jakie na temat przedmiotu i zakresu nauki o marketingu można się dowiedzieć z definicji marketingu?

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "jakie na temat przedmiotu i zakresu nauki o marketingu można się dowiedzieć z definicji marketingu?"

Transkrypt

1 Jacek Kamiński Instytut Ekonomii i Zarządzania, Państwowa Szkoła Wyższa im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej Czego na temat przedmiotu i zakresu nauki o marketingu można się dowiedzieć z definicji marketingu? Odpowiedzi na pytania dotyczące różnych aspektów nauki o marketingu (marketing science) udzielane były przez przedstawicieli polskiego środowiska marketingu akademickiego w ostatnich latach wielokrotnie. Próbowano wyjaśnić, czy wiedza zgromadzona pod pojęciem marketing traktowana może być jako nauka 1, jakie były jej początki 2, w jaki sposób jest ona tworzona 3, jakie są jej metodologiczne podstawy 4, jak zmieniały się paradygmaty nauki o marketingu 5, jak kształtują się relacje między marketingiem a dyscyplinami w stosunku do marketingu pokrewnymi, tj. ekonomią i zarządzaniem 6, jak rozmycie marketingu wpływa na jego tożsamość 7, jakie powinny być kierunki dalszego rozwoju wiedzy marketingowej 8 aby wskazać na tylko niektóre 1 J. Szumilak, W sprawie naukowego statusu marketingu, Marketing i Rynek 2005, nr 8. 2 J. Kamiński, Sto lat Harvard Business School. Wkład w rozwój wczesnego marketingu, Marketing i Rynek 2009, nr I. Rutkowski, O praktycznym znaczeniu badań naukowych w dziedzinie marketingu. W: Tożsamość i wizerunek marketingu, R. Niestrój (red.), PWE, Warszawa 2009, s A. Sagan, Teoretyczne podstawy marketingu 50 lat poszukiwań, Marketing i Rynek 2005, nr 7. 5 A. Sagan, Paradygmaty w marketingu próba syntezy, Marketing i Rynek 2012, nr L. Żabiński, Marketing a ekonomia. Próba identyfikacji marketingu jako dyscypliny stosowanej nauk ekonomicznych. W: Zarządzanie marketingowe. Podstawy teoretyczne, węzłowe specjalizacje badawcze, L. Żabiński (red.), AE, Katowice 2004, s ; L. Żabiński, Marketing a zarządzanie. O niektórych relacjach dyscyplinarnych. W: Zarządzanie marketingowe, jw., s J. Dietl, Czy ekspansja marketingu może spowodować jego unicestwienie? W: Kontrowersje wokół marketingu w Polsce tożsamość, etyka, przyszłość, L. Garbarski (red.), WSPiZ im. Leona Koźmińskiego, Warszawa 2004, s M. Krzyżanowska, Kierunki rozwoju marketingu, Zeszyty Naukowe. Polityki Europejskie, Finanse, Marketing 2010, nr 3 (52). problemy podejmowane w związku z nauką o marketingu. Jednak kwestia najbardziej istotna, czyli określenie przedmiotu i zakresu zainteresowań nauki o marketingu, traktowana jest w polskiej literaturze marketingowej dość powierzchownie. Celem artykułu jest przedstawienie wniosków, jakie na temat przedmiotu i zakresu nauki o marketingu wynikają z aktualnie obowiązującej definicji marketingu Amerykańskiego Stowarzyszenia Marketingu (AMA) z 2007 r. Każda z istniejących nauk stawia sobie za cel określenie przedmiotu i zakresu swoich zainteresowań. Odbywa się to zwykle w drodze rozległych badań pozwalających na podsumowanie jej dotychczasowego dorobku oraz zidentyfikowanie zagadnień podejmowanych w obrębie danej nauki. Mając nadzieję, że w najbliższym czasie badania takie zostaną podjęte, oraz dążąc do zainicjowania dyskusji na temat przedmiotu i zakresu zainteresowania nauki o marketingu, w niniejszym artykule wnioski na temat przedmiotu i zakresu zainteresowania nauki o marketingu sformułowano na podstawie obowiązującej obecnie definicji marketingu. Wskazano na szczególną rolę definicji marketingu, podkreślono ścisły związek między sposobem definiowania marketingu a zakresem zainteresowania marketingu jako nauki, określono przedmiot i zakres zainteresowania nauki o marketingu oraz sformułowano uwagi dotyczące statusu marketingu jako nauki. Szczególna rola definicji marketingu Problem definicji marketingu jest w wielu opracowaniach poświęconych marketingowi lekceważony i traktowany dość powierzchownie. Sytuacja ta 2

2 wydaje się niezbyt komfortowa z punktu widzenia nauki o marketingu. Od lat wiadomo bowiem, że definicja marketingu spełnia istotną rolę nie tylko, jeśli chodzi o zdefiniowanie działań określanych jako marketing, lecz także z punktu widzenia nakierowania wysiłków badawczych w obrębie nauki o marketingu 9. Można zatem śmiało stwierdzić, że precyzyjne określenie, czym w rzeczywistości jest marketing (co stanowi właściwą koncepcyjną dziedzinę pojęcia), ma ogromne znacznie nie tylko z punktu widzenia zidentyfikowania cech marketingu jako określonego zjawiska (rodzaju aktywności), ale również z punktu widzenia zdefiniowania zakresu zainteresowania nauki, która zjawisko to (aktywność tę) bada. Właściwe definiowanie marketingu jest zatem jedną z centralnych kwestii, która wymaga szczególnej uwagi i dyskusji w obrębie nauki o marketingu, ponieważ dotyczy tożsamości marketingu oraz przyszłości dyscypliny 10. Wyjątkowa rola definicji marketingu z punktu widzenia tożsamości marketingu jako nauki sprawia, że jest ona przyczyną ostrych sporów na gruncie marketingu akademickiego. (Spory definicyjne nie są cechą wyłącznie marketingu, ale dotyczą również innych nauk, w tym o znacznie dłuższej niż marketing tradycji, takich jak np. filozofia.) Nie ulega wątpliwości, że w związku z definicją marketingu pojawia się również szereg zasadniczych pytań. Jak powinna być zbudowana definicja marketingu, aby właściwie odzwierciedlić istotę marketingu jako szczególnego rodzaju ludzkiej aktywności oraz zakres zainteresowania nauki, która aktywność tę bada? Jak długo definicja taka powinna pozostawać w użyciu? W jakim zakresie powinna ona uwzględniać specyfikę marketingu w różnych regionach, krajach i na różnych kontynentach? W jakim zakresie powinna ona uwzględniać zmiany dokonujące się w marketingu? Jak dalece powinna być ona pojemna i fundamentalna, aby nie narażać się na zarzuty, że ulega zmieniającym się modom, paradygmatom i preferencjom w obrębie dyscypliny? Decydując się na przedstawienie definicji marketingu, należy pamiętać przede wszystkim o tym, że dobrze zbudowana definicja musi być w stanie udzielić odpowiedzi na dwa podstawowe pytania: Jakiego rodzaju zjawiska to zjawiska marketingowe? Czym działania marketingowe różnią się od działań niemarketingowych? Podstawowym warunkiem dobrej definicji marketingu jest zatem włączenie wszystkich elementów wchodzących w zakres zainteresowania marketingu przy jednoczesnym wyłączeniu elementów niewchodzących 9 J.M. Carman, On the Universality of Marketing, Journal of Contemporary Business 1973, Autumn. 10 W.L Wilkie, E.S. Moore, What Does the Definition of Marketing Tell Us About Ourselves? Journal of Public Policy & Marketing 2007, No. 2. w zakres tego pojęcia 11. Natomiast ze względu na wspomnianą rolę definicji z punktu widzenia określenia zakresu zainteresowania nauki o marketingu musi ona uwzględniać dorobek badawczy dyscypliny oraz odpowiadać na pytanie, jakie realne problemy odzwierciedlane są w głównych obszarach podejmowanych przez nią badań. Przy czym ważne jest, aby nie tylko odzwierciedlała ona dzisiejszy stan dyscypliny, ale również dawała podstawę dla jej dalszego rozwoju. Podsumowując, definicja marketingu oprócz tego, że jak każda inna definicja powinna być zwięzła i elegancka, musi możliwie najbardziej właściwie odzwierciedlać istotę marketingu, być na tyle pojemna i niezależna od zmieniających się paradygmatów i preferencji w marketingu, aby uwzględnić wszystkie obszary badań poświęconych problematyce marketingowej, służąc wyjaśnieniu, czym jest marketing, oraz stanowić źródło zidentyfikowania przedmiotu i zakresu zainteresowania marketingu jako nauki, być jednocześnie na tyle ogólna, aby uwzględnić fakt dalszego rozwoju marketingu jako teorii i praktyki rynkowej. Te wygórowane wymogi sprawiają, że zbudowanie dobrej definicji marketingu nie jest zadaniem prostym i wymaga ogromnej wiedzy nie tylko na temat istoty marketingu jako szczególnego rodzaju ludzkiej aktywności, ale także doskonałej znajomości problemów badawczych podejmowanych w obrębie dyscypliny oraz ogromniej literatury marketingowej (również odnoszącej się do okresu przed powstaniem marketingu jako nauki). Oceniając z tego punktu widzenia wiele współczesnych definicji marketingu, widać wyraźnie, że pewna ich część nie spełnia wskazanych kryteriów. Są to najczęściej definicje zbyt wąskie, w tym sensie, że nie włączają one wszystkich kwestii wchodzących w zakres ogólnego zjawiska określanego jako marketing oraz zakres zainteresowań marketingu jako dyscypliny naukowej. Oczywiście każdy z autorów ma prawo formułowania własnej definicji marketingu, szczególnie gdy dotyczy to prac o charakterze monograficznym. Podejmując tego rodzaju próbę, należy jednak pamiętać, że nauka o marketingu dysponuje bogatą, ponadstuletnią, wielonurtową tradycją, znajdującą odzwierciedlenie w wielu paradygmatach i teoriach, które powinny znaleźć wyraz w definicji marketingu. Instytucją, która czuwa nad tym, aby definicja marketingu była w stanie sprostać tym wymaganiom, jest działająca od 1937 r. największa na świecie organizacja skupiającą praktyków i teoretyków marketingu Amerykańskie Stowarzyszenie Marketingu (AMA). Dysponuje ono własną, oficjalną definicją marketingu. O tym, że AMA traktuje kwestię 11 S.D. Hunt, The Nature and Scope of Marketing, Journal of Marketing 1976, No. 3. 3

