Diagnoza neuropsychologiczna u dzieci

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Diagnoza neuropsychologiczna u dzieci"

Transkrypt

1 PRACE POGL DOWE Urszula STOLARSKA 1,2 Marek KACIÑSKI 1 Diagnoza neuropsychologiczna u dzieci A pediatric neuropsychological evaluation 1 Klinika Neurologii Dzieciêcej Uniwersytet Jagielloñski Collegium Medicum, Kraków Kierownik Kliniki: Prof. dr hab. n. med. Marek Kaciñski 2 Pracownia Neuropsychologii, Uniwersytecki Szpital Dzieciêcy w Krakowie Dodatkowe s³owa kluczowe: psychologia neuropsychologia dzieci funkcje poznawcze baterie testów neuropsychologicznych Additional key words: psychology neuropsychology children cognitive functions neuropsychological test batterries Adres do korespondencji: Mgr psych. Urszula Stolarska Klinika Neurologii Dzieciêcej UJ CM ul. Wielicka 265, Kraków Tel./Fax: Wprowadzenie: Neuropsychologia kliniczna dzieci i m³odzie y jest obecnie jednym z najprê niej rozwijaj¹cych siê dzia³ów psychologii, usytuowanym na pograniczu neurologii klinicznej i innych nauk o uk³adzie nerwowym. Cel pracy: W niniejszej pracy przedstawiono zasadnicze mo liwoœci pediatrycznej diagnozy neuropsychologicznej w znanych sytuacjach klinicznych oraz obecny status zawodu neuropsychologa. Omówienie: Przypomniano o potrzebie oceny poziomu funkcjonowania poznawczego u dzieci z grupy podwy szonego ryzyka, chorych somatycznie, cierpi¹cych na zaburzenia emocjonalne, zaburzenia zachowania lub rozwoju. Przytoczone zosta³y przyk³ady sytuacji, w których, badanie neuropsychologiczne dziecka dostarczyæ mo e szczególnie cennych informacji, stanowi¹c jedno z badañ pomocniczych w procesie diagnostyki medycznej. Omówione zosta³y narzêdzia diagnostyczne najczêœciej stosowane do oceny funkcjonowania poznawczego, z uwzglêdnieniem podzia³u na poszczególne kategorie zdolnoœci poznawczych, tzn. funkcji wykonawczych, pamiêci i uczenia siê, uwagi, zdolnoœci wzrokowo- przestrzennych, motorycznych i werbalnych. Opisano tak e najczêœciej u ywane w Polsce i za granic¹ testy inteligencji, wraz z sugestiami co do mo liwoœci ich stosowania u dzieci w ró nym stopniu upoœledzonych umys³owo. Uwzglêdniono przy tym metody badania maj¹ce zastosowanie u dzieci w wieku 0-18 lat. Nakreœlono sposób interpretacji wyników badania, w tym testów, obserwacji, rozmów i innych metod diagnostycznych pod k¹tem neuropsychologicznym. Wspomniane zosta³y tak e ekologiczne ograniczenia narzêdzi diagnostycznych stosowanych w neuropsychologii. W Polsce, podobnie jak w wielu innych krajach œwiata, neuropsychologia stanowi zatem wa n¹ merytorycznie specjalizacjê w zakresie psychologii. Wnioski: Œwiadomoœæ mo liwoœci i potrzeby stosowania diagnozy neuropsychologicznej u dzieci powinna staæ siê bardziej powszechna, szczególnie w œrodowisku medycznym. Status neuropsychologa w Polsce podlegaæ powinien ustawowej regulacji. Background: Pediatric neuropsychology is currently one of the most expansive fields of psychology, developing between clinical neurology and other neurosciences. The Aim of Study: This work presents the main possibilities of a pediatric neuropsychological evaluation in known clinical situations and the status of the neuropsychological profession. Description: The necessity of evaluating the level of cognitive functioning in children from high risk groups, children with somatic, behavioural, emotional or developmental disorders was reminded. Clinical examples are described, when a neuropsychological evaluation of the child reveals important information, becoming a valuable part of the medical diagnosing process. Diagnostic methods most commonly used for assessing the level of cognitive functioning are presented, baring in mind its division into specific cognitive domains: executive functions, learning and memory, attention, visuo-motor and verbal skills. Most popular of the international and domestic IQ tests are described, including suggestions about testing children with various degrees of intellectual disability. Among the methods are tests for assessing children in age groups from The authors described a neuropsychological interpretation of the evaluation results, including tests, behavioural observation, interviews and other diagnostic methods. Some limitations of the neuropsychological assessment methods are also mentioned, such as questionable ecological validity. Conclusion: the knowledge of possibilities and the necessity of the neuropsychological evaluation in children should become much more common, especially in the medical environment. The status of the neuropsychologist in Poland need a precise legal regulation. 978 Przegl¹d Lekarski 2007 / 64 / 11 U. Stolarska i M. Kaciñski

2 Wstêp Neuropsychologia kliniczna, bêd¹ca formalnie dzia³em psychologii, jest interdyscyplinarn¹ nauk¹ o neurobiologicznych podstawach funkcjonowania cz³owieka w warunkach normy i patologii [28]. Rozwija siê ona na pograniczu neurologii klinicznej i innych nauk o uk³adzie nerwowym, nale ¹cych do nurtu neuroscience. Przedmiotem neuropsychologii jest badanie zwi¹zków pomiêdzy obserwowalnym zachowaniem a struktur¹ i funkcjonowaniem mózgu, g³ównie z punktu widzenia analizy interosobnicz¹. Z uwagi na niejasn¹ ci¹gle sytuacjê prawno-zawodow¹ neuropsychologa w Polsce, dla okreœlenia charakterystyki po ¹danych kwalifikacji osoby pe³ni¹cej te obowi¹zki w niniejszym artykule pos³u ono siê definicj¹ przyjêt¹ jako oficjalne stanowisko przez amerykañsk¹ Narodow¹ Akademiê Neuropsychologiczn¹ (National Academy of Neuropsychology), a konkretnie jej obowi¹zuj¹c¹ obecnie wersj¹ z 2001 roku [4]. Wed³ug opublikowanego przez Amerykañskie Towarzystwo Psychologiczne tekstu, neuropsycholog kliniczny jest profesjonalist¹ z dziedziny psychologii, legitymuj¹cym siê podyplomowym wykszta³ceniem specjalistycznym w zakresie nauk o zwi¹zkach pomiêdzy zachowaniem a struktur¹ i funkcjonowaniem mózgu. Neuropsycholog kliniczny pos³uguje siê swoj¹ wiedz¹ w celu badania, ustalenia diagnozy, leczenia i/lub rehabilitacji pacjentów pocz¹wszy od dzieci po osoby w wieku podesz³ym, cierpi¹ce na zaburzenia neurologiczne, somatyczne, psychiatryczne, oraz zaburzenia rozwoju. Neuropsycholog w swojej pracy czerpie z osi¹gniêæ teoretycznych oraz metodologicznych zarówno nauk psychologicznych, poznawczych, behawioralnych, jak i neurologicznych a tak e fizjologicznych, w celu uzyskania wiarygodnego obrazu mocnych i s³abych aspektów funkcjonowania pacjenta w sferze poznawczej, emocjonalnej i behawioralnej oraz ich zale noœci od aktualnego stanu zaburzeñ oœrodkowego uk³adu nerwowego. Wraz z wynikami innych badañ diagnostycznych dane z badania neuropsychologicznego s³u ¹ identyfikacji zaburzeñ neurobehawioralnych oraz planowaniu strategii leczenia i rehabilitacji chorego dziecka [26]. Diagnoza neuropsychologiczna dzieci i m³odzie y Diagnoza neuropsychologiczna obejmuje tak e przypadki dysfunkcji mózgowych powsta³ych w ontogenezie [49]. Pediatryczne badanie neuropsychologiczne jest wyrazem specyficznego podejœcia diagnostycznego, bêd¹cego odzwierciedleniem wiedzy o psychologii, neuropsychologii klinicznej dziecka oraz znajomoœci neuroanatomii funkcjonalnej i fizjologii rozwoju uk³adu nerwowego. Ocena neuropsychologiczna dostarcza informacji pozwalaj¹cych odnieœæ poziom funkcjonowania badanego dziecka do oczekiwanych norm rozwojowych [27]. Neuropsycholog oprócz rejestrowania wyników testów i ich specyficznego uk³adu, skupia siê przede wszystkim na sposobie, w jaki dziecko rozwi¹zuje poszczególne zadania. Zdolnoœci poznawcze, na potrzeby diagnozy, podzielone zosta³y na czêœci sk³adowe, w procesie prowadz¹cym do okreœlenia indywidualnego dla ka dego badanego dziecka uk³adu umiejêtnoœci rozwijaj¹cych siê ponadprzeciêtnie, poprawnie oraz s³abo. Uzyskany w ten sposób profil rozwoju, interpretowany w kontekœcie neuroanatomii oraz oczekiwanego dla danego wieku stadium rozwoju poznawczego, s³u y do opracowania planu interwencji. Pediatryczne badanie neuropsychologiczne jest pomocne w przypadku gdy u dziecka obserwuje siê trudnoœci w uczeniu, zaburzenia koncentracji uwagi lub zachowania a szczególnie wtedy gdy istniej¹ informacje sugeruj¹ce wyst¹pienie w przesz³oœci jakiegokolwiek urazu tkanki mózgu, nieprawid³owoœci genetycznych, rozwojowych, chorób somatycznych (np. cukrzycy, padaczki, chorób uk³adu kr¹ enia), chemio/radioterapii, czy wystawienia na dzia³anie neurotoksyn (jak o³ów, narkotyki, alkohol) równie w okresie prenatalny [25,30,33,38]. Przes³ank¹ do skierowania do badania neuropsychologicznego powinien byæ równie brak lub nieprawid³owa reakcja organizmu dziecka na podjête dzia³ania rehabilitacyjne i lecznicze, a tak e zmiana w zachowaniu dziecka, zarówno nag³a jak i stopniowa [43]. Badanie neuropsychologiczne mo e wspomóc proces ustalania diagnozy medycznej, dostarczaj¹c dane o poziomie funkcjonowania poznawczego, stanowi¹cego formalny punkt wyjœcia dla póÿniejszej oceny efektywnoœci interwencji medycznych, takich jak farmakoterapia, interwencje neurochirurgiczne czy transplantacje organów. Meyers dowodzi, i poziom funkcjonowania neuropsychologicznego stanowi niezale n¹ wskazówkê, pozwalaj¹c¹ dok³adniej ni same badania histologiczne, okreœliæ prawdopodobieñstwo prze ycia w przypadku nawracaj¹cych guzów mózgu typu glioma [40]. Ponadto wyniki badania neuropsychologicznego dostarczaj¹ wielu wskazówek dla rodziców i nauczycieli, u³atwiaj¹c zrozumienie prawid³owoœci zachowania dziecka, co pomaga nastêpnie w ustaleniu adekwatnych oczekiwañ co do osi¹gniêæ bêd¹cych w zasiêgu indywidualnych mo liwoœci dziecka. Wyjaœnienie w przystêpny sposób etiologii, prognozy i sposobów leczenia danego zaburzenia zapobiec mo e przysz³ym nieporozumieniom w kwestii rozbie noœci pomiêdzy rzeczywistymi a wyobra onymi przez opiekunów pacjenta efektami leczenia. Neuropsycholog dzieciêcy mo e pomóc rodzicom w opracowaniu odpowiednich strategii pozwalaj¹cych zoptymalizowaæ rozwój ich dziecka [5]. Diagnoza neuropsychologiczna jako czêœæ diagnozy medycznej Z punktu widzenia lekarza prowadz¹cego, badanie i diagnoza neuropsychologiczna dostarcza szczegó³owego opisu sposobu funkcjonowania poznawczego dziecka w odniesieniu do rówieœników, ze wskazaniem na mocne i s³abe jego strony, powinna równie zawieraæ sugestie interwencji terapeutycznych lub strategii pozwalaj¹cych na kompensacjê niedoborów. Wyniki takiego badania s³u ¹ tak e czêsto jako jeden ze sposobów oceny funkcjonalnych efektów dotychczasowego leczenia. Kieruj¹c dziecko na badanie neuropsychologiczne lekarz sformu³owaæ powinien mo liwie dok³adne pytanie diagnostyczne, dostarczyæ wszelkich niezbêdnych informacji medycznych, takich jak dane z wywiadu ci¹ owego, oko- ³oporodowego, informacje dotycz¹ce wczesnego rozwoju psychomotorycznego oraz przewlek³ych lub powtarzaj¹cych siê problemów somatycznych i stosowanej farmakoterapii [19]. Ponadto rodzice dziecka powinni zostaæ poinformowani, i niezmiernie przydatne bêd¹ dla neuropsychologa kopie danych z badañ psychologicznych przeprowadzanych w przesz³oœci, a tak e opinie pedagogów szkolnych. Badanie neuropsychologiczne jest jedn¹ z metod diagnozy neurorozwojowych, neurodegeneracyjnych oraz nabytych zaburzeñ funkcjonowania mózgu. Czêsto jest jednym z badañ wchodz¹cych w sk³ad ogólnego procesu diagnozy neurologicznej, obok takich technik neurodiagnostycznych jak CT, MRI, EEG, czy SPECT [27]. Celem badania neuropsychologicznego jest ocena relacji pomiêdzy struktur¹ i funkcjonowaniem mózgu a obserwowanymi deficytami poznawczymi i/lub behawioralnymi. Badanie neuropsychologiczne nie stanowi przy tym oceny zdrowia psychicznego, nie jest te samo w sobie procesem terapeutycznym. Badanie takie, a zw³aszcza w Polsce wobec braku odpowiednich uregulowañ prawnych, przeprowadzone zostaæ powinno przez specjalistycznie wykwalifikowanego psychologa, który odby³ akredytowane przez odpowiednie w³adze akademickie szkolenie w zakresie neuropsychologii, psychologii klinicznej, psychologii rozwojowej, a tak e elementów neurologii i neurofizjologii. Przeprowadzenie badania neuropsychologicznego staje siê konieczne, gdy pacjent wykazuje objawy pogorszenia funkcjonowania intelektualnego, zaburzenia poznawcze lub behawioralne, na które sk³adaæ siê mog¹ deficyty pamiêci, zaburzenia mowy, zaburzenia rozwoju, trudnoœci w zakresie planowania i organizacji czynnoœci (tzw. czynnoœci wy szych), zaburzenia percepcyjne i inne [45]. Wyniki badania neuropsychologicznego s¹ niezbêdne w diagnozie zarówno dyskretnych jak i nasilonych deficytów poznawczych, miêdzy innymi u pacjentów z chorobami uk³adu kr¹ enia, urazami mózgu, padaczk¹, stwardnieniem rozsianym, HIV, wodog³owiem [37] a tak e guzami mózgu, zaburzeniami endokrynologicznymi i naczyniowymi [2]. Neuropsychologowie wspó³pracuj¹ w procesie diagnozy funkcjonowania poznawczego pacjentów z lekarzami ró - nych specjalnoœci, miêdzy innymi neurologami, neurochirurgami, pediatrami, psychiatrami i radiologami [56]. Niektóre Ÿród³a podaj¹, i czu³oœæ testów neuropsychologicznych jest wystarczaj¹co wysoka aby wykryæ zaburzenia funkcjonowania poznawczego tak e wówczas gdy tomografia komputerowa czy MRI nie wykazuj¹ adnych wyraÿnych nieprawid³owoœci. Co wiêcej, dziêki odpowiednio przeprowadzonemu badaniu neuropsychologicznemu ustaliæ mo na indywidualny profil zaburzeñ funkcji poznawczych, niemo liwy do zobrazowania w inny sposób a kluczowy dla opracowania adekwatnego planu terapii [39]. W przypadku dzieci testy neuropsychologiczne stosowane s¹ najczêœciej wtedy, gdy pojawiaj¹ siê trudnoœci szkolne, w celu Przegl¹d Lekarski 2007 / 64 /

