wielolekowa (MDR) związana z: P-glikoproteiną (nadekspresja w białaczkach; blokowanie Verapamilem i cyklosporyną A = CsA), LRP, MRP glutation (GSH) i jest transferaza (GST) oporność na leczenie nowotworów metalami (cis-platyna) diagnostyka płynów wysiękowych nieznanego pochodzenia - otrzewna chłoniaki, mezothelioma, jajniki (pierwotne, przerzut guz Krukenberga), wątroba, trzustka, Ŝołądek - opłucna chłoniaki, mezothelioma, płuca, mostek - panel badań: cytokeratyny CK (all), CK18 (gruczolakoraki), Vim (zapalne dodatkowe), Des, EMA, LCA, CEA, D14, OC125, OVTL-3, OV632, AFP, CA19-9 (trzustka), CA15-3 (sutek); Ki-67, PCNA, CD44, VEGF, p53 Oznaczenie sprawności fagocytozy Badania: odporność komórkowa - badania wstępne - morfologia krwi - fenotypowanie limfocytów T i B - ocena skórnej reakcji nadwraŝliwości typu późnego - badania zaawansowane - proliferacja limfocytów w odpowiedzi na mitogeny - test mieszanej reakcji limfocytów - test produkcji cytokin - test cytotoksyczności odporność humoralna - oznaczenie podklas IgG oznaczenie limfocytów B FACS - test symulacji mitogenowej fagocytoza - badania podstawowe - morfologia - test NBT - badania zaawansowane - test fagocytozy - test aktywności bakteriobójczej - test chemotaksji

19 dopełniacz - badania podstawowe - całkowita aktywność hemolityczna dopełniacza aktywowanego drogą klasyczną (CH50) i alternatywną (CA50) - badania zaawansowane - ilościowe oznaczenie cząsteczek dopełniacza - test na właściwości opsonizujące i chemotaktyczne surowicy Barwienie: May Grunwald eozyna hemoglobina, ziarnistości eozynofilów Giemsa błękit metylenowy DNA, RNA, cytoplazma odczyt i interpretacja prawidłowo zabarwiony rozmaz jest róŝowo fioletowy: erytrocyty róŝowe, jądra komórkowe fioletowe, cytoplazma od jasnobłękitno szarej do czerwono fioletowej Markery nowotworowo związane Markery nowotworowe to substancje słuŝące jako biochemiczne wskaźniki obecności nowotworu. Fizjologicznie nie są produkowane, a jeśli juŝ są, to w bardzo małych ilościach. - markery proliferacji: TPS - markery róznicowania: CEA, AFP, CA125, CA15-3, CA19-9, NSE, CT - markery degradacji CYFRA TPS (ang. tissue polipeptide specyfic antigen) specyficzny epitop (M3) C-końcowych odcinków rozpuszczalnych fragmentów cytokeratyny 18. Charakteryzuje aktywność proliferacyjną komórek jego stęŝenie jest proporcjonalne do ilości podziałów komórkowych. Wykazuje podwyŝszony poziom w wielu nowotworach nabłonkowych: trzustki, jelita grubego, Ŝołądka, płuc, sutka, jajnika, prostaty. Znajduje zastosowanie w prognozowaniu i monitorowaniu, róŝnicowej diagnostyce guzów zapalnych i nowotworowych trzustki. Jest bardzo czuły, w kaŝdym razie w 88 % przypadków bardziej niŝ inne markery. norma: U / l; sugestia: U / l; patologia: >200 U / l CEA (carcinoembionic antigen) powierzchniowa glikoproteina o masie ok. 200 kda, naleŝąca do nadrodziny cząsteczek Ig-podobnych. Występuje fizjologicznie w nabłonkach wielu narządów: u płodu w jelicie, trzustce i wątrobie, natomiast u dorosłych w: okręŝnicy, jelicie cienkim, Ŝołądku, wątrobie, wyrostku robaczkowym, pęcherzyku Ŝółciowym, sutku i macicy. Pojawia się w nowotworach: jelita grubego, trzustki, Ŝołądka, wątroby, płuc, trzonu macicy i sutka. SłuŜy do prognozowania i monitorowania w raku jelita grubego. Podnosi się u długoletnich palaczy. norma: 0 5 ng /ml; podejrzenie: 5 10 ng / ml; patologia: >10 ng / ml CA19-9 (cancer antigen) glikoproteina o masie ok. 210 kda; połączony z kwasem sialowym antygen grupowy krwi układu Lewis. norma: < 37 U / l; przypuszczenie: U / l; patologia: >120 U / l AFP (α-fetoproteina) glikoproteina podobna do albuminy surowicy, główne białko surowicy płodowej, syntetyzowane w wątrobie, pęcherzyku Ŝółciowym i przewodzie pokarmowym płodu. norma: <10 ng / ml; sugestia: ng / ml; patologia: >200 ng / ml; podwyŝszenie do 500 ng / ml występuje w niektórych chorobach wątroby, jak zapalenie czy marskość, ponadto w łagodnym nowotworze jajnika i przewodu pokarmowego oraz w surowicy kobiet cięŝarnych; wzrost do 1000 ng / ml świadczy o pierwotnym nowotworze wątroby TPA (tissue polipetide antigen) rozpuszczalne fragmenty cytokeratyny 8, 18 i 19. Wzrost poziomu ma miejsce w raku sutka, płuc, przewodu pokarmowego oraz układu moczowo płciowego. norma: < 100; sugestia: ; patologia: >150 CA72-4 glikoproteina podobna do wysoko cząsteczkowych mucyn, produkt wydzielany przez wiele nabłonków. Wzrasta w raku Ŝołądka, płuc, jelita grubego, odbytnicy, jajnika i sutka. norma: < 6 U / ml; sugestia: 6 10 U / ml; patologia: >10 U / ml CA50 podobny do CA19-9. Wzrasta przy rakach przewodu pokarmowego. CYFRA21.1 rozpuszczalny fragment cytokeratyny 19. Wzrasta w raku Ŝołądka i jego przerzutach do otrzewnej, wątroby i węzłów chłonnych. norma: <1,8 ng / ml; sugestia: 1,8 3,3 ng / ml; patologia: >3,3 ng / ml CO17-1A podobny do EGFR. Wzrasta przy raku okręŝnicy, Ŝołądka i trzustki. Jest pomocny przy wykrywaniu umiejscowienia przerzutów nowotworowych. Leczenie polega na pobudzaniu cytotoksyczności zaleŝnej od przeciwciał (ADCC) brak efektów ubocznych. c-erbb-2 (ERB-B2) (HER-2/neu) rak sutka i Ŝołądka

