Ocena statusu HER2 w raku piersi

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Ocena statusu HER2 w raku piersi"

Transkrypt

1 diagnostyka laboratoryjna Journal of Laboratory Diagnostics 2009 Volume 45 Number Praca poglądowa Review Article Ocena statusu HER2 w raku piersi Anna Kruczak, Magdalena Rozmus-Piętoń, Urszula Marchińska-Osika Zakład Patomorfologii Nowotworów, Centrum Onkologii Instytutu im. M. Skłodowskiej-Curie, Oddział w Krakowie Streszczenie Onkogen HER2 koduje receptor transbłonowy o aktywności kinazy tyrozynowej. Istnieje ścisły związek pomiędzy amplifikacją tego genu i nadekspresją jego receptora a rokowaniem u chorych na raka piersi oraz odpowiedzią na leczenie. Oznaczanie ekspresji receptora HER2 lub amplifikacji genu w komórkach nowotworowych należy aktualnie do standardów badań diagnostycznych u wszystkich chorych na raka piersi. Związane jest to z wprowadzeniem do leczenia humanizowanego przeciwciała blokującego ten receptor. Według zaleceń z St Gallen metodami służącymi do oznaczania statusu receptora HER2 jest badanie immunohistochemiczne i/lub badanie amplifikacji genu techniką FISH (fluorescencyjna hybrydyzacja in situ ). Badanie FISH jest zalecane każdorazowo w przypadku, gdy wynik oznaczania ekspresji białka jest niejednoznaczny. Laboratoria prowadzące opisane testy winny być poddawane regularnym, wewnętrznym i zewnętrznym, kontrolom jakości. Evaluation of HER2 status in breast cancer Summary HER2 oncogen encodes the transmembrane receptor of tyrosine kinase activity. There is a close link between the gene amplification and overexpression of its receptor and prognosis and response to treatment in patients with breast cancer. Estimation of HER2 expression or gene amplification in tumor cells currently belongs to the standard diagnostic procedures in all breast cancer patients. This is connected with introducing into treatment of humanized antibody blocking this receptor. According to the St. Gallen recommendations the main methods for the determination of HER2 status are immunohistochemical evaluation and/or study gene amplification using FISH technique (fluorescent hybridization in situ). FISH examination is recommended in each case if the outcome of the determination of protein expression is ambiguous. Laboratories conducting the tests described should be subject to regular, internal and external quality checks. Słowa kluczowe: HER2/neu, immunohistochemia, FISH, rak piersi Key words: HER2/neu, immunohistochemistry, FISH, breast cancer Rak piersi jest najczęstszym nowotworem złośliwym u kobiet, w 2004 r. zarejestrowano w Polsce ponad nowych zachorowań, a pomimo znacznego postępu w metodach leczenia wskaźniki umieralności utrzymują się na wysokim poziomie (standaryzowany wsk. umieralności 14,5/ ) [34]. U znacznego odsetka chorych poddanych w założeniu radykalnemu leczeniu dochodzi do rozsiewu zarówno drogą chłonną, jak i krwionośną. Z tego właśnie względu rak piersi klasyfikowany jest niekiedy jako choroba przewlekła. Znaczna heterogenność w obrazie klinicznym i immunohistochemicznym, a także odrębności w przebiegu klinicznym sprawiają, że wyróżnia się szereg jednostek morfologicznych raka piersi. Przez wiele lat w charakterystyce raka piersi uwzględniano dane dotyczące typu histologicznego nowotworu, stopnia zróżnicowania (ang. grading) i obecność receptorów hormonalnych (ER, PR). M.in. wymienione wskaźniki morfologiczne, a także szereg danych klinicznych dotyczących stadium zaawansowania choroby, liczby zajętych węzłów chłonnych, naciekania położonych wokół guza naczyń krwionośnych i limfatycznych stanowią zespół informacji o znaczeniu predykcyjnym, jak i prognostycznym. Odkrycie w roku 1984 przez Weinberga i wsp. receptora HER2, jak i wykazanie istotnych zależności pomiędzy nadekspresją tego receptora i rokowaniem chorych, a także wprowadzenie do leczenia adjuwantowego leku o nazwie Trastuzumab (Herceptyna zhumanizowane przeciwciało monoklonalne przeciwko HER2) sprawiło, że określenie statusu HER2 stało się integralną składową morfologicznej charakterystyki guzów [24, 27]. Obecnie z klinicznego punktu widzenia wyróżnić można cztery grupy raka piersi, tj. nowotwory z: a) ekspresją receptorów hormonalnych i brakiem nadekspresji HER2 (wysokie prawdopodobieństwo dobrej reakcji na 315

2 Ocena statusu HER2 w raku piersi leczenie hormonalne i ewentualnie chemioterapię), b) nadekspresją HER2 (wrażliwe na celowane leczenie z użyciem Trastuzumabu), c) z koekspresją receptorów hormonalnych i receptora HER2 (brak reakcji na leczenie wyłącznie hormonalne) d) brakiem receptorów rutynowo oznaczanych (ang. triplet negative breast cancer) w tej grupie stosuje się jedną z dostępnych chemioterapii systemowych [6, 24]. Zakłada się, że u chorych na raka piersi z nadekspresją HER2 właśnie zaburzenie onkogenu odpowiedzialnego za produkcję tego receptora błonowego, tj. amplifikacja genu HER2, leży u podstaw karcinogenezy. Gen HER2 (NEU, ERBB-2) jest zlokalizowany na chromosomie 17q21, a kodowana przez niego glikoproteina zbudowana z 1255 reszt aminokwasowych ma ciężar cząsteczkowy 185 kda i określana jest symbolem p185. HER2 należy do rodziny transbłonowych receptorów, zbudowanych z domeny wewnątrzkomórkowej, wykazującej aktywność kinazy tyrozynowej, przezbłonowej o własnościach lipofilnych oraz domeny zewnątrzkomórkowej odpowiedzialnej za wiązanie ligandu (extracellular domain ECD p105) [16, 32]. Do tej rodziny zalicza się cztery, w znacznym stopniu homologiczne receptory, tj. HER1 receptor naskórkowego czynnika wzrostu (EGFR), HER2 (ErbB-2), HER3 (ErbB-3) i HER4 (ErbB-4) [2]. W prawidłowych komórkach obecne są dwie kopie genu HER2 i efektem ich aktywności jest ok cząsteczek białka na komórkę. Powielenie czyli amplifikacja genu HER2, prowadzi zazwyczaj do krotnego zwiększenia liczby monomerów HER2 w komórce, czyli do nadekspresji receptora [15]. Zjawisko to obserwuje się w % raków piersi [31]. W przypadku raków z nadekspresją HER2 liczba receptorów (ECD) na powierzchni komórki może wzrastać do ponad 2 milionów [12, 26, 28]. Receptory HER ulegają aktywacji przez związanie z odpowiednimi ligandami. Aktywacja receptora może zachodzić w dwojaki sposób: niezależny i zależny od liganda. Pierwszy jest wynikiem amplifikacji genu lub nadekspresji białka, co prowadzi do spontanicznej aktywacji homodimerów, a drugi ma miejsce wówczas, gdy utworzone heterodimery są stabilizowane przez połączenie z odpowiednim ligandem [2]. O ile receptor HER1 (EGFR) może wiązać się z kilkoma różnymi ligandami, między innymi z naskórkowym czynnikiem wzrostu (EGF), to receptory HER3 i HER4 zdolne są do swoistego wiązania wszystkich z ponad 15 izoform pokrewnego czynnika wzrostu, które określa się mianem heregulin (HGR s) [29]. Do chwili obecnej nie zostały natomiast poznane ligandy dla receptora HER2. Zakłada się, że może on ulegać aktywacji przez ligandy heterologiczne, tworząc heterodimery zarówno z receptorem HER1(EGFR), jak i HER3 i HER4 [13, 14, 26]. Heterodimeryzacja prowadzi do autofosforylacji tyrozyny obu receptorów tworzących heterodimer, co jest równoznaczne z inicjacją przenoszenia sygnału mitogennego. Heterodimery zawierające HER2 w porównaniu z innymi homo- lub heterodimerami cechują się szczególnie wysokim potencjałem przewodzenia sygnału. Może to tłumaczyć znaczącą rolę HER2 w tworzeniu fenotypu onkogennego [14]. Efektem takiej przedłużonej stymulacji jest pobudzanie głównych cytoplazmatycznych szlaków przekazywania sygnału: szlaku ras-raf-mapks (ang. mitogen activated protein kinases), kinaz Jun/SAPK (ang. stress activated protein kinases), szlaku kinaz JAK aktywujących ścieżkę STAT, oraz ścieżki fosfolipazy Cγ (PLC γ), wpływającej na proliferację, przeżycie, ruchliwość i przyleganie komórek [9, 25, 26, 29]. Stymulowanie sygnałów szlakiem kinazy fosfatydyloinozytolu PI3K przez zaktywowane receptory czynników wzrostu spełnia istotną rolę w regulowaniu przeżycia komórki i rozwoju właściwości antyapoptotycznych [25, 26, 30]. Po przeniesieniu sygnału do jądra komórki następuje aktywacja wybranych protoonkogenów (c-myc, c-myb, c-fos, c-jun), których produkty białkowe wiążą się z DNA komórki i biorą udział w stymulacji podziałów komórkowych [2]. W procesach tych szczególną rolę odgrywa heterodimer HER2/HER3, ponieważ jest on najsilniejszym mitogenem wśród heterodimerów rodziny receptorów HER [4]. Hereguliny, poza regulowaniem wzrostu komórek, partycypują w procesach kontroli innych zachowań komórek nowotworowych, takich jak przyleganie, inwazja i migracja, a także przypisywana jest im istotna rola w mechanizmach procesów angiogenezy i apoptozy [27, 30]. Uważa się że hereguliny biorą ponadto udział w regulacji ekspresji urokinazowego aktywatora plazminogenu (upa), który poprzez destrukcję macierzy zewnątrzkomórkowej może przyspieszać migrację i nasilać inwazyjność komórek, stąd ma szczególny udział w procesach przerzutowania [30]. Wartość rokownicza Zjawisko amplifikacji z jednoczesną nadekspresją receptora HER2 zostało stwierdzone w szeregu ludzkich nowotworów, a m.in. w raku piersi, jajnika, żołądka, ślinianek, nerki, trzustki, jelita grubego oraz niedrobnokomórkowym raku płuca [2, 18, 22]. Jako pierwsi informacje odnośnie wartości rokowniczej nadekspresji receptora HER2 w raku piersi przedstawili w roku 1987 Slamon i wsp. [12, 18]. Ich obserwacje znalazły następnie potwierdzenie w wynikach licznych badań. W większości z nich wykazano korelacje amplifikacji i/lub nadekspresji HER2 z innymi niekorzystnymi czynnikami rokowniczymi, takimi jak: stopień złośliwości histologicznej, aneuploidia DNA, typ histopatologiczny raka, brak receptorów estrogenowych i progesteronowych, wysoka aktywność proliferacyjna, mutacje TP53, amplifikacja topoizomerazy IIα, zajęcie węzłów chłonnych oraz zmiany w szeregu innych molekularnych biomarkerów inwazji i przerzutowania [12, 14, 15, 22, 27]. Wykazano, że amplifikacja genu HER2 ma związek ze zwiększoną ruchliwością komórek, inwazją, zwiększeniem ilości odległych przerzutów, nasileniem angiogenezy i zahamowaniem apoptozy [27]. Istotne znaczenie rokownicze HER2 przypisywane jest liczbie zamplifikowanych kopii genu [31]. Obecnie receptor HER2 jest jednym z najlepiej poznanych czynników prognostycznych. Nadekspresja receptora, jak 316