3 wyjaœnienia Ÿród³a problemów i zró nicowania pomiêdzy opóÿnieniem rozwoju intelektualnego, zaburzeniami emocjonalnymi a obecnoœci¹ specyficznych zaburzeñ poznawczych (np. dysleksji) [14]. Badanie takie bywa tak e przeprowadzane w celu opracowania specjalistycznego planu rehabilitacji i wspomagania rozwoju poszczególnych zdolnoœci dziecka, tak aby zoptymalizowaæ jego osi¹gniêcia w szkole, yciu zawodowym i interpersonalnym. Badanie neuropsychologiczne mo e byæ równie pomocne w procesie diagnozy zespo³u hiperkinetycznego z zaburzeniami uwagi ADHD [16]. Cele badania neuropsychologicznego Pediatryczne badanie neuropsychologiczne skupia siê na ocenie neurokognitywnego oraz neurobehawioralnego funkcjonowania dziecka, a jego efektem jest informacja o poziomie rozwoju poszczególnych zdolnoœci poznawczych i cech zachowania w odniesieniu do oczekiwanych dla danego wieku norm oraz danych dotycz¹cych stanu zdrowia somatycznego i psychicznego [56]. Na badanie neuropsychologiczne dziecka sk³ada siê ocena zdolnoœci intelektualnych, pamiêciowych, procesów uwagi, zdolnoœci planowania, analizy przestrzennej, koordynacji wzrokowo- ruchowej, zdolnoœci grafomotorycznych, funkcji wykonawczych, a tak e stanu emocjonalnego i funkcjonowania spo³ecznego [6]. Bardziej ogólna ocena rozwoju dotyczy dzieci poni ej 5 roku ycia i pozwala oszacowaæ poziom umiejêtnoœci wchodz¹cych w zakres du ej i ma³ej motoryki, komunikacji oraz funkcjonowania interpersonalnego. Neuropsycholog dzieciêcy zajmuje siê zazwyczaj dzieæmi z chorobami neurologicznymi, somatycznymi, z zaburzeniami rozwoju i zachowania, chorobami psychicznymi, ale tak e tymi prze ywaj¹cymi trudnoœci szkolne lub interpersonalne. Baterie testów neuropsychologicznych zawieraj¹ testy inteligencji, testy zdolnoœci jêzykowych, pamiêci, uwagi, umiejêtnoœci uczenia siê, zdolnoœci wzrokowo-przestrzennych, integracji i koordynacji wzrokowo-ruchowej, praksji, gnozji, orientacji w przestrzeni, w schemacie w³asnego cia³a oraz emocji [11]. Dzieci zazwyczaj trafiaj¹ do takiego badania kiedy prze ywaj¹ trudnoœci szkolne, wykazuj¹ zaburzenia zachowania i emocjonalne oraz specyficzne trudnoœci neuropsychologiczne lub te kiedy niezbêdna jest ocena funkcjonowania przed zabiegiem neurochirurgicznym. Do badania neuropsychologicznego trafiaæ powinno wiele dzieci chorych na padaczkê, zw³aszcza w celu ustalenia prognozy poziomu funkcjonowania po zabiegu chirurgicznym [10]. Dane uzyskane z badañ neuropsychologicznych wielokrotnie udowodni³y pozytywne znaczenie chirurgicznej interwencji w przypadku padaczki dzieciêcej lekoopornej [8]. Badanie neuropsychologiczne powinno obejmowaæ równie dzieci z padaczk¹, u których nie przeprowadza siê leczenia operacyjnego. Dzieci z padaczk¹, o przeciêtnym i ponadprzeciêtnym ilorazie inteligencji, mog¹ mieæ trudnoœci szkolne i cierpieæ na zaburzenia uczenia siê trudne do zdiagnozowania przez nauczycieli czy rodziców, w tym nawet dzieci z ³agodnymi zespo³ami padaczkowymi, jak padaczka rolandyczna [34,53]. Je eli u dzieci obserwuje siê zaburzenia czy opóÿnienia dotycz¹ce wiêcej ni jednej zdolnoœci poznawczej, to równie powinny one trafiæ do badania neuropsychologicznego. Dziecko z opóÿnieniem rozwoju mowy mo e tak e prezentowaæ zaburzenia w rozwoju zdolnoœci motorycznych lub innych i w takim przypadku nie tylko badanie logopedyczne, lecz przede wszystkim szczegó³owe badanie neuropsychologiczne przyczyniæ siê mo e do okreœlenia Ÿród³a problemów a tym samym u³atwiæ proces diagnozy i leczenia. OpóŸnienie rozwoju mowy mo e byæ przejawem globalnego opóÿnienia rozwoju, deficytów rozwoju rozumienia lub ekspresji mowy lub cech autystycznych [29,48]. Wiele zaburzeñ neurologicznych i chorób somatycznych wi¹zaæ siê mo e z wystêpowaniem dyskretnych trudnoœci neurokognitywnych [41], które nie zawsze zostaj¹ wystarczaj¹co szybko rozpoznane. Mog¹ to byæ trudnoœci jêzykowe, zaburzenia uwagi, pamiêci, procesów planowania i inne. Badanie neuropsychologiczne dostarczyæ mo e informacji dotycz¹cych zmian w funkcjonowaniu poznawczym dziecka jako efektu postêpuj¹cego procesu chorobowego, oraz istotnych danych wspomagaj¹cych ocenê efektów leczenia [18]. Metody stosowane w diagnozie dzieci i m³odzie y Badanie neuropsychologiczne dziecka sk³ada siê z wielu komponentów, ale w pierwszym etapie gromadzone s¹ dane z wywiadów z rodzicami, opiekunami i opinie nauczycieli szkolnych. Wywiad z rodzicami dostarcza informacji o rozwoju dziecka, strukturze i funkcjonowaniu rodziny, osi¹gniêciach szkolnych, relacjach interpersonalnych, historii chorób somatycznych i psychiatrycznych. Samo badanie wykonywane jest zazwyczaj w trakcie kilku kolejnych spotkañ i trwa od kilku do kilkunastu godzin. Obecnie do dyspozycji neuropsychologa pozostaje ogromna i stale rosn¹ca lizba testów, pocz¹wszy od testów typu papier i o³ówek, poprzez zadania komputerowe, uk³adanki, klocki a po zadania przestrzenne. M³odszym dzieciom zazwyczaj w trakcie badania towarzyszy opiekun. Na podstawie wyników badania formu³owane s¹ hipotezy diagnostyczne, ale tak e zalecenia dotycz¹ce postêpowania umo liwiaj¹cego dziecku osi¹gniêcie optymalnych rezultatów w szkole oraz w yciu codziennym a tak e dotycz¹ce dalszych badañ (logopedycznych, psychiatrycznych) i objêcia opiek¹ psychoterapeutyczn¹. Coraz czêœciej neuropsychologowie maj¹ za zadanie ocenê rozwoju psychomotorycznego niemowl¹t oraz dzieci w wieku do 3 lat [54]. Dzieci te kierowane s¹ na badania neuropsychologiczne w celu dostarczenia danych dla zaplanowania adekwatnej rehabilitacji, podjêcia decyzji o skierowaniu do odpowiedniej placówki szkolnej, czy uzyskania danych do opinii w trakcie postêpowania s¹dowego. Standardowe baterie testów neuropsychologicznych s¹ w przypadku tej grupy badanych ma³o przydatne, zamiast nich u ywa siê takich testów jak skala Brazeltona [12], skala Mullen, skale Mc Carthy, czy Test etonów dla Dzieci, a tak e skale Bayley, Terman-Merrill czy Psyche-Cattell, z których niestety wielu ci¹gle brakuje odpowiednich danych normalizacyjnych dla populacji polskiej. W rutynowej ocenie ogólnego rozwoju psychoruchowego dzieci stosowane s¹ obecnie w Polsce, dla kolejnych grup wiekowych: Test Inteligencji dla Ma³ych Dzieci Psyche-Cattell (od 2 do 30 miesi¹ca ycia), nastêpnie Test Terman-Merrill, Skala Inteligencji Wechslera dla Dzieci WISC-R, oraz Skala Inteligencji Wechslera dla Doros³ych (od 17 r. ). Ponadto dla oceny rozwoju dzieci od 0-3 r pod k¹tem wczesnej interwencji terapeutycznej stosuje siê Monachijsk¹ Funkcjonaln¹ Diagnostykê Rozwojow¹. Dla dzieci starszych istnieje wiêksza rozmaitoœæ narzêdzi diagnostycznych o profilu œciœle neuropsychologicznym, a ponadto ci¹gle podejmowane s¹ próby opracowania wiarygodnego testu przesiewowego, odpowiednika narzêdzi opracowanych dla szybkiej, ogólnej oceny funkcji poznawczych w podesz³ym wieku w celu wykrycia m.in. pocz¹tkowych objawów demencji (jak np. powszechnie stosowany tak e w Polsce MMSE Mini-Mental Status Examination). Test przeznaczony dla dzieci powinien byæ wystarczaj¹co prosty i szybki, aby móg³ byæ stosowany np. przy okazji rutynowych badañ kontrolnych dzieci, umo liwiaj¹c jak najwczeœniejsze wykrycie nieprawid³owoœci rozwoju i wczesn¹ interwencjê terapeutyczn¹. Testem takim móg³by byæ np. Short Form Screening Index, oparty na podskalach testu Inteligencji dla dzieci Wechslera WISC- R (porz¹dkowanie obrazków, klocki, uk³adanki, kodowanie) czy te Neuropsychological Deficit Scale for Older Children, zawieraj¹cych pozycje oparte na baterii testów neuropsychologicznych dla dzieci Halsteda Rejtana [24]. Czêsto pojawiaj¹ siê niejasnoœci w kwestii ró nicy i korzyœci p³yn¹cych z badania przeprowadzonego przez psychologa rozwojowego i neuropsychologa dzieciêcego. Diagnoza neuropsychologiczna obejmowaæ powinna szczegó³ow¹ analizê poziomu rozwoju poszczególnych funkcji poznawczych i ich wymiarów, du o szersz¹ i bardziej szczegó³ow¹ ni diagnoza przeprowadzana na potrzeby systemu edukacji [34]. Neuropsycholog powinien d¹ yæ do wyjaœnienia Ÿród³a problemów w mo liwie jak najdok³adniejszy sposób oraz zawsze staraæ siê uzyskaæ wiarygodne dane pozwalaj¹ce okreœliæ stopieñ, w jakim obserwowane nieprawid³owoœci œwiadcz¹ o patologii rozwoju poznawczego a w jakim wyjaœnione mog¹ zostaæ szczególnymi uwarunkowaniami œrodowiskowymi, somatycznymi, czy osobowoœciowymi. Rodzaje diagnozy neuropsychologicznej Jak pisze Herzyk, diagnozê neuropsychologiczn¹ dla potrzeb klinicznych podzieliæ mo na na szeœæ rodzajów [45], uogólniaj¹c, w praktyce klinicznej neuropsycholog rozwojowy dokonuje diagnozy dwojakiego rodzaju: ró nicowej diagnozy organicznoœci oraz wczesnej diagnozy funkcjonalnej. W pierwszym przypadku jego zadaniem 980 Przegl¹d Lekarski 2007 / 64 / 11 U. Stolarska i M. Kaciñski