20 PSA (prostate specyfic antigen) proteaza serynowa podobna do kalikreiny, występuje w nabłonku gruczołu krokowego. Odmienna czynnościowo i immunochemicznie od kwaśnej fosfatazy (ACP). Wartość rośnie z wiekiem: lat: <25 ng / l, lat: <3,5 ng / ml, lat: <4,5 ng / ml, lat: <6,5 ng / ml. Wykorzystuje się następujące parametry: - gęstość PSA, tj. pozom PSA podzielony przez objętość prostaty mierzonej w badaniu UGS per rectum, - szybkość zmian PSA w czasie (dynamika), - formy molekularne PSA (wolna, całkowita) i ich wzajemny stosunek CA15.3 glikoproteina ściany pęcherzyków sutkowych. Wzrasta w przerzutach i rakach jajnika. Wykorzystywana do monitorowania rozwoju i odpowiedzi na chemioterapię. CA125 glikoproteina, wzrasta w 75% przypadków raka jajnika, 45% raka trzustki, 25% raka płuc. Wykorzystywana w monitorowaniu terapii i progresji. SCC (squamocellular carcinoma) antygen raka płaskonabłonkowego, wzrasta w raku płaskonabłonkowym raka szyjki macicy. UŜywany w prognozie i wykrywaniu przerzutów raka szyjki macicy. hcg (ludzka gonadotropina kosmówkowa) glikoproteina o masie ok. 45 kda, występuje w formie α i β. Prawidłowo wydzielana jest przez komórki trofoblastu. Wzrost poziomu w kosmówczaku, raku sutka i jądra. Podsumowanie markerów nowotworowych: narząd marker trofoblast fβhcg, CEA płuca CYFRA21.1, NSE, CEA wątroba AFP, CEA Ŝołądek CA72.4, CA19.9, CEA jelito grube CEA, CA19.9 prostata PSA, AAP jądro fβhcg, AFP mózg NSE głowa, szyja SCC tarczyca CT, +6 sutek CA15.3, CEA szyjka macicy SCC Autoimmunizacja schorzenia autoimmunizacyjne: - autoimmunizacja narządowo swoista: IDDM, stwardnienie rozsiane, choroba Hashimoto, choroba Gravesa Basedowa, miastenia gravis, niedokrwistość złośliwa, choroba Addisona - autoimmunizacja narządowo nieswoista (systemowa): reumatoidalne zapalenie stawów (RZS), toczeń rumieniowaty układowy (SLE), zespół Sjörgena, twardzina układowa, zapalenie skórno mięśniowe, pierwotna Ŝółciowa marskość wątroby diagnostyka chorób autoimmunologicznych: - oznaczanie obecności i mian i / lub poziomów autoprzeciwciał, - immunofluorescencja pośrednia (standard diagnostyki serologicznej schorzeń autoimmunologicznych): substraty: komórki Hep2 (ludzie nabłonkowe hodowla raka krtani) oraz mroŝone skrawki z róŝnych tkanek naczelnych i gryzoni - badanie przeciwciał przeciwjądrowych (ANA) - western-blotting - ELISA (test immunoenzymatyczny (EIA) fazy stałej) oznaczania miana przeciwciał, gdy potwierdzono juŝ ich obecność innymi metodami SLE: dsdna, ssdna, rybosomalne białko P

Rodzaje autoprzeciwciał, sposoby ich wykrywania, znaczenie w ustaleniu diagnozy i monitorowaniu. Objawy związane z mechanizmami uszkodzenia.

Rodzaje autoprzeciwciał, sposoby ich wykrywania, znaczenie w ustaleniu diagnozy i monitorowaniu. Objawy związane z mechanizmami uszkodzenia. Zakres zagadnień do poszczególnych tematów zajęć I Choroby układowe tkanki łącznej 1. Toczeń rumieniowaty układowy 2. Reumatoidalne zapalenie stawów 3. Twardzina układowa 4. Zapalenie wielomięśniowe/zapalenie

Bardziej szczegółowo

1. Układ odpornościowy. Odporność humoralna

1. Układ odpornościowy. Odporność humoralna Zakres zagadnień do poszczególnych tematów zajęć Seminaria 1. Układ odpornościowy. Odporność humoralna Ludzki układ odpornościowy Składowe i mechanizmy odporności wrodzonej Składowe i mechanizmy odpowiedzi

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wykaz używanych skrótów i symboli... 14. 1. Wprowadzenie... 18

Spis treści. Wykaz używanych skrótów i symboli... 14. 1. Wprowadzenie... 18 Spis treści Wykaz używanych skrótów i symboli... 14 1. Wprowadzenie... 18 1.1. Podstawowe zasady działania układu immunologicznego... 18 1.1.1. Formy odpowiedzi immunologicznej... 19 1.1.2. Rozpoznanie

Bardziej szczegółowo

Immunologia komórkowa

Immunologia komórkowa Immunologia komórkowa ocena immunofenotypu komórek Mariusz Kaczmarek Immunofenotyp Definicja I Charakterystyczny zbiór antygenów stanowiących elementy różnych struktur komórki, związany z jej różnicowaniem,

Bardziej szczegółowo

Podstawy mikrobiologii. Wirusy bezkomórkowe formy materii oŝywionej

Podstawy mikrobiologii. Wirusy bezkomórkowe formy materii oŝywionej Podstawy mikrobiologii Wykład 3 Wirusy bezkomórkowe formy materii oŝywionej Budowa wirusów Wirusy nie mają budowy komórkowej, zatem pod względem biologicznym nie są organizmami Ŝywymi! Są to twory nukleinowo

Bardziej szczegółowo

Zadanie 2. (2 pkt) Na schemacie przedstawiono namnażanie się retrowirusa HIV wewnątrz limfocytu T (pomocniczego) we krwi człowieka.

Zadanie 2. (2 pkt) Na schemacie przedstawiono namnażanie się retrowirusa HIV wewnątrz limfocytu T (pomocniczego) we krwi człowieka. Zadanie 1. (3 pkt) W aptekach dostępne są bez recepty różnego rodzaju preparaty lecznicze podnoszące odporność, zwane immunostymulatorami. Przeważnie zawierają substancje pochodzenia roślinnego, np. z

Bardziej szczegółowo

Kod przedmiotu/modułu MK_39 Punkty ETCS: 6. Jednostka: Zakład Immunologii Katedry Immunologii Klinicznej, ul. Rokietnicka 5d, 60-806 Poznań

Kod przedmiotu/modułu MK_39 Punkty ETCS: 6. Jednostka: Zakład Immunologii Katedry Immunologii Klinicznej, ul. Rokietnicka 5d, 60-806 Poznań Kod przedmiotu/modułu MK_39 Punkty ETCS: 6 Nazwa przedmiotu: Immunopatologia Jednostka: Zakład Immunologii Katedry Immunologii Klinicznej, ul. Rokietnicka 5d, 60-806 Poznań Osoba odpowiedzialna za przedmiot:

Bardziej szczegółowo

Spis tre 1. Podstawy immunologii 11 2. Mechanizmy immunopatologiczne 61

Spis tre 1. Podstawy immunologii 11 2. Mechanizmy immunopatologiczne 61 Spis treści Przedmowa do wydania polskiego 6 Przedmowa do wydania pierwszego oryginalnego 6 Przedmowa do wydania drugiego oryginalnego 7 Przedmowa do wydania drugiego oryginalnego zmienionego i uaktualnionego

Bardziej szczegółowo

Leczenie biologiczne co to znaczy?