3 A. Kruczak, M. Rozmus-Piętoń, U. Marchińska-Osika i amplifikacja genu HER2 uznawane są za niekorzystne czynniki prognostyczne, zarówno u chorych z zajętymi węzłami chłonnymi (N+), jak i u chorych na raka piersi bez przerzutów do pachowych węzłów chłonnych (N-) [22, 32]. W grupie chorych z zajętymi węzłami chłonnymi wykazano ponadto istotny wpływ występowania nadekspresji receptora HER2 na długość przeżycia całkowitego [15, 31-33]. Stwierdzono związek między nadekspresją HER2 a miejscem występowania przerzutów odległych. U chorych z guzami z nadekspresją receptora HER2 częściej dochodziło do rozwoju przerzutów do płuc, mózgu aniżeli do kości [22]. Ross i wsp. [27] na podstawie 107 prac dotyczących badań nadekspresji receptora HER2 u łącznie chorych na raka piersi, dokonali metaanalizy jego wartości prognostycznej. W 95 (88%) z tych prac potwierdzono, w analizie jedno lub wieloczynnikowej, że nadekspresja receptora HER2 lub amplifikacja genu HER2 jest niekorzystnym czynnikiem prognostycznym. W 68 (73%) wykazano że nadekspresja białka lub amplifikacja genu, jest niezależnym od innych czynników, niekorzystnym czynnikiem prognostycznym. Dla przeżyć całkowitych (overall survival OS), ryzyko względne RR wynosiło 2,74 (zakres 1,39-6,39), mediana 2,33. Dla przeżyć bezobjawowych (disease free survival DFS), ryzyko względne RR wynosiło 2,04 (zakres 1,30-3,01), mediana 1,8 [27]. Znaczenie predykcyjne HER2 Nadekspresji receptora HER2 przypisywane jest jednak przede wszystkim znaczenie predykcyjne. Przeważa obecnie opinia, że nadekspresja/amplifikacja HER2 może wskazywać na niższe prawdopodobieństwo odpowiedzi na Tamoxifen, a lepszą odpowiedź na inhibitory aromatazy i wskazuje na celowość zastąpienia schematu CMF leczeniem taksanami lub antracyklinami [9, 18, 22, 26, 32]. Już od 2001 roku grupa ekspertów ds. wytycznych dotyczących wykorzystania markerów guza Amerykańskie Towarzystwo Onkologii Klinicznej (ASCO) i Kolegium Patologów Amerykańskich (CAP), zaleca rutynowe badanie HER2 w przypadkach nowo rozpoznanego i przerzutowego raka piersi [4, 12]. Nadekspresja HER2 jest obecnie uznanym, silnym markerem predykcyjnym dla oceny korzyści klinicznych, wynikających ze stosowania Trastuzumabu w chorobie przerzutowej i w warunkach leczenia uzupełniającego [26]. Trastuzumab humanizowane mysie przeciwciało monoklonalne stosowany w monoterapii lub dodawany do programu chemioterapii w przerzutowym raku piersi zwiększa odsetek dobrych odpowiedzi na leczenie, wydłuża czas do wystąpienia progresji, a nawet wydłuża czas przeżycia całkowitego chorych [9, 11, 12, 16, 23, 26]. Przeciwciało to, wiążąc się z zewnątrzkomórkową domeną receptora HER2, blokuje aktywność receptora [12]. W pięciu międzynarodowych, prospektywnych, randomizowanych badaniach klinicznych wykazano, że leczenie uzupełniające Trastuzumabem zmniejsza ryzyko nawrotu choroby i zgonu, odpowiednio o połowę i jedną trzecią u chorych we wczesnych stadiach raka piersi [16, 33]. Innym lekiem stosowanym u chorych z nadekspresją receptora HER2 jest Lapatinib, jest to inhibitor aktywności kinazy tyrozynowej receptora HER2 i HER1 [23, 28]. Powyższe dane wskazują, że wyniki badań HER2 wnoszą informacje przydatne podczas podejmowania decyzji terapeutycznych u chorych na raka piersi. Analizy retrospektywne sugerują, że korzyści osiągają jedynie chore na raka piersi z bardzo silną ekspresją receptora HER2, ocenianą na stopień (3+) metodą immunohistochemiczną i/lub amplifikacją genu HER2 w hybrydyzacji fluorescencyjnej in situ (FISH) [12, 33]. Dlatego też właściwa ocena stopnia nasilenia ekspresji białka, jak i prawidłowa ocena statusu genu HER2 ma podstawowe znaczenia dla prawidłowej selekcji chorych do leczenia. Typ histologiczny nowotworu a ekspresja HER2 Nadekspresja HER2 spotykana jest częściej w rakach o niskim stopniu zróżnicowania histologicznego: w rakach przewodowych G3, w rakach wewnątrzprzewodowych (DCIS) szczególnie cechujących się martwicą typu czopiastego, oraz w chorobie Pageta piersi [26, 27]. W zrazikowych rakach piersi w porównaniu z rakami przewodowymi HER2 spotyka się względnie rzadko, a jeśli jest obecna to ma związek z typem pleomorficznym nowotworu [22, 25, 27]. Rzadko również nadekspresja HER2 spotykana jest w raku śluzowym, rdzeniastym i cewkowym [27]. W licznych badaniach wykazano ponadto, że w 70-80% przypadków raka piersi status receptora HER nie zmienia się w przebiegu choroby, jest taki sam w guzie pierwotnym, jak i w ogniskach przerzutów [27]. Badania ekspresji HER2 Ekspresję HER2 można badać przy pomocy metod: immunohistochemicznych (IHC), testem ELISA (enzyme-linked immunosorbent assay), a także metodą Western immunoblot. Natomiast metody: fluorescencyjna hybrydyzacja in situ (FISH), Southern blot, CISH (chromogenic in situ hybridization) i PCR służą do badania amplifikacji genu HER2. Określenia poziomu mrna HER2 dokonuje się przy pomocy hybrydyzacji Northern [15], natomiast w surowicy krwi można badać uwolnione białko stanowiące zewnątrzkomórkową domenę receptora (ECD, p105) [19, 26, 32]. Należy zaznaczyć że szereg z metod wykorzystywanych jest jedynie w badaniach naukowych [4]. W początkowym okresie ekspresję receptora HER2 badano przy pomocy metody Southern blot. Obecnie w praktyce do badania ekspresji receptora HER2 stosuje się metodę immunohistochemiczną, metodę FISH oraz CISH. Metody te mają tę przewagę nad innymi, że dają pełny obraz morfologiczny ekspresji receptora HER2 w tkance nowotworowej. Zarówno metoda immunohistochemiczna, metoda FISH oraz CISH uzyskały akceptację Amerykańskiej Agencji ds. Żywności i Leków (FDA) dla oznaczania nadekspresji/amplifikacji HER2 [12, 27]. Liczne badania potwierdzają wysoką zgodność (97-99%) pomiędzy 317

4 Ocena statusu HER2 w raku piersi badaniami CISH i FISH [27]. CISH może być metodą alternatywną do metody FISH do określania amplifikacji genu HER2 u chorych z guzami o niejednoznacznym statusie HER2 uzyskanym w metodzie IHC (2+) [1]. Metoda IHC Metoda immunohistochemiczna jest stosowana na szeroką skalę w laboratoriach patomorfologicznych. Wg zaleceń Polskiej Grupy Badawczej ds. HER2 jest to podstawowa metoda oceny stanu receptora HER2 [22]. Oznaczeń dokonuje się w materiale z bloczków parafinowych zawierających tkankę z guza, także na materiale z bloków komórkowych z biopsji aspiracyjnych cienkoigłowych (BAC), szczególnie w przypadkach przerzutowego raka piersi. Jednak wykorzystanie materiału z BAC ma pewne ograniczenie. Oceny dokonuje się analizując odczyn błonowy, a błony komórek raka pochodzących z aspiratów często ulegają uszkodzeniu [19]. Oznaczeń dokonuje się także w materiale z biopsji gruboigłowych, jednak w takich przypadkach interpretacja wyniku jest utrudniona ze względu na niespecyficzne wiązania przeciwciał na skutek uszkodzenia materiału tkankowego [4, 28]. Metoda immunohistochemiczna nie jest zasadniczo wystandaryzowana. Istotny wpływ na wyniki uzyskiwane tą metodą mają min. sposób i długość czasu utrwalania materiału tkankowego, stosowanie różnych przeciwciał, różnych systemów detekcyjnych, różnych rozcieńczeń, a także różnych metod odsłaniania antygenów. Optymalny czas utrwalania wynosi od 6-48 godzin, a optymalny utrwalacz to 4% roztwór buforowanej formaliny [4]. Standardowa grubość skrawków do barwień immunohistochemicznych powinna wynosić 3-5 µm. Jedną z możliwości standaryzacji IHC jest stałe używanie jednego testu. W przypadku raka piersi do oznaczania ekspresji receptora HER2 metodą immunohistochemiczną ASCO zaleca stosowanie zestawów Herceptest (DAKO, Carpinteria, CA) lub Pathway (Ventana Medical Systems, Tucson, AZ). Obydwa posiadają certyfikaty FDA [8, 15, 27, 28]. Przy pomocy Herceptestu określa się nasilenie barwienia błonowego za pomocą 4-stopniowej skali: brak zabarwienia, zabarwienie słabe (1+), umiarkowane (2+) i silne (3+). Test ten zawiera zestaw kontrolny, w odniesieniu do którego ocenia się uzyskany wynik [15]. W większości badań tylko przypadki z mocnym zabarwieniem błony komórkowej (3+) w metodzie IHC wykazują zgodność z amplifikacją genu HER2 stwierdzoną w metodzie FISH [12]. Należy pamiętać, że nadekspresji receptora nie zawsze może towarzyszyć amplifikacja genu. Ten fakt ma istotne implikacje kliniczne; tylko w przypadkach równoczesnego występowania nadekspresji białka i amplifikacji genu HER2, nadekspresja receptora HER2 odgrywa ważną rolę w progresji choroby nowotworowej [2]. W metodzie immunohistochemicznej o dodatnim wyniku badania świadczy barwienie IHC (3+) (silne, całkowite zabarwienie błony w ponad 30% komórek raka inwazyjnego), o wyniku ujemnym świadczy całkowite zabarwienie komórek guza co najwyżej w 10% komórek raka inwazyjnego, zabarwienie o charakterze nieciągłym lub całkowity brak zabarwienia. Zabarwienie o umiarkowanym natężeniu reakcji IHC określane jako (2+) traktowane jest jako niejednoznaczne. Ma miejsce wtedy, gdy stwierdza się słabe lub średnie całkowite zabarwienie w ponad 10% komórek raka naciekającego, lub silne całkowite wybarwienie błonowe w mniej lub w 30% komórek raka naciekającego [20] (ryc 1). W takich przypadkach ewentualna amplifikacja musi być potwierdzona badaniem FISH [12, 20, 21]. Do leczenia z zastosowaniem Trastuzumabu kwalifikuje się chore, u których stwierdzono nadekspresję w metodzie IHC (3+) lub chore sklasyfikowane jako (2+), u których stwierdzono metodą FISH amplifikację genu HER2 [22, 32]. Przeciętnie w około 20% guzów stwierdza się reakcję o silnym (3+) natężeniu, w około 15% guzów reakcję o umiarkowanym (2+) natężeniu i w około 15% reakcję o słabym (1+) natężeniu. Ocenę każdego preparatu powinno przeprowadzać dwóch niezależnych patologów. Ocena dotyczy jedynie raka naciekającego. Biologiczne znaczenie nadekspresji białka HER2 w komponencie wewnątrzprzewodowej raka nie zostało dotychczas udowodnione, dlatego wynik oceny statusu HER2 w raku in situ nie jest uwzględniany przy klasyfikacji chorych do leczenia. Należy ponadto unikać interpretacji wyników uzyskanych metodą IHC w przypadkach, w których zabarwieniu uległy prawidłowe przewody gruczołu piersiowego [4, 28]. Zgodność wyników uzyskiwanych przy pomocy metody IHC i FISH mieści się w szerokich granicach, od 70-90% [15, 26]. Jest ona znacząco wyższa i sięga 100% w odniesieniu do guzów z nadekspresją HER2, w IHC (3+) [26, 32]. Rozbieżność pomiędzy wynikami oceny statusu HER2 przy zastosowaniu obu tych metod, w przypadkach IHC (3+)/FISH- mogą być spowodowane zwiększoną ekspresją genu na poziomie transkrypcji, bez towarzyszącej amplifikacji [15]. Tylko średnio w około 20% guzów z wynikiem niejednoznacznym IHC (2+) stwierdza się amplifikację genu HER2 potwierdzoną metodą FISH [15, 28, 33]. Metoda FISH Przy pomocy metody IHC wykrywa się obecność wewnątrzkomórkowej domeny receptora, a technika FISH pozwala na bezpośrednią detekcję amplifikacji genu HER2 kodującego białko receptorowe [12]. Detekcji tej dokonuje się za pomocą swoistych oligonukleotydów, znakowanych fluorescencyjnie, komplementarnych w stosunku do poszukiwanego fragmentu DNA [15]. Ta metoda jest bardziej czuła i swoista w porównaniu do metody IHC. Nie istnieje tu ryzyko uzyskania wyniku fałszywie ujemnego, spowodowanego utratą białka receptorowego, na skutek złego utrwalenia w formalinie [15]. Oznaczeń ekspresji statusu genu HER2 metodą FISH dokonuje się podobnie jak w metodzie IHC na skrawkach tkankowych uzyskanych z bloczków parafinowych. Zalecane jest stosowanie 4% buforowanej formaliny. Inne utrwalacze mogą powodować degradację DNA i obecność dużego tła 318