4 bywa dokonanie ogólnej oceny i charakterystyki rozwoju poznawczo- emocjonalnego, dla wykrycia ewentualnych trudnoœci, w sytuacjach, gdy brakuje jednoznacznych wskazówek w uzyskanych dot¹d danych diagnostycznych. Diagnoza taka s³u yæ mo e jako jedno z klinicznych badañ pomocniczych, oraz byæ elementem oceny efektywnoœci dotychczasowego leczenia i terapii. Pytania diagnostyczne drugiego rodzaju maj¹ charakter bardziej konkretny, zawieraj¹ bowiem postawion¹ ju w sposób ostateczny, lub wstêpny diagnozê specyficznego zaburzenia, a zadaniem neuropsychologa jest precyzyjne okreœlenie rodzaju, nasilenia i dynamiki obserwowanych u dziecka deficytów poznawczych. Problemy spotykane w praktyce neuropsychologicznej najczêœciej to m.in. upoœledzenie umys³owe, diagnoza rozwoju dzieci z pora eniem mózgowym, specyficzne zaburzenia jêzykowe, specyficzne trudnoœci szkolne, czy te ADHD [9]. Wed³ug Borkowskiej w przypadku specyficznych trudnoœci szkolnych diagnoza dotyczy problemów w opanowaniu umiejêtnoœci czytania, poprawnej pisowni, kszta³tnego pisma oraz liczenia i rozumowania matematycznego. Diagnoza specyficznych zaburzeñ jêzykowych u dzieci, z uwzglêdnieniem kategorii przyjêtych w ICD-10, dotyczy zaburzeñ ekspresji i rozumienia mowy, czyli odpowiednio rozwojowej afazji, dysfazji, zaburzeñ percepcji s³uchowej, czy rozwojowej afazji Wernickego. Diagnoza neuropsychologiczna s³u y w tym przypadku ocenie poziomu funkcjonowania intelektualnego dziecka oraz okreœlenia zespo³u objawów, w tym trudnoœci specyficznie jêzykowych i innych deficytów poznawczych (pamiêci, uwagi). Opis zaburzeñ rozwoju mowy zawieraæ powinien miêdzy innymi ocenê poprawnoœci wymowy, umiejêtnoœci konstruowania logicznych i gramatycznie poprawnych wypowiedzi, liczby poprawnie realizowanych dÿwiêków oraz zasobu s³ownictwa biernego i czynnego. W przypadku diagnozy upoœledzenia umys³owego, wykonywane badania (w tym badanie neuropsychologiczne), dostarczyæ powinny trafnego rozpoznania stopnia i rodzaju os³abienia funkcji intelektualnych oraz umo liwiæ monitorowanie rozwoju poznawczego dziecka w celu zaplanowania adekwatnych dzia³añ rehabilitacyjnych [51]. Nale y zawsze zachowaæ znaczn¹ elastycznoœæ w doborze odpowiednich narzêdzi badawczych, maj¹c na uwadze indywidualne ograniczenia utrudniaj¹ce dziecku wykonanie poszczególnych typów zadañ, a wynikaj¹ce z zaburzeñ rozwoju mowy, motoryki, czy percepcji. Borkowska i Domañska wskazuj¹ na u ytecznoœæ metod, pozwalaj¹cych na ocenê funkcjonowania psychoruchowego dzieci pocz¹wszy ju od wieku noworodkowego, takich jak skale rozwojowe, test Denver, skala Psyche Cattell, skala Brunet- Lezine, czy Monachijska Diagnostyka Rozwoju Funkcjonalnego. Wœród testów inteligencji, test Termana-Merrill jest przydatny w diagnozie dzieci w wieku przedszkolnym a tak e osób g³êboko upoœledzonych. Skala Inteligencji Wechslera dla Dzieci (WISC- R) ma zastosowanie w przypadku dzieci w wieku szkolnym oraz upoœledzonych w rozwoju umys³owym w stopniu lekkim, czy na pograniczu upoœledzenia [9]. W diagnozie upoœledzenia umys³owego przydatne s¹ równie skale do oceny dojrza³oœci spo³ecznej, jak Skala Dojrza³oœci Spo³ecznej Dolla (mo liwa do zastosowania ju od pierwszych tygodni ycia dziecka), inwentarze rozwoju H.G. Gunzburga (do badania dzieci opóÿnionych w rozwoju), inwentarz PPAC (Primary Progress Assessment Chart) dla osób upoœledzonych w stopniu g³êbokim, PAC-1 w przypadku upoœledzenia w stopniu znacznym i umiarkowanym, czy PAC - 2 dla osób upoœledzonych w stopniu lekkim. W procesie diagnozy neuropsychologicznej upoœledzenia umys³owego przydatnymi narzêdziami s¹ równie testy i próby eksperymentalno- kliniczne do badania funkcji percepcyjno-motorycznych, jak próby rytmu Stambak, Skala Pomiaru Percepcji S³uchowej S³ów Kostrzewskiego, czy zeszyty uckiego. Próby te s¹ u yteczne równie w badaniu dzieci, u których podejrzewamy uszkodzenie mózgu. Oprócz tego wykorzystuje siê ci¹gle tzw. testy organiczne (Bender-Koppitz, czy Test Pamiêci Wzrokowej Bentona). Do dyspozycji diagnosty pozostaj¹ tak e wielowymiarowe baterie oceny neuropsychologicznej, stworzone na podstawie modelu uk³adów funkcjonalnych A.R. urii, jak Bateria Neuropsychologicznej Oceny Dzieci Nebraska, czy Bateria Oceny Neuropsychologicznej Dzieci Kaufmana [21]. Zasada elastycznoœci w doborze narzêdzi badawczych jest szczególnie istotna w procesie diagnozy dzieci z pora eniem mózgowym, której efektem powinna byæ miêdzy innymi ocena poziomu rozwoju mowy, rozwoju umys³owego, zdolnoœci manipulacyjnych, praksji, poziomu rozwoju funkcji percepcyjnych, koordynacji wzrokowo-ruchowej i przebiegu procesu lateralizacji [7]. W procesie diagnozy dzieci z ADHD, zastosowanie znajduje g³ównie wywiad z rodzicami, opiekunami, zastosowanie skal obserwacyjnych, odpowiednich inwentarzy objawów ADHD, obserwacja zachowania dziecka w ró nych sytuacjach, jak równie próba ustalenia mechanizmów neuropsychologicznych wp³ywaj¹cych na obraz zaburzeñ indywidualnego dziecka. Najczêœciej stosowanymi narzêdziami s¹ test Uwagi D2 Rolf Brickenkamp, test ³¹czenia punktów, próba seryjnego odejmowania z/bez dystrakcji, próby jednoczesnego wykonywania ró nych czynnoœci, testy ciag³ego wykonywania, metody wspomagane komputerowo (Stop Signal Task), test porównywania znanych kszta³tów (MFF) J. Kagana, test sortowania kart Wisconsin, oraz szczegó³owa analiza uk³adu wyników testu inteligencji WISC-R [9]. Struktura diagnozy neuropsychologicznej Charakterystyka rozwojowej diagnozy neuropsychologicznej z punktu widzenia za³o eñ ogólnych tej dyscypliny wymaga kategoryzacji zdolnoœci poznawczych i dokonania ich podzia³u na sfery, których aspekty podlegaj¹ wiarygodnej ocenie jakoœciowej oraz iloœciowej, dziêki zastosowaniu odpowiednio wystandaryzowanych, znormalizowanych, mo liwie trafnych i rzetelnych narzêdzi diagnostycznych. Dokonanie takiej kategoryzacji jest zadaniem wymagaj¹cym schematycznego potraktowania rodzajów a tak e mechanizmów nabywania i rozwijania poszczególnych funkcji poznawczych, z uwzglêdnieniem charakterystycznych cech rozwoju zarówno w warunkach normy jak i patologii [56]. Trudniejszym zadaniem jest przejrzysta kategoryzacja istniej¹cych obecnie psychologicznych testów zdolnoœci poznawczych, nie s¹ one bowiem na ogó³ tworzone dla oceny œciœle okreœlonych, pojedynczych funkcji nale ¹cych do jednej kategorii. Poni ej pos³u ono siê stosowanym zwyczajowo w neuropsychologii podzia³em testów na odnosz¹ce siê do poszczególnych kategorii funkcji poznawczych, które w skrócie uj¹æ mo na nastêpuj¹co: Inteligencja ogólna jako zdolnoœæ przystosowania siê do okolicznoœci dziêki dostrzeganiu abstrakcyjnych relacji, korzystaniu z uprzednich doœwiadczeñ i skutecznej kontroli nad w³asnymi procesami poznawczymi [44]. Testy inteligencji sk³adaj¹ siê zazwyczaj z szeregu podtestów, maj¹cych mierzyæ funkcje uwa ane za poszczególne sk³adowe inteligencji. Suma wyników uzyskanych w pojedynczych zadaniach (werbalne, wzrokowo- przestrzenne, szybkoœæ przetwarzania informacji i inne), po odpowiednim przeliczeniu w odniesieniu do norm wiekowych, tworzy wynik ogólny zwykle zwany ilorazem inteligencji. W badaniu neuropsychologicznym s¹ one stosowane zwykle dla uzyskania ogólnego obrazu poziomu funkcjonowania poznawczego dziecka, obok metod bardziej szczegó³owych. Uwaga uwa ana za mechanizm redukcji nadmiaru informacji, kontroli procesu odbioru i przetwarzania informacji, dzia- ³aj¹cy na wejœciu sensorycznym i wyjœciu efektorycznym oraz dotycz¹cy wszystkich procesów poœrednicz¹cych miêdzy bodÿcem a reakcj¹ [35]. Z punktu widzenia diagnozy neuropsychologicznej kategoria ta ma kilka aspektów, miêdzy innymi umiejêtnoœæ skupienia i utrzymania uwagi na bodÿcu przez pewien okres czasu, jej wybiórczoœæ czy zdolnoœæ spostrze enia i odtworzenia bodÿców bezpoœrednio po prezentacji, zarówno w procesach uwagi automatycznych jak i œwiadomych [45]. Uczenie siê i pamiêæ proces rejestrowania, przechowywania i odtwarzania oœwiadczeñ [41]. Jest z³o on¹ kategori¹, a testy s³u ¹ce do oceny poziomu jej funkcjonowania dotycz¹ tak e umiejêtnoœci uczenia siê i manipulacji danymi, tworzenia twórczych strategii rozwi¹zania problemu, sprawnego wykonania nowych, z³o onych zadañ, czy umiejêtnoœci wykonania z³o onego planu dzia³ania z zachowaniem wielu elementów. Czêsto zalicza siê do tej kategorii narzêdzia diagnostyczne umo liwiaj¹ce ocenê zdolnoœci zachowania planu dzia- ³ania pomimo dystrakcji, aczkolwiek umiejêtnoœæ ta dotyczy te niew¹tpliwie kategorii procesów uwagi. Procesy tej kategorii podzieliæ mo na na pamiêæ krótkotrwa³¹ i d³ugotrwa³¹ [32], werbaln¹ i niewerbaln¹, ikoniczn¹, epizodyczn¹ i inne albo te w zale noœci od modalnoœci spostrzegania bodÿca na s³uchow¹, wzrokow¹, dotykow¹, wêchow¹, smakow¹, a wreszcie retrospektywn¹ i prospektywn¹ [45]. Pamiêæ deklaratywn¹ autorzy amerykañscy, uwzglêdniaj¹c potrzeby diagnozy Przegl¹d Lekarski 2007 / 64 /