3 definicji marketingu wyjątkowo poważnie, świadczy fakt, że w ciągu 75 lat swojego istnienia modyfikowało oficjalną definicję marketingu zaledwie trzy razy. Zmiany te stanowią odzwierciedlenie trendów historycznych, które występowały w teorii oraz praktyce marketingu w kolejnych etapach ich rozwoju. W związku z tym, że stowarzyszenie nie posiada definicji marketingu w rozumieniu pola badań, oficjalna definicja marketingu AMA spełnia szczególną rolę z punktu widzenia określenia przedmiotu i zakresu zainteresowania marketingu jako nauki, czyli określenia granic odróżniających marketing od innych dziedzin i dyscyplin naukowych. Definicje marketing AMA 12 Pochodząca z 1935 r. pierwsza oficjalna definicja marketingu AMA przyjęta została przez organizację w momencie zainicjowania jej działalności w 1937 r. 13 W.L Wilkie, E.S. Moore, What Does the Definition..., jw. 14 E.H. Shaw, D.G.B. Jones, A History of Schools of Marketing Thought, Marketing Theory 2005, No. 3. W polskiej literaturze marketingowej marketing management, czyli zarządzanie marketingowe (marketingiem) interpretowane jest jako: 1) wyspecjalizowany obszar zarządzania odnoszący się do marketingu (podobnie jak zarządzanie produkcją czy personelem) lub 2) określona koncepcja zarządzania polegająca na rozwiązywaniu problemów zarządzania za pomocą ogólnych reguł i instrumentów marketingowych. Przyczyną braku stosowania przez polskich autorów określenia zarządzanie marketingowe w rozumieniu nurtu myśli marketingowej, czyli części marketingu skoncentrowanej na działaniach menedżerskich, której istota lepiej niż poprzez określenie marketing management jest charakteryzowana przez termin managerial marketing, jest błędne przeświadczenie, że menedżerskie podejście do marketingu obejmuje całość wiedzy marketingowej. Na kwestię tę zwraca uwagę A. Sagan, który wskazuje negatywne konsekwencje dominacji jednej szkoły zarówno w powszechnym odbiorze, jak i w ujęciu podręcznikowym, [która] bardzo często utożsamiana jest z samym marketingiem (A. Sagan, Paradygmaty w marketingu, jw.). Zgodnie z pierwszą oficjalną definicją marketingu AMA z 1935 r. 12 marketing definiowany był jako przejaw działalności biznesowej, który skierowuje strumień produktów i usług od producentów do konsumentów. Definicja ta odzwierciedlała szczególne zainteresowanie dystrybucyjną funkcją marketingu. Była pluralistyczna i systemowa, a w związku z tym łatwa do przełożenia na bardziej agregatowe ujęcia, takie jak konkurencja, funkcjonowanie systemu i wpływ na dobrobyt konsumentów 13. Pojawienie się, rozwój, a następnie dominacja menedżerskiego podejścia do marketingu, określanego w literaturze z zakresu historii marketingu jako zarządzanie marketingowe (marketing management) 14, sprawiły, że Amerykańskie Stowarzyszenie Marketingu dokonało modyfikacji definicji marketingu. W 1985 r. w celu pełniejszego odzwierciedlenia znaczenia decyzji menedżerskich dokonano unowocześnienia definicji. Akcent został położony na zadania menedżerskie wyrażone w formule 4P. Marketing zaczęto definiować jako proces planowania i realizacji pomysłu, ceny, promocji i dystrybucji idei, produktów i usług w celu doprowadzenia do wymiany zaspokajającej cele jednostek i organizacji. Kolejna modyfikacja definicji została dokonana w 2004 r. Polegała ona na umiejscowieniu pola marketingu w obrębie granic pojedynczej organizacji, wiążąc marketing z celami, które ma ona osiągnąć. Marketing zaczęto określać jako funkcję organizacji oraz zbiór procesów tworzenia, komunikowania i dostarczania wartości klientom oraz zarządzania relacjami z klientami w sposób przynoszący korzyść organizacji oraz jej interesariuszom. Modyfikacja definicji oznaczała umocnienie ujęcia menedżerskiego oraz silniejsze niż dotąd powiązanie marketingu z celami pojedynczej organizacji. Dla wielu przedstawicieli środowiska marketingu akademickiego oraz wielu praktyków zaczęło być jasne, że podejście to niesie niebezpieczeństwo ograniczenia celów dyscypliny, prowadzi do utraty jej ciągłości oraz zawężenia sposobu rozumienia marketingu. W związku ze zmianami, które wprowadzone zostały w 1985 r. i 2004 r., zdecydowanie trudniejsze stało się bardziej ogólne podejście do obszaru marketingu. Definicje te właściwie odzwierciedlały istotę marketingu jako aktywności menedżerskiej (czyli tego, co robią marketerzy), znacznie ograniczały jednak rozumienie marketingu jako pola badań. Zrozumiano, że ujęcie marketingu w kategoriach zarządczych nie w jest w stanie właściwie odzwierciedlić wielości, różnorodność i złożoność problemów, które obejmuje marketing jako praktyka rynkowa, a którymi zajmuje się nauka o marketingu. Podkreślano, że ten sposób rozumienia marketingu nie jest w stanie właściwie wyjaśnić jego istoty, stanowiąc odzwierciedlenie jedynie ściśle menedżerskiego podejścia do marketingu, pozostawiając poza zakresem zainteresowania wiele innych ważnych problemów wchodzących w zakres zainteresowania nauki o marketingu 15. Postulowano, aby dla pola marketingu opracowana została bardziej pojemna definicja, sugerując, iż menedżerskie ujęcie marketingu lepiej niż pole samego marketingu opisuje istotę zarządzania marketingowego i powinno być wykorzystane jako definicja zarządzania marketingowego Stanowisko to było wyrażane podczas specjalnych sesji na konferencjach AMA, podczas konferencji naukowych organizowanych przez uczelnie (J.N. Sheth, R.A. Lisodia, Does Marketing Need Reform? Fresh Perspectives on the Future, M.E. Sharpe, Armonk 2006) w licznych publikacjach (np. The Service-Dominant Logic of Marketing, R.F. Lusch, S.L. Vargo (eds.), M.E. Sharpe, Armonk 2006; S.D. Hunt, A Responsibilities Framework for Marketing as a Professional Discipline, Journal of Public Policy & Marketing 2007, Fall; G.M. Zinkhan, B.C. Williams, The New American Marketing Association Definition of Marketing. An Alternative Assessment, Journal of Public Policy & Marketing 2007, Fall) oraz w licznych nieformalnych wypowiedziach. 16 W.L. Wilkie, Needed. A Langer Sense of Marketing and Scholarship, Journal of Marketing 2005, October; W.L Wilkie, E.S. Moore, What Does the Definition..., jw. 4