Leczenie biologiczne co to znaczy? Leczenie biologiczne co to znaczy? lek med. Anna Bochenek Centrum Badawcze Współczesnej Terapii C B W T 26 Październik 2006 W oparciu o materiały źródłowe edukacyjnego Grantu, prezentowanego na DDW 2006

Bardziej szczegółowo

3. Swoista odpowiedź immunologiczna cz.1 Antygen: pełnowartościowy, hapten; autologiczny, izogeniczny (syngeniczny), allogeniczny, ksenogeniczny;

3. Swoista odpowiedź immunologiczna cz.1 Antygen: pełnowartościowy, hapten; autologiczny, izogeniczny (syngeniczny), allogeniczny, ksenogeniczny; 3. Swoista odpowiedź immunologiczna cz.1 Antygen: pełnowartościowy, hapten; autologiczny, izogeniczny (syngeniczny), allogeniczny, ksenogeniczny; antygeny MHC (HLA), antygeny reagujące krzyżowo (heterofilne);

Bardziej szczegółowo

Białka układu immunologicznego. Układ immunologiczny

Białka układu immunologicznego. Układ immunologiczny Białka układu immunologicznego Układ immunologiczny 1 Białka nadrodziny immunoglobulin Białka MHC 2 Białka MHC typu I Łańcuch ciężki (alfa) 45 kda Łańcuch lekki (beta 2 ) 12 kda Występują na powierzchni

Bardziej szczegółowo

Układ odpornościowy, układ immunologiczny to układ struktur umożliwiających działanie mechanizmom odporności. Struktury te to: narządy limfoidalne

Układ odpornościowy, układ immunologiczny to układ struktur umożliwiających działanie mechanizmom odporności. Struktury te to: narządy limfoidalne Układ odpornościowy, układ immunologiczny to układ struktur umożliwiających działanie mechanizmom odporności. Struktury te to: narządy limfoidalne naczynie chłonne komórki uczestniczące w reakcjach immunologicznych

Bardziej szczegółowo

Poradnia Immunologiczna

Poradnia Immunologiczna Poradnia Immunologiczna Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli Lublin, 2011 Szanowni Państwo, Uprzejmie informujemy, że w Centrum Onkologii Ziemi Lubelskiej im. św. Jana z Dukli funkcjonuje

Bardziej szczegółowo

Opracował: A. Podgórski

Opracował: A. Podgórski Stan zdrowia i choroby Opracował: A. Podgórski Definicja zdrowia i choroby Zdrowie (WHO) określiła zdrowie jako stan pełnego, dobrego samopoczucia fizycznego, psychicznego i społecznego, a nie tylko jako

Bardziej szczegółowo

Mam Haka na Raka. Chłoniak

Mam Haka na Raka. Chłoniak Mam Haka na Raka Chłoniak Nowotwór Pojęciem nowotwór określa się niekontrolowany rozrost nieprawidłowych komórek w organizmie człowieka. Nieprawidłowość komórek oznacza, że różnią się one od komórek otaczających

Bardziej szczegółowo

Czy jesteśmy świadkami zmierzchu klasycznej reumatologii?

Czy jesteśmy świadkami zmierzchu klasycznej reumatologii? Prof. UM dr hab. med. Paweł Hrycaj Osiągnięcia w badaniach nad etiopatogenezą chorób reumatycznych i ich wpływ na leczenie Zakład Reumatologii i Immunologii Klinicznej Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego

Bardziej szczegółowo

IMMUNOLOGIA DLA STUDENTÓW II ROKU WYDZIAŁU LEKARSKIEGO Z ODDZIAŁEM NAUCZANIA W JĘZYKU ANGIELSKIM - PROGRAM 2015/2016

IMMUNOLOGIA DLA STUDENTÓW II ROKU WYDZIAŁU LEKARSKIEGO Z ODDZIAŁEM NAUCZANIA W JĘZYKU ANGIELSKIM - PROGRAM 2015/2016 IMMUNOLOGIA DLA STUDENTÓW II ROKU WYDZIAŁU LEKARSKIEGO Z ODDZIAŁEM NAUCZANIA W JĘZYKU ANGIELSKIM - PROGRAM 2015/2016 Wykłady 10 h, Ćwiczenia 45 h Zajęcia kończą się zaliczeniem Punkty ECTS: 4 WYKŁADY 1.

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 1. Nazwa przedmiotu IMMUNOLOGIA OGÓLNA. 2. Numer kodowy IMM01c. 3. Język, w którym prowadzone są zajęcia polski

KARTA PRZEDMIOTU. 1. Nazwa przedmiotu IMMUNOLOGIA OGÓLNA. 2. Numer kodowy IMM01c. 3. Język, w którym prowadzone są zajęcia polski Projekt OPERACJA SUKCES unikatowy model kształcenia na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Medycznego w Łodzi odpowiedzią na potrzeby gospodarki opartej na wiedzy współfinansowany ze środków Europejskiego

Bardziej szczegółowo

TKANKA ŁĄCZNA. Komórki. Włókna. Substancja podstawowa. Substancja międzykomórkowa

TKANKA ŁĄCZNA. Komórki. Włókna. Substancja podstawowa. Substancja międzykomórkowa Funkcje tkanki łącznej: TKANKA ŁĄCZNA łączy, utrzymuje i podpiera inne tkanki pośredniczy w rozprowadzaniu tlenu, substancji odŝywczych i biologicznie czynnych w organizmie odpowiada za większość procesów

Bardziej szczegółowo

Odporność, stres, alergia

Odporność, stres, alergia Odporność, stres, alergia Odporność komórkowa Układ mikrofagocytarny Układ makrofagocytarny 1 Układ mikrofagocytarny Granulocyty obojętnochłonne Granulocyty kwasochłonne Granulocyty zasadochłonne Układ

Bardziej szczegółowo

WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI

WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI WCZESNE OBJAWY CHOROBY NOWOTWOROWEJ U DZIECI Elżbieta Adamkiewicz-Drożyńska Katedra i Klinika Pediatrii, Hematologii i Onkologii Początki choroby nowotworowej u dzieci Kumulacja wielu zmian genetycznych

Bardziej szczegółowo

Jan Żeromski Postępy immunodiagnostyki. Studia Ecologiae et Bioethicae 8/2, 330-334

Jan Żeromski Postępy immunodiagnostyki. Studia Ecologiae et Bioethicae 8/2, 330-334 Jan Żeromski Postępy immunodiagnostyki Studia Ecologiae et Bioethicae 8/2, 330-334 2010 Prof. Jan Żeromski (Katedra Immunologii Klinicznej Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu)

Bardziej szczegółowo

Astma oskrzelowa. Zapalenie powoduje nadreaktywność oskrzeli ( cecha nabyta ) na różne bodźce.

Astma oskrzelowa. Zapalenie powoduje nadreaktywność oskrzeli ( cecha nabyta ) na różne bodźce. Astma oskrzelowa Astma jest przewlekłym procesem zapalnym dróg oddechowych, w którym biorą udział liczne komórki, a przede wszystkim : mastocyty ( komórki tuczne ), eozynofile i limfocyty T. U osób podatnych

Bardziej szczegółowo

Układ wewnątrzwydzielniczy

Układ wewnątrzwydzielniczy Układ wewnątrzwydzielniczy 1. Gruczoły dokrewne właściwe: przysadka mózgowa, szyszynka, gruczoł tarczowy, gruczoły przytarczyczne, nadnercza 2. Gruczoły dokrewne mieszane: trzustka, jajniki, jądra 3. Inne

Bardziej szczegółowo

Profil metaboliczny róŝnych organów ciała

Profil metaboliczny róŝnych organów ciała Profil metaboliczny róŝnych organów ciała Uwaga: tkanka tłuszczowa (adipose tissue) NIE wykorzystuje glicerolu do biosyntezy triacylogliceroli Endo-, para-, i autokrynna droga przekazu informacji biologicznej.