5 A. Kruczak, M. Rozmus-Piętoń, U. Marchińska-Osika a) b) c) spowodowanego autofluorescencją w obrazie [12]. Poza materiałem tkankowym do badań metodą FISH może służyć także materiał cytologiczny z biopsji aspiracyjnych cienkoigłowych, utrwalony i zatopiony również w bloczkach parafinowych [12]. Standardowa grubość skrawków do badania FISH powinna wynosić 4-5 µm. Wyniki badania FISH są oceniane w mikroskopie fluorescencyjnym. Podbarwienie tkanki nowotworowej DAPI lub jodkiem propidyny (PI) pozwala na identyfikację jąder komórkowych, co w porównaniu z obrazem tkanki zabarwionej hematoksyliną i eozyną skrawków z tego samego bloku pozwala na identyfikację składowej naciekającej guza. [12]. Należy zauważyć, że DNA w porównaniu do białka receptora HER2 jest bardziej stabilne, dlatego efekt nieprawidłowych procedur stosowanych podczas przygotowywania tkanki do barwienia nie musi mieć tak niekorzystnego wpływu jak w przypadku barwienia immunohistochemicznego. Dlatego też stwierdza się większą zgodność wyników uzyskanych tą metodą w porównaniu z metodą IHC. Liczne retrospektywne badania kliniczne wykazały, że wyniki uzyskane metodą FISH mają silniejszą wartość predykcyjną, jeśli chodzi o korzyści odniesione w leczeniu Trastuzumabem [12, 28]. Podobne wyniki otrzymano przy zastosowaniu Lapatinibu w dużym badaniu klinicznym u chorych z przerzutowym rakiem piersi. Nie uzyskano natomiast korzyści w leczeniu Trastuzumabem u chorych, u których nie potwierdzono amplifikacji metodą FISH w przypadkach, w których immunohistochemicznie ekspresję białka HER2 oceniono jako silną (3+) [22]. Wydaje się więc, że FISH jest najlepszą metodą służącą do identyfikacji chorych z przerzutowym rakiem piersi, które odniosą korzyści z leczenia Herceptyną. [15, 28] W badaniu FISH stosowane są zatwierdzone przez FDA, trzy dostępne komercyjnie testy: test firmy Ventana Medical Systems, przy pomocy którego oznacza się liczbę kopii genu HER2, test PathVision firmy Vysis, w którym do badania amplifikacji genu HER2 stosuje się mieszaniny 2 sond komplementarnych odpowiednio do genu HER2 i centromeru chromosomu 17 oraz test PHarmDx firmy DAKO [26, 28]. Sondy związane są z fluorochromami, odpowiednio: rodaminą i fluoresceiną [11]. Efekt związania sond widoczny jest w mikroskopie fluorescencyjnym (ryc. 2). Interpretacja wyniku oparta jest na zliczeniu sygnałów z przynajmniej 20 komórek (optymalnie 60) pochodzących z dwóch różnych obszarów składowej naciekającej guza [12]. W każdej analizowanej komórce należy policzyć sygnały odpowiadające genowi HER2 i genowi centromeru chromosomu 17. Amplifikację opisuje wskaźnik R, który wyraża stosunek liczby sygnałów odpowiadających genowi HER2 do liczby sygnałów pochodzących z centromerowej sondy dla chromosomu 17 (HER2/CEP17). Rycina 1. Ekspresja receptora HER2 w naciekającym raku piersi (metoda IHC) a) reakcja o słabym (+) natężeniu; b) reakcja o umiarkowanym natężeniu (2+); c) reakcja o silnym natężeniu (3+) 319

6 Ocena statusu HER2 w raku piersi a) b) Wskaźnik R>2 oznacza amplifikację genu HER2 [20, 21] (ryc. 2). Prawidłowe komórki widoczne w preparacie, np. fibroblasty lub limfocyty, zawierają po dwie kopie genu HER2, co stanowi wewnętrzną kontrolę w barwieniu FISH [28]. Wyniki uzyskane tymi dwiema metodami wykazują wysoką korelację. Niezgodności mogą wystąpić jedynie w przypadkach z polisomią chromosomu 17, które oceniane są jako negatywne przy użyciu testu firmy Vysis (HER2/CEP17<2), a jako pozytywne w teście firmy Ventana, gdzie średnia liczba sygnałów pochodzących od chromosomu 17 jest większa od 4. Takich przypadków może być od 2% do ponad 30% [3, 27, 28, 33]. Są one rozpoznane jako fałszywie dodatnie w teście bez kontroli chromosomu 17. Jest to tzw. pseudoamplifikacja cechująca się obecnością wielu kopii genu HER2 przy wskaźniku R<2 [8, 11]. Tak więc użycie wewnętrznej kontroli jest konieczne, a stwierdzenie liczby kopii genu HER2 i sygnałów z centromeru chromosomu 17 jest najbardziej optymalnym i najlepszym biologicznym testem do selekcji chorych z amplifikacją genu HER2. Kliniczne znaczenie polisomii chromosomu 17 w kontekście terapii Trastuzumabem pozostaje nieznane i oczekuje na rezultaty badań klinicznych [3, 4]. Jakkolwiek nie ma jeszcze wyników z dużych prospektywnych badań klinicznych, to jednak stwierdzono pozytywną odpowiedź na leczenie Trastuzumabem u chorych z polisomią chromosomu 17, ale tylko takich, u których stwierdzono nadekspresję HER2 w teście IHC (3+) [27]. Kontrola jakości w badaniach HER2 Implikacje, jakie niosą ze sobą wyniki badań ekspresji HER2 w klinikach onkologicznych wymagają stosowania przez laboratoria wysoce wystandaryzowanych procedur oraz stosowania rygorystycznej kontroli jakości w celu uzyskiwania wiarygodnych wyników. W badaniu IHC powinny być stosowane skrawki kontrolne o znanym statusie HER2 lub preparaty z linii komórkowych [4]. Przykładowo linia komórkowa SK-BR-3 jest linią z nadekspresją HER2, linia MDA-175 cechuje się ekspresją HER2 o umiarkowanym natężeniu, a linie MDA231 i MCF-7 nie wykazują ekspresji HER2, są to kontrole negatywne [4]. Powinno się stosować okresową powtórną analizę skrawków przez drugiego obserwatora, zarówno w badaniu IHC jak i FISH, a wszystkie przypadki o granicznych wartościach w badaniu zarówno IHC, jak i FISH powinny być powtórnie przeanalizowane przez jednego lub dwóch innych badaczy. Powinno się też wzajemnie kontrolować wyniki uzyskiwane przez kilku badaczy w laboratorium [12]. Kontrola zewnętrzna polega na okresowym porównaniu wyników uzyskiwanych w różnych laboratoriach. Różne kraje stosują różne metody kontroli zewnętrznej. Głównie odbywa się to przez wysyłanie próbek do centralnego laboratorium, gdzie c) 320 Rycina 2. Metoda FISH. a) naciekający rak piersi brak amplifikacji; b) naciekający rak piersi obecna amplifikacja genu HER2; c) naciekający rak piersi polisomia chromosomu 17

7 A. Kruczak, M. Rozmus-Piętoń, U. Marchińska-Osika powtórnie powinna być przeprowadzona analiza IHC, a nadekspresja powinna być potwierdzona badaniem FISH. Zgodność pomiędzy IHC (3+) a FISH powinna wynosić powyżej 90%. Odsetek przypadków ocenionych w metodzie IHC na (2+), w których wykazano amplifikację genu HER2, nie powinien przekraczać natomiast 25% [4]. Regularnie przeprowadzany zewnętrzny audyt powinien wykazywać 15-25% HER2 pozytywnych wyników w populacji nieselekcjonowanych raków piersi. Znany jest związek ekspresji HER2 z wybranymi typami histologicznymi raka piersi, dlatego stwierdzenie nadekspresji HER2 w raku zrazikowym, śluzowym, cewkowym oraz brak reakcji w raku przewodowym naciekającym o niskim stopniu zróżnicowania histologicznego, przy jednoczesnym braku receptorów hormonalnych powinno skłonić oceniających patomorfologów do weryfikacji wyników [4]. Kontrola jakości w Polsce Wewnętrzna kontrola jakości preparatów IHC polega na ocenie każdego preparatu przez dwóch oceniających, a przy rozbieżnej ocenie przez trzech oceniających. Kontrola zewnętrzna polega na corocznym wysyłaniu określonej liczby bieżących preparatów do ośrodka centralnego (Centrum Onkologii Instytut im. M.C.Skłodowskiej w Warszawie) i poddaniu ich powtórnej ocenie. Odsetek zgodności wyników powinien przekraczać 90%. Wewnętrzna kontrola jakości preparatów FISH polega na ocenie każdego badania o niejednoznacznym wyniku przez dwóch bądź trzech oceniających. Zewnętrzna kontrola badań FISH polega na tym, że do poszczególnych ośrodków wysyłane są preparaty o znanym statusie genu HER2 i ocenie tych preparatów. Wskaźnik R powinien wykazywać ponad 90% zgodności. Trudności w interpretacji wyników IHC Oceny dokonuje się jedynie w komórkach z kompletną reakcją błonową, barwienie cytoplazmatyczne nie podlega ocenie, reakcja w prawidłowym nabłonku wyklucza preparat z oceny [28]. Trudności w ocenie sprawiają artefakty powstałe na skutek złego skrojenia skrawka lub tzw. artefakt brzeżny, który może być przyczyną wyniku fałszywie pozytywnego. Ocena reakcji jest subiektywna, jednak w ocenie pomagają preparaty kontrolne dołączane do każdego testu. Trudności w interpretacji wyników FISH Podbarwienie jąder komórkowych DAPI/PI pozwala na zaobserwowanie nieprawidłowości w badanym preparacie. Krojenie zbyt cienkich skrawków powoduje skrojenie jąder, a w rezultacie utratę DNA. Jądra, które mają średnicę mniejszą niż połowa przeciętnej średnicy jąder komórek nowotworowych nie powinny podlegać interpretacji. Sygnały powinny być widoczne przynajmniej w 75% komórek. Liczenia sygnałów dokonuje się jedynie w jądrach niezniszczonych o pełnych granicach. W przypadku guzów heterogennych zlicza się sygnały w komórkach pochodzących z różnych miejsc, a w szczególności miejsc o maksymalnej ekspresji. Ocena preparatów uzyskanych techniką FISH wymaga dużego doświadczenia w umiejętności odróżniania komórek nowotworowych od prawidłowych oraz komórek raka naciekającego i wewnątrzprzewodowego, a także umiejętności pomijania artefaktów [4, 15]. Wytyczne ASCO (American Society of Clinical Oncology) Podczas 11 Konferencji dotyczącej leczenia pierwotnego raka piersi w St Gallen w 2009 r. potwierdzono konieczność oznaczania statusu HER2 przy użyciu dwóch podstawowych metod: IHC i FISH, stosując kryteria przyjęte przez Amerykańskie Towarzystwo Onkologii Klinicznej (ASCO) i Kolegium Patologów Amerykańskich (CAP) [7]. Organizacje te zwołały grupę ekspertów, która opracowała zalecenia dla optymalnej sprawności badania HER2. Grupa ekspertów zaleca, aby stan HER2 ustalać we wszystkich przypadkach inwazyjnego raka piersi. Zalecono algorytm definiujący wartości dodatnie, niejednoznaczne i ujemne zarówno dla ekspresji białka HER2, jak i amplifikacji genu (ryc. 3). O wyniku dodatnim HER2 świadczy barwienie IHC (3+) (jednolite, intensywne zabarwienie błony w >30% komórek guza inwazyjnego), ponad 6 kopii genu HER2 na jądro we fluorescencyjnej hybrydyzacji in situ (FISH) dla systemów bez wewnętrznej sondy kontrolnej, lub wskaźnik HR (stosunek liczby sygnałów HER2 do liczby sygnałów chromosomu 17; stosunek HER2/CEP17) wynoszący ponad 2,2. Na wynik ujemny wskazują: zabarwienie IHC 0 lub (1+), wynik HR mniej niż 4 kopie genu HER2 na jądro dla systemów bez wewnętrznej sondy kontrolnej lub wskaźnik FISH poniżej 1,8. Wyniki niejednoznaczne wymagają powtórzenia badania w celu ustalenia rozstrzygającego wyniku [33]. Wynikiem niejednoznacznym HER2 określa się albo punktację 2+ w IHC, albo wskaźnik FISH 1,8-2,2; bądź przeciętną liczbę kopii genu HER2 = 4-6 sygnałów na jądro dla systemów bez wewnętrznej sondy kontrolnej. Średnio stanowi to około 2% wszystkich przypadków raka sutka. Jeśli wskaźnik R wynosi od 1,8-2,2 należy policzyć sygnały w dodatkowych 20 komórkach, oraz dodatkowo w minimum 40 komórkach przez drugiego obserwatora, a jeśli wyniki uzyskane przez dwóch badaczy są rozbieżne należy powtórzyć test [28]. W badaniu powtórnym metodą FISH, gdy wskaźnik R wynosi 2,0 lub więcej, stwierdza się amplifikacje genu HER2 [20]. Gdzie badać próbki? Badanie ekspresji receptora HER2 powinno być wykonywane w ośrodkach stosujących wystandaryzowane metody badania ekspresji receptora HER2 i amplifikacji odpowiadającego mu genu. Zastrzeżenie to dotyczy przede wszystkim metody IHC. Dostępne przeciwciała nie są identyczne, tak że nasilenie odczynu w zależności od stosowanego przeciwciała może różnić się w stopniu wpływającym na ostateczny wynik badania ekspresji HER2. Z praktycznego punktu widzenia najistotniejsze jest stosowanie jednolitej metodyki w badaniach ekspresji HER2, zarówno w przygotowaniu 321