5 Tabela I Testy najczêœciej stosowane do oceny inteligencji ogólnej dzieci i m³odzie y. Tests most commonly used for the evaluation of general intelligence in children and adolescents. Inteligencja ogólna wiek Testy stosowane w Polsce Testy stosowane na œwiecie 0-30 m, dzieci starsze z zaburzeniami rozwojowymi (brak polskiej standaryzacji) -Bayley Scales of Infant and Toddler Development- III, 1-42 m, (2006); (brak polskiej standaryzacji) -Mullen Scales of Early Learning: AGS Editon, 1-68 m, (1995) -Monachijska Funkcjonalna Diagnostyka Rozwojowa, 0-48 m, -Test Inteligencji dla Ma³ych Dzieci wed³ug Psyche Cattell Infant Intelligence Test, 2-30 m, (1950); -Dzieciêca Skala Rozwojowa, 2 m - 30 m, (2007) 2 r 6 r (brak polskiej standaryzacji) -Skala do Badania Rozwoju Umys³owego Termana - Merrill, 2 r - 14 r oraz doroœli, (1959) -Test Matryc Ravena w wersji kolorowej, 4 r - 10 r ; (2003) -Skala Dojrza³oœci Umys³owej Columbia, 4r -10 r ; (1990) -Miêdzynarodowa Skala Wykonaniowa Leitera, 3-15 r, (1993) 6 r - 16 r -WISC-R Skala Inteligencji Wechsera dla Dzieci, 6 r 16 r ; (1991) -Test Matryc Ravena w wersji Standard, od 6 r, (2000) (brak polskiej standaryzacji) -DMI 2 Diagnoza Mo liwoœci Intelektualnych, 6-13; (2001) r -WAIS-R (PL) Skala Inteligencji Wechslera dla Doros³ych, r ; (1996; 2004) neuropsychologicznej, dziel¹ na pro- i retrospektywn¹. Ta pierwsza dotyczyæ ma zdolnoœci nabywania nowych informacji, przywo³ania ich po krótkiej lub nieco d³u - szej dystrakcji, oraz umiejêtnoœci przeszukiwania magazynu pamiêciowego. Pamiêæ prospektywna niekiedy dzielona jest dalej na werbaln¹ i wzrokowo-przestrzenn¹. Do oceny jej funkcjonowania stosuje siê testy odpamiêtania i rozpoznawania, testy zawieraj¹ce logiczne historyjki, listy s³ów, wzory geometryczne i obrazy przedmiotów [45]. Pamiêæ retrospektywna odnosi siê do zdolnoœci zapamiêtania zdarzeñ i informacji z wczeœniejszych etapów ycia badanego. Testy s³u ¹ce do jej badania zawieraj¹ fotografie twarzy znanych osób, pytania o fakty historyczne lub wydarzenia z ycia osoby badanej [32]. Zdolnoœci werbalne kategoria ta zawiera podstawowe umiejêtnoœci jêzykowe, takie jak zdolnoœæ produkcji fonemów, poziom rozwoju rozumienia mowy i ekspresjê werbaln¹, jêzykowe aspekty procesów pisania i czytania. Z punktu widzenia diagnozy neuropsychologicznej badanie dotyczy najczêœciej takich zaburzeñ mowy jak afazje (w tym nabyta i rozwojowa), dysfazjê, dyzartrie i apraksje jêzykowe [32,45]. Zdolnoœci wzrokowo-przestrzenne (konstrukcyjne, niewerbalne) dotycz¹ -Monachijska Funkcjonalna Diagnostyka Rozwojowa, 0-48 m -Merrill-Palmer Revised Scales of Development (Merrill-Palmer -R), 0-6,5 r ; (2004) -Wechsler Preschool and Primary Scale of Intelligence, 3rd. ed. (WPPSI-III), 26 m - 7 r ; (2002) -Stanford Binet Intelligence Tests for Early Childhood (SB5), 2-5; (2005) -Raven's Progressive Matrices and Vocabulary Scales, 4-18 r (1982, 2008) - Columbia Mental Maturity Scale (CMMS), 4-10 r ; (1972) -Leiter International Performance Scale Revised (Leiter-R), 3-15 r, (1997) -WISC-IV Wechsler Intellgence Scale for Children IV, 6-16 r ; (2004) - Standard Progressive Matrices and Vocabulary Scales (SPM), 6-80 r ; (2003) - Wechsler Abbrevaited Scale of Intelligence (WASI), 6 89 r ; (1999) -WAIS-III Wechsler Adult Intelligence Scale, r ; (1997) g³ównie umiejêtnoœci adekwatnego postrzegania i manipulacji danymi wzrokowymi, aspektami przestrzennymi obiektów oraz zdolnoœci konstrukcyjnych. Funkcje te oceniane s¹ za pomoc¹ zadañ polegaj¹cych na odwzorowywaniu z³o onych figur, rozpoznawaniu obiektów przedstawionych w sposób niejasny, niepe³ny, uk³adanie wzorów z klocków itp. Istniej¹ te testy niewymagaj¹ce aktywnoœci motorycznej, dla diagnozy osób którym ograniczenia natury somatycznej utrudniaj¹ wykonywanie standardowych zadañ. Badania nad rozwojem zdolnoœci grafomotorycznych dzieci wykaza³y wystêpowanie kolejnych, przewidywalnych jego stadiów [32]. Jako pierwsze w wieku oko³o 2 lat pojawiaj¹ siê tzw. bazgroty, stanowi¹ce wyraz bezcelowej ekspresji aktywnoœci, ulegaj¹cej z czasem udoskonaleniu, kilka miesiêcy póÿniej dziecko zaczynaæ nadawaæ swoim pierwszym dzie³om nazwy. Trzylatek rysuje ju bardziej skoordynowane linie, a w koñcu pierwsze postaci ludzkie w formie g³owonogów (ko³o i dwie linie). Rysunki czterolatka zawieraj¹ wiêcej szczegó³ów, a przedstawiane obiekty staj¹ siê rozpoznawalne, potrafi te odwzorowaæ inne ni ko³o figury np. kwadrat. Szeœciolatek zaczyna pos³ugiwaæ siê schematami ustalon¹ form¹ odwzorowywania obiektów, które rysuje w szeregu, by w wieku 8-10 lat odkryæ g³êbiê oraz zarzuciæ schematyzm na rzecz d¹ enia do realizmu, a wrêcz naturalizmu wieku oko- ³o 12 lat. Dzieci w wieku 6-7 lat potrafi¹ tak- e poprawnie odwzorowaæ bardziej skomplikowane figury geometryczne. W póÿniejszych latach zdolnoœci grafomotoryczne nie rozwijaj¹ siê wyraÿnie o ile nie ma miejsca œwiadome wysi³ek w kierunku udoskonalania warsztatu. Zdolnoœci motoryczne, praksje w procesie diagnozy psychologicznej brane pod uwagê s¹ g³ównie umiejêtnoœci z zakresu motoryki ma³ej, a testy mierz¹ce poziom ich rozwoju oraz lateralizacjê skupiaj¹ siê zazwyczaj na ocenie szybkoœci i precyzji ruchów. Zadania mog¹ byæ niezwykle proste, jak np. uderzanie palcami o blat sto- ³u, czy naciskanie klawiatury komputerowej w odpowiedni sposób w danym rytmie, lub bardziej z³o one, wymagaj¹ce wiêkszej koordynacji lub integracji poszczególnych ruchów (jak np. próby grafomotoryczne, uzupe³nianie symboli cyfr i inne)[32]. Funkcje wykonawcze jako najbardziej z³o one z aspektów zachowania, funkcje wykonawcze stanowi¹ istotê zdolnoœci adekwatnego reagowania w sytuacjach nowych, oraz podstawê rozwoju wielu zdolnoœci poznawczych, emocjonalnych i spo- ³ecznych. Wyró niæ mo na ich cztery komponenty: wolê dzia³ania, plan dzia³ania, podjêcie logicznego dzia³ania oraz adekwatne wykonanie planu dzia³ania. Zaburzenia wyst¹piæ mog¹ na ka dym z tych etapów [32]. Powy sze przyk³ady kategorii funkcji poznawczych nie wyczerpuj¹ wszystkich aspektów funkcjonowania cz³owieka, które poddawane bywaj¹ badaniu neuropsychologicznemu, wymieniono jedynie kategorie uwzglêdniane najczêœciej. W trakcie badania oceniæ mo na tak e miêdzy innymi prozodiê, stopieñ motywacji badanego, czy funkcje kinestetyczne. Dla przybli enia struktury badania neuropsychologicznego dzieci i m³odzie y, zw³aszcza w przypadku diagnozy ró nicowej, poni ej przedstawiono propozycje narzêdzi diagnostycznych stosowanych przez neuropsychologów, z uwzglêdnieniem, w miarê mo liwoœci podzia³u na poszczególne grupy wiekowe oraz kategorie funkcji poznawczych ocenianych najczêœciej. Wybrane narzêdzia diagnostyczne neuropsychologii rozwojowej Testy Inteligencji s¹ to wystandaryzowane narzêdzia diagnostyczne, pozwalaj¹ce oszacowaæ tzw. iloraz inteligencji badanego dziecka. Istniej¹ testy dla dzieci w wieku ju od 0-2 lat, 3-6 lat, których wyniki ukazuj¹ stosunkowo wiarygodny obraz ogólny aktualnego rozwoju psychomotorycznego dziecka, aczkolwiek uwa a siê e korelacja tak wczesnych wyników z póÿniejszymi osi¹gniêciami akademickimi jest niewielka, w przeciwieñstwie do wyników testów inteligencji dla dzieci starszych i m³odzie y. Najczêœciej u ywanym na œwiecie testem inteligencji dla dzieci w wieku 0,5-2,0 lat jest Skala Rozwoju Bayley - II [46], ale istnieje kilka innych ciesz¹cych siê mniejsz¹ popularnoœci¹ testów, jak np. test Inteligencji dla Ma³ych Dzieci Psyche-Cattell, test Fagan, [20], czy skala Brazeltona, 982 Przegl¹d Lekarski 2007 / 64 / 11 U. Stolarska i M. Kaciñski

6 Tabela II Testy najczêœciej stosowane do oceny funkcjonowania poznawczego dzieci i m³odzie y. Test most commonly used for the evaluation of cognitive functioning in children and adolescents. Funkcja poznawcza Stosowane w Polsce Stosowane na œwiecie Pamiêæ i uczenie siê Zadania z testu Termana-Merrill, od 2r Kodowanie WPPSI-III, 3-6 r Wechsler Memory Scale-III (WMS-III) Powtarzanie cyfr z testów: WISC-R, 6-16 r, WAIS (PL) od 16 r Krzywa uczenia s³uchowego Reya (analiza jakoœciowa, brak norm) Test Figury Z³o onej Reya, od 7 r Test of Memory and Learning-2, od 5r Rey Auditory Verbal Learning Test, 7-89 r Rey Complex Figure Recognition Trial (RCFT) 6-89 r ; Benton Visual Memory Test, od 6 r Uwaga Test Pamiêci wzrokowej Bentona, 8-69 r DUM, Diagnoza Uszkodzeñ Mózgu, 5-21, Kalifornijski Test uczenia s³uchowego (polskie normy w przygotowaniu) Obserwacja wykonania zadañ testu Termana- Merrill, od 2 r Test d2 do Badania Uwagi, r Test Uwagi i Spostrzegawczoœci, od 15 r, Test Sortowania Kart z Wisconsin (WCST); Funkcje wykonawcze r Test ¹czenia Punktów (TMT) Sprawnoœæ motoryczna, analiza wzrokowoprzestrzenna Zdolnoœci jêzykowe Test Fluencji S³ownej Test Stroopa Poszczególne zadania z testów: Psyche- Cattell, do 2 r Termana-Merrill, 2-6 r Wzrokowo- Motoryczny Test Bender- Gestalt, 3-11 r Klocki, Kodowanie WISC-R, 6-16 r Test Rozwoju Percepcji Wzrokowej Frostig, 4-8 r Rysunek Roweru, od 11 r Test Figury Z³o onej Reya, od 7 r Test Podzia³u Odcinków AFA Skala, 3-7 r, Skala Umiejêtnoœci Fonologicznych, 6-11 r, Bostoñski Test do Diagnozy Afazji, Bostoñski Test Nazywania, doroœli pozwalaj¹ca na ocenê funkcjonowania dziecka w pierwszych 60 dniach ycia. Skala Nancy Bayley uwa ana jest obecnie za najbardziej wiarygodny test inteligencji dla tej grupy wiekowej, choæ z punktu widzenia badania neuropsychologicznego zawarte w niej zadania trudno jest uznaæ za mierz¹ce pojedyncze osobne aspekty zdolnoœci poznawczych. Nowym stosowanym w Polsce narzêdziem do oceny inteligencji ma³ych dzieci jest Dzieciêca Skala Rozwojowa (DSR) [36], maj¹ca zastosowanie w diagnozie dzieci od 2 miesiêcy do 3 lat. Na test ten sk³ada siê Skala Wykonaniowa i Obserwacyjna. Skala Wykonaniowa zawiera 10 testów (Manipulacja, Percepcja, Bazgranie i rysowanie, Klocki, Porównywanie, Pamiêæ, Mowa, S³ownik, Zachowania spo³eczne i Motoryka). Skala Obserwacyjna pozwala na podstawie obserwacji dziecka w trakcie badania oceniæ cechy jego temperamentu: Wigor, Adaptacyjnoœæ, Rytmicznoœæ i Wra liwoœæ. Wed³ug informacji autorów wyniki w Skali Wykonaniowej wzrastaæ powinny wraz z wiekiem i ró nicowaæ dzieci z zaburzeniami neurologicznymi, a zatem skala ta powinna znaleÿæ zastosowanie we wczesnej diagnozie zaburzeñ rozwoju, ocenie mocnych i s³abych stron rozwoju poznawczego dziecka, a tak e wa nych cech temperamentu, umo liwiaj¹c okreœlenie kierunku oddzia³ywañ korekcyjnych. DSR staæ siê mo e California Verbal Learning Test, 5-89 r Conners Continuous Performance Test: Kiddie Version; 4-5 r Conners Continuous Performance Test II, od 6 r D2 test of Attention, 9-59 r Ruff 2&7 Selective Attention Test, doroœli Wisconsin Card Sorting Test (WCST) 6,5-89 r Comprehensive Trail-Making Test (CTMT), r Children s Color Trails Test (CCTT), 8-16 r Verbal Fluency Test Stroop Color an Word Test, 5-90 r, Visual Motor-Integration Test (VMI-V), 3-10 r Klocki, kodowanie z WPPSI-III, 3-6r Bender Visual-Motor Gestalt Test 3-11 r Klocki, Kodowanie WISC-IV, 6-16 r Frostig Developmental Test of Visual Perception, od 4 r BDT- Bicycle Drawing Test, od 11 r Rey Complex Figure Test, od 6 r Line Bisection Test Multilingual Aphasia Examination, 6-12 r Boston Aphasia Diagnostic Test, Boston Naming Test, doroœli jednym z narzêdzi u ywanych w Polsce do badañ przesiewowych, bêd¹c pierwszym polskim znormalizowanym testem do badania dzieci od 2 miesiêcy do 3 lat. Dla wieku 3-6 lat w wielu krajach zalecane jest badanie inteligencji za pomoc¹ skróconej wersji testu WPPSI-III (Wechsler Preschool and Primary Scale of Intelligence-Third Edition) i obecnie w opracowaniu znajduje siê kolejna wersja tego testu, którego wyniki pozwalaj¹ na wiarygodn¹ predykcjê poziomu póÿniejszych osi¹gniêæ. Ponadto wyniki uzyskane w poszczególnych zadaniach sk³adowych mo na, zachowuj¹c ostro noœæ, interpretowaæ w kontekœcie specyficznych funkcji poznawczych, co jest szczególnie wa ne z punktu widzenia badania neuropsychologicznego. W Polsce test ten nie jest jak dot¹d dostêpny. Inne testy inteligencji dla tej grupy wiekowej to du o rzadziej stosowane skale Kauffman KABC-2 i KBIT 2, test Mc Carthy, a tak e dostêpne w Polsce Skala Inteligencji Stanford Binet, Terman-Merrill, czy testy Matryc Progresywnych Ravena (oferuj¹ce, co prawda obietnicê niezale noœci od uwarunkowañ kulturowych i jêzykowych, lecz szacuj¹ce poziom inteligencji jako zdolnoœci ogólnej, bez mo liwoœci wyci¹gania wniosków, co do poszczególnych jej aspektów) [41]. Dla dzieci od 4-10 lat w Polsce dostêpna jest tak e Skala Dojrza³oœci Umys³owej Columbia, a ju od 3 roku ycia tak e Skala Wykonaniowa Leitera [45]. Dla grupy wiekowej 7-10 oraz lat autorzy amerykañscy [13] zalecaj¹ stosowanie skróconej wersji testu Wechslera- WASI (Wechsler Abbreviated Scale of Intelligence), sk³adaj¹cej siê z 4 podskal (S³ownik, Klocki, Podobieñstwa oraz Wnioskowanie, przypominaj¹ce zadania z testów Ravena). W Polsce w u yciu pozostaje wersja pe³niejsza, starsza, dwunastozadaniowa Skala Inteligencji dla Dzieci Wechslera (WISC-R), obejmuj¹ca przedzia³ wieku 6-16 lat. Przez psychologów polskich stosowana jest tak e DMI i DMI 2- Diagnoza Mo liwoœci Intelektualnych. Interesuj¹cym narzêdziem diagnostycznym, niedostêpnym jeszcze w Polsce, jest NEPSY-II autorstwa M. Korkman, U. Kirk, i S. Kemp, stanowi¹cy bateriê testów neuropsychologicznych dla dzieci w wieku od 3-16 lat, oferuj¹cym mo - liwoœæ oceny poziomu rozwoju poszczególnych funkcji poznawczych, tj. zdolnoœci planowania, uwagi, zdolnoœci jêzykowych, procesów pamiêci i uczenia siê, funkcji sensomotorycznych, analizy wzrokowo- przestrzennej, oraz rozwoju psychospo³ecznego. Najczêœciej stosowane do oceny inteligencji ogólnej testy przedstawiono w tabeli I. Testy uwagi do tak szeroko okreœlonej kategorii nale y szereg procesów poznawczych, z których w badaniu neuropsychologicznym dziecka ocenie podawane s¹ najczêœciej umiejêtnoœæ koncentracji i utrzymania uwagi, oraz czas reakcji. Dla dzieci w wieku 3-6 lat w stosuje siê takie testy jak test ci¹g³ego wykonywania CPT (Conners Continuous Performance Test), którego wyniki uwa ane s¹ za wiarygodn¹ wskazówkê nasilenia cech zachowania charakterystycznych dla zespo³u ADHD wed³ug kryteriów DSM-IV [17,42]. Test ten pozwala wykryæ b³êdy wynikaj¹ce z trudnoœci w utrzymaniu ci¹g³ej uwagi (pominiêcia), zwi¹zane z jej wybiórczoœci¹ a tak e czasem reakcji. Dla wieku 7-18 lat, oprócz mo liwoœci zastosowania testu u ywanego w m³odszej grupie, istniej¹ tak e inne, jak np. Powtarzanie Cyfr z testu Wechslera, ukazuj¹cy pojemnoœæ uwagi oraz pamiêci bezpoœredniej dziecka, co w odniesieniu do oczekiwanych norm wiekowych stanowiæ mo e wa n¹ wskazówkê w procesie wnioskowania neuropsychologicznego. Wielu autorów zaleca jednak daleko id¹c¹ ostro noœæ, jeœli chodzi o stosowanie poszczególnych fragmentów baterii testów w oderwaniu od ca³oœci (jak w przypadku zastosowania testu Powtarzanie Cyfr bez przeprowadzenia badania ca³ym testem WISC-R) [31]. Mniej dostêpnym, z uwagi na brak odpowiednich norm, narzêdziem jest NES (Neurobehavioral Evaluation System), test z zastosowaniem cyfr lub postaci zwierz¹t, które dziecko ma za zadanie zaznaczaæ w odpowiedni sposób i w jak najkrótszym czasie. W Polsce u dzieci w wieku 11,6-19,5 lat stosowany jest Test Uwagi D2, oraz TUS (Test Uwagi i Spostrzegawczoœci). Metody badania funkcji wykonawczych, zdolnoœci planowania i organizacji zachowania to jest funkcji, które przez neuropsy- Przegl¹d Lekarski 2007 / 64 /