Bardziej szczegółowo

SZCZEPIENIA OCHRONNE U DOROSŁYCH lek. Kamil Chudziński Klinika Anestezjologii i Intensywnej Terapii CSK MSW w Warszawie 10.11.2015 Szczepionki Zabite lub żywe, ale odzjadliwione drobnoustroje/toksyny +

Bardziej szczegółowo

CHŁONIAKI ZŁOŚLIWE U DZIECI

CHŁONIAKI ZŁOŚLIWE U DZIECI Prof. dr hab.med. Jacek Wachowiak CHŁONIAKI ZŁOŚLIWE PODZIAŁ CHŁONIAKI ZŁOŚLIWE 1. CHŁONIAKI NIEZIARNICZE 2. CHOROBA HODGKINA (ZIARNICA ZŁOŚLIWA) EPIDEMIOLOGIA - OK. 10% NOWOTWORÓW Klinika Onkologii, Hematologii

Bardziej szczegółowo

(+) ponad normę - odwodnienie organizmu lub nadmierne zagęszczenie krwi

(+) ponad normę - odwodnienie organizmu lub nadmierne zagęszczenie krwi Gdy robimy badania laboratoryjne krwi w wyniku otrzymujemy wydruk z niezliczoną liczbą skrótów, cyferek i znaków. Zazwyczaj odstępstwa od norm zaznaczone są na kartce z wynikami gwiazdkami. Zapraszamy

Bardziej szczegółowo

Podstawy immunologii. Odporność. Odporność nabyta. nieswoista. swoista

Podstawy immunologii. Odporność. Odporność nabyta. nieswoista. swoista Podstawy immunologii dr n. med. Jolanta Meller Odporność nieswoista mechanizmy obronne skóry i błon śluzowych substancje biologicznie czynne: interferon, lizozym, dopełniacz leukocyty (fagocyty) swoista

Bardziej szczegółowo

Technologie wytwarzania szczepionek

Technologie wytwarzania szczepionek Technologie wytwarzania szczepionek Szczepionki preparaty biofarmaceutyczne chroniące organizm przed czynnikami infekcyjnymi poprzez pobudzenie jego odpowiedzi immunologicznej. Szczepionki klasyczne (I

Bardziej szczegółowo

Oddział Pediatryczny - ARION Szpitale sp. z o.o. Zespół Opieki Zdrowotnej w Biłgoraju

Oddział Pediatryczny - ARION Szpitale sp. z o.o. Zespół Opieki Zdrowotnej w Biłgoraju Nazwa świadczenia A59 bóle głowy A87b inne choroby układu nerwowego < 18 r.ż. C56 poważne choroby gardła, uszu i nosa C57 inne choroby gardła, uszu i nosa C56b poważne choroby gardła, uszu i nosa < 18

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Część I Choroby układu krążenia 1 Wendy A. Ware. Część II Choroby układu oddechowego 137 Eleanor C. Hawkins

Spis treści. Część I Choroby układu krążenia 1 Wendy A. Ware. Część II Choroby układu oddechowego 137 Eleanor C. Hawkins Spis treści Część I Choroby układu krążenia 1 Wendy A. Ware 1 Badanie układu krążenia 2 2 Badania dodatkowe stosowane w chorobach układu krążenia 8 3 Leczenie zastoinowej niewydolności serca 29 4 Zaburzenia

Bardziej szczegółowo

Wstęp i definicje podstawowe Wykaz używanych skrótów 1.Główne komponenty i zasadnicze cechy odpowiedzi immunologicznej (Marek Jakóbisiak)

Wstęp i definicje podstawowe Wykaz używanych skrótów 1.Główne komponenty i zasadnicze cechy odpowiedzi immunologicznej (Marek Jakóbisiak) Wstęp i definicje podstawowe Wykaz używanych skrótów 1.Główne komponenty i zasadnicze cechy odpowiedzi immunologicznej (Marek Jakóbisiak) 1.1.Limfocyty i przeciwciała (immunoglobuliny) 1.2.Antygeny 1.2.1.Grasiczozależność

Bardziej szczegółowo

SYLABUS Część A - Opis przedmiotu kształcenia.

SYLABUS Część A - Opis przedmiotu kształcenia. Nazwa modułu/przedmiotu : Wydział: Kierunek studiów: Specjalności: - SYLABUS Część A - Opis przedmiotu kształcenia. IMMUNOLOGIA KLINICZNA Kod modułu LK.3.C.001 I Wydział Lekarski z Oddziałem Stomatologicznym

Bardziej szczegółowo

Jakie są przyczyny uszkodzenia słuchu?

Jakie są przyczyny uszkodzenia słuchu? Jakie są przyczyny uszkodzenia słuchu? Pruszewicz według kryterium etiologicznego podzielił zaburzenia słuchu u dzieci na trzy grupy: 1. głuchota dziedziczna i wady rozwojowe, 2. głuchota wrodzona, 3.

Bardziej szczegółowo

WYCIECZKA DO LABORATORIUM

WYCIECZKA DO LABORATORIUM WYCIECZKA DO LABORATORIUM W ramach projektu e-szkoła udaliśmy się do laboratorium w Krotoszynie na ul. Bolewskiego Mieliśmy okazję przeprowadzić wywiad z kierowniczką laboratorium Panią Hanną Czubak Oprowadzała

Bardziej szczegółowo

MAM HAKA NA CHŁONIAKA

MAM HAKA NA CHŁONIAKA MAM HAKA NA CHŁONIAKA CHARAKTERYSTYKA OGÓLNA Chłoniaki są to choroby nowotworowe, w których następuje nieprawidłowy wzrost komórek układu limfatycznego (chłonnego). Podobnie jak inne nowotwory, chłoniaki

Bardziej szczegółowo

CENNIK DIAGNOSTYKA NIEPŁODNOŚCI MĘSKIEJ

CENNIK DIAGNOSTYKA NIEPŁODNOŚCI MĘSKIEJ CENNIK DIAGNOSTYKA NIEPŁODNOŚCI MĘSKIEJ AZOOSPERMIA badanie wykrywa delecje w regionie długiego ramienia chromosomu Y w fragmencie zwanym AZF, będące często przyczyną azoospermii lub oligospermii o podłożu

Bardziej szczegółowo

Nazwa programu: LECZENIE PIERWOTNYCH NIEDOBORÓW ODPORNOŚCI U DZIECI

Nazwa programu: LECZENIE PIERWOTNYCH NIEDOBORÓW ODPORNOŚCI U DZIECI Załącznik nr 11 do Zarządzenia Nr 41/2009 Prezesa NFZ z dnia 15 września 2009 roku Nazwa programu: LECZENIE PIERWOTNYCH NIEDOBORÓW ODPORNOŚCI U DZIECI ICD 10 D80 w tym D80.0, D80.1, D80.3, D80.4, D80.5,

Bardziej szczegółowo

Spis treœci. 1. Wstêp... 1

Spis treœci. 1. Wstêp... 1 Spis treœci 1. Wstêp........................................................... 1 Czêœæ 1: MIKROBIOLOGIA OGÓLNA..................................... 3 2. Budowa i taksonomia bakterii.....................................