8 Ocena statusu HER2 w raku piersi Rycina 3. Algorytm dla oceny badania IHC i FISH wg Wolffa i wsp. preparatów, jak i w ich ocenie. Centralizacja umożliwia uzyskanie większej liczby preparatów do oceny, co pozwala na uzyskanie większego doświadczenia osoby oceniającej. Ocena w laboratoriach lokalnych może być dokładna o ile biorą one udział w programach nauczania, standaryzacji oraz wewnętrznych i zewnętrznych programach kontroli jakości. Ponadto laboratorium musi wykonywać minimalną roczną liczbę badań (jest to np. ponad 250 przypadków badania IHC i 100 badań FISH w Wielkiej Brytanii [4, 33]), a także musi ono brać stale udział w programach zapewnienia jakości. Metoda mikromacierzy Najnowsze badania ekspresji genów techniką mikromacierzy potwierdzają obecność co najmniej czterech podstawowych podtypów raka piersi o odmiennym profilu molekularnym, w tym dwóch z ekspresją genu HER2: podtyp z nadekspresją HER2 oraz podtyp luminalny B z koekspresją receptorów hormonalnych i receptora HER2 (ER+ i/lub PR+, HER2+) [6, 33]. Podsumowanie Wystandaryzowane procedury i stałe doskonalenie metod diagnostycznych mają kluczowe znaczenie dla właściwej oceny statusu genu HER2, a tym samym dla identyfikacji chorych na raka piersi do leczenia Trastuzumabem. Testem z wyboru służącym do oznaczania nadekspresji receptora HER2 jest badanie immunohistochemiczne. Powinno być ono wykonywane w laboratoriach, w których skrupulatnie przestrzegane są procedury wykonywania testów diagnostycznych, zwłaszcza na etapie tzw. odzyskiwania antygenów. Wszystkie przypadki o niejednoznacznym wyniku badania immunohistochemicznego winny być weryfikowane poprzez ocenę amplifikacji genu techniką FISH. Piśmiennictwo: 1. Arnould R, Denoux Y, MacGrogan G. Agreement between chromogenic in situ hybridization (CISH) and FISH in the determination of HER2 status in breast cancer. Br J Cancer 2003; 88: Bar J, Wąsikiewicz D. HER2/NEU- od badań podstawowych do implikacji klinicznych. Adv Clin Exp Med 2003; 12: Bempt IV, Loo PV, Drijkoningen M. Polysomy 17 in Breast Cancer: Clinicopathologic Significance and Impact on HER2 Testing. J Clin Oncol 2008; 26: Bilous M, Dowsett M, Hanna W i wsp. Current Perspectives on HER2 Testing: A Review of National Testing Guidelines. Mod Pathol 2003; 16(2): Cheang MCU, Voduc D, Bajdik C i wsp. Basal-Like Brest Cancer Defined by Five Biomarkers Has Superior Prognostic Value 322

9 A. Kruczak, M. Rozmus-Piętoń, U. Marchińska-Osika than Triple-Negative Phenotype. Clin Cancer Res 2008; 14(5) 6. Cleator S, Heller W, Coombes RC. Triple-negative breast cancer: therapeutic options. Lancet Oncol 2007; 8: Goldrhirsch A, Ingle JN, Gelber RD. Thresholds for therapies: highlights of the St Gallen International Expert Consensus on the Primary Therapy of Early Breast Cancer An Oncol 2009; 20: Gown AM. Current issues in ER and HER2 testing by IHC in breast cancer. Mod Pathol 2008; 21: Harari PM, Allen GW, Bonner JA. Biologia interakcji: czynniki skierowane przeciwko receptorowi naskórkowego czynnika wzrostu. J Clin Oncol 2007; 25: Harris L, Fritsche H, Mennel R. American Society of Clinical Oncology 2007 Update of Recommendationa for the Use of Tumor Markers in Breast Cancer. J Clin Oncol 2007; 25: Hicks DG, Kulkarni SK. HER2+ Breast Cancer. Review of Biologic Relevance and Optimal Use of Diagnostic Tools. Am J Clin Pathol 200; 129: Hicks DG, Tubbs RR. Assessment of the HER status in breast cancer by fluorescence in situ hybridization: a technical review with interpretive guidelines. Human Pathol 2005; 36: Kozłowski W, Szacikowska E. Wielokierunkowe działanie Herceptyny w komórkach raka z nadekspresją receptora HER2 (białka p185). Współ Onkol 2001; 5: Krasińska L, Jassem J. Znaczenie rokownicze i predykcyjne HER2 w raku piersi. Współ Onkol 2002; 6: Krasińska L, Jassem J. Kliniczne znaczenie zaburzeń HER2 w raku piersi z uwzględnieniem metod ich oznaczania. Nowotwory 2003; 53: Leary AF, Hanna WM, van de Vijver MJ i wsp. Value and Limitations of Measuring HER-2 Extracellular Domain in the Serum of Breast Cancer Patiens. J Clin Oncol 2009; 27: Livasy CA, Karaca G, Nanda R i wsp. Phenotypic evaluation of the basal-like subtype of invasive breast carcinoma. Modern Pathol 2006; 19: Lohrisch C, Piccart M. An Overview of HER2. Seminn Oncol 2001; 28: Olszewski WT, Krzakowski M. Rekomendacje Polskiej Grupy badawczej ds. HER2. Nowotwory 2004; 54: Olszewski WP. Patomorfologiczna selekcja chorych do terapii systemowej. Pol J Pathol 2009; 3 (suplement 1): Perez EA, Roche PC, Jenkins RB. HER2 Testing in Patients With Breast Cancer: Poor Correlation Between Weak Positivity by Immunohistochemistry and Gene Amplification by Fluorescence In Situ Hybridization. Mayo Clin Proc 2002; 77: Piekarski J. Białko c-erbb-2/her2/neu. Przegląd piśmiennictwa. Biuletyn Onkol 2006; 6: Prat A, Baselga J. The role of hormonal therapy in the management of hormonal-receptor-positive breast cancer with coexpression of HER2. Nature Clin Practice 2008; Reis-Filho JS, Tutt ANJ. Triple negative tumours: a critical re- view. Histopathology 2008; 52: Ross JS, Fletcher JA, Bloom KJ i wsp. Targeted Therapy in Breast Cancer. The HER2/neu Gene and Protein. Mol Cell Proteomics 2004; 3: Ross JS, Fletcher JA, Linette GP. The HER2/neuGene and Protein in Breast Cancer 2003: Biomarker and Target of Therapy. The Oncologist 2003; 8: Ross JS, Słodkowska EA, Symmans WF i wsp. The HER2 Receptor and Breast Cancer: Ten Years of Targeted Anti-HER2 Therapy and Personalized Medicine. The Oncologist 2009; 14: Sauter G, Lee J, Bartlett JMS i wsp. Guidelines for Human Epidermel Growth Factor Receptor 2 Testing: Biologic and Methodologic Considerations. J Clin Oncol 2009; 27: Szacikowska E, Kozłowski W. Heterodimer receptorów HER2/ HER3, autokrynne hereguliny i cyklooksygenaza 2 a działanie Herceptyny. Współ Onkol 2000; 4: Szacikowska E, Kozłowski W. Rola receptorów HER i heregulin w powstawaniu przerzutów raka piersi. Współ Onkol 2002; 6: Szydłowska-Pazera K, Płużańska A. Rola czynników molekularnych w ocenie wartości leczenia przedoperacyjnego raka piersi. Onkol Pol 2005; 8: Ułańska M. HER2 jako czynnik prognostyczny i predykcyjny u chorych z rakiem piersi. Ale czy tylko? Biuletyn Okol 2003; 3: Wolff AC, Hammond MEH, Schwartz JN i wsp. Wytyczne American Society of Clinical Oncology/College of American Pathologists dotyczące badania receptora 2 dla ludzkiego naskórkowego czynnika wzrostu (HER2) w raku piersi. Journal of Clinical Oncology 2007; Wojciechowska U, Didkowska J, Zatoński W. Nowotwory złośliwe w Polsce w 2006 roku. Warszawa Adres Autorów: Zakład Patomorfologii Nowotworów Centrum Onkologii Instytut im. Marii Skłodowskiej-Curie Oddział w Krakowie, ul. Garncarska 11, Kraków (Praca wpłynęła do Redakcji: ) (Praca przekazana do opublikowania: ) 323

Warto wiedzieć więcej o swojej chorobie, aby z nią walczyć

Warto wiedzieć więcej o swojej chorobie, aby z nią walczyć Warto wiedzieć więcej o swojej chorobie, aby z nią walczyć Kilka ważnych porad dla kobiet chorych na raka piersi Konsultacja merytoryczna: dr hab. n. med. Lubomir Bodnar Warto wiedzieć więcej o swojej

Bardziej szczegółowo

Wpływ modyfikacji procedury FISH na wynik oznaczenia amplifikacji genu HER2 w diagnostycznym materiale histopatologicznym

Wpływ modyfikacji procedury FISH na wynik oznaczenia amplifikacji genu HER2 w diagnostycznym materiale histopatologicznym Perinatologia, Neonatologia i Ginekologia, tom 6, zeszyt 4, 204-209, 2013 Wpływ modyfikacji procedury FISH na wynik oznaczenia amplifikacji genu HER2 w diagnostycznym materiale histopatologicznym ANNA

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Przedmowa Barbara Czerska... 11 Autorzy... 17 Wykaz skrótów... 19

Spis treści. Przedmowa Barbara Czerska... 11 Autorzy... 17 Wykaz skrótów... 19 Przedmowa Barbara Czerska.................................. 11 Autorzy.................................................... 17 Wykaz skrótów.............................................. 19 Rozdział I.