4 Wobec coraz częstszych i wypowiadanych coraz bardziej zdecydowanie głosów krytyki AMA podjęła wysiłki na rzecz opracowania nowej definicji. Powołana w tym celu komisja, składająca się z wybitnych przedstawicieli marketingu akademickiego, na której czele stanął wieloletni redaktor naczelny Journal of Marketing prof. S.D. Hunt, zakończyła prace w 2007 r. 17 Zaproponowała ona definicję marketingu, zgodnie z którą zdefiniowany został on jako działalność, zbiór instytucji i procesów tworzenia, komunikowania, dostarczania oraz wymiany ofert posiadających wartość dla klientów, odbiorców, partnerów oraz społeczeństwa jako całości. Definicja ta odzwierciedla szerszy niż poprzednie definicje zakres marketingu oraz obejmuje wszystkie perspektywy i paradygmaty marketingu jako nauki. Od października 2007 r. jest oficjalną definicją marketingu AMA 18. Wnioski dla przedmiotu i zakresu nauki o marketingu wynikające z definicji marketingu Definicja marketingu AMA z 2007 r. zrywa z menedżerskim rozumieniem marketingu, którego krytyka stała się podstawą jej powstania, oraz wyraźnie nawiązuje do pierwszej historycznej definicji z 1935 r. W porównaniu z definicją z 1935 r. brak jest w niej jednak zdecydowanego podkreślenia biznesowego charakteru marketingu. Nie jest on działalnością biznesową, jak określano to w definicji z 1935 r., lecz działalnością, co stanowi ukłon w kierunku pozabiznesowych zastosowań marketingu. Oznacza to, że marketing odnosi się nie tylko do sektora biznesowego (sektora przedsiębiorstw), ale obejmuje również sektor non profit. Ma to istotne znaczenie z punktu widzenia przedmiotu zainteresowania nauki o marketingu, która interesuje się nie tylko sektorem biznesowym, ale również sektorem non profit. Najważniejszą zmianą w stosunku do menedżerskich definicji, która dokonała się w rozumieniu marketingu wraz z wprowadzeniem definicji z 2007 r., jest upodmiotowienie marketingu. W odróżnieniu do definicji z 1985 r., a szczególnie 2004 r., nie jest on umiejscawiany wyłącznie w obrębie granic pojedynczych organizacji. Nie jest procesem realizowanym z punktu widzenia realizacji rynkowych celów firm (jak określała to definicja z 1985 r.) ani 17 W sposób szczegółowy procedurę wprowadzenia nowej definicji przedstawiono w: J. Kamiński, Nowa definicja marketingu AMA, Marketing i Rynek 2009, nr Definicja znajduje się na stronie internetowej AMA: funkcją organizacji ( ) przynoszącą korzyść organizacji oraz jej akcjonariuszom (jak określano to w definicji z 2004 r.). W definicji z 2007 r. nie ma mowy o przedsiębiorstwie (ani żadnej innej organizacji), której funkcją lub procesem byłby marketing. Zmiana ta przyczyniła się do wzmocnienia pozycji marketingu jako samodzielnego bytu odnoszącego się do istotnego fragmentu rzeczywistości gospodarczej, a szerzej społecznej, i ma istotne konsekwencje z punktu widzenia statusu marketingu jako nauki, służąc podkreśleniu, że naukowe zainteresowanie kwestiami marketingowymi to w pełni autonomiczny obszar badań, które mogą (ale nie muszą) być rozpatrywane z punktu widzenia zarządzania przedsiębiorstwem. Upodmiotowienie marketingu, polegające na jego oderwaniu od przedsiębiorstwa, służy również podkreśleniu, że badania zagadnień marketingowych obejmują obserwację oraz ocenę systemów marketingowych, ich wpływ na działania pojedynczych organizacji, interakcje z klientami, konkurentami oraz wpływ marketingu na gospodarkę, a bardziej ogólnie oddziaływanie marketingu na społeczeństwo. Dotyczyć mogą zatem nie tylko przedsiębiorstwa, lecz także polityki państwa, funkcjonowania systemów marketingowych, czy wreszcie obejmować działania marketingowe, w które zaangażowana jest pojedyncza osoba. Umieszczenie w definicji marketingu AMA z 2007 r. określenia instytucje wskazuje, że przedmiotem zainteresowania marketingu są nie tylko procesy (jak wskazywały na to definicje z 1985 i 2004 r.), lecz także instytucje, takie jak rynek 19, system marketingowy, system norm regulacyjnych, w tym normy prawne oraz leżące u jego podstaw normy społeczne. Analizowane mogą być one nie tylko na poziomie przedsiębiorstwa, lecz także przemysłów (branż) oraz całego systemu (gospodarki, grupy państw, np. UE). Istotnym wnioskiem wynikającym z definicji marketingu AMA z 2007 r. jest również fakt, że sankcjonuje ona możliwość badania procesów marketingowych przed powstaniem przedsiębiorstwa. Na przykład historyk marketingu może badać funkcjonowanie systemu marketingowego na długo przed tym, zanim pojawiło się przedsiębiorstwo, a badacz zainteresowany kwestiami wartości rozpoczynać poszukiwanie sposobów jej rozumienia od Państwa Platona. Z definicji nie wynika również, aby marketing definiowany jako działalność, zbiór instytucji i procesów wymiany ofert między stronami oraz procesów ich tworzenia, komunikowania i dostarczania ofert odnosił się wyłącznie do roz- 19 Stad najczęściej używana nazwa nauki marketing science, czyli nauka o marketingu, a nie jak proponuje L. Żabiński nauka o marketingu i rynku (zob. Zarządzanie marketingowe, jw.). 5

5 winiętej gospodarki rynkowej. Nauka o marketingu zainteresowana jest analizowaniem wskazanych wyżej działań, instytucji i procesów również w odniesieniu do regionów lub krajów o różnych systemach gospodarczych i społecznych. Warto również zwrócić uwagę na fakt, że w definicji marketingu AMA z 2007 r. nie wspomina się o orientacji rynkowej przedsiębiorstwa (ani w żaden sposób nie próbuje nawiązywać do tego pojęcia), które jest kluczowe dla definiowania marketingu z menedżerskiego punktu widzenia oraz sprawia, że zainteresowanie marketingu jako nauki zamiast na instytucjach i procesach koncentruje się na badaniu orientacji przedsiębiorstwa, a marketing staje się w znacznym stopniu obiektem subiektywnej oceny, podlegającym wartościowaniu. Definicja marketingu z 2007 r., oprócz tego, że określa cechy marketingu jako szczególnego rodzaju ludzkich zachowań, wyraźnie wskazuje przedmiot zainteresowania nauki o marketingu. Wśród czołowych reprezentantów filozofii nauki istnieje konsensus, że posiadanie wyodrębnionego z realnej rzeczywistości, odnoszącego się do rzeczywistego świata przedmiotu zainteresowań jest podstawowym warunkiem uznania danego obszaru wiedzy za naukę. (Inne ważne, najczęściej wymieniane cechy nauki to: dążenie do określenia reguł i praw odnoszących się do własnego przedmiotu zainteresowań oraz wykorzystanie podlegających ocenie procedur służących jego studiowaniu 20 ). Z definicji marketingu AMA z 2007 r. wynika, że w ujęciu najbardziej ogólnym przedmiotem zainteresowania nauki o marketingu jest ludzkie zachowanie. Oczywiście nie wszystkie rodzaje ludzkich zachowań wchodzą w zakres zainteresowania nauki o marketingu. Z definicji wynika, że są to zachowania odnoszące się do tworzenia, dostarczania oraz wymiany ofert. Oczywiście wskazać można kilka innych nauk, które w mniejszym lub większym stopniu zainteresowane są ludzkimi zachowaniami w odniesieniu do sfery wymiany. Są wśród nich: socjologia, psychologia, nauka o komunikowaniu, nauka o polityce, a przede wszystkim nauki pokrewne w stosunku do marketingu, tj. ekonomia oraz zarządzanie. Jednak jedynie dla nauki o marketingu wymiana oraz działania do niej prowadzące, tj. tworzenie, komunikowanie ofert, oraz z wymiany wynikające, takie jak konsumowanie, a także wspierające wymianę instytucje i procesy stanowią główny przedmiot zainteresowań, na którym koncentruje ona swoje wysiłki badawcze. Częściowe pokrywanie się przedmiotu zainteresowania nauki o marketingu i innych nauk nie jest zjawiskiem nadzwyczajnym. Związek między marketingiem a innymi naukami, które podobnie jak marketing zajmują się wymianą, porównać można do związku między fizyką i chemią. Obie nauki zainteresowane są materią, jednak chemia jako nauka o substancjach ich strukturze, właściwościach oraz reakcjach jako swój główny obszar zainteresowań uznaje strukturę materii, z kolei fizyka zajmuje się badaniem ogólnych właściwości materii i zjawisk w niej zachodzących oraz wykrywaniem ogólnych praw, którym zjawiska te podlegają. Wskazana cecha nauki o marketingu, czyli wyraźnie wyodrębniony z realnej rzeczywistości, istotny ze społecznego punktu widzenia przedmiot zainteresowań, pozwalający odróżnić marketing od innych nauk, to główna przyczyna, która sto lat temu przesądziła o wyodrębnieniu marketingu z ekonomii jako samodzielnej nauki, dziś stanowi natomiast podstawowy argument przemawiający za uznaniem marketingu za samodzielną dyscyplinę naukową. Definicja marketingu a problem statusu marketingu jako nauki W związku z tym, iż każda nauka dąży do opisania i sklasyfikowania struktury oraz właściwości swojego przedmiotu zainteresowań, cechą nauki jest to, że z góry zakłada ona istnienie ukrytych reguł lub prawidłowości między zjawiskami, które dotyczą owego przedmiotu. Prawidłowość ta odnosi się również do nauki o marketingu. Z definicji marketingu wynika, że jako nauka marketing dąży do określenia reguł i praw odnoszących się do swojego przedmiotu zainteresowań, czyli do zrozumienia, wyjaśnienia, kontroli oraz przewidywania zjawisk dotyczących szeroko rozumianej sfery wymiany. Odkrycie ukrytych reguł rodzi empiryczne zasady, generalizacje w formie praw i prawidłowości. Ukryte reguły i prawidłowości są konieczne dla nauki, ponieważ podstawowym celem nauki jest dostarczanie odpowiedzialnie wspartych wyjaśnień zjawisk 21, a naukowe wyjaśnianie zjawisk wymaga istnienia praw lub przypominających prawa generalizacji 22. Reguły i prawidłowości są również niezbędne dla rozwoju powstających w obrębie nauki teorii, które stanowią systematycznie uporządkowane zespoły twierdzeń obejmujące pewne generalizacje przypominające prawa, które mogą być sprawdzone empirycznie. Autorzy niechętni traktowaniu marketingu jako nauki powołują się na pochodzące sprzed ponad pięć- 20 Zob. np. E. Nagel, Struktura nauki, PWN, Warszawa 1970, s ; K.R. Popper, Logika odkrycia naukowego, Wyd. Naukowe PWN, Warszawa 2002, s E. Nagel, Struktura, jw., s C.G. Hempel, Aspects of Scientific Explanation, Free Press, New York 1965, s