Bardziej szczegółowo

Lp. Zakres świadczonych usług i procedur Uwagi

Lp. Zakres świadczonych usług i procedur Uwagi Choroby układu nerwowego 1 Zabiegi zwalczające ból i na układzie współczulnym * X 2 Choroby nerwów obwodowych X 3 Choroby mięśni X 4 Zaburzenia równowagi X 5 Guzy mózgu i rdzenia kręgowego < 4 dni X 6

Bardziej szczegółowo

Dz. U. z 2013 poz. 1347 Brzmienie od 5 grudnia 2013. I. Osoby dorosłe

Dz. U. z 2013 poz. 1347 Brzmienie od 5 grudnia 2013. I. Osoby dorosłe Dz. U. z 2013 poz. 1347 Brzmienie od 5 grudnia 2013 Załącznik nr 1 WYKAZ NIEULECZALNYCH, POSTĘPUJĄCYCH, OGRANICZAJĄCYCH ŻYCIE CHORÓB NOWOTWOROWYCH INIENOWOTWOROWYCH, W KTÓRYCH SĄ UDZIELANE ŚWIADCZENIA

Bardziej szczegółowo

Uprawnienia związane z posiadaniem tytułu Zasłużony Dawca Przeszczepu

Uprawnienia związane z posiadaniem tytułu Zasłużony Dawca Przeszczepu Biuro Prasy i Promocji Rzecznik Prasowy tel.: 22 831 30 71 faks: 22 826 27 91 e-mail: biuro-bp@mz.gov.pl INFORMACJA PRASOWA Zasłużony Dawca Przeszczepu Warszawa, 31 marca 2010 r. Tytuł Zasłużony Dawca

Bardziej szczegółowo

Problemy przedstawione w prezentowanym przypadku: Odstawienie immunosupresji Przewlekłe odrzucanie Zwiększona immunosupresja Zakażenie

Problemy przedstawione w prezentowanym przypadku: Odstawienie immunosupresji Przewlekłe odrzucanie Zwiększona immunosupresja Zakażenie Problemy przedstawione w prezentowanym przypadku: Odstawienie immunosupresji Przewlekłe odrzucanie Zwiększona immunosupresja Zakażenie Pytania Co było przyczyną zgonu dziecka? 1. Odstawienie leków przez

Bardziej szczegółowo

CYTOKINY. Maja Machcińska

CYTOKINY. Maja Machcińska CYTOKINY Maja Machcińska Cytokiny hormony układu odpornościowego białkowe przekaźniki rozpuszczalni pośrednicy komunikowania się międzykomórkowego. działają w złożonej sieci, w której produkcja jednej

Bardziej szczegółowo

Dr med. Paweł Grzesiowski

Dr med. Paweł Grzesiowski SZCZEPIENIA OCHRONNE U PACJENTÓW ZE SZPICZAKIEM LECZONYCH PRZESZCZEPEM SZPIKU Dr med. Paweł Grzesiowski Zakład Profilaktyki Zakażeń i Zakażeń Szpitalnych Narodowy Instytut Leków Kraków, 9.02.09 r. EWOLUCJA

Bardziej szczegółowo

Kościółek Justyna Truszkowska Dominika Kl. II Ek

Kościółek Justyna Truszkowska Dominika Kl. II Ek Kościółek Justyna Truszkowska Dominika Kl. II Ek CZYM JEST RAK KRWI? Rak krwi - nowotwór, który atakuje system krwionośny oraz samą krew, szpik kostny i układ limfatyczny. Rozróżniamy wiele rodzajów raka

Bardziej szczegółowo

Wywiady dotyczące układu oddechowego. Dr n. med. Monika Maciejewska

Wywiady dotyczące układu oddechowego. Dr n. med. Monika Maciejewska Wywiady dotyczące układu oddechowego Dr n. med. Monika Maciejewska O co pytamy? Kaszel Wykrztuszanie Krwioplucie Duszność Chrypka Ból w klp Choroby przebyte, nawyki, wywiady środowiskowe i dotyczące pracy

Bardziej szczegółowo

Krwiotworzenie (Hematopoeza)

Krwiotworzenie (Hematopoeza) Krwiotworzenie (Hematopoeza) Zgadnienia Rozwój układu krwiotwórczego Szpik kostny jako główny narząd krwiotwórczy Metody badania szpiku Krwiotwórcze komórki macierzyste (KKM) Regulacja krwiotworzenia Przeszczepianie

Bardziej szczegółowo

Gdzie chirurg nie może - - tam wirusy pośle. czyli o przeciwnowotworowych terapiach wirusowych

Gdzie chirurg nie może - - tam wirusy pośle. czyli o przeciwnowotworowych terapiach wirusowych Gdzie chirurg nie może - - tam wirusy pośle czyli o przeciwnowotworowych terapiach wirusowych Wirusy zwiększające ryzyko rozwoju nowotworów HBV EBV HCV HTLV HPV HHV-8 Zmniejszenie liczby zgonów spowodowanych

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. Część A - Opis przedmiotu kształcenia. IMMUNOLOGIA Kod modułu LK.3.C.001. II Wydział Lekarski z Oddziałem Anglojęzycznym lekarski

SYLABUS. Część A - Opis przedmiotu kształcenia. IMMUNOLOGIA Kod modułu LK.3.C.001. II Wydział Lekarski z Oddziałem Anglojęzycznym lekarski SYLABUS Nazwa modułu/przedmiotu : Wydział: Kierunek studiów: Część A - Opis przedmiotu kształcenia. IMMUNOLOGIA Kod modułu LK.3.C.001 II Wydział Lekarski z Oddziałem Anglojęzycznym lekarski Specjalności:

Bardziej szczegółowo

2016-05-30. Czego się obawiać? Przed czym się bronić? Czy wszyscy jesteśmy tak samo zagrożeni patogenami?