Bardziej szczegółowo

Wydłużenie życia chorych z rakiem płuca - nowe możliwości

Wydłużenie życia chorych z rakiem płuca - nowe możliwości Wydłużenie życia chorych z rakiem płuca - nowe możliwości Pulmonologia 2015, PAP, Warszawa, 26 maja 2015 1 Epidemiologia raka płuca w Polsce Pierwszy nowotwór w Polsce pod względem umieralności. Tendencja

Bardziej szczegółowo

prof. Joanna Chorostowska-Wynimko Zakład Genetyki i Immunologii Klinicznej Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie

prof. Joanna Chorostowska-Wynimko Zakład Genetyki i Immunologii Klinicznej Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie prof. Joanna Chorostowska-Wynimko Zakład Genetyki i Immunologii Klinicznej Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie Sekwencyjność występowania zaburzeń molekularnych w niedrobnokomórkowym raku płuca

Bardziej szczegółowo

Terapie dla kobiet z zaawansowanym rakiem piersi w Polsce

Terapie dla kobiet z zaawansowanym rakiem piersi w Polsce Warszawa, 27.01.2016 Seminarium naukowe: Terapie przełomowe w onkologii i hematoonkologii a dostępność do leczenia w Polsce na tle Europy Terapie dla kobiet z zaawansowanym rakiem piersi w Polsce Dr n.

Bardziej szczegółowo

Czy chore na raka piersi z mutacją BRCA powinny otrzymywać wstępną. Klinika Onkologii i Radioterapii

Czy chore na raka piersi z mutacją BRCA powinny otrzymywać wstępną. Klinika Onkologii i Radioterapii Czy chore na raka piersi z mutacją BRCA powinny otrzymywać wstępną chemioterapię z udziałem cisplatyny? Jacek Jassem Klinika Onkologii i Radioterapii Gdańskiego ń Uniwersytetu t Medycznego Jaka jest siła

Bardziej szczegółowo

Odrębności diagnostyki i leczenia raka piersi u młodych kobiet

Odrębności diagnostyki i leczenia raka piersi u młodych kobiet Odrębności diagnostyki i leczenia raka piersi u młodych kobiet Barbara Radecka Opolskie Centrum Onkologii Amadeo Modigliani (1884-1920) 1 Młode chore Kto to taki??? Daniel Gerhartz (1965-) 2 3 Grupy wiekowe

Bardziej szczegółowo

Nowe wytyczne w diagnostyce i leczeniu raka piersi w oparciu o doniesienia ESMO z 2007 roku

Nowe wytyczne w diagnostyce i leczeniu raka piersi w oparciu o doniesienia ESMO z 2007 roku Nowe wytyczne w diagnostyce i leczeniu raka piersi w oparciu o doniesienia ESMO z 2007 roku Tegoroczna konferencja ESMO zaowocowała nowo przedstawionymi wytycznymi, dotyczącymi zarówno diagnostyki, jak

Bardziej szczegółowo

INNOWACJE W LECZENIU CHORYCH NA RAKA PŁUCA Standaryzacja metod patomorfologicznych w diagnostyce raka płuca w Polsce i na świecie

INNOWACJE W LECZENIU CHORYCH NA RAKA PŁUCA Standaryzacja metod patomorfologicznych w diagnostyce raka płuca w Polsce i na świecie INNOWACJE W LECZENIU CHORYCH NA RAKA PŁUCA Standaryzacja metod patomorfologicznych w diagnostyce raka w Polsce i na świecie W.T. Olszewski Warszawa 21 03 2014 Złośliwe nowotwory nabłonkowe Squamous cell

Bardziej szczegółowo

Agata Abramowicz Centrum Badań Translacyjnych i Biologii Molekularnej Nowotworów Seminarium magisterskie 2013

Agata Abramowicz Centrum Badań Translacyjnych i Biologii Molekularnej Nowotworów Seminarium magisterskie 2013 Agata Abramowicz Centrum Badań Translacyjnych i Biologii Molekularnej Nowotworów Seminarium magisterskie 2013 Standaryzowane według wieku współczynniki zachorowalności na nowotwory złośliwe piersi w skali

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Rada Przejrzystości Stanowisko Rady Przejrzystości nr 182/2013 z dnia 9 września 2013 r. w sprawie oceny leku Iressa (gefitynib) we wskazaniu leczenie niedrobnokomórkowego

Bardziej szczegółowo

Ocena ekspresji genu ABCG2 i białka oporności raka piersi (BCRP) jako potencjalnych czynników prognostycznych w raku jelita grubego

Ocena ekspresji genu ABCG2 i białka oporności raka piersi (BCRP) jako potencjalnych czynników prognostycznych w raku jelita grubego Aleksandra Sałagacka Ocena ekspresji genu ABCG2 i białka oporności raka piersi (BCRP) jako potencjalnych czynników prognostycznych w raku jelita grubego Pracownia Biologii Molekularnej i Farmakogenomiki

Bardziej szczegółowo

Leczenie systemowe raka piersi

Leczenie systemowe raka piersi Leczenie systemowe raka piersi Marcin Napierała specjalista onkologii klinicznej Oddział Onkologii Ogólnej SP ZOZ Szpital Wojewódzki Zielona Góra Leczenie systemowe raka piersi Leczenie systemowe raka

Bardziej szczegółowo

Analiza mutacji genów EGFR, PIKCA i PTEN w nerwiaku zarodkowym

Analiza mutacji genów EGFR, PIKCA i PTEN w nerwiaku zarodkowym Analiza mutacji genów EGFR, PIKCA i PTEN w nerwiaku zarodkowym mgr Magdalena Brzeskwiniewicz Promotor: Prof. dr hab. n. med. Janusz Limon Katedra i Zakład Biologii i Genetyki Gdański Uniwersytet Medyczny

Bardziej szczegółowo

S T R E S Z C Z E N I E

S T R E S Z C Z E N I E STRESZCZENIE Cel pracy: Celem pracy jest ocena wyników leczenia napromienianiem chorych z rozpoznaniem raka szyjki macicy w Świętokrzyskim Centrum Onkologii, porównanie wyników leczenia chorych napromienianych

Bardziej szczegółowo

Dr hab. n. med. Paweł Blecharz

Dr hab. n. med. Paweł Blecharz BRCA1 zależny rak piersi i jajnika odmienności diagnostyczne i kliniczne (BRCA1 dependent breast and ovarian cancer clinical and diagnostic diversities) Paweł Blecharz Dr hab. n. med. Paweł Blecharz Dr

Bardziej szczegółowo

Rak piersi wybrane aspekty leczenia systemowego

Rak piersi wybrane aspekty leczenia systemowego Pol J Pathol 2014; 65 (4) (suplement 2): S1-S8 Rak piersi wybrane aspekty leczenia systemowego Tadeusz Pieńkowski Oddział Onkologii Klinicznej i Chirurgii Onkologicznej, Europejskie Centrum Zdrowia, Otwock

Bardziej szczegółowo

Ocena czynników rokowniczych w raku płaskonabłonkowym przełyku w materiale Kliniki Chirurgii Onkologicznej AM w Gdańsku doniesienie wstępne

Ocena czynników rokowniczych w raku płaskonabłonkowym przełyku w materiale Kliniki Chirurgii Onkologicznej AM w Gdańsku doniesienie wstępne Ocena czynników rokowniczych w raku płaskonabłonkowym przełyku w materiale Kliniki Chirurgii Onkologicznej AM w Gdańsku doniesienie wstępne Świerblewski M. 1, Kopacz A. 1, Jastrzębski T. 1 1 Katedra i

Bardziej szczegółowo

LECZENIE RAKA PIERSI ICD-10 C

LECZENIE RAKA PIERSI ICD-10 C załącznik nr 5 do zarządzenia Nr 36/2008/DGL Prezesa NFZ z dnia 19 czerwca 2008 r. Nazwa programu: LECZENIE RAKA PIERSI ICD-10 C 50 nowotwór złośliwy sutka Dziedzina medycyny: onkologia kliniczna I. Cel

Bardziej szczegółowo

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2009 Leczenie raka piersi Załącznik nr 6 do Zarządzenia Nr 41/2009 Prezesa NFZ z dnia 15 września 2009 roku

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2009 Leczenie raka piersi Załącznik nr 6 do Zarządzenia Nr 41/2009 Prezesa NFZ z dnia 15 września 2009 roku Załącznik nr 6 do Zarządzenia Nr 41/2009 Prezesa NFZ z dnia 15 września 2009 roku Nazwa programu: LECZENIE RAKA PIERSI ICD-10 C 50 nowotwór złośliwy sutka Dziedzina medycyny: onkologia kliniczna I. Cel

Bardziej szczegółowo

Służba Zdrowia nr 24-26 z 23 marca 2000. Znaczenie badań przesiewowych w zwalczaniu raka piersi. Zbigniew Wronkowski, Wiktor Chmielarczyk

Służba Zdrowia nr 24-26 z 23 marca 2000. Znaczenie badań przesiewowych w zwalczaniu raka piersi. Zbigniew Wronkowski, Wiktor Chmielarczyk Służba Zdrowia nr 24-26 z 23 marca 2000 Znaczenie badań przesiewowych w zwalczaniu raka piersi Zbigniew Wronkowski, Wiktor Chmielarczyk Korzystny wpływ skryningu na zmniejszenie umieralności z powodu raka

Bardziej szczegółowo

Materiał i metody. Wyniki

Materiał i metody. Wyniki Abstract in Polish Wprowadzenie Selen jest pierwiastkiem śladowym niezbędnym do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Selen jest wbudowywany do białek w postaci selenocysteiny tworząc selenobiałka (selenoproteiny).

Bardziej szczegółowo

HOT TOPICS 2014. W GINEKOLOGII ONKOLOGICZNEJ WARSZAWA, 01 marzec 2014 r.

HOT TOPICS 2014. W GINEKOLOGII ONKOLOGICZNEJ WARSZAWA, 01 marzec 2014 r. HOT TOPICS 2014 W GINEKOLOGII ONKOLOGICZNEJ WARSZAWA, 01 marzec 2014 r. NOWOTWORY TRZONU MACICY Przegląd publikacji w International Journal of Gynecological Cancer w 2013 roku Paweł Knapp Klinika Ginekologii

Bardziej szczegółowo

Załącznik do OPZ nr 8

Załącznik do OPZ nr 8 Załącznik do OPZ nr 8 Lista raportów predefiniowanych Lp. Tytuł raportu Potencjalny użytkownik raportu 1. Lista chorych na raka stercza w zależności od poziomu antygenu PSA (w momencie stwierdzenia choroby)

Bardziej szczegółowo

Czy wiemy jak u chorych na raka gruczołu krokowego optymalnie stosować leczenie systemowe w skojarzeniu z leczeniem miejscowym?

Czy wiemy jak u chorych na raka gruczołu krokowego optymalnie stosować leczenie systemowe w skojarzeniu z leczeniem miejscowym? Czy wiemy jak u chorych na raka gruczołu krokowego optymalnie stosować leczenie systemowe w skojarzeniu z leczeniem miejscowym? Piotr Potemski Klinika Chemioterapii Nowotworów Katedry Onkologii Uniwersytet

Bardziej szczegółowo

CZĘŚĆ SZCZEGÓŁOWA NAJCZĘSTSZE NOWOTWORY OBJAWY, ROZPOZNAWANIE I LECZENIE

CZĘŚĆ SZCZEGÓŁOWA NAJCZĘSTSZE NOWOTWORY OBJAWY, ROZPOZNAWANIE I LECZENIE CZĘŚĆ SZCZEGÓŁOWA ROZDZIA 4 NAJCZĘSTSZE NOWOTWORY OBJAWY, ROZPOZNAWANIE I LECZENIE Arkadiusz Jeziorski W Polsce do lekarzy onkologów zgłasza się rocznie ponad 130 tysięcy nowych pacjentów; około 80 tysięcy

Bardziej szczegółowo

Odmienności podejścia terapeutycznego w rzadszych podtypach raka jajnika

Odmienności podejścia terapeutycznego w rzadszych podtypach raka jajnika Odmienności podejścia terapeutycznego w rzadszych podtypach raka jajnika Rak jajnika: nowe wyzwania diagnostyczno - terapeutyczne Warszawa, 15-16.05.2015 Dagmara Klasa-Mazurkiewicz Gdański Uniwersytet

Bardziej szczegółowo

RAK PŁUCA A CHOROBY WSPÓŁISTNIEJĄCE

RAK PŁUCA A CHOROBY WSPÓŁISTNIEJĄCE Beata Brajer-Luftmann Katedra i Klinika Pulmonologii, Alergologii i Onkologii Pulmonologicznej UM w Poznaniu TPT 30.11.2013r. Najczęstszy nowotwór na świecie (ok. 1,2 mln zachorowań i ok. 1,1ml zgonów)