7 chologów nazywane bywaj¹ naczeln¹ funkcj¹ p³atów czo³owych [52]. Zdolnoœci z tej sfery rozwijaj¹ siê doœæ czêsto w tempie odmiennym od pozosta³ych aspektów funkcjonowania poznawczego w poszczególnych grupach wiekowych. Tworzenie narzêdzi diagnostycznych mierz¹cych te funkcje globalnie i w sposób wiarygodny nie wydaje siê obecnie celowe, istnieje natomiast szereg testów s³u ¹cych ocenie poszczególnych ich aspektów, których wiêkszoœæ dotyczy dopiero dzieci pocz¹wszy od 7 roku ycia. Najbardziej znanym jest zapewne Test Sortowania Kart z Wisconsin (WCST), dostêpny tak e w Polsce. Na podstawie sposobu jego wykonywania przez badanego oraz uzyskanych wyników neuropsycholog mo e wnioskowaæ o umiejêtnoœci logicznego wnioskowania, p³ynnoœci poznawczej, pamiêci operacyjnej, podatnoœci na dystraktory czy tendencje perseweracyjne. Ponadto dla oceny tej kategorii funkcji poznawczych stosowane s¹ testy Podobieñstwa z WISC-R, test Stroopa i test ¹czenia Kolorowych Punktów. Dla dzieci w wieku lat dostêpne s¹ tak e inne testy: Powtarzanie Cyfr Wspak z WISC-R, na podstawie którego oszacowaæ mo na pojemnoœæ pamiêci operacyjnej oraz umiejêtnoœæ mentalnej manipulacji danymi werbalnymi, ponadto Test ¹czenia Punktów czêœci A i B, wymagaj¹ce utrzymania planu dzia³ania przy uwzglêdnieniu kilku zmiennych, pracuj¹c pod presj¹ czasu[32]. Ponadto w Polsce dostêpny jest Test P³ynnoœci Figuralnej Ruffa, dla m³odzie y. Ciekawym testem, stworzonym z myœl¹ o diagnozie dyskretnych zaburzeñ poznawczych zwi¹zanych z urazem mózgu, jest PASAT Paced Auditory Addition Test, stosowany jednak rzadko [22] w Polsce niedostêpny. Badanie zdolnoœci wzrokowo-przestrzennych wœród metod stworzonych do oceny poziomu rozwoju tych funkcji istniej¹ przewa nie testy wymagaj¹ce aktywnoœci manualnej (wymagaj¹ce rysowania lub uk³adania obiektów), ale tak e narzêdzia pozwalaj¹ce na ocenê zdolnoœci analizy wzrokowo-przestrzennej z wyeliminowaniem elementu ruchowego, wy³¹cznie na poziomie poznawczym. Dla dzieci w wieku 3-10 lat stosowany jest test Visual Motor-Integration Test (VMI-5), podobny do testu Kopiowania Stanford Binet-IV. Inne narzêdzia to podtest Klocki, czy Wnioskowanie (Matrix Reasoning) z testu WPPSI-III. Dla dzieci 5 i 6 letnich alternatyw¹ jest równie test Bender Gestalt- II. Pocz¹wszy od 7 roku ycia stosowany jest test Figury Z³o onej Reya-Osterrietha (ROFC) [55], czy test Rozwoju Percepcji Wzrokowej Frostig u ywane równie w Polsce. dla dzieci w wieku lat dostêpne s¹ kolejne testy, w tym narzêdzia wolne od elementu motorycznego, jak test Organizacji Wzrokowej Hoopera (HVOT) [32]. Czêsto stosowany jest te test Rysunek Roweru (BDT, Bicycle Drawing Test). W przypadku istnienia podejrzenia pomijania stronnego stosowany jest m.in. test podzia³u odcinków (Line Bisection Test) [50]. Testy pamiêci i uczenia siê wiêkszoœæ narzêdzi diagnostycznych w przypadku dzieci dotyczy raczej aspektów pamiêci prospektywnej ni retrospektywnej. Poniewa jednak istniej¹ znacz¹ce ró nice w poziomie rozwoju zdolnoœci werbalnych oraz wzrokowo-przestrzennych wœród dzieci, stworzono szereg testów bazuj¹cych odpowiednio na materiale wzrokowym i werbalnym, zarówno zorganizowanym w logiczn¹ ca³oœæ, jak i luÿnym, czy abstrakcyjnym. Dla wieku 3-6 lat stosowany bywa test Kodowanie z WPPSI-III, Kalifornia Verbal Learning Test (CVLT-C), tzw. Krzywa Uczenia, oparta na teœcie Reya [41]. Dla wieku 7-18 lat oprócz powy - szych mo liwy staje siê do zastosowania test Bender Gestalt, oraz test Figury Z³o onej Reya, w wersjach wymagaj¹cych opamiêtania. W Polsce stosowany jest tak e test DUM (Diagnozowanie Uszkodzeñ Mózgu), przy czym normy jego pozostaj¹ w przygotowaniu. Innym testem, uwa anym za stosunkowo trafne narzêdzie pomiaru ogólnej sprawnoœci zdolnoœci pamiêciowych jest TOML (Test of Memory and Learning) [1]. Testy zdolnoœci motorycznych dla oceny poziomu rozwoju tych umiejêtnoœci istniej¹ narzêdzia pozwalaj¹ce na pomiar sprawnoœci i szybkoœci grafomotorycznej, a tak e lateralizacji. Dla dzieci w wieku 3-10 lat stosuje siê takie testy, jak Purdue Pegboard, Kodowanie z testów WPPSI-III (w Polsce WISC-R), uwa ane za czu³e jeœli chodzi o wykrywanie dyskretnych deficytów poznawczych. Ich wyniki ró ni¹ siê te w zale noœci od efektywnoœci strategii, jak¹ przyjmuje dziecko, poziomu rozwoju analizy wzrokowej, przeszukiwania pola wzrokowego i zakresu pamiêci wzrokowej, trudno jest zatem stworzyæ narzêdzie pozwalaj¹ce na pomiar pojedynczego aspektu danej kategorii funkcji poznawczych [31]. Najczêœciej stosowane do oceny funkcjonowania poznawczego narzêdzia przedstawiono w tabeli II. Wymienione powy ej narzêdzia diagnostyczne to jedynie niektóre spoœród ogromnej ich rozmaitoœci pozostaj¹cej do dyspozycji psychologów na ca³ym œwiecie, jedne z najczêœciej stosowanych w diagnozie neuropsychologicznej dzieci i m³odzie y. Nale- y tak e wspomnieæ o testach temperamentu oraz osobowoœci, zw³aszcza testach projekcyjnych, które bywaj¹ czêœci¹ badania obok metod neuropsychologicznych. Analizowany jest tutaj nie tylko sam wynik testu, ale przede wszystkim sposób, w jaki zosta³ osi¹gniêty, a zatem zachowanie dziecka w trakcie rozwi¹zywania zadania, dojrza³oœæ wypowiedzi, lub rysunków, szybkoœæ wykonania zadania, rodzaj obserwowanych trudnoœci pocz¹wszy od zrozumienia instrukcji po trudnoœci motoryczne, w³¹cznie z obserwacj¹ si³y nacisku o³ówka czy dr enia d³oni. Analizowany jest równie sposób poruszania siê, p³ynnoœæ i g³oœnoœæ mowy, ³atwoœæ inicjowania i formu³owania rozbudowanych wypowiedzi. Przy ocenie w³aœciwoœci funkcjonowania poznawczego dziecka brane s¹ pod uwagê tak e specyficzne dla niego cechy temperamentu, osobowoœci, motywacji w trakcie wykonywania zadañ, nastroju oraz wszelkie czynniki, które wp³ywaæ mog¹ na poziom wykonania testów psychologicznych [32]. Szczególna uwaga poœwiêcana jest tym aspektom zachowania, które sugeruj¹ istnienie nieprawid³owoœci w funkcjonowaniu poszczególnych obszarów mózgu, jednoczeœnie interpretuj¹c ca³oœciowy wynik badania neuropsycholog wnioskuje o rodzaju zale noœci pomiêdzy zaobserwowanymi trudnoœciami emocjonalnymi i poznawczymi a zaburzeniami OUN. Dokonawszy próby scharakteryzowania neuropsychologicznej diagnozy pediatrycznej wspomnieæ nale y, i niestety wobec wiêkszoœci stosowanych przez neuropsychologów w warunkach laboratoryjnych narzêdzi aktualny pozostaje zarzut stosunkowo niskiej wartoœci ekologicznej uzyskiwanych danych, zarówno w przypadku dzieci jak i doros³ych [15,23]. Wobec jednak faktu i neuropsychologia jest obecnie jedn¹ z najbardziej energicznie rozwijaj¹cych siê dziedzin psychologii, ywiæ mo na nadziejê, e wkrótce do dyspozycji badaczy i diagnostów dostêpne bêd¹ narzêdzia coraz doskonalsze tak e i pod tym wzglêdem [57]. Piœmiennictwo 1. Alexander A.I., Mayfield J.: Latent factor structure of the Test of Memory and Learning in a pediatric traumatic brain injured sample: Support for a general memory construct. Arch. Clin. Neuropsychol. 2005, 20, Anderson V., Northam E., Hendy J., Wrenall J.: Developmental neuropsychology. A clinical approach. Psychology Press, Hove Bardon J.I.: Psychology applied to education: A specialty in search of an identity. Am. Psychologist 1983, 38, Barth J.T., Bradley A., Fisher J., et al.: Introduction to the NAN 2001 definition of a clinical neuropsychologist: NAN Policy and Planning Committee. Arch. Clin. Neuropsychol. 2003, 18, Bennett T.L.: Neuropsychological evaluation in rehabilitation planning and evaluation of functional skills. Arch..Clin. Neuropsychol. 2001, 16, Bernstein J.H.: Developmental neuropsychological assessment. [In]: Pediatric Neuropsychology: Research, Theory and Practice. Yeates KO, Ris MD, Taylor HG (eds.) Guildford Press, New York, Bernstein V.: Neuropsychological assessment in children with cerebral palsy and dual sensory impairment. Arch. Clin. Neuropsychol. 2000, 15, Blackburn L.B., Lee P.G., Westerveld M. et al.: The Verbal IQ/Performance IQ discrepancy as a sign of seizure focus laterality in pediatric patients with epilepsy. Epilepsy Beh. 2007, 10, Borkowska A.R., Domañska.: Neuropsychologiczna diagnoza dziecka. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa Buelow M.J., McNelis A.: Controversies in epilepsy and behavior should every child with epilepsy undergo a neuropsychological evaluation? Epilepsy Beh. 2002, 3, Burger, Denney C., Lee R.L.: The Kaufman Neuropsychological Assessment Procedure and the Halstead-Reitan Neuropsychological Battery: A Comparison Using Participants Referred by Vocational Rehabilitation. Arch. Clin. Neuropsychol. 2000, 15, Canals J., Fernández-Ballart J., Espart G.: Evolution of neonatal behavior assessment scale scores in the first month of life. Infant Beh. Dev. 2003, 26, Canizares S., Boget T., Salamero M., et al.: Reliability and clinical usefulness of the short-forms of the Wechsler memory scale (revised) in patients with epilepsy. Epilepsy Res. 2000, 41, Chang C.L.: Using case-based reasoning to diagnostic screening of children with developmental delay. Expert Syst. Applicat. 2005, 28, Chaytor N., Schmitter-Edgecombe M.: The ecological validity of neuropsychological tests: A review of the literature on everyday cognitive skills. Neuropsychol. Rev. 2003, 13, Przegl¹d Lekarski 2007 / 64 / 11 U. Stolarska i M. Kaciñski