2016-05-30. Czego się obawiać? Przed czym się bronić? Czy wszyscy jesteśmy tak samo zagrożeni patogenami? Układ immunologiczny ( ) nadaje kręgowcom zdolność do odróżniania swego od obcego i do odpowiedzi immunologicznej, dzięki której zwalcza infekcje wirusów, bakterii i pierwotniaków, odrzuca obce przeszczepy

Bardziej szczegółowo

Ocena jakościowa reakcji antygen - przeciwciało. Mariusz Kaczmarek

Ocena jakościowa reakcji antygen - przeciwciało. Mariusz Kaczmarek Ocena jakościowa reakcji antygen - przeciwciało Mariusz Kaczmarek Antygeny Immunogenność - zdolność do wzbudzenia przeciwko sobie odpowiedzi odpornościowej swoistej; Antygenowość - zdolność do reagowania

Bardziej szczegółowo

Układ krwionośny. 1.Wymień 3 podstawowe funkcje jakie spełnia układ krwionośny ... 2.Uzupełnij schemat budowy krwi

Układ krwionośny. 1.Wymień 3 podstawowe funkcje jakie spełnia układ krwionośny ... 2.Uzupełnij schemat budowy krwi Układ krwionośny 1.Wymień 3 podstawowe funkcje jakie spełnia układ krwionośny... 2.Uzupełnij schemat budowy krwi 3.Zaznacz opis osocza krwi. A. Jest to opalizujący płyn zawierający wodę, białka i białe

Bardziej szczegółowo

Aktywność fosfatazy alkalicznej w neutrofilach u pacjentów z przewlekłą białaczką szpikową

Aktywność fosfatazy alkalicznej w neutrofilach u pacjentów z przewlekłą białaczką szpikową Aktywność fosfatazy alkalicznej w neutrofilach u pacjentów z przewlekłą białaczką szpikową Radosław Charkiewicz praca magisterska Zakład Diagnostyki Hematologicznej Uniwersytet Medyczny w Białymstoku Przewlekła

Bardziej szczegółowo

BADANIE PŁYNU MÓZGOWO-RDZENIOWEGO

BADANIE PŁYNU MÓZGOWO-RDZENIOWEGO BADANIE PŁYNU MÓZGOWO-RDZENIOWEGO 1. Pobranie płynu mózgowo-rdzeniowego (PMR) Podstawowym sposobem uzyskania próbki do badania płynu mózgowo rdzeniowego jest punkcja lędźwiowa. Nakłucie lędźwiowe przeprowadza

Bardziej szczegółowo

Pracownia Analiz Lekarskich CITO TEST ul. Łużycka 55, 30-658 Kraków

Pracownia Analiz Lekarskich CITO TEST ul. Łużycka 55, 30-658 Kraków Pracownia Analiz Lekarskich CITO TEST ul. Łużycka 55, 30-658 Kraków Cennik badań laboratoryjnych obowiązujący od 01.07.2011 HEMATOLOGIA, KOAGUOLOGIA, ANALITYKA OGÓLNA Nr NAZWA BADANIA Cena 1 Morfologia

Bardziej szczegółowo

1. Co to jest chłoniak 2. Chłoniaki są łagodne i złośliwe 3. Gdzie najczęściej się umiejscawiają 4. Objawy 5. Przyczyny powstawania 6.

1. Co to jest chłoniak 2. Chłoniaki są łagodne i złośliwe 3. Gdzie najczęściej się umiejscawiają 4. Objawy 5. Przyczyny powstawania 6. 1. Co to jest chłoniak 2. Chłoniaki są łagodne i złośliwe 3. Gdzie najczęściej się umiejscawiają 4. Objawy 5. Przyczyny powstawania 6. Zachorowania na chłoniaka 7. Rozpoznanie i diagnostyka 8. Warto wiedzieć

Bardziej szczegółowo

Nawracające zakażenia u dzieci wariant normy czy przejaw zaburzeń odporności?

Nawracające zakażenia u dzieci wariant normy czy przejaw zaburzeń odporności? Nawracające zakażenia u dzieci wariant normy czy przejaw zaburzeń odporności? dr n. med. Sylwia Kołtan Katedra i Klinika Pediatrii, Hematologii i Onkologii Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu Collegium

Bardziej szczegółowo

Kryteria kwalifikowania dawców do oddawania krwi pełnej i jej składników

Kryteria kwalifikowania dawców do oddawania krwi pełnej i jej składników Załączniki do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 kwietnia 2005 r. Załącznik nr 1 Kryteria kwalifikowania dawców do oddawania krwi pełnej i jej składników 1. Kryteria dopuszczenia dawców do oddawania

Bardziej szczegółowo

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki,

Bardziej szczegółowo

perspektywa zastosowania ksenotransplantów na szerszą skalę

perspektywa zastosowania ksenotransplantów na szerszą skalę KSENOTRANSPLANTACJE KSENOTRANSPLANTACJE (gr. ksenos obcy; łac. transplanto przesadzam) przeszczepy międzygatunkowe, czyli transplantacje organów, tkanek lub komórek z organizmu jednego gatunku do organizmu

Bardziej szczegółowo

Tkanka limfoidalna i układ limfatyczny

Tkanka limfoidalna i układ limfatyczny Mechanizmy obronne organizmu: Tkanka limfoidalna i układ limfatyczny Odporność wrodzona: bariery nabłonkowe komórki fagocytujące receptory rozpoznające wzorzec ostre stany zapalne (neutrofile, makrofagi,

Bardziej szczegółowo

Kiedy lekarz powinien decydować o wyborze terapii oraz klinicznej ocenie korzyści do ryzyka stosowania leków biologicznych lub biopodobnych?

Kiedy lekarz powinien decydować o wyborze terapii oraz klinicznej ocenie korzyści do ryzyka stosowania leków biologicznych lub biopodobnych? Kiedy lekarz powinien decydować o wyborze terapii oraz klinicznej ocenie korzyści do ryzyka stosowania leków biologicznych lub biopodobnych? prof. dr hab. med.. Piotr Fiedor Warszawski Uniwersytet Medyczny

Bardziej szczegółowo

Mechanizm działania terapii fotodynamicznej w diagnozowaniu i leczeniu nowotworów. Anna Szczypka Aleksandra Tyrawska

Mechanizm działania terapii fotodynamicznej w diagnozowaniu i leczeniu nowotworów. Anna Szczypka Aleksandra Tyrawska Mechanizm działania terapii fotodynamicznej w diagnozowaniu i leczeniu nowotworów Anna Szczypka Aleksandra Tyrawska Metody fotodynamiczne PDT Technika diagnostyczna i terapeutyczna zaliczana do form fotochemioterapii

Bardziej szczegółowo

Defekty immunologiczne u noworodków

Defekty immunologiczne u noworodków 1 Defekty immunologiczne u noworodków Najpierw by móc się zastanowić nad tym problemem, należałoby wyjaśnić, co definiujemy jako odporność: Odporność jest ogólną niepodatnością ustroju na działanie drobnoustrojów

Bardziej szczegółowo

Co robię, aby nie zachorować na AIDS? Mateusz Hurko kl. III AG

Co robię, aby nie zachorować na AIDS? Mateusz Hurko kl. III AG Co robię, aby nie zachorować na AIDS? Mateusz Hurko kl. III AG -Czym jest HIV? -HIV jest wirusem. Jego nazwa pochodzi od: H human I immunodeficiency ludzki upośledzenia odporności V virus wirus -To czym

Bardziej szczegółowo

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2008 Leczenie stwardnienia rozsianego

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2008 Leczenie stwardnienia rozsianego załącznik nr 16 do zarządzenia Nr 36/2008/DGL Prezesa NFZ z dnia 19 czerwca 2008 r. Nazwa programu: LECZENIE STWARDNIENIA ROZSIANEGO ICD-10 G.35 - stwardnienie rozsiane Dziedzina medycyny: neurologia I.

Bardziej szczegółowo

DZIAŁ I. PODSTAWY REGULACJI I KONTROLI CZYNNOŚCI ORGANIZMU. FIZJOLOGIA KRWI.