Bardziej szczegółowo

Dane mikromacierzowe. Mateusz Markowicz Marta Stańska

Dane mikromacierzowe. Mateusz Markowicz Marta Stańska Dane mikromacierzowe Mateusz Markowicz Marta Stańska Mikromacierz Mikromacierz DNA (ang. DNA microarray) to szklana lub plastikowa płytka (o maksymalnych wymiarach 2,5 cm x 7,5 cm) z naniesionymi w regularnych

Bardziej szczegółowo

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011

Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki, pęcherza moczowego i prostaty 2011 Wytyczne postępowania dla lekarzy POZ i lekarzy medycyny pracy w zakresie raka nerki,

Bardziej szczegółowo

Paweł Krawczyk. Finansowanie diagnostyki molekularnej w programach lekowych w Polsce problemy i możliwe rozwiązania

Paweł Krawczyk. Finansowanie diagnostyki molekularnej w programach lekowych w Polsce problemy i możliwe rozwiązania Finansowanie diagnostyki molekularnej w programach lekowych w Polsce problemy i możliwe rozwiązania Paweł Krawczyk Katedra i Klinika Pneumonologii, Onkologii i Alergologii Pracownia Immunologii i Genetyki

Bardziej szczegółowo

Radioterapia w leczeniu raka pęcherza moczowego - zalecenia

Radioterapia w leczeniu raka pęcherza moczowego - zalecenia Radioterapia w leczeniu raka pęcherza moczowego - zalecenia Radioterapia w leczeniu raka pęcherza moczowego może być stosowana łącznie z leczeniem operacyjnym chemioterapią. Na podstawie literatury anglojęzycznej

Bardziej szczegółowo

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2012 Leczenie raka piersi Załącznik nr 5 do zarządzenia 59/2011/DGL Prezesa NFZ z dnia 10 października 2011 r.

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2012 Leczenie raka piersi Załącznik nr 5 do zarządzenia 59/2011/DGL Prezesa NFZ z dnia 10 października 2011 r. Załącznik nr 5 do zarządzenia 59/2011/DGL Prezesa NFZ z dnia 10 października 2011 r. Nazwa programu: LECZENIE RAKA PIERSI ICD-10 C 50 nowotwór złośliwy sutka Dziedzina medycyny: onkologia kliniczna I.

Bardziej szczegółowo

Miejsce patomorfologa w diagnostyce molekularnej nowotworów litych. Anna Nasierowska-Guttmejer Zakład Patomorfologii CSK MSW w Warszawie

Miejsce patomorfologa w diagnostyce molekularnej nowotworów litych. Anna Nasierowska-Guttmejer Zakład Patomorfologii CSK MSW w Warszawie Miejsce patomorfologa w diagnostyce molekularnej nowotworów litych Anna Nasierowska-Guttmejer Zakład Patomorfologii CSK MSW w Warszawie I część - rola patomorfologa w erze terapii celowanej molekularnie

Bardziej szczegółowo

Rak pęcherza moczowego - chemioterapia jako element leczenia skojarzonego

Rak pęcherza moczowego - chemioterapia jako element leczenia skojarzonego Rak pęcherza moczowego - chemioterapia jako element leczenia skojarzonego Elżbieta Senkus-Konefka Klinika Onkologii i Radioterapii Gdański Uniwersytet Medyczny Kliknij ikonę, aby dodać obraz 888 cystektomii

Bardziej szczegółowo

Ocena immunologiczna i genetyczna białaczkowych komórek macierzystych

Ocena immunologiczna i genetyczna białaczkowych komórek macierzystych Karolina Klara Radomska Ocena immunologiczna i genetyczna białaczkowych komórek macierzystych Streszczenie Wstęp Ostre białaczki szpikowe (Acute Myeloid Leukemia, AML) to grupa nowotworów mieloidalnych,

Bardziej szczegółowo

GUZY PODŚCIELISKOWE PRZEWODU POKARMOWEGO. (Gastrointestinal Stromal Tumor (GIST)) Anna Nasierowska-Guttmejer, Katarzyna Guzińska-Ustynowicz

GUZY PODŚCIELISKOWE PRZEWODU POKARMOWEGO. (Gastrointestinal Stromal Tumor (GIST)) Anna Nasierowska-Guttmejer, Katarzyna Guzińska-Ustynowicz Sformatowano GUZY PODŚCIELISKOWE PRZEWODU POKARMOWEGO (Gastrointestinal Stromal Tumor (GIST)) Anna Nasierowska-Guttmejer, Katarzyna Guzińska-Ustynowicz 1. Materiał chirurgiczny: przełyk, Ŝołądek, jelito

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych www.aotm.gov.pl Rekomendacja nr 139/2014 z dnia 2 czerwca 2014 r. Prezesa Agencji Oceny Technologii Medycznych w sprawie objęcia refundacją produktu leczniczego Giotrif,

Bardziej szczegółowo

BADANIA KONTROLNE CHORYCH NA NOWOTWORY ZŁOŚLIWE

BADANIA KONTROLNE CHORYCH NA NOWOTWORY ZŁOŚLIWE BADANIA KONTROLNE CHORYCH NA NOWOTWORY ZŁOŚLIWE Marian Reinfuss CENTRUM ONKOLOGII ODDZIAŁ W KRAKOWIE OCENA WARTOŚCI CENTRUM ONKOLOGII ODDZIAŁ W KRAKOWIE PROWADZENIA BADAŃ KONTROLNYCH 1. długość przeŝycia

Bardziej szczegółowo

SpiS TreśCi chirurgia narządowa 51. nowotwory układu pokarmowego VII

SpiS TreśCi chirurgia narządowa 51. nowotwory układu pokarmowego VII Spis treści CHIRURGIA NARZĄDOWA... 1005 51. Nowotwory układu pokarmowego... 1007 51.1. Nowotwory przełyku Andrzej W. Szawłowski... 1007 51.1.1. Wstęp... 1007 51.1.2. Patologia... 1008 51.1.3. Rozpoznanie...

Bardziej szczegółowo

Badania. przesiewowe stosowane w celu wczesnego wykrycia raka sutka. zalecenia National Comprehensive Cancer Network (NCCN)

Badania. przesiewowe stosowane w celu wczesnego wykrycia raka sutka. zalecenia National Comprehensive Cancer Network (NCCN) Badania przesiewowe stosowane w celu wczesnego wykrycia raka sutka zalecenia National Comprehensive Cancer Network (NCCN) Cel wykonywania badań przesiewowych Jak powinna postępować każda kobieta? U jakich

Bardziej szczegółowo

www.korektorzdrowia.pl www.watchhealthcare.eu PORADNIK DLA PACJENTÓW Biopsja

www.korektorzdrowia.pl www.watchhealthcare.eu PORADNIK DLA PACJENTÓW Biopsja www.korektorzdrowia.pl www.watchhealthcare.eu PORADNIK DLA PACJENTÓW Biopsja Rak piersi Najczęściej występujący nowotwór złośliwy u kobiet w Polsce 2004 r. ponad12 000 nowych zachorowań na raka piersi

Bardziej szczegółowo

+ ± ± + + + (+) + + (+) Jak uzyskać dobry wynik patomorfologiczny? Virchow 2020(50) Andrzej Marszałek. utrwalanie ROZPOZNANIE.

+ ± ± + + + (+) + + (+) Jak uzyskać dobry wynik patomorfologiczny? Virchow 2020(50) Andrzej Marszałek. utrwalanie ROZPOZNANIE. Virchow 2020(50) Jak uzyskać dobry wynik patomorfologiczny? Andrzej Marszałek makroskopowo + ± mikroskopowo ± + + + (+) IHC + + (+) badania genetyczne + + (?) Katedra I Zakład Pathomorfologii Klinicznej

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 4 do zarządzenia Nr 53/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki raka piersi

Załącznik nr 4 do zarządzenia Nr 53/2006 Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia. Program profilaktyki raka piersi Program profilaktyki raka piersi 1 I. UZASADNIENIE CELOWOŚCI WDROŻENIA PROGRAMU PROFILAKTYKI RAKA PIERSI, zwanego dalej Programem. 1. Opis problemu zdrowotnego. Rak piersi jest najczęściej występującym

Bardziej szczegółowo

Czym jest medycyna personalizowana w kontekście wyzwań nowoczesnej onkologii?

Czym jest medycyna personalizowana w kontekście wyzwań nowoczesnej onkologii? Czym jest medycyna personalizowana w kontekście wyzwań nowoczesnej onkologii? Wykorzystanie nowych technik molekularnych w badaniach nad genetycznymi i epigenetycznymi mechanizmami transformacji nowotworowej

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Rada Przejrzystości Stanowisko Rady Przejrzystości nr 130/2013 z dnia 22 lipca 2013 w sprawie oceny leku Afinitor (ewerolimus), tabletki, 5 mg, 30 tabl., kod EAN 5909990711567

Bardziej szczegółowo

LIMFADENEKTOMIA W LECZENIU RAKA TRZONU MACICY. Andrzej Bieńkiewicz Oddział Kliniczny Ginekologii Onkologicznej Uniwersytet Medyczny w Łodzi

LIMFADENEKTOMIA W LECZENIU RAKA TRZONU MACICY. Andrzej Bieńkiewicz Oddział Kliniczny Ginekologii Onkologicznej Uniwersytet Medyczny w Łodzi LIMFADENEKTOMIA W LECZENIU RAKA TRZONU MACICY Andrzej Bieńkiewicz Oddział Kliniczny Ginekologii Onkologicznej Uniwersytet Medyczny w Łodzi II Kongres PTGO, POZNAŃ 2011 ARGUMENTY "ZA" ARGUMENTY "PRZECIW"

Bardziej szczegółowo

Jakie informacje są potrzebne przed podjęciem decyzji o strategii leczenia? Punkt widzenia patologa

Jakie informacje są potrzebne przed podjęciem decyzji o strategii leczenia? Punkt widzenia patologa Jakie informacje są potrzebne przed podjęciem decyzji o strategii leczenia? Punkt widzenia patologa Marcin Ligaj Zakład Patologii Centrum Onkologii w Warszawie Planowanie postępowania onkologicznego???

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka węzłów chłonnych (Lymph nodes assessment) Joanna Anioł

Diagnostyka węzłów chłonnych (Lymph nodes assessment) Joanna Anioł Diagnostyka węzłów chłonnych (Lymph nodes assessment) Joanna Anioł Joanna Anioł Wykształcenie: wyższe Studia na Wydziale Lekarskim Collegium Medium UJ w Krakowie 1989 1995 Kształcenie podyplomowe: Specjalizacja

Bardziej szczegółowo

ZBYT PÓŹNE WYKRYWANIE RAKA NERKI ROLA LEKARZA PIERWSZEGO KONTAKTU

ZBYT PÓŹNE WYKRYWANIE RAKA NERKI ROLA LEKARZA PIERWSZEGO KONTAKTU ZBYT PÓŹNE WYKRYWANIE RAKA NERKI ROLA LEKARZA PIERWSZEGO KONTAKTU 14 czerwca 2012 r dr n. med. Piotr Tomczak Klinika Onkologii U.M. Poznań Epidemiologia raka nerki RCC stanowi 2 3% nowotworów złośliwych

Bardziej szczegółowo

Podstawy diagnostyki onkologicznej. Podstawy diagnostyki onkologicznej. Marcin Stępie. pień

Podstawy diagnostyki onkologicznej. Podstawy diagnostyki onkologicznej. Marcin Stępie. pień Marcin Stępie pień Katedra Onkologii i Klinika Onkologii Ginekologicznej AM Wrocław, Dolnośląskie Centrum Onkologii we Wrocławiu. Cele diagnostyki rozpoznanie choroby nowotworowej; ocena zaawansowania

Bardziej szczegółowo

Personalizacja leczenia w hematoonkologii dziecięcej

Personalizacja leczenia w hematoonkologii dziecięcej MedTrends 2016 Europejskie Forum Nowoczesnej Ochrony Zdrowia Zabrze, 18-19 marca 2016 r. Personalizacja leczenia w hematoonkologii dziecięcej Prof. dr hab. n. med. Tomasz Szczepański Katedra i Klinika

Bardziej szczegółowo

ANNALES ACADEMIAE MEDICAE GEDANENSIS TOM XXXVI 2 0 0 6 SUPLEMENT 1

ANNALES ACADEMIAE MEDICAE GEDANENSIS TOM XXXVI 2 0 0 6 SUPLEMENT 1 ANNALES ACADEMIAE MEDICAE GEDANENSIS TOM XXXVI 2 0 0 6 SUPLEMENT 1 AKADEMIA MEDYCZNA W GDAŃSKU Marzena Wełnicka-Jaśkiewicz ZABURZENIA PROTOONKOGENÓW RODZINY ERBB W RAKU PIERSI Abnormalities of ERBB oncogene

Bardziej szczegółowo

Pracownia Patologii Ogólnej i Neuropatologii, Katedra Pielęgniarstwa, Gdański Uniwersytet Medyczny

Pracownia Patologii Ogólnej i Neuropatologii, Katedra Pielęgniarstwa, Gdański Uniwersytet Medyczny POZAGONADALNE I POZACZASZKOWE GUZY GERMINALNE (EXTRAGONADAL GERM CELL TUMOR) Ewa IŜycka-Świeszewska Pracownia Patologii Ogólnej i Neuropatologii, Katedra Pielęgniarstwa, Gdański Uniwersytet Medyczny 1.