8 16. Clark C., Prior M., Kinsella J.G.: Do executive function deficits differentiate between adolescents with ADHD and oppositional defiant/conduct disorder? A neuropsychological study using the Six Elements Test and Hayling Sentence Completion Test. J. Abnorm. Child Psychol. 2000, 28, Conners CK., Epstein JN., Angold A., Klaric J.: Continuous performance test performance in a normative epidemiological sample. J. Abnorm. Child Psychol. 2003, 31, Donaire A., Carreno M., Bargalló N. et al.: Presurgical evaluation and cognitive functional reorganization in Fishman syndrome. Epilepsy Beh. 2005, 6, Dougherty E.H.: Pediatric neuropsychology in the medical setting. Arch. Clin. Neuropsychol. 1997, 12, Fagan J.F.: A new look at infant intelligence. [W:] D.K. Detterman (Ed.). Curr. Topics Hum. Intellig. 1985, 1, Golden Ch.J.: The Nebraska Neuropsychological Children's Battery. [W:] Handbook of Clinical Child Neuropsychology. Reynolds C.R., Fletcher-Jansen E. (eds.). Plenum Press, New York Gronwall D.M.A.: Advances in the assessment of attention and information processing after head injury. [W:] Lezak M.D. et al.: Neuropsychological Assessment. Oxford University Press, Oxford Higginson C.I., Arnett P.A., Voss W.D.: The ecological validity of clinical tests of memory and attention in multiple sclerosis. Arch. Clin. Neuropsychol. 2000, 15, Horton A.M.: Development of a short-form screening index for severity of brain damage in older children. Arch. Clin.Neuropsychol.1997, 12, Jansen C.E., Miaskowski C., Dodd M. et al.: A metaanalysis of studies of the effects of cancer chemotherapy on various domains of cognitive function. Cancer 2005, 104, Kanauss K, Schatz P., Puente A.E.: Current trends in the reimbursement of professional neuropsychological services. Arch. Clin.Neuropsychol. 2005, 20, Kane K.L.: The role of pediatric neuropsychological assessment in primary care Practice. Disease-a- Month 2007, 53, K¹dzielawa D.: Neuropsycholgia kliniczna: charakterystyka dyscypliny. [W]: Strelau J., Psychologia. Gdañskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdañsk Kenney M.K., Barac-Cikoja D., Finnegan K. et al.: Speech perception and short-term memory deficits in persistent developmental speech disorder. Brain and Language 2006, 96, Klimes-Dougan B., Ronsaville D., Wiggs E.A., Martinem P.E.: Neuropsychological functioning in adolescent children of mothers with a history of bipolar or major depressive disorders. Biol. Psychiatry 2006, 60, Krasowicz-Kupis G., Wiejak K.: Skala inteligencji Wechslera dla dzieci (WISC-R) w praktyce psychologicznej. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa Lezak, M.D., Howieson D.B., Loring D.W et al.: Neuropsychological Assessment. Oxford University Press, Oxford Lidsky T.I., Schneider J.S.: Adverse effects of childhood lead poisoning: The clinical neuropsychological perspective. Environ. Res. 2006, 100, Lindgren A., Kihlgren M., Melin L. et al.: Development of cognitive functions in children with rolandic epilepsy. Epilepsy Beh. 2004, 5, Maruszewski T.: Pamiêæ jako podstawowy mechanizm przechowywania doswiadczenia. [W]: Psychologia. Strelau J. (red.). Gdañskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdañsk Matczak A., Jaworowska A., Ciechanowicz A. i wsp.: Dzieciêca skala rozwojowa (DSR). Pracownia Testów Psychologicznych, Warszawa Mazzini L., Campini R., Elisabetta A. et al.: Posttraumatic hydrocephalus: a clinical, neuroradiologic, and neuropsychologic assessment of long-term outcome Arch. Phys. Med. Reh. 2003, 84, McClellan J., Prezbindowski A., Breigera D., McCurry C.: Neuropsychological functioning in early onset psychotic disorders. Schizofrenia Research 2004, 68, Meyer GJ., Finn S.E., Eyde LD. et al.: Psychological testing and psychological assessment: A review of evidence and issues. Am. Psychologist 2001, 56, Meyers C.A., Hess K.R., Yung W.K., Levin V.A.: Cognitive function as a predictor of survival in patients with recurrent malignant glioma. J. Clin. Oncology 2000, 18, Miatton M., De Wolf D., François K., et al.: Neuropsychological performance in school-aged children with surgically corrected congenital heart disease. J. Pediatrics 2007, 151, Nass R.D.: Evaluation and assessment issues in the diagnosis of attention deficit hyperactivity disorder. Semin. Ped. Neurol. 2005, 12, National Academy of Neuropsychology: Parent's guide to pediatric neuropsychological assessment.arch. Clin. Neuropsychol. 1999, 14, Nêcka E.: Inteligencja. [W]: Psychologia. Strelau, J.(red.).Gdañskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdañsk P¹chalska M.: Neuropsychologia kliniczna. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa Provost B., Heimerl S., McClain C., et al.: Concurrent validity of the Bayley Scales of Infant Development II Motor Scale and the Peabody Developmental Motor Scales in children with developmental delays. Ped. Phys. Ther. 2004, 16, Reeve R.R., French J.L., Hunter M.: A validation of the Leiter International Performance Scale with kindergarten children. J. Consult. Clin. Psychol. 1983, 51, Schum R.L.: Language screening in the pediatric office setting. Pediatr. Clin. North Am. 2007, 54, Shapiro E.G., Ziegler R.: Training issues in pediatric neuropsychology. Child Psychol. 1997, 3, Shenkenberg T., Bradford DC., Ajax E.T.: Line bisection and unilateral visual neglect in patients with neurologic impairment. Neurology 1980, 30, Silver C.H., Blackburn L.B., Arffa S. et al.: The importance of neuropsychological assessment for the evaluation of childhood learning disorders - NAN Policy and Planning Committee. Arch. Clin. Neuropsychol. 2006, 21, van der Sluis S., de Jong P.F., van der Leij A.: Executive functioning in children, and its relations with reasoning, reading, and arithmetic. Intelligence 2007, 35, Verrotti A., Latini G., Trotta D. et al.: Typical and atypical rolandic epilepsy in childhood: a follow-up study. Pediatr. Neurol. 2002, 26, Wassermann T., Wassermann L., Franklin R.: A model neuropsychological assessment battery for traumatic brain injured and developmentaly delayed children aged 0-3. Arch. Clin. Neuropsychol. 1995, 10, Watanabe K., Ogino T., Nakano K., et al.: The Rey- Osterrieth Complex Figure as a measure of executive function in childhood. Brain Dev. 2005, 27, White R.F.: Neuropsychological Assessments in children from a longitudinal perspective for the national children's study fall. Nationalchildrensstudy.gov. Last updated June 30, Wilson B.C., Iacoviello J.M., Wilson J.J., Risucci D.J.: Purdue Pegboard performance of normal preschool children. Clin. Neuropsychol. 1982, 4,19. Przegl¹d Lekarski 2007 / 64 /

Spis treści. Rozdział 1. Rozdział 2. XIII Przedmowa do wydania polskiego 1Przedmowa

Spis treści. Rozdział 1. Rozdział 2. XIII Przedmowa do wydania polskiego 1Przedmowa Spis treści XIII Przedmowa do wydania polskiego 1Przedmowa Rozdział 1 8 Badanie tajemnic psychiki i zachowania 11 Psychologia: definicje, cele i zadania 20 Historyczne podstawy psychologii 23 Wspó³czesne

Bardziej szczegółowo

DIAGNOZA NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI INTELEKTUALNEJ

DIAGNOZA NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI INTELEKTUALNEJ DIAGNOZA NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI INTELEKTUALNEJ 1. Wyróżniamy dwa rodzaje diagnozy ze względu na cel: A. diagnoza dla selekcji = diagnoza negatywna (określająca defekty i dysfunkcje) jej celem jest stwierdzenie

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1

PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 Załącznik nr 1 do Uchwały nr 164 A/09 Senatu WUM z dnia 30 listopada 2009 r. PROGRAM STUDIÓW PODYPLOMOWYCH Z PSYCHOLOGII KLINICZNEJ 1 I. ZAŁOŻENIA ORGANIZACYJNO-PROGRAMOWE ZAKRES WIEDZY TEORETYCZNEJ 1.

Bardziej szczegółowo

Spis treœci. Księgarnia PWN: Grażyna Krasowicz-Kupis - Psychologia dysleksji

Spis treœci. Księgarnia PWN: Grażyna Krasowicz-Kupis - Psychologia dysleksji Księgarnia PWN: Grażyna Krasowicz-Kupis - Psychologia dysleksji Spis treœci Wprowadzenie.................................. 11 CZÊŒÆ I. Pojêcie dysleksji.............................. 19 ROZDZIA 1. Dysleksja

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Maria Pąchalska - Neuropsychologia kliniczna. T. 1

Księgarnia PWN: Maria Pąchalska - Neuropsychologia kliniczna. T. 1 Księgarnia PWN: Maria Pąchalska - Neuropsychologia kliniczna. T. 1 Spis treœci Przedmowa (Jason W.. Brown own own).................................. 13 Wprowadzenie....................................................

Bardziej szczegółowo

Fetal Alcohol Syndrome

Fetal Alcohol Syndrome Stowarzyszenie Zastêpczego Rodzicielstwa Fetal Alcohol Syndrome Debra Evensen Cechy charakterystyczne i objawy Program FAStryga Stowarzyszenie Zastêpczego Rodzicielstwa Oddzia³ Œl¹ski Ul. Ho³dunowska 39

Bardziej szczegółowo

VADEMECUM. Rehabilitacja. Rehabilitacja w warunkach ambulatoryjnych. Rehabilitacja w warunkach domowych

VADEMECUM. Rehabilitacja. Rehabilitacja w warunkach ambulatoryjnych. Rehabilitacja w warunkach domowych Rehabilitacja Rehabilitacja to kompleksowe post powanie, które ma na celu przywrócenie pe nej lub mo liwej do osi gni cia sprawno ci zycznej i psychicznej, zdolno ci do pracy i zarobkowania oraz zdolno

Bardziej szczegółowo

Ida Kurcz. Psychologia języka i komunikacji

Ida Kurcz. Psychologia języka i komunikacji Ida Kurcz Psychologia języka i komunikacji Spis treœci PRZEDMOWA DO WYDANIA DRUGIEGO............................... 9 ROZDZIA I. PSYCHOLOGIA JÊZYKA A PSYCHOLINGWISTYKA I SOCJOLINGWISTYKA. UWAGI WSTÊPNE..................

Bardziej szczegółowo

PRO VOBIS Niepubliczna Poradnia

PRO VOBIS Niepubliczna Poradnia ", ul. Rynek 19, Starogard Gdañski `www.provobis.com.pl Niepubliczna Poradnia Psychologiczno - Pedagogiczna INFORMATOR ", ul. Rynek 19, Starogard Gdañski `www.provobis.com.pl 1.HISTORIA PORADNI. Poradnia

Bardziej szczegółowo

PLANY WYNIKOWE W ZAKRESIE III KLASY GIMNAZJUM. opracowane na podstawie materia³ów katechetycznych Jezus prowadzi i zbawia z serii W DRODZE DO EMAUS

PLANY WYNIKOWE W ZAKRESIE III KLASY GIMNAZJUM. opracowane na podstawie materia³ów katechetycznych Jezus prowadzi i zbawia z serii W DRODZE DO EMAUS PLANY WYNIKOWE W ZAKRESIE III KLASY GIMNAZJUM opracowane na podstawie materia³ów katechetycznych Jezus prowadzi i zbawia z serii W DRODZE DO EMAUS Dzia³anie nauczyciela, w tym równie katechety, jest œciœle

Bardziej szczegółowo

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO

www.prototo.pl MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO Wszystkie materiały tworzone i przekazywane przez Wykładowców NPDN PROTOTO są chronione prawem autorskim i przeznaczone wyłącznie do użytku prywatnego. MATERIAŁY Z KURSU KWALIFIKACYJNEGO www.prototo.pl

Bardziej szczegółowo

Czy i po co lekarzom wiedza z zakresu diagnostyki psychologicznej? Znaczenie wiedzy z zakresu diagnostyki psychologicznej w kształceniu lekarzy

Czy i po co lekarzom wiedza z zakresu diagnostyki psychologicznej? Znaczenie wiedzy z zakresu diagnostyki psychologicznej w kształceniu lekarzy Czy i po co lekarzom wiedza z zakresu diagnostyki psychologicznej? Znaczenie wiedzy z zakresu diagnostyki psychologicznej w kształceniu lekarzy mgr Joanna Biegańska mgr Agnieszka Baran Zakład Psychologii

Bardziej szczegółowo

Klasyfikacja autyzmu wg ICD 10 (1994) zakłada, że jest to całościowe zaburzenie rozwojowe (F84)- autyzm dziecięcy (F.84.0) charakteryzujące się:

Klasyfikacja autyzmu wg ICD 10 (1994) zakłada, że jest to całościowe zaburzenie rozwojowe (F84)- autyzm dziecięcy (F.84.0) charakteryzujące się: Co to jest autyzm? Autyzm to całościowe, rozległe zaburzenie rozwojowe charakteryzujące się licznymi nieprawidłowościami w rozwoju, uwidaczniającymi się przed ukończeniem trzeciego roku życia w co najmniej

Bardziej szczegółowo

Techniki korekcyjne wykorzystywane w metodzie kinesiotapingu

Techniki korekcyjne wykorzystywane w metodzie kinesiotapingu Techniki korekcyjne wykorzystywane w metodzie kinesiotapingu Jak ju wspomniano, kinesiotaping mo e byç stosowany jako osobna metoda terapeutyczna, jak równie mo e stanowiç uzupe nienie innych metod fizjoterapeutycznych.

Bardziej szczegółowo

Specyficzne wymagania diagnozy dzieci wielojęzycznych i odmiennych kulturowo

Specyficzne wymagania diagnozy dzieci wielojęzycznych i odmiennych kulturowo Specyficzne wymagania diagnozy dzieci wielojęzycznych i odmiennych kulturowo Diana Fecenec Pracownia Testów Psychologicznych Polskiego Towarzystwa Psychologicznego Ośrodek Rozwoju Edukacji Warszawa, 22-23.05.2013

Bardziej szczegółowo

Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach?

Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach? Czy przedsiêbiorstwo, którym zarz¹dzasz, intensywnie siê rozwija, ma wiele oddzia³ów lub kolejne lokalizacje w planach? Czy masz niedosyt informacji niezbêdnych do tego, by mieæ pe³en komfort w podejmowaniu

Bardziej szczegółowo

MIÊDZYNARODOWY STANDARD REWIZJI FINANSOWEJ 610 KORZYSTANIE Z WYNIKÓW PRACY AUDYTORÓW SPIS TREŒCI

MIÊDZYNARODOWY STANDARD REWIZJI FINANSOWEJ 610 KORZYSTANIE Z WYNIKÓW PRACY AUDYTORÓW SPIS TREŒCI MIÊDZYNARODOWY STANDARD REWIZJI FINANSOWEJ 610 KORZYSTANIE Z WYNIKÓW PRACY AUDYTORÓW WEWNÊTRZNYCH Wprowadzenie (Stosuje siê przy badaniu sprawozdañ finansowych sporz¹dzonych za okresy rozpoczynaj¹ce siê

Bardziej szczegółowo

Komentarz terapeuta zajęciowy 322[15]-01 Czerwiec 2009

Komentarz terapeuta zajęciowy 322[15]-01 Czerwiec 2009 Strona 1 z 16 Strona 2 z 16 Strona 3 z 16 Strona 4 z 16 Strona 5 z 16 Ocenie podlegały następujące elementy pracy egzaminacyjnej: I. Tytuł pracy egzaminacyjnej. II. Założenia. III. Diagnoza funkcjonalna,

Bardziej szczegółowo

Sytuacja zdrowotna osób z niepełnosprawnością intelektualną. Monika Karwacka Stowarzyszenie Na Tak

Sytuacja zdrowotna osób z niepełnosprawnością intelektualną. Monika Karwacka Stowarzyszenie Na Tak Sytuacja zdrowotna osób z niepełnosprawnością intelektualną Monika Karwacka Stowarzyszenie Na Tak Stan zdrowia jest jednym z ważniejszych czynników determinujących jakość życia Brak zdrowia stanowi znaczne

Bardziej szczegółowo

Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych umys³owo

Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych umys³owo Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych umys³owo Ma³gorzata Czajkowska Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych

Bardziej szczegółowo

Wstêp: Czêœæ pierwsza: Wprowadzenie do m¹drego wychowania dzieci w domu i w przedszkolu 19

Wstêp: Czêœæ pierwsza: Wprowadzenie do m¹drego wychowania dzieci w domu i w przedszkolu 19 Wstêp: Co siê zmieni³o ostatnio w wychowaniu przedszkolnym O niepokojach rodziców i nauczycieli odnoœnie do wychowania oraz kszta³cenia ma³ych przedszkolaków Dlaczego treœci zawarte w kolejnych rozdzia³ach

Bardziej szczegółowo

Wniosek o wydanie orzeczenia o stopniu niepełnosprawności

Wniosek o wydanie orzeczenia o stopniu niepełnosprawności Miejscowość:...dnia..r. DO POWIATOWEGO ZESPOŁU DO SPRAW ORZEKANIA O NIEPEŁNOSPRAWNOŚCI W GOSTYNINIE Wniosek o wydanie orzeczenia o stopniu niepełnosprawności Nr sprawy:... Dane osoby zainteresowanej: Imię

Bardziej szczegółowo

Diagnoza psychologiczna: podstawowe kompetencje (II część - decyzje diagnostyczne) Rola intuicji w diagnozie

Diagnoza psychologiczna: podstawowe kompetencje (II część - decyzje diagnostyczne) Rola intuicji w diagnozie Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Instytut Psychologii Anna Słysz Diagnoza psychologiczna: podstawowe kompetencje (II część - decyzje diagnostyczne) konwersatorium/wykład Poznań 2008 1 Rola

Bardziej szczegółowo

PLAN STUDIÓW JEDNOLITYCH MAGISTERSKICH. specjalność/i: Psychologia kliniczna/psychologia społeczna. Profil kształcenia: ogólnoakademicki

PLAN STUDIÓW JEDNOLITYCH MAGISTERSKICH. specjalność/i: Psychologia kliniczna/psychologia społeczna. Profil kształcenia: ogólnoakademicki PLAN STUDIÓW JEDNOLITYCH MAGISTERSKICH STUDIA STACJONARNE Profil kształcenia: ogólnoakademicki KIERUNEK: Psychologia specjalność/i: Psychologia kliniczna/psychologia społeczna Obowiązuje od roku akademickiego

Bardziej szczegółowo

Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej

Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej Komunikaty 99 Jacek Mrzyg³ód, Tomasz Rostkowski* Rozwi¹zania systemowe zarz¹dzania kapita³em ludzkim (zkl) w bran y energetycznej Artyku³ przedstawi skrócony raport z wyników badania popularnoœci rozwi¹zañ

Bardziej szczegółowo

Analiza zasadności umieszczania nieletnich w młodzieżowych ośrodkach wychowawczych i młodzieżowych ośrodkach socjoterapii uwarunkowania prawne w

Analiza zasadności umieszczania nieletnich w młodzieżowych ośrodkach wychowawczych i młodzieżowych ośrodkach socjoterapii uwarunkowania prawne w Analiza zasadności umieszczania nieletnich w młodzieżowych ośrodkach wychowawczych i młodzieżowych ośrodkach socjoterapii uwarunkowania prawne w kontekście realiów kierowania i umieszczania nieletnich

Bardziej szczegółowo

Kolorowe przytulanki

Kolorowe przytulanki Innowacja pedagogiczna. Kolorowe przytulanki Autorki : mgr Małgorzata Drozdek mgr Wioletta Szypowska Założenia ogólne: Każdy rodzaj kontaktu ze sztuką rozwija i kształtuje osobowość człowieka. Zajęcia

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Maria Pąchalska - Neuropsychologia kliniczna. T. 2

Księgarnia PWN: Maria Pąchalska - Neuropsychologia kliniczna. T. 2 Księgarnia PWN: Maria Pąchalska - Neuropsychologia kliniczna. T. 2 Spis treœci Wprowadzenie................................................... 10 Cel ksi¹ ki............................................................

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZKOLENIA Z ZAKRESU WYBRANYCH ZAGADNIEŃ NEUROPSYCHOLOGII KLINICZNEJ I DIAGNOZY NEUROPSYCHOLOGICZNEJ PT. MÓZG A CZŁOWIEK A JEGO DIAGNOSTA

PROGRAM SZKOLENIA Z ZAKRESU WYBRANYCH ZAGADNIEŃ NEUROPSYCHOLOGII KLINICZNEJ I DIAGNOZY NEUROPSYCHOLOGICZNEJ PT. MÓZG A CZŁOWIEK A JEGO DIAGNOSTA PROGRAM SZKOLENIA Z ZAKRESU WYBRANYCH ZAGADNIEŃ NEUROPSYCHOLOGII KLINICZNEJ I DIAGNOZY NEUROPSYCHOLOGICZNEJ PT. MÓZG A CZŁOWIEK A JEGO DIAGNOSTA ZJAZD 1 STRUKTURA, FUNKCJA I MECHANIZMY PATOLOGII UKŁADU

Bardziej szczegółowo

Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Skawinie

Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Skawinie Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna w Skawinie OFERTA ZAJĘĆ GRUPOWYCH dla dzieci, młodzieży i rodziców na rok szkolny 2009/2010 Z humorem przez szkołę zajęcia ogólnostymulujące dla młodszych dzieci szkolnych

Bardziej szczegółowo

INDYWIDUALNY PROGRAM EDUKACYJNO TERAPEUTYCZNY (I etap edukacyjny) Program opracowany na I etap edukacyjny przez zespół nauczycieli w składzie:

INDYWIDUALNY PROGRAM EDUKACYJNO TERAPEUTYCZNY (I etap edukacyjny) Program opracowany na I etap edukacyjny przez zespół nauczycieli w składzie: Pieczęć szkoły INDYWIDUALNY PROGRAM EDUKACYJNO TERAPEUTYCZNY (I etap edukacyjny) Program opracowany na I etap edukacyjny przez zespół nauczycieli w składzie: 1.. koordynator -.. 2.... 3.... 4.... 5.. 6..

Bardziej szczegółowo

Promocja i identyfikacja wizualna projektów współfinansowanych ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego

Promocja i identyfikacja wizualna projektów współfinansowanych ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Promocja i identyfikacja wizualna projektów współfinansowanych ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Białystok, 19 grudzień 2012 r. Seminarium współfinansowane ze środków Unii Europejskiej w ramach

Bardziej szczegółowo

Emocje i Słowa Anna Boniakowska. www.emocjeislowa.pl

Emocje i Słowa Anna Boniakowska. www.emocjeislowa.pl Usługa Grupa Czas trwania Cena Uwagi KONSULTACJE Konsultacje indywidualne (psychologiczna, logopedyczna) Rodzice/ Opiekunowie, dorośli, młodzież 40 minut 50 zł 80 zł Możliwość wyboru krótkiej lub długiej

Bardziej szczegółowo

RAPORT. Przedszkole Szkoła klasa 0 PRZYGOTOWANIE DO EDUKACJI SZKOLNEJ

RAPORT. Przedszkole Szkoła klasa 0 PRZYGOTOWANIE DO EDUKACJI SZKOLNEJ PRACOWNIA ZARZĄDZANIA I DIAGNOZY EDUKACYJNEJ ODN W ZIELONEJ GÓRZE RAPORT Przedszkole Szkoła klasa 0 PRZYGOTOWANIE DO EDUKACJI SZKOLNEJ Czerwiec - 2008 Na omówienie wyników testu zapraszamy: 24 września

Bardziej szczegółowo

Moduł IIIa. Specyficzne trudności w uczeniu się czytania i pisania częstość występowania, terminologia, przyczyny

Moduł IIIa. Specyficzne trudności w uczeniu się czytania i pisania częstość występowania, terminologia, przyczyny Moduł IIIa Specyficzne trudności w uczeniu się czytania i pisania częstość występowania, terminologia, przyczyny Wg materiałów prof. Marty Bogdanowicz (prezentacja wykorzystana na kursie e-learningowym

Bardziej szczegółowo

Przegl¹d metod neuropsychologicznych s³u ¹cych do diagnozy. ³agodnych zaburzeñ poznawczych.

Przegl¹d metod neuropsychologicznych s³u ¹cych do diagnozy. ³agodnych zaburzeñ poznawczych. Postêpy Psychiatrii i Neurologii 2007; 16 (1): 81 85 Praca pogl¹dowa Review Przegl¹d metod neuropsychologicznych s³u ¹cych do diagnozy ³agodnych zaburzeñ poznawczych A review of neuropsychological methods

Bardziej szczegółowo

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.

HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs. HAŚKO I SOLIŃSKA SPÓŁKA PARTNERSKA ADWOKATÓW ul. Nowa 2a lok. 15, 50-082 Wrocław tel. (71) 330 55 55 fax (71) 345 51 11 e-mail: kancelaria@mhbs.pl Wrocław, dnia 22.06.2015 r. OPINIA przedmiot data Praktyczne

Bardziej szczegółowo

RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ NR 4/14/15 przeprowadzony w Specjalnym Ośrodku Szkolno- Wychowawczym w Międzyrzecu Podlaskim w roku szkolnym 2014/2015

RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ NR 4/14/15 przeprowadzony w Specjalnym Ośrodku Szkolno- Wychowawczym w Międzyrzecu Podlaskim w roku szkolnym 2014/2015 RAPORT Z EWALUACJI WEWNĘTRZNEJ NR 4/14/15 przeprowadzony w Specjalnym Ośrodku Szkolno- Wychowawczym w Międzyrzecu Podlaskim w roku szkolnym 2014/2015 Opis ewaluowanego obszaru: Wymogi zewnętrzne: Obszar

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO I ETAP EDUKACYJNY- KLASY I-III

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO I ETAP EDUKACYJNY- KLASY I-III PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO I ETAP EDUKACYJNY- KLASY I-III I TREŚCI NAUCZANIA KLASA I SZKOŁY PODSTAWOWEJ Język obcy nowożytny. Wspomaganie dzieci w porozumiewaniu się z osobami,

Bardziej szczegółowo

INSTRUKCJA BHP PRZY RECZNYCH PRACACH TRANSPORTOWYCH DLA PRACOWNIKÓW KUCHENKI ODDZIAŁOWEJ.

INSTRUKCJA BHP PRZY RECZNYCH PRACACH TRANSPORTOWYCH DLA PRACOWNIKÓW KUCHENKI ODDZIAŁOWEJ. INSTRUKCJA BHP PRZY RECZNYCH PRACACH TRANSPORTOWYCH DLA PRACOWNIKÓW KUCHENKI ODDZIAŁOWEJ. I. UWAGI OGÓLNE. 1. Dostarczanie posiłków, ich przechowywanie i dystrybucja musza odbywać się w warunkach zapewniających

Bardziej szczegółowo

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju

Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Kompleksowa diagnostyka całościowych zaburzeń rozwoju Może to autyzm? Kiedy rozwój dziecka budzi niepokój rodziców zwłaszcza w zakresie mowy i komunikacji, rozwoju ruchowego oraz/lub w sferze emocjonalno

Bardziej szczegółowo

CZĘSTOŚĆ WYSTĘPOWANIA WAD KOŃCZYN DOLNYCH U DZIECI I MŁODZIEŻY A FREQUENCY APPEARANCE DEFECTS OF LEGS BY CHILDREN AND ADOLESCENT

CZĘSTOŚĆ WYSTĘPOWANIA WAD KOŃCZYN DOLNYCH U DZIECI I MŁODZIEŻY A FREQUENCY APPEARANCE DEFECTS OF LEGS BY CHILDREN AND ADOLESCENT Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogiki i Administracji w Poznaniu Nr 3 2007 Grażyna Szypuła, Magdalena Rusin Bielski Szkolny Ośrodek Gimnastyki Korekcyjno-Kompensacyjnej im. R. Liszki w Bielsku-Białej

Bardziej szczegółowo

Wniosek o dofinansowanie zakupu podręczników w roku szkolnym 2014/2015

Wniosek o dofinansowanie zakupu podręczników w roku szkolnym 2014/2015 Wniosek o dofinansowanie zakupu podręczników w roku szkolnym 2014/2015 (nie dotyczy uczniów słabowidzących, niesłyszących, słabosłyszących, z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim, z upośledzeniem umysłowym

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowe zasady oceniania. zgodne z Wewnątrzszkolnymi Zasadami Oceniania. obowiązującymi w XLIV Liceum Ogólnokształcącym.