6 23 R.D. Buzzell, Is Marketing a Science? Harvard Business Review 1963, January February. 24 G.C. Homans, The Nature of Social Science, Harcout, Brace & Word, New York 1967, s. 2. dziesięciu lat stanowisko R.D. Buzzella, który uzależniał uznanie danego obszaru wiedzy jako nauki od spełnienia wymogu zorganizowania wokół jednej lub większej liczby głównych teorii 23. To wysoce kontrowersyjne stanowisko i jest typowym przykładem mylenia efektów i celów. Zdaniem G.C. Homansa naukę tworzą jej cele nie rezultaty 24. Budowa teorii, która jest niewątpliwie celem każdej nauki, nie może być zatem traktowana jako rozstrzygające kryterium uznania danego obszaru wiedzy za naukę. Przyjęcie argumentacji R.D. Buzzella oznaczałoby bowiem, że chemia, o której wspomniano wcześniej, stałaby się nauką dopiero po odkryciu układu okresowego pierwiastków, a o fizyce jako nauce można by mówić dopiero od momentu stworzenia przez A. Einsteina teorii względności. (Odnosząc argumentację R.D. Buzzella do przykładu z dziedziny sportu, należałoby stwierdzić, że skok o tyczce jest skokiem o tyczce dopiero wtedy, gdy zawodnikowi uda się przekroczyć wysokość 5,5 metra). Sytuacja w odniesieniu do kwestii teorii wydaje się w przypadku marketingu tym bardziej skomplikowana, że odpowiedź na pytanie, czy na gruncie marketingu opracowane zostały własne oryginalne teorie, zależy w dużej mierze do sposobu rozumienia samego pojęcia teoria. Nie wnikając głębiej w analizę różnic między określeniami koncepcja i teoria oraz różnic, jakie określeniu teoria towarzyszą na gruncie różnych nauk (np. ekonomii i psychologii), stwierdzić można, że każdy, kto obserwuje rozwój nauki o marketingu, jest w stanie bez trudu dostrzec, że nauka o marketingu przepełniona jest wieloma klasyfikacjami i uogólnieniami zjawisk marketingowych. Najbardziej znaną teorią marketingu, zakorzenioną na gruncie wiedzy marketingowej tak mocno, iż nie zauważa się alternatywnych w stosunku do niej teorii, jest teoria stanowiącą paradygmat menedżerskiego podejścia do marketingu, opisująca rozwój marketingu oparty na fazach: produkcyjnej, sprzedażowej, marketingowej i marketingowej kontroli. W literaturze marketingowej spotkać można liczne (chociaż niezobowiązujące) reguły i prawa dotyczące licznych zjawisk marketingowych, znajdujące odzwierciedlenie w wielu koncepcjach (teoriach), takich jak chociażby koncepcja marketingu strategicznego czy relacyjnego. Kolejną cechą, która odróżnia naukę od innych sposobów poznania, na którą warto zwrócić uwagę, odnosząc się do kwestii naukowego statusu marketingu, jest przyjęcie wewnątrzsubiektywnego potwierdzenia (intersubiective certification) prezentowanych tez, co wiąże się z akceptacją naukowej metody poznania. Wnioski naukowe, w przeciwieństwie do przekonań zdroworozsądkowych, są rezultatem stosowania metody naukowej 25. Według M. Bunge Jeśli nie ma metod naukowych, nie ma nauki 26. Ujmując rzecz najbardziej skrótowo oraz narażając się na zarzut tautologii, stwierdzić można, że nauki wykorzystują zestaw procedur powszechnie określanych jako metody naukowe oraz są w stanie poddać się publicznym testom 27. Cechą nauki jest zatem to, iż jej dorobek opiera się na możliwości empirycznego testowania. Nie ma powodów sądzić, że odmiennie niż w przypadku innych nauk, nauka o marketingu nie jest gotowa na empiryczną weryfikację prezentowanych tez. Świadczy o tym chociażby dyskusja w licznych poświęconych marketingowi czasopismach naukowych, w tym między innymi na łamach Marketingu i Rynku. Na ile gotowość ta będzie stale podtrzymywana, zależeć będzie w dużym stopniu od nastawienia środowiska marketingu akademickiego. Nic nie wskazuje jednak na to, aby była ona w jakikolwiek sposób zagrożona. O podtrzymywaniu pozytywnej tendencji w tym zakresie świadczy niezwykle dynamiczny rozwój krytycznego nurtu w obrębie nauki o marketingu 28 (zdolność do krytycznej oceny wyników badań to kolejna ważna cecha nauki). Marketingowi zarzuca się również, że nie wypracował własnych, oryginalnych metod analizy zjawisk. Nie próbując głębiej analizować zasadności tej tezy, warto jedynie wspomnieć, że o uznaniu danego obszaru wiedzy za naukę decyduje nie tyle oryginalność jej metod (znaczna część metod jest wspólna dla wielu nauk, a identyczna dla poszczególnych ich grup), ile sposób ich stosowania. Nie ma powodu, aby zakładać, że naukowa metoda analizy zjawisk rynkowych jest mniej właściwa ( ) niż ma to miejsce w przypadku innych dyscyplin twierdzi S.D. Hunt 29. Badacze marketingu wydają się w tym względzie tak samo biegli jak reprezentanci nauk pokrewnych. Świadczy o tym szereg prac doktorskich i habilitacyjnych z zakresu marketingu, które nie odbiegają poziomem od prac z zakresu ekonomii, zarządzania czy finansów. Oprócz wniosków dotyczących ogólnego przedmiotu zainteresowania nauki o marketingu na pod- 25 E. Nagel, Struktura, jw., s M. Bunge, Scientific Research: The Search for System, Springer, New York 1967, s C.G. Hempel, Fundamentals, jw., s Np. D. Brownlie, M. Saren, R. Wensley, R. Whittington (eds.), Rethinking Marketing. Towards Critical Marketing Accountings, Sage, London 1999; D. Burton, Critical Marketing Theory. The Blueprint, European Journal of Marketing 2001, No. 5/6; M. Saren et al. (eds.), Critical Marketing: Defining the Field, Butterworth Heinemann, Amsterdam 2007; M. Tadajewski, P. Maclaran, Critical Marketing Studies, Sage, London S.D. Hunt, The Nature and Scope of Marketing, jw. 7

7 stawie definicji marketingu AMA z 2007 r. można również sformułować bardziej szczegółowe obserwacje na temat zakresu zainteresowania nauki o marketingu. Stwierdzić można mianowicie, że przedmiotem poznania nauki o marketingu jest naukowe badanie, poznanie, formułowanie praw i reguł oraz przewidywanie pewnej kategorii zjawisk związanych z wymianą ofert, zaangażowanych w to jednostek, instytucji, procesów oraz ich społecznych konsekwencji. Analizowana definicja marketingu pozwala stwierdzić również, że zakres zainteresowania nauki o marketingu jest wyjątkowo szeroki. Obejmuje on sektor przedsiębiorstw oraz sektor non profit, zakłada możliwość analizowania zjawisk marketingowych na różnych poziomach (poziom mikro, poziom makro) oraz wykorzystuje do analizy zagadnień marketingowych różne podejścia (podejście opisowe i normatywne). Trzy wymienione dychotomie, pozwalają na zidentyfikowanie ośmiu obszarów badań (2 2 2 = 8) znanych jako model trzech dychotomii S.D. Hunta, który od ponad trzydziestu lat wykorzystywany jest do scharakteryzowania zakresu zainteresowania nauki o marketingu 30. Wynika z niego między innymi, że szkoła menedżerska 30 Tamże. utożsamiana przez wielu autorów z całym marketingiem, bazująca na podejściu do zagadnień marketingowych z perspektywy przedsiębiorstwa, mikrozorientowana i normatywna stanowi jedynie część zakresu zainteresowania nauki o marketingu. Oczywiście autorzy mogą różnić się co do poglądu, która z kombinacji wymienionych wymiarów wchodzących w skład modelu jest najbardziej właściwa i które pole uznać mogą za obszar najbliższy swoim własny zainteresowaniom naukowym. Spory dotyczące zakresu zainteresowania nauki o marketingu wynikają również z faktu, że jedni autorzy skłonni są akceptować węższe rozumienie marketingu i żądają ograniczenia jego przedmiotu zainteresowań do wymiany rynkowej, inni proponują bardziej zliberalizowane podejście, domagając się włączenia w przedmiot zainteresowania marketingu wszelkich form wymiany wartości pomiędzy stronami. Definicja marketingu AMA z 2007 r. nie daje w tym zakresie jednoznacznej odpowiedzi, pozostawiając reprezentantom dyscypliny szerokie pole do dyskusji. Między innymi z tego powodu, jak stwierdzono na wstępie artykułu, przedmiot i zakres nauki o marketingu powinien stać się przedmiotem dalszej pogłębionej refleksji, której podstawą powinny stać się dogłębne badania literaturowe poświęcone zidentyfikowaniu problemów podejmowanych w obrębie nauki o marketingu. s UMMARY What you could learn about the subject and scope of marketing science from the marketing definition? In the article some conclusions were presented, which for the subject and scope of marketing are coming out from official definition of AMA marketing, The definition of marketing was highlighted from the point of view of marketing identity as a science, and the role it has from the point of view of marketing status strengthening as a science discipline. 8

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH

MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH MARKETING USŁUG ZDROWOTNYCH Beata Nowotarska-Romaniak wydanie 3. zmienione Warszawa 2013 SPIS TREŚCI Wstęp... 7 Rozdział 1. Istota marketingu usług zdrowotnych... 11 1.1. System marketingu usług... 11

Bardziej szczegółowo

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Rozprawa doktorska napisana pod kierunkiem naukowym prof. dr hab. Tomasz

Bardziej szczegółowo

Marketing dr Grzegorz Mazurek

Marketing dr Grzegorz Mazurek Marketing dr Grzegorz Mazurek Orientacja rynkowa jako podstawa marketingu Orientacja przedsiębiorstwa określa co jest głównym przedmiotem uwagi i punktem wyjścia w kształtowaniu działalności przedsiębiorstwa.