Bardziej szczegółowo

LECZENIE RAKA PIERSI (ICD-10 C 50)

LECZENIE RAKA PIERSI (ICD-10 C 50) Załącznik B.9. LECZENIE RAKA PIERSI (ICD-10 C 50) ŚWIADCZENIOBIORCY 1. Leczenie adjuwantowe raka piersi trastuzumabem 1.1 Kryteria kwalifikacji 1) histologiczne rozpoznanie raka piersi; 2) nadekspresja

Bardziej szczegółowo

Procedura pobrania i transportu materiału do badania

Procedura pobrania i transportu materiału do badania Procedura pobrania i transportu materiału do badania A. Do badań cytogenetycznych - hematoonkologia A1. KARIOTYP - żywe komórki A2. FISH - żywe komórki A3. FISH materiał z bloczków parafinowych B. Do badań

Bardziej szczegółowo

Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane. Genetyczne podłoże nowotworzenia

Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane. Genetyczne podłoże nowotworzenia Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane Genetyczne podłoże nowotworzenia Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane Rozmnażanie i wzrost komórek sąściśle kontrolowane Połączenia komórek

Bardziej szczegółowo

Guzy zarodkowe jąder czego możemy dowiedzieć się od patologa?

Guzy zarodkowe jąder czego możemy dowiedzieć się od patologa? Guzy zarodkowe jąder czego możemy dowiedzieć się od patologa? Marcin Ligaj Zakład Patologii Centrum Onkologii w Warszawie Diagnostyka patomorfologiczna 1. Ocena wycinków z biopsji chirurgicznej jądra pacjenci

Bardziej szczegółowo

typ 3, sporadyczny; Techniki Obrazowe

typ 3, sporadyczny; Techniki Obrazowe Guz neuroendokrynny żołądka typ 3, sporadyczny; Techniki Obrazowe Mariusz I.Furmanek CSK MSWiA i CMKP Warszawa Ocena wyjściowa, metody strukturalne WHO 2 (rak wysoko zróżnicowany); Endoskopia i/lub EUS;

Bardziej szczegółowo

IMMUNOHISTOCHEMICZNA OCENA MERKERÓW PROLIFERACJI KOMÓRKOWEJ W RAKU JELITA GRUBEGO

IMMUNOHISTOCHEMICZNA OCENA MERKERÓW PROLIFERACJI KOMÓRKOWEJ W RAKU JELITA GRUBEGO IMMUNOHISTOCHEMICZNA OCENA MERKERÓW PROLIFERACJI KOMÓRKOWEJ W RAKU JELITA GRUBEGO EWA STĘPIEŃ ZAKŁAD PATOMORFOLOGII OGÓLNEJ AKADEMII MEDYCZNEJ W BIAŁYMSTOKU KIEROWNIK I OPIEKUN PRACY: Dr KATARZYNA GUZIŃSKA-USTYMOWICZ

Bardziej szczegółowo

VII. ŚWIADCZENIA MEDYCYNY NUKLEARNEJ. LP. Nazwa świadczenia gwarantowanego Warunki realizacji świadczeń

VII. ŚWIADCZENIA MEDYCYNY NUKLEARNEJ. LP. Nazwa świadczenia gwarantowanego Warunki realizacji świadczeń VII. ŚWIADCZENIA MEDYCYNY NUKLEARNEJ LP. Nazwa świadczenia gwarantowanego Warunki realizacji świadczeń 1. Scyntygrafia i radioizotopowe badanie czynnościowe tarczycy 1) gamma kamera planarna lub scyntygraf;

Bardziej szczegółowo

Dr hab. med. Mirosław Dziuk, prof. nadzw. Kierownik Zakładu Medycyny Nuklearnej WIM Warszawa

Dr hab. med. Mirosław Dziuk, prof. nadzw. Kierownik Zakładu Medycyny Nuklearnej WIM Warszawa Dr hab. med. Mirosław Dziuk, prof. nadzw. Kierownik Zakładu Medycyny Nuklearnej WIM Warszawa ROZPOZNAWANIE: PET - CT W ONKOLOGII poszukiwanie ognisk choroby - wczesne wykrywanie różnicowanie zmian łagodnych

Bardziej szczegółowo

V KONFERENCJA NOWE TRENDY W GINEKOLOGII ONKOLOGICZNEJ. Gdańsk, 16-17.05.2014. Patronat naukowy: Polskie Towarzystwo Ginekologii Onkologicznej

V KONFERENCJA NOWE TRENDY W GINEKOLOGII ONKOLOGICZNEJ. Gdańsk, 16-17.05.2014. Patronat naukowy: Polskie Towarzystwo Ginekologii Onkologicznej V KONFERENCJA NOWE TRENDY W GINEKOLOGII ONKOLOGICZNEJ Gdańsk, 16-17.05.2014 Patronat naukowy: Polskie Towarzystwo Ginekologii Onkologicznej 16.05.2014 8:00-8:15 Otwarcie Konferencji Prof. J. Markowska,

Bardziej szczegółowo

Nowotwory gruczołu krokowego skala problemu. Dr n med. Urszula Wojciechowska

Nowotwory gruczołu krokowego skala problemu. Dr n med. Urszula Wojciechowska Nowotwory gruczołu krokowego skala problemu Dr n med. Urszula Wojciechowska Rak gruczołu krokowego na świecie Rak gruczołu krokowego jest drugim najczęściej diagnozowanym rakiem i piątą co do częstości

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYBŁONIAK OPŁUCNEJ (Malignant Pleural Mesothelioma) Renata Langfort

MIĘDZYBŁONIAK OPŁUCNEJ (Malignant Pleural Mesothelioma) Renata Langfort MIĘDZYBŁONIAK OPŁUCNEJ (Malignant Pleural Mesothelioma) Renata Langfort 1. Rodzaj materiału chirurgicznego: opłucna inne brak moŝliwości określenia 2. Procedura chirurgiczna: dekortykacja opłucnej pleurektomia

Bardziej szczegółowo

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2009 Leczenie nowotworów podścieliska przewodu pokarmowego (GIST) Załącznik nr 9

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2009 Leczenie nowotworów podścieliska przewodu pokarmowego (GIST) Załącznik nr 9 Załącznik nr 9 Nazwa programu: do Zarządzenia Nr 41/2009 Prezesa NFZ z dnia 15 września 2009 roku LECZENIE NOWOTWORÓW PODŚCIELISKA PRZEWODU POKARMOWEGO (GIST) ICD 10 grupa rozpoznań obejmująca nowotwory

Bardziej szczegółowo

Efektywna kontrola chorych po leczeniu nowotworów jąder

Efektywna kontrola chorych po leczeniu nowotworów jąder Efektywna kontrola chorych po leczeniu nowotworów jąder Marzena Wełnicka-Jaśkiewicz Klinika Onkologii i Radioterapii Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego Efektywna kontrola ścisła obserwacja po leczeniu

Bardziej szczegółowo

JOURNAL OF CLINICAL ONCOLOGY

JOURNAL OF CLINICAL ONCOLOGY TOM 6 NUMER 4 SIERPIEŃ 2008 JOURNAL OF CLINICAL ONCOLOGY ARTYKUŁ SPECJALNY ASCO Aktualizacja zaleceń Amerykańskiego Towarzystwa Onkologii Klinicznej (ASCO) na rok 2007 dotyczących stosowania markerów nowotworowych

Bardziej szczegółowo

RAK JAJNIKA CZYLI RZECZ O WYBRCA-OWANYCH (WYBRAKOWANYCH) GENACH

RAK JAJNIKA CZYLI RZECZ O WYBRCA-OWANYCH (WYBRAKOWANYCH) GENACH RAK JAJNIKA CZYLI RZECZ O WYBRCA-OWANYCH (WYBRAKOWANYCH) GENACH Dr hab. n. med. Lubomir Bodnar Klinika Onkologii Wojskowy Instytut Medyczny w Warszawie PORUSZANE TEMATY Budowa genów odpowiedzialnych za

Bardziej szczegółowo

Onkogeneza i zjawisko przejścia nabłonkowomezenchymalnego. Gabriel Wcisło Klinika Onkologii Wojskowego Instytutu Medycznego, CSK MON, Warszawa

Onkogeneza i zjawisko przejścia nabłonkowomezenchymalnego. Gabriel Wcisło Klinika Onkologii Wojskowego Instytutu Medycznego, CSK MON, Warszawa Onkogeneza i zjawisko przejścia nabłonkowomezenchymalnego raka jajnika Gabriel Wcisło Klinika Onkologii Wojskowego Instytutu Medycznego, CSK MON, Warszawa Sześć diabelskich mocy a komórka rakowa (Gibbs

Bardziej szczegółowo

Hematoonkologia w liczbach. Dr n med. Urszula Wojciechowska

Hematoonkologia w liczbach. Dr n med. Urszula Wojciechowska Hematoonkologia w liczbach Dr n med. Urszula Wojciechowska Nowotwory hematologiczne wg Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych (rew 10) C81 -Chłoniak Hodkina C82-C85+C96

Bardziej szczegółowo

Profilaktyka i leczenie czerniaka. Dr n. med. Jacek Calik

Profilaktyka i leczenie czerniaka. Dr n. med. Jacek Calik Profilaktyka i leczenie czerniaka Dr n. med. Jacek Calik Czerniaki Czerniaki są grupą nowotworów o bardzo zróżnicowanej biologii, przebiegu i rokowaniu. Nowotwory wywodzące się z melanocytów. Pochodzenie

Bardziej szczegółowo

Leczenie systemowe raka nie-jasnokomórkowego

Leczenie systemowe raka nie-jasnokomórkowego Leczenie systemowe raka nie-jasnokomórkowego Piotr Tomczak Uniwersytet Medyczny w Poznaniu Klinika Onkologii Jastrzębia Góra Nie-jasnokomórkowy rak nerki (ncc RCC) niejednorodna grupa o zróżnicowanej histologii

Bardziej szczegółowo

Nowotwory złośliwe u dzieci w 2006 roku

Nowotwory złośliwe u dzieci w 2006 roku Nowotwory złośliwe u dzieci w 2006 roku Joanna Didkowska, Urszula Wojciechowska, Zakład Epidemiologii i Prewencji Nowotworów, Centrum Onkologii Instytut, Warszawa Krajowy Rejestr Nowotworów Niniejsze opracowanie

Bardziej szczegółowo

Molekularne markery nowotworowe

Molekularne markery nowotworowe Molekularne markery nowotworowe Dr Marta Żebrowska Pracownia Diagnostyki Molekularnej i Farmakogenomiki, Zakład Biochemii Farmaceutycznej i Diagnostyki Molekularnej Źródło ryc: http://www.utmb.edu/scccb/;

Bardziej szczegółowo

Rak gruczołu krokowego

Rak gruczołu krokowego Rak gruczołu krokowego Rak stercza (PCa - prostatic cancer) należy do najczęściej występujących nowotworów złośliwych u mężczyzn. W Polsce pod względem zapadalności ustępuje jedynie rakowi płuca i wyprzedza