DZIAŁ I. PODSTAWY REGULACJI I KONTROLI CZYNNOŚCI ORGANIZMU. FIZJOLOGIA KRWI. DZIAŁ I. PODSTAWY REGULACJI I KONTROLI CZYNNOŚCI ORGANIZMU. FIZJOLOGIA KRWI. Na dwiczeniach obowiązuje znajomośd metodyk udostępnionych na stronie internetowej Zakładu; na zajęcia praktyczne z fizjologii

Bardziej szczegółowo

IMMUNOHISTOCHEMICZNA OCENA MERKERÓW PROLIFERACJI KOMÓRKOWEJ W RAKU JELITA GRUBEGO

IMMUNOHISTOCHEMICZNA OCENA MERKERÓW PROLIFERACJI KOMÓRKOWEJ W RAKU JELITA GRUBEGO IMMUNOHISTOCHEMICZNA OCENA MERKERÓW PROLIFERACJI KOMÓRKOWEJ W RAKU JELITA GRUBEGO EWA STĘPIEŃ ZAKŁAD PATOMORFOLOGII OGÓLNEJ AKADEMII MEDYCZNEJ W BIAŁYMSTOKU KIEROWNIK I OPIEKUN PRACY: Dr KATARZYNA GUZIŃSKA-USTYMOWICZ

Bardziej szczegółowo

HIV A UKŁAD ODPORNOŚCIOWY CZ. I

HIV A UKŁAD ODPORNOŚCIOWY CZ. I HIV A UKŁAD ODPORNOŚCIOWY CZ. I Wirus HIV wywołuje AIDS. Tragiczne skutki tej nieuleczalnej jeszcze choroby, nazywanej dżumą dwudziestego wieku, budzą grozę, ale jednocześnie zainteresowanie ze strony

Bardziej szczegółowo

2. Etiopatogeneza astmy... 14 2.1. Układ oddechowy... 14 2.2. Układ krążenia... 16

2. Etiopatogeneza astmy... 14 2.1. Układ oddechowy... 14 2.2. Układ krążenia... 16 INTENSYWNA TERAPIA STANU ASTMATYCZNEGO 1. Definicja... 13 2. Etiopatogeneza astmy... 14 2.1. Układ oddechowy... 14 2.2. Układ krążenia... 16 3. Obraz kliniczny... 17 3.1. Rozpoznanie... 17 3.2. Diagnostyka

Bardziej szczegółowo

Model Marczuka przebiegu infekcji.

Model Marczuka przebiegu infekcji. Model Marczuka przebiegu infekcji. Karolina Szymaniuk 27 maja 2013 Karolina Szymaniuk () Model Marczuka przebiegu infekcji. 27 maja 2013 1 / 17 Substrat Związek chemiczny, który ulega przemianie w wyniku

Bardziej szczegółowo

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby

JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje. Najczęstsze przyczyny chorób wątroby. Objawy towarzyszące chorobom wątroby SPIS TREŚCI JAK DZIAŁA WĄTROBA? Wątroba spełnia cztery funkcje Wątroba jest największym narządem wewnętrznym naszego organizmu. Wątroba jest kluczowym organem regulującym nasz metabolizm (każda substancja

Bardziej szczegółowo

Iwona Budrewicz Promocja Zdrowia Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Kamieniu Pomorskim

Iwona Budrewicz Promocja Zdrowia Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Kamieniu Pomorskim Iwona Budrewicz Promocja Zdrowia Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Kamieniu Pomorskim Gruźlica jest przewlekłą chorobą zakaźną. W większości przypadków zakażenie zlokalizowane jest w płucach

Bardziej szczegółowo

RozmnaŜanie się i rozwój człowieka

RozmnaŜanie się i rozwój człowieka RozmnaŜanie się i rozwój człowieka 1. Zaznacz definicję rozwoju osobniczego. A. Proces prowadzący do uzyskania przez organizm energii. B. Usuwanie z organizmu zbędnych produktów przemiany materii. C. Zmiany

Bardziej szczegółowo

Ocena ekspresji genów proangiogennych w komórkach nowotworowych OVP-10 oraz transfektantach OVP-10/SHH i OVP-10/VEGF

Ocena ekspresji genów proangiogennych w komórkach nowotworowych OVP-10 oraz transfektantach OVP-10/SHH i OVP-10/VEGF Agnieszka Gładysz Ocena ekspresji genów proangiogennych w komórkach nowotworowych OVP-10 oraz transfektantach OVP-10/SHH i OVP-10/VEGF Katedra i Zakład Biochemii i Chemii Klinicznej Akademia Medyczna Prof.

Bardziej szczegółowo

ZDROWE JELITA NOWE SPOSOBY PROFILAKTYKI. Poradnik dla pacjenta o diagnozowaniu i leczeniu chorób jelit

ZDROWE JELITA NOWE SPOSOBY PROFILAKTYKI. Poradnik dla pacjenta o diagnozowaniu i leczeniu chorób jelit ZDROWE JELITA NOWE SPOSOBY PROFILAKTYKI Poradnik dla pacjenta o diagnozowaniu i leczeniu chorób jelit W przypadku choroby nasze jelita mają niewiele możliwości zwrócenia na siebie naszej uwagi. Typowe

Bardziej szczegółowo

LECZENIE CHOROBY GAUCHERA ICD-10 E

LECZENIE CHOROBY GAUCHERA ICD-10 E załącznik nr 19 do zarządzenia Nr 36/2008/DGL Prezesa NFZ z dnia 19 czerwca 2008 r. Nazwa programu: LECZENIE CHOROBY GAUCHERA ICD-10 E 75 Zaburzenia przemian sfingolipidów i inne zaburzenia spichrzania

Bardziej szczegółowo

Dziecko przebyło infekcję kiedy szczepić? Dr n. med. Ewa Duszczyk

Dziecko przebyło infekcję kiedy szczepić? Dr n. med. Ewa Duszczyk Dziecko przebyło infekcję kiedy szczepić? Dr n. med. Ewa Duszczyk Częste pytania rodziców Dziecko miało kontakt z chorobą zakaźną czy szczepić, czy czekać? Dziecko przebyło infekcję, kiedy i czy szczepić?

Bardziej szczegółowo

Krew składa się z części płynnej i składników morfotycznych tj. z osocza, krwinek czerwonych i białych oraz płytek krwi.