Bardziej szczegółowo

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Tytuł: Zarządzanie ryzykiem finansowym w polskich przedsiębiorstwach działających w otoczeniu międzynarodowym Ostatnie dziesięciolecia rozwoju

Bardziej szczegółowo

Wstęp... 7. Rozdział 1. Skuteczność i efektywność jako kryteria ocen ekonomicznych. 13

Wstęp... 7. Rozdział 1. Skuteczność i efektywność jako kryteria ocen ekonomicznych. 13 Spis treści Wstęp... 7 Rozdział 1. Skuteczność i efektywność jako kryteria ocen ekonomicznych. 13 1.1. Podejście komplementarne do interpretacji efektywności i skuteczności... 14 1.2. Efektywność jako

Bardziej szczegółowo

dr Grzegorz Mazurek racjonalna reakcja konkurencji celowy zintegrowanym orientacji rynkowej zidentyfikowaniu i przewidywaniu potrzeb odbiorców

dr Grzegorz Mazurek racjonalna reakcja konkurencji celowy zintegrowanym orientacji rynkowej zidentyfikowaniu i przewidywaniu potrzeb odbiorców Sprawy organizacyjne Literatura B. Żurawik, W. Żurawik: Marketing usług finansowych, PWN, Warszawa, 2001 M. Pluta-Olearnik: Marketing usług bankowych, PWE, Warszawa, 2001 Marketing na rynku usług finansowych

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Badania marketingowe

Badania marketingowe Badania marketingowe Dr hab. prof. SGH Katedra Rynku i Marketingu SGH teresataranko@o2.pl Konsultacje pokój 302 Madalińskiego 6/8 Wtorek -15.00-16.00 Struktura problematyki 1. Definicja i funkcje badań

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz 2012 Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne Maciej Bieńkiewicz Społeczna Odpowiedzialność Biznesu - istota koncepcji - Nowa definicja CSR: CSR - Odpowiedzialność przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki studia drugiego stopnia profil ogólnoakademicki Objaśnienie oznaczeń: S1A obszar

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... 9 KOMUNIKACJA MARKETINGOWA UCZELNI WYŻSZEJ... 11 ZNACZENIE MARKI W KOMUNIKACJI MARKETINGOWEJ UCZELNI WYŻSZEJ...

Spis treści. Wstęp... 9 KOMUNIKACJA MARKETINGOWA UCZELNI WYŻSZEJ... 11 ZNACZENIE MARKI W KOMUNIKACJI MARKETINGOWEJ UCZELNI WYŻSZEJ... Spis treści Wstęp... 9 Rozdział I KOMUNIKACJA MARKETINGOWA UCZELNI WYŻSZEJ... 11 Rozdział II ZNACZENIE MARKI W KOMUNIKACJI MARKETINGOWEJ UCZELNI WYŻSZEJ... 33 Rozdział III ROLA SERWISU INTERNETOWEGO UCZELNI

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOLOGIA POLSKA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta studia pierwszego stopnia ogólnoakademicki licencjat I. Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Pomiar i doskonalenie jakości procesów usługowych, metody oceny procesu usługowego- SERIQUAL, CIT, CSI.

Pomiar i doskonalenie jakości procesów usługowych, metody oceny procesu usługowego- SERIQUAL, CIT, CSI. Anna Jurek 133846 Izabela Sokołowska 133991 Gr. Pon. P godz. 15.15 Procesowe Zarządzanie Przedsiębiorstwem- seminarium. Pomiar i doskonalenie jakości procesów usługowych, metody oceny procesu usługowego-

Bardziej szczegółowo

Badania Marketingowe. Zajęcia 1 Wprowadzenie do badań marketingowych

Badania Marketingowe. Zajęcia 1 Wprowadzenie do badań marketingowych Badania Marketingowe Zajęcia 1 Wprowadzenie do badań marketingowych Definicje badań marketingowych Badanie marketingowe to systematyczne i obiektywne identyfikowanie, gromadzenie, analizowanie i prezentowanie

Bardziej szczegółowo

Społecznie odpowiedzialne zarządzanie w organizacjach publicznych. Teza cele konstrukcja realizacja

Społecznie odpowiedzialne zarządzanie w organizacjach publicznych. Teza cele konstrukcja realizacja Dr Grzegorz Baran, Instytut Spraw Publicznych UJ Społecznie odpowiedzialne zarządzanie w organizacjach publicznych Teza cele konstrukcja realizacja Teza Zakorzenienie modelu działania organizacji publicznej

Bardziej szczegółowo

Program kształcenia na Studiach Doktoranckich Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego w roku 2014/2015

Program kształcenia na Studiach Doktoranckich Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego w roku 2014/2015 Program kształcenia na Studiach Doktoranckich Wydziału Zarządzania Uniwersytetu Warszawskiego w roku 201/2015 Wydział Zarządzania UW posiada uprawnienia do nadawania stopnia doktora w dwóch dyscyplinach:

Bardziej szczegółowo

2. Obszary kształcenia: nauki humanistyczne: 60%, nauki społeczne: 40%

2. Obszary kształcenia: nauki humanistyczne: 60%, nauki społeczne: 40% 1. Nazwa kierunku: Zarządzanie oświatą i organizacjami pozarządowymi (studia I stopnia) 2. Obszary kształcenia: nauki humanistyczne: 60%, nauki społeczne: 40% 3. Dziedziny nauki i dyscypliny, do których

Bardziej szczegółowo

Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach 3 edycji Grantów Rektorskich Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach.

Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach 3 edycji Grantów Rektorskich Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach. Recenzja: prof. dr hab. Jan W. Wiktor Redakcja: Leszek Plak Projekt okładki: Aleksandra Olszewska Rysunki na okładce i w rozdziałach Fabian Pietrzyk Praca dofinansowana ze środków przyznanych w ramach

Bardziej szczegółowo

Podstawy Marketingu. Marketing zagadnienia wstępne

Podstawy Marketingu. Marketing zagadnienia wstępne Podstawy Marketingu Marketing zagadnienia wstępne Definicje marketingu: Marketing to zyskowne zaspokajanie potrzeb konsumentów /Kotler 1994/. Marketing to kombinacja czynników, które należy brać pod uwagę

Bardziej szczegółowo

Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku ekonomia absolwent:

Po ukończeniu studiów pierwszego stopnia na kierunku ekonomia absolwent: Efekty kształcenia dla kierunku studiów ekonomia Studia pierwszego stopnia profil praktyczny 1. Umiejscowienie kierunku w obszarze. Kierunek studiów ekonomia należy do dziedziny nauk ekonomicznych w ramach

Bardziej szczegółowo

METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA

METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA METODY SZACOWANIA KORZYŚCI I STRAT W DZIEDZINIE OCHRONY ŚRODOWISKA I ZDROWIA Autor: red. Piotr Jeżowski, Wstęp Jedną z najważniejszych kwestii współczesności jest zagrożenie środowiska przyrodniczego i

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

MODEL KOMPETENCYJNY DYREKTORA

MODEL KOMPETENCYJNY DYREKTORA MODEL KOMPETENCYJNY DYREKTORA JAKO NARZĘDZIE WSPOMAGAJĄCE ZARZĄDZANIE PLACÓWKĄ ZARZĄDZANIE PO WROCŁAWSKU prof. UWr Kinga Lachowicz-Tabaczek Instytut Psychologii Uniwersytetu Wrocławskiego, HR Projekt Wrocław

Bardziej szczegółowo

Analiza i projektowanie oprogramowania. Analiza i projektowanie oprogramowania 1/32

Analiza i projektowanie oprogramowania. Analiza i projektowanie oprogramowania 1/32 Analiza i projektowanie oprogramowania Analiza i projektowanie oprogramowania 1/32 Analiza i projektowanie oprogramowania 2/32 Cel analizy Celem fazy określania wymagań jest udzielenie odpowiedzi na pytanie:

Bardziej szczegółowo

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem)

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem) Efekty kształcenia dla kierunku STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE STUDIA II STOPNIA Wydział prowadzący kierunek studiów: Wydział Politologii i Studiów Międzynarodowych Kierunek studiów: Stosunki międzynarodowe Poziom

Bardziej szczegółowo

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS

Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Wyższa Szkoła Hotelarstwa i Gastronomii w Poznaniu SYLABUS Profil : Zawodowy Stopień studiów: I Kierunek studiów: Turystyka i Rekreacja Specjalność: Wszystkie Semestr: Forma studiów: I stacjonarne/niestacjonarne

Bardziej szczegółowo

STUDIUJESZ SOCJOLGIĘ?

STUDIUJESZ SOCJOLGIĘ? STUDIUJESZ SOCJOLGIĘ? PRZYJDŹ NA SPECJALIZACJĘ SOCJOLOGIA GOSPODARKI I INTERNETU CZEGO WAS NAUCZYMY? CZYM JEST SOCJOLOGIA GOSPODARKI Stanowi działsocjologii wykorzystujący pojęcia, teorie i metody socjologii

Bardziej szczegółowo

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia Efekty kształcenia na kierunku Opis kierunkowych efektów kształcenia Odniesienie efektów do obszaru wiedzy MODUŁ 20 Seminarium magisterskie Seminarium

Bardziej szczegółowo

Analiza praktyk zarządczych i ich efektów w zakładach opieki zdrowotnej Województwa Opolskiego ROK 2008 STRESZCZENIE.

Analiza praktyk zarządczych i ich efektów w zakładach opieki zdrowotnej Województwa Opolskiego ROK 2008 STRESZCZENIE. Analiza praktyk zarządczych i ich efektów w zakładach opieki zdrowotnej Województwa Opolskiego ROK 2008 STRESZCZENIE Marcin Kautsch Opracowanie dla Urzędu Marszałkowskiego Województwa Opolskiego Kraków,

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 28/2013/IV Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 26 kwietnia 2013 r.

Uchwała Nr 28/2013/IV Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 26 kwietnia 2013 r. Uchwała Nr 28/2013/IV Senatu Politechniki Lubelskiej z dnia 26 kwietnia 2013 r. w sprawie określenia efektów kształcenia dla studiów podyplomowych Zarządzanie Logistyką w Przedsiębiorstwie, prowadzonych

Bardziej szczegółowo

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe)

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe) Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Demografia Wydział Nauk Ekonomicznych UW Warszawa, 4 listopada 2008 Najważniejsze rodzaje badań Typy badań Podział wg celu badawczego Badania eksploracyjne

Bardziej szczegółowo

Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia Kierunek kształcenia prawno-ekonomiczny należy do obszaru kształcenia w zakresie nauk społecznych.

Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia Kierunek kształcenia prawno-ekonomiczny należy do obszaru kształcenia w zakresie nauk społecznych. Efekty kształcenia dla kierunku PRAWNO-EKONOMICZNEGO studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Forma studiów: stacjonarne Studia prowadzone wspólnie przez Wydział Ekonomii Uniwersytetu Ekonomicznego

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY UMIEJSCOWIENIE KIERUNKU W OBSZARZE Kierunek studiów zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Kierunki rozwoju firmy Decyzje o wyborze rynków Decyzje inwestycyjne Rozwój nowych produktów Pozycjonowanie. Marketing strategiczny

Kierunki rozwoju firmy Decyzje o wyborze rynków Decyzje inwestycyjne Rozwój nowych produktów Pozycjonowanie. Marketing strategiczny Badania marketingowe dr Grzegorz Mazurek Istota badań Podejmowanie decyzji odbywa się na bazie doświadczenia, wiedzy oraz intuicji. Podejmowanie decyzji wiąże się automatycznie z ryzykiem poniesienia porażki

Bardziej szczegółowo

WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FINANSE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FINANSE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FINANSE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Kierunek studiów finanse należy do obszaru kształcenia

Bardziej szczegółowo

Cele kluczowe W dziedzinie inwestowania w zasoby ludzkie W zakresie wzmacniania sfery zdrowia i bezpieczeństwa

Cele kluczowe W dziedzinie inwestowania w zasoby ludzkie W zakresie wzmacniania sfery zdrowia i bezpieczeństwa Cele kluczowe Idea społecznej odpowiedzialności biznesu jest wpisana w wizję prowadzenia działalności przez Grupę Kapitałową LOTOS. Zagadnienia te mają swoje odzwierciedlenie w strategii biznesowej, a

Bardziej szczegółowo

Omówienie specyfiki i zasad przyznawania punktów w ramach kryteriów merytorycznych fakultatywnych

Omówienie specyfiki i zasad przyznawania punktów w ramach kryteriów merytorycznych fakultatywnych Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Działanie 8.1 Wspieranie działalności gospodarczej w dziedzinie gospodarki elektronicznej Omówienie specyfiki i zasad przyznawania punktów w ramach kryteriów merytorycznych

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie łańcuchem dostaw

Zarządzanie łańcuchem dostaw Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania kierunek: Zarządzanie i Marketing Zarządzanie łańcuchem dostaw Wykład 1 Opracowanie: dr Joanna Krygier 1 Zagadnienia Wprowadzenie do tematyki zarządzania

Bardziej szczegółowo

Badania marketingowe. Omówione zagadnienia

Badania marketingowe. Omówione zagadnienia Społeczna Wyższa Szkoła Przedsiębiorczości i Zarządzania kierunek: Zarządzanie Badania marketingowe Wykład 6 Opracowanie: dr Joanna Krygier 1 Omówione zagadnienia Rodzaje badań bezpośrednich Porównanie

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 69 /2012. Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. z dnia 31 maja 2012 roku

Uchwała Nr 69 /2012. Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. z dnia 31 maja 2012 roku Uchwała Nr 69 /2012 Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach z dnia 31 maja 2012 roku w sprawie określenia efektów kształcenia dla kierunku zarządzanie na poziomie drugiego stopnia o profilu

Bardziej szczegółowo

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia:

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia: Kierunek Stosunki Międzynarodowe Studia I stopnia Profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia: Kierunek: Stosunki Międzynarodowe Poziom kształcenia: studia I stopnia Uczelnia: Uczelnia Łazarskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

Spis treści. 1. Analiza zmian i tendencje rozwoju rynku ubezpieczeń komunikacyjnych

Spis treści. 1. Analiza zmian i tendencje rozwoju rynku ubezpieczeń komunikacyjnych Spis treści Wstęp... 9 1. Analiza zmian i tendencje rozwoju rynku ubezpieczeń komunikacyjnych w Polsce... 11 1.1. Charakterystyka i regulacje prawne rynku ubezpieczeń komunikacyjnych w Europie... 11 1.2.

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZENIE REKTORA ZACHODNIOPOMORSKIEJ SZKOŁY BIZNESU W SZCZECINIE 4/2013. 30 kwietnia 2013 r.

ZARZĄDZENIE REKTORA ZACHODNIOPOMORSKIEJ SZKOŁY BIZNESU W SZCZECINIE 4/2013. 30 kwietnia 2013 r. ZARZĄDZENIE REKTORA ZACHODNIOPOMORSKIEJ SZKOŁY BIZNESU W SZCZECINIE 4/2013 30 kwietnia 2013 r. W sprawie: korekty do Regulaminu procedur dyplomowych dla I i II stopnia studiów na Wydziale Ekonomii i Informatyki,

Bardziej szczegółowo

Prof. zw. dr hab. inż. dr h.c. Stanisław Urban Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu

Prof. zw. dr hab. inż. dr h.c. Stanisław Urban Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Prof. zw. dr hab. inż. dr h.c. Stanisław Urban Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Analiza rynku. Badania produktów By decyzje podejmowane na różnych etapach zarządzania produktem były trafne, trzeba

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Wydział Ekonomii, Zarządzania i Turystyki Katedra Marketingu i Zarządzania Gospodarką Turystyczną

Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Wydział Ekonomii, Zarządzania i Turystyki Katedra Marketingu i Zarządzania Gospodarką Turystyczną Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu Wydział Ekonomii, Zarządzania i Turystyki Katedra Marketingu i Zarządzania Gospodarką Turystyczną dr Izabela Michalska-Dudek MARKETING Program zajęć Konsultacje: piątki

Bardziej szczegółowo

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW CEZARY BANASIŃSKI

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW CEZARY BANASIŃSKI PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW CEZARY BANASIŃSKI DOK2-073-66/06/MKK Warszawa, dnia grudnia 2006 r. Pani Anna Streżyńska Prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej W związku z prowadzonym

Bardziej szczegółowo

Proces badawczy schemat i zasady realizacji

Proces badawczy schemat i zasady realizacji Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Zaoczne Studia Doktoranckie z Ekonomii Warszawa, 14 grudnia 2014 Metodologia i metoda badawcza Metodologia Zadania metodologii Metodologia nauka

Bardziej szczegółowo

SIECI BIZNESOWE A PRZEWAGA KONKURENCYJNA PRZEDSIĘBIORSTW ZAAWANSOWANYCH TECHNOLOGII NA RYNKACH ZAGRANICZNYCH

SIECI BIZNESOWE A PRZEWAGA KONKURENCYJNA PRZEDSIĘBIORSTW ZAAWANSOWANYCH TECHNOLOGII NA RYNKACH ZAGRANICZNYCH Milena Ratajczak-Mrozek SIECI BIZNESOWE A PRZEWAGA KONKURENCYJNA PRZEDSIĘBIORSTW ZAAWANSOWANYCH TECHNOLOGII NA RYNKACH ZAGRANICZNYCH WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU EKONOMICZNEGO W POZNANIU POZNAŃ 2010 SIECI

Bardziej szczegółowo

Aktywność szkół wyższych w Polsce na rzecz rozwoju społeczności lokalnych dyskusja wokół pojęcia trzeciej misji uczelni

Aktywność szkół wyższych w Polsce na rzecz rozwoju społeczności lokalnych dyskusja wokół pojęcia trzeciej misji uczelni Aktywność szkół wyższych w Polsce na rzecz rozwoju społeczności lokalnych dyskusja wokół pojęcia trzeciej misji uczelni Agnieszka Piotrowska-Piątek Urząd Statystyczny w Kielcach Rola szkół wyższych w rozwoju

Bardziej szczegółowo

Badanie potrzeb dotyczących inicjatyw promujących postawy przedsiębiorcze i wspierających rozwój przedsiębiorczości

Badanie potrzeb dotyczących inicjatyw promujących postawy przedsiębiorcze i wspierających rozwój przedsiębiorczości 2010 Badanie potrzeb dotyczących inicjatyw promujących postawy przedsiębiorcze i wspierających rozwój przedsiębiorczości STRESZCZENIE Zamawiający: Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości ul. Pańska 81/83

Bardziej szczegółowo

PEDAGOGIKA OPIEKUŃCZA JAKO DYSCYPLINA NAUKOWA

PEDAGOGIKA OPIEKUŃCZA JAKO DYSCYPLINA NAUKOWA PEDAGOGIKA OPIEKUŃCZA JAKO DYSCYPLINA NAUKOWA wykład 1 dr Marta Herzberg Instytut Nauk Społecznych WSG Plan wykładu 1. Definicja pedagogiki opiekuoczej 2. Geneza pedagogiki opiekuoczej 3. 4. Przedmiot

Bardziej szczegółowo

ZARZĄDZANIE MARKĄ. Doradztwo i outsourcing

ZARZĄDZANIE MARKĄ. Doradztwo i outsourcing ZARZĄDZANIE MARKĄ Doradztwo i outsourcing Pomagamy zwiększać wartość marek i maksymalizować zysk. Prowadzimy projekty w zakresie szeroko rozumianego doskonalenia organizacji i wzmacniania wartości marki:

Bardziej szczegółowo

Skorzystanie z funduszy venture capital to rodzaj małżeństwa z rozsądku, którego horyzont czasowy jest z góry zakreślony.