Bardziej szczegółowo

RAK JAMY USTNEJ, WARG I JĘZYKA (Carcinomas of the Lip and Oral Cavity) Józef Kobos

RAK JAMY USTNEJ, WARG I JĘZYKA (Carcinomas of the Lip and Oral Cavity) Józef Kobos RAK JAMY USTNEJ, WARG I JĘZYKA (Carcinomas of the Lip and Oral Cavity) Józef Kobos 1. Opis umiejscowienia materiału (wycinka) Otrzymano Materiał świeŝy (nieutrwalony) Materiał utrwalony w formalinie Nieokreślono

Bardziej szczegółowo

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2012 Leczenie nowotworów podścieliska przewodu pokarmowego (GIST) Załącznik nr 8

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2012 Leczenie nowotworów podścieliska przewodu pokarmowego (GIST) Załącznik nr 8 Załącznik nr 8 Nazwa programu: do Zarządzenia 59/2011/DGL Prezesa NFZ z dnia 10 października 2011 roku LECZENIE NOWOTWORÓW PODŚCIELISKA PRZEWODU POKARMOWEGO (GIST) ICD 10 grupa rozpoznań obejmująca nowotwory

Bardziej szczegółowo

Pakiet onkologiczny. w podstawowej opiece zdrowotnej

Pakiet onkologiczny. w podstawowej opiece zdrowotnej Pakiet onkologiczny w podstawowej opiece zdrowotnej Agnieszka Jankowska-Zduńczyk Specjalista medycyny rodzinnej Konsultant krajowy w dziedzinie medycyny rodzinnej Profilaktyka chorób nowotworowych Pakiet

Bardziej szczegółowo

Badania. przesiewowe stosowane w celu wczesnego wykrycia raka jelita grubego. zalecenia National Comprehensive Cancer Network (NCCN)

Badania. przesiewowe stosowane w celu wczesnego wykrycia raka jelita grubego. zalecenia National Comprehensive Cancer Network (NCCN) Badania przesiewowe stosowane w celu wczesnego wykrycia raka jelita grubego zalecenia National Comprehensive Cancer Network (NCCN) Badania przesiewowe stosowane w celu wykrycia raka jelita grubego Ocena

Bardziej szczegółowo

Oznaczanie węzła wartownika w raku piersi u mężczyzny opis przypadku

Oznaczanie węzła wartownika w raku piersi u mężczyzny opis przypadku Oznaczanie węzła wartownika w raku piersi u mężczyzny opis przypadku Gryglewski G. *, Barchnicka A., Kopacz A. *Katedra i Klinika Chirurgii Onkologicznej Akademii Medycznej w Gdańsku ul. Dębinki 7, 80-211

Bardziej szczegółowo

Warszawa 2014. Druk: GAUDIUM Lublin

Warszawa 2014. Druk: GAUDIUM Lublin Zalecenia metodyczne dotyczące oceny mutacji genu EGFR oraz rearanżacji genu ALK w kwalifikacji chorych na niedrobnokomórkowego raka płuca do terapii ukierunkowanych molekularnie Rekomendacje Grupy Roboczej:

Bardziej szczegółowo

NOWOTWORY LUDZKIEGO GRUCZOŁ PIESIWOEGO. dr hab. inż. Beata Brożek-Płuska

NOWOTWORY LUDZKIEGO GRUCZOŁ PIESIWOEGO. dr hab. inż. Beata Brożek-Płuska NOWOTWORY LUDZKIEGO GRUCZOŁ PIESIWOEGO dr hab. inż. Beata Brożek-Płuska wprowadzenie Nowotwór jest chorobą o podłożu genetycznym, czyli procesem spowodowanym nakładającym się zaburzeniami struktury DNA.

Bardziej szczegółowo

Znaczenie PFS oraz OS w analizach klinicznych w onkologii

Znaczenie PFS oraz OS w analizach klinicznych w onkologii Znaczenie PFS oraz OS w analizach klinicznych w onkologii experience makes the difference Magdalena Władysiuk, lek. med., MBA Cel terapii w onkologii/hematologii Kontrola rozwoju choroby Kontrola objawów

Bardziej szczegółowo

Agencja Oceny Technologii Medycznych

Agencja Oceny Technologii Medycznych Agencja Oceny Technologii Medycznych Rada Konsultacyjna Stanowisko Rady Konsultacyjnej nr 103/2011 z dnia 5 grudnia 2011 r. w sprawie zasadności zakwalifikowania leku Glandex (exemestanum) we wskazaniu:

Bardziej szczegółowo

CENTRUM ONKOLOGII. im. prof. Franciszka Łukaszczyka w Bydgoszczy

CENTRUM ONKOLOGII. im. prof. Franciszka Łukaszczyka w Bydgoszczy CENTRUM ONKOLOGII im. prof. Franciszka Łukaszczyka w Bydgoszczy CENTRUM ONKOLOGII w Bydgoszczy Personalizowana terapia nowotworów z zastosowaniem innowacyjnych technologii leczniczych i diagnostycznych

Bardziej szczegółowo

Urologiczne leczenie paliatywne zaawansowanych raków nerki. Dr n. med. Roman Sosnowski Klinika Nowotworów Układu Moczowego, COI, Warszawa

Urologiczne leczenie paliatywne zaawansowanych raków nerki. Dr n. med. Roman Sosnowski Klinika Nowotworów Układu Moczowego, COI, Warszawa Urologiczne leczenie paliatywne zaawansowanych raków nerki Dr n. med. Roman Sosnowski Klinika Nowotworów Układu Moczowego, COI, Warszawa Nefrektomia Nefrektomia jest metodą umożliwiającą całkowite wyleczenie

Bardziej szczegółowo

Przegląd piśmiennictwa Journal Club

Przegląd piśmiennictwa Journal Club diagnostyka laboratoryjna Journal of Laboratory Diagnostics 2013 Volume 49 Number 4 429-434 Przegląd piśmiennictwa Journal Club Hormonalna terapia zastępcza a rak piersi: Różnorodne czynniki zagrożenia,

Bardziej szczegółowo

Testy DNA umiarkowanie zwiększonego ryzyka zachorowania na nowotwory złośliwe

Testy DNA umiarkowanie zwiększonego ryzyka zachorowania na nowotwory złośliwe Grzegorz Kurzawski, Janina Suchy, Cezary Cybulski, Joanna Trubicka, Tadeusz Dębniak, Bohdan Górski, Tomasz Huzarski, Anna Janicka, Jolanta Szymańska-Pasternak, Jan Lubiński Testy DNA umiarkowanie zwiększonego

Bardziej szczegółowo

Warszawa, 31.10.2007r.

Warszawa, 31.10.2007r. Warszawa, 31.10.2007r. Lek Taxotere otrzymuje pozytywną opinię Komitetu ds. Produktów Leczniczych stosowanych u Ludzi (CHMP), zalecającą rejestrację w Unii Europejskiej do leczenia indukcyjnego miejscowo

Bardziej szczegółowo

Ocena kardiotoksyczności u pacjentek z rakiem piersi leczonych trastuzumabem*

Ocena kardiotoksyczności u pacjentek z rakiem piersi leczonych trastuzumabem* PRACA ORYGINALNA Ocena kardiotoksyczności u pacjentek z rakiem piersi leczonych trastuzumabem* Evaluation of cardiotoxicity in trastuzumab-treated women with breast cancer Agata Sidło-Stawowy, Magdalena

Bardziej szczegółowo

Heterogenność raka piersi sprawozdanie z IMPAKT Breast Cancer Conference

Heterogenność raka piersi sprawozdanie z IMPAKT Breast Cancer Conference Heterogenność raka piersi sprawozdanie z IMPAKT Breast Cancer Conference Breast cancer heterogeneity report from IMPAKT Breast Cancer Conference lek. Katarzyna Pogoda Oddział Chemioterapii Kliniki Onkologicznej,

Bardziej szczegółowo

ESMO CONSENSUS CONFERECE on ENDOMETRIAL CANCER we współpracy z ESGO i ESTRO

ESMO CONSENSUS CONFERECE on ENDOMETRIAL CANCER we współpracy z ESGO i ESTRO ESMO CONSENSUS CONFERECE on ENDOMETRIAL CANCER we współpracy z ESGO i ESTRO Andrzej Roszak Spotkanie po ASTRO Łódź 2015 Trendy zachorowalności na nowotwory trzonu macicy w Polsce w latach 1980-2010 5125

Bardziej szczegółowo

Warunki udzielania świadczeń w rodzaju: świadczenia zdrowotne kontraktowane odrębnie 8. BADANIA GENETYCZNE

Warunki udzielania świadczeń w rodzaju: świadczenia zdrowotne kontraktowane odrębnie 8. BADANIA GENETYCZNE Załącznik nr do Zarządzenia.. Warunki udzielania świadczeń w rodzaju: zdrowotne kontraktowane odrębnie 8. BADANIA GENETYCZNE 8.1 WARUNKI WYMAGANE Załącznik nr 2 do rozporządzenia cz. I lit. M Lp 913-916

Bardziej szczegółowo

Leczenie zaawansowanych (nieresekcyjnych i/lub przerzutowych) GIST Nieoperacyjny lub rozsiany GIST jest oporny na konwencjonalną chemioterapię.

Leczenie zaawansowanych (nieresekcyjnych i/lub przerzutowych) GIST Nieoperacyjny lub rozsiany GIST jest oporny na konwencjonalną chemioterapię. Leczenie zaawansowanych (nieresekcyjnych i/lub przerzutowych) GIST Nieoperacyjny lub rozsiany GIST jest oporny na konwencjonalną chemioterapię. Rola radioterapii nie jest ostatecznie ustalona. Dotychczasowe

Bardziej szczegółowo

Diagnostyka HIV 1. Na czym polegają testy HIV? a) testy przesiewowe

Diagnostyka HIV 1. Na czym polegają testy HIV? a) testy przesiewowe Diagnostyka HIV 1. Na czym polegają testy HIV? a. testy przesiewowe b. test Western blot 2. Kto powinien zrobić sobie test na HIV? 3. Kiedy wykonywać testy HIV? 4. Dzieci kobiet zakażonych HIV 5. Gdzie

Bardziej szczegółowo

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2010 Leczenie raka nerki Załącznik nr 42 do zarządzenia Nr 8/2010/DGL Prezesa NFZ z dnia 20 stycznia 2010 roku

Terapeutyczne Programy Zdrowotne 2010 Leczenie raka nerki Załącznik nr 42 do zarządzenia Nr 8/2010/DGL Prezesa NFZ z dnia 20 stycznia 2010 roku Załącznik nr 42 do zarządzenia Nr 8/2010/DGL Prezesa NFZ z dnia 20 stycznia 2010 roku Nazwa programu: LECZENIE RAKA NERKI ICD-10 C 64 Dziedzina medycyny: Nowotwór złośliwy nerki za wyjątkiem miedniczki

Bardziej szczegółowo

NARODOWY PROGRAM ZWALCZANIA CHORÓB NOWOTWOROWYCH

NARODOWY PROGRAM ZWALCZANIA CHORÓB NOWOTWOROWYCH ZAŁĄCZNIK NR 1 MINISTERSTWO ZDROWIA Nazwa programu: NARODOWY PROGRAM ZWALCZANIA CHORÓB NOWOTWOROWYCH Nazwa zadania: PROGRAM WYKRYWANIA I ROZPOZNAWANIA CHŁONIAKÓW ZŁOŚLIWYCH W POLSCE. Program realizowany

Bardziej szczegółowo

LECZENIE NIEDROBNOKOMÓRKOWEGO RAKA PŁUCA Z ZASTOSOWANIEM AFATYNIBU (ICD-10 C 34)

LECZENIE NIEDROBNOKOMÓRKOWEGO RAKA PŁUCA Z ZASTOSOWANIEM AFATYNIBU (ICD-10 C 34) Dziennik Urzędowy Ministra Zdrowia 731 Poz. 48 Załącznik B.63. LECZENIE NIEDROBNOKOMÓRKOWEGO RAKA PŁUCA Z ZASTOSOWANIEM AFATYNIBU (ICD-10 C 34) ŚWIADCZENIOBIORCY 1. Kryteria kwalifikacji 1) rozpoznanie

Bardziej szczegółowo