Krew składa się z części płynnej i składników morfotycznych tj. z osocza, krwinek czerwonych i białych oraz płytek krwi. PIELĘGNOWANIE PACJENTÓW ZE SCHORZENIAMI UKŁADU KRWIOTWÓRCZEGO Krew składa się z części płynnej i składników morfotycznych tj. z osocza, krwinek czerwonych i białych oraz płytek krwi. U dorosłego człowieka

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka zakażeń w stanach zaburzonej odporności

Profilaktyka zakażeń w stanach zaburzonej odporności Profilaktyka zakażeń w stanach zaburzonej odporności lek. med. Monika Długosz-Danecka Klinika Hematologii w Krakowie Pacjenci z rozpoznanymi chorobami limfoproliferacyjnymi (przewlekła białaczka limfocytowa

Bardziej szczegółowo

Streszczenie wykładu: WPŁYW FLORY BAKTERYJNEJ JELITA NA ROZWÓJ ODPOWIEDZI IMMUNOLOGICZNEJ

Streszczenie wykładu: WPŁYW FLORY BAKTERYJNEJ JELITA NA ROZWÓJ ODPOWIEDZI IMMUNOLOGICZNEJ Prof. dr hab. Leszek Ignatowicz Streszczenie wykładu: WPŁYW FLORY BAKTERYJNEJ JELITA NA ROZWÓJ ODPOWIEDZI IMMUNOLOGICZNEJ Ludzkie ciało zasiedlane jest bilionami symbiotycznych mikroorganizmów w tym bakterii,

Bardziej szczegółowo

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2008 Leczenie choroby Hurler

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2008 Leczenie choroby Hurler Nazwa programu: LECZENIE CHOROBY HURLER ICD-10 E-76.0 - Mukopolisacharydoza typu I (MPS I) Dziedzina medycyny: pediatria załącznik nr 23 do zarządzenia Nr 36/2008/DGL Prezesa NFZ z dnia 19 czerwca 2008

Bardziej szczegółowo

Oddział Chorób Wewnętrznych - ARION Szpitale sp. z o.o. Zespół Opieki Zdrowotnej w Biłgoraju

Oddział Chorób Wewnętrznych - ARION Szpitale sp. z o.o. Zespół Opieki Zdrowotnej w Biłgoraju Nazwa świadczenia A26 zabiegi zwalczające ból i na układzie współczulnym A31 choroby nerwów obwodowych A32 choroby mięśni A33 zaburzenia równowagi A34c guzy mózgu i rdzenia kręgowego < 4 dni A34d guzy

Bardziej szczegółowo

Immulina wzmacnia odporność

Immulina wzmacnia odporność Immulina wzmacnia odporność Narodowe Centrum Badania Preparatów Naturalnych Immulina została opracowana przez zespół naukowców z Narodowego Centrum Badania Preparatów Naturalnych Uniwersytetu Missisipi

Bardziej szczegółowo

Działania niepożądane radioterapii

Działania niepożądane radioterapii Działania niepożądane radioterapii Powikłania po radioterapii dzielimy na wczesne i późne. Powikłania wczesne ostre występują w trakcie leczenia i do 3 miesięcy po jego zakończeniu. Ostry odczyn popromienny

Bardziej szczegółowo

ALERGIE, NIETOLERANCJE POKARMOWE W ŻYWIENIU ZBIOROWYM

ALERGIE, NIETOLERANCJE POKARMOWE W ŻYWIENIU ZBIOROWYM Bożena Kropka- dietetyk, promotor zdrowia Autor poradnika Pokonaj Alergię www.wydawnictworodzina.pl ALERGIE, NIETOLERANCJE POKARMOWE W ŻYWIENIU ZBIOROWYM Alergia-zdezorientowany układ odpornościowy. Choroby

Bardziej szczegółowo

Komórki układu immunologicznego

Komórki układu immunologicznego Mariusz Kaczmarek Komórki układu immunologicznego immunologicznie czynne limfocyty T limfocyty B komórki NK pomocnicze komórki dendrytyczne monocyty/makrofagi granulocyty obojętnochłonne (neutrofile) Testy

Bardziej szczegółowo

Zapalenie ucha środkowego

Zapalenie ucha środkowego Zapalenie ucha środkowego Poradnik dla pacjenta Dr Maciej Starachowski Ostre zapalenie ucha środkowego. Co to jest? Ostre zapalenie ucha środkowego jest rozpoznawane w przypadku zmian zapalnych w uchu

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE PRZEDMIOTY PODSTAWOWE Anatomia człowieka 1. Które z białek występujących w organizmie człowieka odpowiedzialne są za kurczliwość mięśni? 2. Co to są neurony i w jaki sposób stykają się między sobą i efektorami?

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Przedmowa Barbara Czerska... 11 Autorzy... 17 Wykaz skrótów... 19

Spis treści. Przedmowa Barbara Czerska... 11 Autorzy... 17 Wykaz skrótów... 19 Przedmowa Barbara Czerska.................................. 11 Autorzy.................................................... 17 Wykaz skrótów.............................................. 19 Rozdział I.

Bardziej szczegółowo

Leki immunomodulujące-przełom w leczeniu nowotworów hematologicznych

Leki immunomodulujące-przełom w leczeniu nowotworów hematologicznych Leki immunomodulujące-przełom w leczeniu nowotworów hematologicznych Jadwiga Dwilewicz-Trojaczek Katedra i Klinika Hematologii, Onkologii i Chorób Wewnętrznych Warszawski Uniwersytet Medyczny Warszawa

Bardziej szczegółowo

Dobierając optymalny program szczepień, jesteśmy w stanie zapobiec chorobom, które mogą być zagrożeniem dla zdrowia Państwa pupila.

Dobierając optymalny program szczepień, jesteśmy w stanie zapobiec chorobom, które mogą być zagrożeniem dla zdrowia Państwa pupila. SZCZEPIENIA KOTÓW Działamy według zasady: Lepiej zapobiegać niż leczyć Wychodząc naprzeciw Państwa oczekiwaniom oraz dbając o dobro Waszych pupili opisaliśmy program profilaktyczny chorób zakaźnych psów,

Bardziej szczegółowo

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO

CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO CHARAKTERYSTYKA PRODUKTU LECZNICZEGO 1. NAZWA PRODUKTU LECZNICZEGO Tetabulin S/D 250 j.m./ml roztwór do wstrzykiwań 2. SKŁAD JAKOŚCIOWY I ILOŚCIOWY Immunoglobulina ludzka przeciw tężcowi Jedna dawka (1ml)

Bardziej szczegółowo

Materiał i metody. Wyniki

Materiał i metody. Wyniki Abstract in Polish Wprowadzenie Selen jest pierwiastkiem śladowym niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Selen jest wbudowywany do białek w postaci selenocysteiny tworząc selenobiałka (selenoproteiny).

Bardziej szczegółowo

Walczymy z rakiem buuu rakiem! Pod honorowym patronatem Rzecznika Praw Dziecka

Walczymy z rakiem buuu rakiem! Pod honorowym patronatem Rzecznika Praw Dziecka Walczymy z rakiem buuu rakiem! Pod honorowym patronatem Rzecznika Praw Dziecka Drodzy Rodzice! W ostatnich latach wyleczalność nowotworów u dzieci i młodzieży wzrosła aż do 70-80%, a w przypadku ostrej

Bardziej szczegółowo

Pilotażowy Program Profilaktyki Zakażeń HCV

Pilotażowy Program Profilaktyki Zakażeń HCV Pilotażowy Program Profilaktyki Zakażeń HCV HCV zidentyfikowany w 1989 roku należy do rodziny Flaviviridae zawiera jednoniciowy RNA koduje białka strukturalne i niestrukturalne (co najmniej 10) ma 6 podstawowych

Bardziej szczegółowo

Pakiet nr 1 badania laboratoryjne różne

Pakiet nr 1 badania laboratoryjne różne Zał. Nr 2 do Regulaminu Konkursu ofert nr EM/4/2014 FORMULARZ ASORTYMENTOWO-CENOWY Pakiet nr 1 badania laboratoryjne różne Białko C 8 Białko S 8 Miedź wydalanie w moczu 8 Miedź w surowicy 5 Ołów w surowicy

Bardziej szczegółowo