Skorzystanie z funduszy venture capital to rodzaj małżeństwa z rozsądku, którego horyzont czasowy jest z góry zakreślony. Skorzystanie z funduszy venture capital to rodzaj małżeństwa z rozsądku, którego horyzont czasowy jest z góry zakreślony. Jedną z metod sfinansowania biznesowego przedsięwzięcia jest skorzystanie z funduszy

Bardziej szczegółowo

Zastosowanie symulacji Monte Carlo do zarządzania ryzykiem przedsięwzięcia z wykorzystaniem metod sieciowych PERT i CPM

Zastosowanie symulacji Monte Carlo do zarządzania ryzykiem przedsięwzięcia z wykorzystaniem metod sieciowych PERT i CPM SZKOŁA GŁÓWNA HANDLOWA w Warszawie STUDIUM MAGISTERSKIE Kierunek: Metody ilościowe w ekonomii i systemy informacyjne Karol Walędzik Nr albumu: 26353 Zastosowanie symulacji Monte Carlo do zarządzania ryzykiem

Bardziej szczegółowo

ISSUE SUMMARY. Etyka biznesu: nauczanie i uczenie się. Abstrakt. Cel. Metodologia. Wnioski. Oryginalność. MBA. CE 3/2012 Issue Summary 101

ISSUE SUMMARY. Etyka biznesu: nauczanie i uczenie się. Abstrakt. Cel. Metodologia. Wnioski. Oryginalność. MBA. CE 3/2012 Issue Summary 101 MBA. CE 3/2012 Issue Summary 101 Management and Business Administration. Central Europe 3/2012 (116): s. 101 108, ISSN 2084 3356, Copyright by Akademia Leona Koźmińskiego ISSUE SUMMARY Etyka biznesu: nauczanie

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia Kierunek studiów Zarządzanie reprezentuje dziedzinę

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność organizacji

Społeczna odpowiedzialność organizacji Społeczna odpowiedzialność organizacji Społeczna odpowiedzialność biznesu rys historyczny Biblijne korzenie koncepcji społecznej odpowiedzialności A.Carnegie (magnat przem. stalowego) Ewangelia bogactwa

Bardziej szczegółowo

ANKIETA. Projekt Sektorowej Ramy Kwalifikacji w Sporcie (SRKS) Prosimy o odesłanie wypełnionej ankiety do dnia 26 stycznia 2015 r.

ANKIETA. Projekt Sektorowej Ramy Kwalifikacji w Sporcie (SRKS) Prosimy o odesłanie wypełnionej ankiety do dnia 26 stycznia 2015 r. ANKIETA Projekt Sektorowej Ramy Kwalifikacji w Sporcie (SRKS) Prosimy o odesłanie wypełnionej ankiety do dnia 26 stycznia 2015 r. na adres: Biuro Konsorcjum SRKS Instytut Sportu ul. Trylogii 2/16 01-982

Bardziej szczegółowo

Ergonomia wprowadzenie. Tomasz Poskrobko

Ergonomia wprowadzenie. Tomasz Poskrobko Ergonomia wprowadzenie Tomasz Poskrobko Ergonomia jako nauka Ergonomia wchodzi w skład grupy nauk o pracy, do której zalicza się m.in. prakseologię, organizację i zarządzanie, socjologię pracy, fizjologię

Bardziej szczegółowo

Biznesplan. Budowa biznesplanu

Biznesplan. Budowa biznesplanu BIZNESPLAN Biznesplan dokument zawierający ocenę opłacalności przedsięwzięcia gospodarczego [. Sporządzany na potrzeby wewnętrzne przedsiębiorstwa, jest także narzędziem komunikacji zewnętrznej m.in. w

Bardziej szczegółowo

Ekonomia II stopień ogólnoakademicki stacjonarne Ekonomia menedżerska Katedra Ekonomii i Zarządzania Prof. dr hab. Oleksandr Oksanych.

Ekonomia II stopień ogólnoakademicki stacjonarne Ekonomia menedżerska Katedra Ekonomii i Zarządzania Prof. dr hab. Oleksandr Oksanych. KARTA MODUŁU / KARTA PRZEDMIOTU Kod modułu Z-EKO2-690 Nazwa modułu Marketing Międzynarodowy Nazwa modułu w języku angielskim International Marketing Obowiązuje od roku akademickiego 2012/2013 A. USYTUOWANIE

Bardziej szczegółowo

Badania rynku turystycznego

Badania rynku turystycznego Badania rynku turystycznego Kontakt 2 Konsultacje: Środa 8.15 9.45 Czwartek 9.30 12.30 Miejsce: Rektorat UMCS, p. 506, tel. 81-537 51 55 E-mail: rmacik@hektor.umcs.lublin.pl Witryna z materiałami dydaktycznymi:

Bardziej szczegółowo

Prowadzący. Doc. dr inż. Jakub Szymon SZPON. Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego.

Prowadzący. Doc. dr inż. Jakub Szymon SZPON. Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego. EDUKACJA DLA BEZPIECZEŃSTWA studia podyplomowe dla czynnych zawodowo nauczycieli szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych Projekt jest współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego

Bardziej szczegółowo

PRODUCT & PROCESS MANAGEMENT

PRODUCT & PROCESS MANAGEMENT Efekty kształcenia dla kierunku studiów PRODUCT & PROCESS MANAGEMENT studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Forma studiów: stacjonarne Wydział Towaroznawstwa Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu

Bardziej szczegółowo

Badania Marketingowe. Kalina Grzesiuk

Badania Marketingowe. Kalina Grzesiuk Badania Marketingowe Kalina Grzesiuk definicja Badania marketingowe systematyczny i obiektywny proces gromadzenia, przetwarzania oraz prezentacji informacji na potrzeby podejmowania decyzji marketingowych.

Bardziej szczegółowo

Dlaczego definiowanie marketingu w kategoriach menedżerskich szkodzi marketingowi jako nauce

Dlaczego definiowanie marketingu w kategoriach menedżerskich szkodzi marketingowi jako nauce Jacek Kamiński Państwowa Szkoła Wyższa im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej, Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Dlaczego definiowanie marketingu w kategoriach menedżerskich szkodzi marketingowi

Bardziej szczegółowo

Skuteczność => Efekty => Sukces

Skuteczność => Efekty => Sukces O HBC Współczesne otoczenie biznesowe jest wyjątkowo nieprzewidywalne. Stała w nim jest tylko nieustająca zmiana. Ciągłe doskonalenie się poprzez reorganizację procesów to podstawy współczesnego zarządzania.

Bardziej szczegółowo

Projekty BPM z perspektywy analityka biznesowego. Wrocław, 20 stycznia 2011

Projekty BPM z perspektywy analityka biznesowego. Wrocław, 20 stycznia 2011 Projekty BPM z perspektywy analityka biznesowego Wrocław, 20 stycznia 2011 Agenda Definicja pojęć: Analiza biznesowa oraz analityk biznesowy Co kryje się za hasłem BPM? Organizacja zarządzana procesowo

Bardziej szczegółowo

Systemy zarządzania wiedzą w strategiach firm. Prof. dr hab. Irena Hejduk Szkoła Głowna Handlowa w Warszawie

Systemy zarządzania wiedzą w strategiach firm. Prof. dr hab. Irena Hejduk Szkoła Głowna Handlowa w Warszawie Systemy zarządzania wiedzą w strategiach firm Prof. dr hab. Irena Hejduk Szkoła Głowna Handlowa w Warszawie Wprowadzenie istota zarządzania wiedzą Wiedza i informacja, ich jakość i aktualność stają się

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie kapitałem ludzkim. Procesy narzędzia aplikacje

Zarządzanie kapitałem ludzkim. Procesy narzędzia aplikacje RECENZJE Zarządzanie kapitałem ludzkim. Procesy narzędzia aplikacje Autor: red. Marta Juchnowicz Wydawnictwo PWE Warszawa 2014 Przedstawiona mi do recenzji książka zatytułowana Zarządzanie kapitałem ludzkim.

Bardziej szczegółowo

Specyfika i zasady przyznawania punktów w ramach kryteriów merytorycznych fakultatywnych

Specyfika i zasady przyznawania punktów w ramach kryteriów merytorycznych fakultatywnych Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Działanie 8.1 Wspieranie działalności gospodarczej w dziedzinie gospodarki elektronicznej Specyfika i zasady przyznawania punktów w ramach kryteriów merytorycznych

Bardziej szczegółowo

Wstęp... 9. 1. Opłaty i podatki ekologiczne w teorii ekonomii środowiska... 11 1.1. Pojęcie efektów zewnętrznych i ekologicznych kosztów zewnętrznych

Wstęp... 9. 1. Opłaty i podatki ekologiczne w teorii ekonomii środowiska... 11 1.1. Pojęcie efektów zewnętrznych i ekologicznych kosztów zewnętrznych Spis treści Wstęp............................................................. 9 1. Opłaty i podatki ekologiczne w teorii ekonomii środowiska.... 11 1.1. Pojęcie efektów zewnętrznych i ekologicznych kosztów

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Kierunek studiów bezpieczeństwo wewnętrzne należy do

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Przedmowa... 11. Rozdział I. Systemowe zarządzanie jakością... 15

Spis treści. Przedmowa... 11. Rozdział I. Systemowe zarządzanie jakością... 15 Przedmowa... 11 Rozdział I. Systemowe zarządzanie jakością... 15 1. Charakterystyka zarządzania jakością... 15 1.1. Zarządzanie a kierowanie... 15 1.2. Cel i obiekt zarządzania... 16 1.3. Definiowanie

Bardziej szczegółowo

Wykład z dnia 8 lub 15 października 2014 roku

Wykład z dnia 8 lub 15 października 2014 roku Wykład z dnia 8 lub 15 października 2014 roku Istota i przedmiot statystyki oraz demografii. Prezentacja danych statystycznych Znaczenia słowa statystyka Znaczenie I - nazwa zbioru danych liczbowych prezentujących

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający

Wymagania edukacyjne przedmiot Podstawy ekonomii Dział I Gospodarka, pieniądz. dopuszczający Wymagania edukacyjne przedmiot "Podstawy ekonomii" Dział I Gospodarka, pieniądz. wyróżnić potrzeby ekonomiczne, wymienić podstawowe rodzaje środków zaspokajających potrzeby, rozróżnić podstawowe zasoby

Bardziej szczegółowo

Współpraca pracowników naukowych z parkami technologicznymi na przykładzie Finlandii - propozycja implementacji rozwiązań dla Polski

Współpraca pracowników naukowych z parkami technologicznymi na przykładzie Finlandii - propozycja implementacji rozwiązań dla Polski Współpraca pracowników naukowych z parkami technologicznymi na przykładzie Finlandii - propozycja implementacji rozwiązań dla Polski Dr inż. MBA Janusz Marszalec Centrum Edisona, Warszawa 8 kwietnia 2014

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Płocku Instytut Nauk Ekonomicznych i Informatyki KARTA PRZEDMIOTU. Część A

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Płocku Instytut Nauk Ekonomicznych i Informatyki KARTA PRZEDMIOTU. Część A Przedmiot: Seminarium dyplomowe Wykładowca odpowiedzialny za przedmiot: Cele zajęć z przedmiotu: Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Płocku Instytut Nauk Ekonomicznych i Informatyki KARTA PRZEDMIOTU Wykładowcy

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z POLSKIEGO BADANIA PROJEKTÓW IT 2010

RAPORT Z POLSKIEGO BADANIA PROJEKTÓW IT 2010 RAPORT Z POLSKIEGO BADANIA PROJEKTÓW IT 2010 Odpowiada na pytania: Jaka część projektów IT kończy się w Polsce sukcesem? Jak wiele projektów sponsorowanych jest przez instytucje publiczne? Czy kończą się

Bardziej szczegółowo

Część I. Kryteria oceny programowej

Część I. Kryteria oceny programowej Część I Kryteria oceny programowej 1. Jednostka formułuje koncepcję rozwoju ocenianego kierunku. 1) Koncepcja kształcenia nawiązuje do misji Uczelni oraz odpowiada celom określonym w strategii jednostki,

Bardziej szczegółowo

ZALECANA LITERATURA:

ZALECANA LITERATURA: ZALECANA LITERATURA: Marketing. Sposób myślenia i działania. Red. J. Perenc. Wydawnictwo Naukowe US, Szczecin 2002 A. Smalec, G. Rosa, L. Gracz: Marketing przewodnik do ćwiczeń. Wydawnictwo Naukowe US,

Bardziej szczegółowo

REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO

REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO (według Mieczysława Gogacza) Plan i cel prezentacji PLAN 1. Odróżnianie pytań badawczych od odpowiedzi 2. Analiza pytań badawczych 3. Analiza odpowiedzi 4. Precyzowanie

Bardziej szczegółowo

INŻYNIERIA I MARKETING dlaczego są sobie potrzebne?

INŻYNIERIA I MARKETING dlaczego są sobie potrzebne? POLITECHNIKA GDAŃSKA WYDZIAŁ ZARZĄDZANIA I EKONOMII Międzynarodowa Konferencja Naukowo-techniczna PROGRAMY, PROJEKTY, PROCESY zarządzanie, innowacje, najlepsze praktyki INŻYNIERIA I MARKETING dlaczego

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: Załącznik do uchwały nr 145/06/2013 Senatu Uniwersytetu Rzeszowskiego EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW Administracja studia drugiego stopnia poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy

Bardziej szczegółowo

I oś priorytetowa Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Zachodniopomorskiego 2014-2020. Szczecinek, 24 września 2015r.

I oś priorytetowa Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Zachodniopomorskiego 2014-2020. Szczecinek, 24 września 2015r. I oś priorytetowa Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Zachodniopomorskiego 2014-2020 Szczecinek, 24 września 2015r. GOSPODARKA- INNOWACJE- NOWOCZESNE TECHNOLOGIE Celem głównym OP 1 jest podniesienie

Bardziej szczegółowo

Politechnika Poznańska - Wydział Inżynierii Zarządzania RAPORT EWALUACYJNY

Politechnika Poznańska - Wydział Inżynierii Zarządzania RAPORT EWALUACYJNY Politechnika Poznańska - Wydział Inżynierii Zarządzania RAPORT EWALUACYJNY projektu Wiedza dla gospodarki (POKL.04.01.01-00-250/09) (współfinansowanego ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego

Bardziej szczegółowo

Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł

Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł Kierunek: Pedagogika Poziom kształcenia: studia I stopnia Specjalności: Profil kształcenia: ogólnoakademicki Forma studiów: niestacjonarne Tytuł zawodowy uzyskiwany przez absolwenta: licencjat Przyporządkowanie

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie strategiczne. Dr inż. Aleksander Gwiazda. Wykład 6. Segmentacja strategiczna

Zarządzanie strategiczne. Dr inż. Aleksander Gwiazda. Wykład 6. Segmentacja strategiczna Dr inż. Aleksander Gwiazda Zarządzanie strategiczne Wykład 6 Segmentacja strategiczna Plan wykładu Idea segmentacji strategicznej Metody segmentacji Cechy segmentacji Ograniczenia segmentacji Przykłady

Bardziej szczegółowo

Omówienie specyfiki i zasad przyznawania punktów w ramach kryteriów merytorycznych fakultatywnych

Omówienie specyfiki i zasad przyznawania punktów w ramach kryteriów merytorycznych fakultatywnych Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka Działanie 8.1 Wspieranie działalności gospodarczej w dziedzinie gospodarki elektronicznej Omówienie specyfiki i zasad przyznawania punktów w ramach kryteriów merytorycznych

Bardziej szczegółowo

Przedmowa... 7 1. System zarządzania jakością w przygotowaniu projektów informatycznych...11

Przedmowa... 7 1. System zarządzania jakością w przygotowaniu projektów informatycznych...11 Spis treści Przedmowa... 7 1. System zarządzania jakością w przygotowaniu projektów informatycznych...11 1.1. Wprowadzenie...11 1.2. System zarządzania jakością...11 1.3. Standardy jakości w projekcie

Bardziej szczegółowo

I. Szczegółowe efekty kształcenia Administracja I o

I. Szczegółowe efekty kształcenia Administracja I o I. Szczegółowe efekty kształcenia Administracja I o Założenia ogólne 1. Nazwa kierunku studiów: Administracja 2. Nazwy specjalności kształcenia tworzonych w ramach kierunku: administracja publiczna i administracja

Bardziej szczegółowo

Pielęgniarstwo. Kod przedmiotu P-1-K-BwP studia stacjonarne w/sem. Zajęcia zorganizowane: 20h/20h - 1,7 Praca własna studenta: 10h - 0,3

Pielęgniarstwo. Kod przedmiotu P-1-K-BwP studia stacjonarne w/sem. Zajęcia zorganizowane: 20h/20h - 1,7 Praca własna studenta: 10h - 0,3 Nazwa jednostki prowadzącej kierunek: Nazwa kierunku: Poziom kształcenia: Profil kształcenia: Moduły wprowadzające/wymagania wstępne: Pielęgniarstwo Wyższa Szkoła Medyczna w Białymstoku Pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

IDEA! Management Consulting Poznań Sp. z o.o. ul. Grottgera 16/1 60 758 Poznań

IDEA! Management Consulting Poznań Sp. z o.o. ul. Grottgera 16/1 60 758 Poznań Bezpłatne usługi doradcze finansowane ze środków EFRR w ramach Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka w ramach pomocy de minimis. Informacje o projekcie IDEA! Management Consulting Poznań Sp. z o.o.

Bardziej szczegółowo

Relacja z sesji plenarnej Komitetu Nauk o Finansach PAN

Relacja z sesji plenarnej Komitetu Nauk o Finansach PAN prof. dr hab. Małgorzata Zaleska Szkoła Główna Handlowa Relacja z sesji plenarnej Komitetu Nauk o Finansach PAN W ramach konferencji Katedr Finansowych Nauka finansów dla rozwoju gospodarczego i społecznego,

Bardziej szczegółowo

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia)

Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Zestawy zagadnień na egzamin magisterski dla kierunku EKONOMIA (studia II stopnia) Obowiązuje od 01.10.2014 Zgodnie z Zarządzeniem Rektora ZPSB w sprawie Regulaminu Procedur Dyplomowych, na egzaminie magisterskim

Bardziej szczegółowo

Rozdział 1. Inwestycje samorządu terytorialnego i ich rola w rozwoju społecznogospodarczym

Rozdział 1. Inwestycje samorządu terytorialnego i ich rola w rozwoju społecznogospodarczym OCENA EFEKTYWNOŚCI I FINANSOWANIE PROJEKTÓW INWESTYCYJNYCH JEDNOSTEK SAMORZĄDU TERYTORIALNEGO WSPÓŁFINANSOWANYCH FUNDUSZAMI UNII EUROPEJSKIEJ Autor: Jacek Sierak, Remigiusz Górniak, Wstęp Jednostki samorządu

Bardziej szczegółowo

Zajęcia dla I roku studiów niestacjonarnych I stopnia na kierunku Ekonomia

Zajęcia dla I roku studiów niestacjonarnych I stopnia na kierunku Ekonomia Zajęcia dla I roku studiów niestacjonarnych I stopnia na kierunku Ekonomia mgr inż. Jacek Kobak Wyższa Szkoła Technologii Teleinformatycznych w Świdnicy Mikroekonomia WSTT w Świdnicy mgr inż. Jacek Kobak

Bardziej szczegółowo

Pozycja mikroprzedsiębiorstw w regionalnych systemach innowacji

Pozycja mikroprzedsiębiorstw w regionalnych systemach innowacji 2010 Pozycja mikroprzedsiębiorstw w regionalnych systemach innowacji Paweł Czyż Warszawa, maj 2010 WPROWADZENIE Ewolucja teorii wzrostu gospodarczego i podejścia do innowacji Od podejścia neoklasycznego

Bardziej szczegółowo

Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej

Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej Dr hab. Ryszard Szarfenberg Uniwersytet Warszawski Instytut Polityki Społecznej Pracownia Pomocy i Integracji Społecznej XXXIII Konferencja Polityków

Bardziej szczegółowo