Przedmiotowe zasady oceniania. zgodne z Wewnątrzszkolnymi Zasadami Oceniania. obowiązującymi w XLIV Liceum Ogólnokształcącym. Przedmiotowe zasady oceniania zgodne z Wewnątrzszkolnymi Zasadami Oceniania obowiązującymi w XLIV Liceum Ogólnokształcącym. Przedmiot: biologia Nauczyciel przedmiotu: Anna Jasztal, Anna Woch 1. Formy sprawdzania

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM?

SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM? SCENARIUSZ LEKCJI WYCHOWAWCZEJ: AGRESJA I STRES. JAK SOBIE RADZIĆ ZE STRESEM? Cele: - rozpoznawanie oznak stresu, - rozwijanie umiejętności radzenia sobie ze stresem, - dostarczenie wiedzy na temat sposobów

Bardziej szczegółowo

Akademia Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej

Akademia Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej Akademia Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej Kierunek: PEDAGOGIKA SPECJALNA Specjalność: EDUKACJA I REHABILITACJA OSÓB Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ INTELEKTUALNĄ SYLWETKA ABSOLWENTA potrafi podejmować

Bardziej szczegółowo

W n i o s e k o wydanie orzeczenia o stopniu niepełnosprawności

W n i o s e k o wydanie orzeczenia o stopniu niepełnosprawności W n i o s e k o wydanie orzeczenia o stopniu niepełnosprawności Nr sprawy................................ data............. Imię i nazwisko.............................................................

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PRAKTYKI ZAWODOWEJ. Kierunek studiów: PSYCHOLOGIA. Edycja 2014

PROGRAM PRAKTYKI ZAWODOWEJ. Kierunek studiów: PSYCHOLOGIA. Edycja 2014 PROGRAM PRAKTYKI ZAWODOWEJ Kierunek studiów: PSYCHOLOGIA Specjalność: PSYCHOLOGIA DIALOGU MIĘDZYLUDZKIEGO Studia: STACJONARNE/ NIESTACJONARNE I. ORGANIZACJA PRAKTYKI Edycja 2014 1. Praktyka zawodowa na

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO. w Urzędzie Gminy Mściwojów

PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO. w Urzędzie Gminy Mściwojów I. Postanowienia ogólne 1.Cel PROCEDURA OCENY RYZYKA ZAWODOWEGO w Urzędzie Gminy Mściwojów Przeprowadzenie oceny ryzyka zawodowego ma na celu: Załącznik A Zarządzenia oceny ryzyka zawodowego monitorowanie

Bardziej szczegółowo

Szkolenie Regresja logistyczna

Szkolenie Regresja logistyczna Szkolenie Regresja logistyczna program i cennik Łukasz Deryło Analizy statystyczne, szkolenia www.statystyka.c0.pl Szkolenie Regresja logistyczna Co to jest regresja logistyczna? Regresja logistyczna pozwala

Bardziej szczegółowo

Zasady udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w Szkole Podstawowej Nr 108 im. Juliana Tuwima we Wrocławiu

Zasady udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w Szkole Podstawowej Nr 108 im. Juliana Tuwima we Wrocławiu Zasady udzielania pomocy psychologiczno-pedagogicznej w Szkole Podstawowej Nr 108 im. Juliana Tuwima we Wrocławiu Podstawa prawna: Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 kwietnia 2013r. w

Bardziej szczegółowo

Grupy i czynniki ryzyka Komunikacja jako forma profilaktyki

Grupy i czynniki ryzyka Komunikacja jako forma profilaktyki Grupy i czynniki ryzyka Komunikacja jako forma profilaktyki mgr Anna Dolczewska Samela psycholog kliniczny, terapeuta tel.: 607 25 48 27 e-mail: samela@konto.pl WCZESNA ADOLESCENCJA 13 17 rok życia CENTRALNY

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Do rodziców dzieci sześcioletnich!

Do rodziców dzieci sześcioletnich! Do rodziców dzieci sześcioletnich! Stanęli Państwo przed koniecznością podjęcia decyzji w sprawie dalszej edukacji swoich dzieci: zerówka w szkole, czy w przedszkolu, a może I klasa. Musicie odpowiedzieć

Bardziej szczegółowo

Co każdy rodzic powinien wiedzieć o rozwoju mowy swojego dziecka?

Co każdy rodzic powinien wiedzieć o rozwoju mowy swojego dziecka? Co każdy rodzic powinien wiedzieć o rozwoju mowy swojego dziecka? Rodzice są pierwszymi i najważniejszymi nauczycielami mowy swojego dziecka Mowa jest podstawowym środkiem komunikacji i ma szczególne znaczenia

Bardziej szczegółowo

warsztató OMNM ar n medk oafał ptaszewskii mgr goanna tieczorekjmowiertowskai mgr Agnieszka jarkiewicz

warsztató OMNM ar n medk oafał ptaszewskii mgr goanna tieczorekjmowiertowskai mgr Agnieszka jarkiewicz warsztató OMNM ar n medk oafał ptaszewskii mgr goanna tieczorekjmowiertowskai mgr Agnieszka jarkiewicz } Pacjent w badaniu klinicznym a NFZ } Kalkulacja kosztów } Współpraca z zespołem badawczym jak tworzyć

Bardziej szczegółowo

Ośrodek Specjalizacyjny Psychologów Klinicznych

Ośrodek Specjalizacyjny Psychologów Klinicznych Ośrodek Specjalizacyjny Psychologów Klinicznych Program specjalizacji w PSYCHOLOGII KLINICZNEJ przeznaczony jest dla kandydatów posiadających tytuł magistra psychologii. Czas trwania programu to 4 lata,

Bardziej szczegółowo

INSTYTUCJE WYMIARU SPRAWIEDLIWOŚCI WARSZAWA, LIPIEC 2000

INSTYTUCJE WYMIARU SPRAWIEDLIWOŚCI WARSZAWA, LIPIEC 2000 CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-58 - 95, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników

Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników Proces wprowadzania nowo zatrudnionych pracowników poradnik dla bezpoêredniego prze o onego wprowadzanego pracownika WZMOCNIENIE ZDOLNOÂCI ADMINISTRACYJNYCH PROJEKT BLIèNIACZY PHARE PL03/IB/OT/06 Proces

Bardziej szczegółowo

SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI STOWARZYSZENIA SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ POMOC OSOBOM NIEPEŁNOSPRAWNYM - DUET OKRES SPRAWOZDAWCZY: OD 01 STYCZNIA

SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI STOWARZYSZENIA SPOŁECZNOŚCI LOKALNEJ POMOC OSOBOM NIEPEŁNOSPRAWNYM - DUET OKRES SPRAWOZDAWCZY: OD 01 STYCZNIA Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 8 maja 2001r. w sprawie ramowego zakresu sprawozdania z działalności fundacji (Dz. U.2001 Nr 50, poz. 529) SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI STOWARZYSZENIA

Bardziej szczegółowo

Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku KARTA PRZEDMIOTU (SYLABUS) W CYKLU KSZTAŁCENIA 2015-17. Zakład Fizykalnych Metod Terapeutycznych

Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku KARTA PRZEDMIOTU (SYLABUS) W CYKLU KSZTAŁCENIA 2015-17. Zakład Fizykalnych Metod Terapeutycznych Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku KARTA PRZEDMIOTU (SYLABUS) W CYKLU KSZTAŁCENIA 2015-17 Katedra Fizjoterapii/ Jednostka Organizacyjna: Zakład Fizykalnych Metod Terapeutycznych Kierunek:

Bardziej szczegółowo

Orzecznictwo w procesie diagnozy FASD

Orzecznictwo w procesie diagnozy FASD Orzecznictwo w procesie diagnozy FASD Barbara Woszczyna Tomaszowice 2015r. Według brytyjskiego raportu Warnocka, około 20% populacji uczniów to dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi (Children with

Bardziej szczegółowo

MIEJSKI PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY W RODZINIE NA LATA 2011-2015

MIEJSKI PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY W RODZINIE NA LATA 2011-2015 Załącznik do Uchwały Nr 47/IX/11 Rady Miejskiej Łomży z dnia 27 kwietnia.2011 r. MIEJSKI PROGRAM PRZECIWDZIAŁANIA PRZEMOCY W RODZINIE ORAZ OCHRONY OFIAR PRZEMOCY W RODZINIE NA LATA 2011-2015 ROZDZIAŁ I

Bardziej szczegółowo

LEKCJA 3 STRES POURAZOWY

LEKCJA 3 STRES POURAZOWY LEKCJA 3 STRES POURAZOWY Stres pourazowy definicje Stres pourazowy definiuje się jako zespół specyficznych symptomów, które mogą pojawić się po przeżyciu ekstremalnego, traumatycznego zdarzenia. Są to

Bardziej szczegółowo

Zapisy na kursy B i C

Zapisy na kursy B i C Instytut Psychologii Uniwersytetu Gdańskiego Zapisy na kursy B i C rok akademicki 2016 / 2017 procedura i terminarz Gdańsk, 2016 Tok studiów w Instytucie Psychologii UG Poziomy nauczania i ścieżki specjalizacyjne

Bardziej szczegółowo

Program ekologicznego w Gimnazjum w Zamieniu opracowała Beata Walas nauczyciel biologii i chemii

Program ekologicznego w Gimnazjum w Zamieniu opracowała Beata Walas nauczyciel biologii i chemii Program ekologicznego w Gimnazjum w Zamieniu opracowała Beata Walas nauczyciel biologii i chemii WSTĘP Kształtowanie właściwego stosunku do przyrody, wyrabianie nawyków umiejętnego jej chronienia, wymaga

Bardziej szczegółowo

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2013/2014

Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. Karta przedmiotu. obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 2013/2014 Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego Karta przedmiotu obowiązuje studentów, którzy rozpoczęli studia w roku akademickim 013/014 Wydział Psychologii i Nauk Humanistycznych Kierunek studiów:

Bardziej szczegółowo

SPECJALISTYCZNE SZKOLENIA DLA PSYCHOLOGÓW

SPECJALISTYCZNE SZKOLENIA DLA PSYCHOLOGÓW * ZIMA * WIOSNA * 2010 * N.Z.O.Z. OŚRODEK TERAPII I PSYCHOEDUKACJI KOMPAS SERDECZNIE ZAPRASZA NA SPECJALISTYCZNE SZKOLENIA DLA PSYCHOLOGÓW "Mózg a Człowiek" SZKOLENIE Z ZAKRESU PODSTAW DIAGNOZY NEUROPSYCHOLOGICZNEJ

Bardziej szczegółowo

DOPALACZE. - nowa kategoria substancji psychoaktywnych

DOPALACZE. - nowa kategoria substancji psychoaktywnych DOPALACZE - nowa kategoria substancji psychoaktywnych CZYM SĄ DOPALACZE? Dopalacze stosowana w Polsce, potoczna nazwa różnego rodzaju produktów zawierających substancje psychoaktywne, które nie znajdują

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 6. Lp. Profil oraz rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego

Załącznik nr 6. Lp. Profil oraz rodzaj komórki organizacyjnej Warunki realizacji świadczenia gwarantowanego Załącznik nr 6 WYKAZ ŚWIADCZEŃ GWARANTOWANYCH REALIZOWANYCH W WARUNKACH AMBULATORYJNYCH PSYCHIATRYCZNYCH I LECZENIA ŚRODOWISKOWEGO (DOMOWEGO) ORAZ WARUNKI ICH REALIZACJI Lp. Profil oraz rodzaj komórki

Bardziej szczegółowo

W N I O S E K. w miejscu zamieszkania osoby niepełnosprawnej. Proszę o dofinansowanie (nazwa urządzenia)... Kwota wnioskowana dofinansowania...

W N I O S E K. w miejscu zamieszkania osoby niepełnosprawnej. Proszę o dofinansowanie (nazwa urządzenia)... Kwota wnioskowana dofinansowania... .../.../... numer kolejny wniosku powiat rok złożenia wniosku... data wpływu kompletnego wniosku (dzień, miesiąc, rok) W N I O S E K o p r z y z n a n i e d o f i n a n s o w a n i a z e ś r o d k ó w

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU. Neuropsychologia 1100-PS36N-SJ. Wydział Pedagogiki i Psychologii Instytut Psychologii Psychologia

OPIS PRZEDMIOTU. Neuropsychologia 1100-PS36N-SJ. Wydział Pedagogiki i Psychologii Instytut Psychologii Psychologia OPIS PRZEDMIOTU Nazwa przedmiotu Kod przedmiotu Neuropsychologia 1100-PS36N-SJ Wydział Instytut/Katedra Kierunek Specjalizacja/specjalność Poziom organizacyjny studiów System studiów Wydział Pedagogiki

Bardziej szczegółowo

Pani Janina Kula Przewodnicząca Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Garwolinie. ul. Sportowa 5 08-400 Garwolin

Pani Janina Kula Przewodnicząca Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Garwolinie. ul. Sportowa 5 08-400 Garwolin WOJEWODA MAZOWIECKI WPS-V.431.3.2015 Warszawa 19.05.2015r. Pani Janina Kula Przewodnicząca Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Garwolinie ul. Sportowa 5 08-400 Garwolin WYSTĄPIENIE

Bardziej szczegółowo

Lista standardów w układzie modułowym

Lista standardów w układzie modułowym Załącznik nr 1. Lista standardów w układzie modułowym Lista standardów w układzie modułowym Standardy są pogrupowane w sześć tematycznych modułów: 1. Identyfikacja i Analiza Potrzeb Szkoleniowych (IATN).

Bardziej szczegółowo

Polityka społeczna w zakresie zróżnicowanych form mieszkalnictwa w regionie lubelskim

Polityka społeczna w zakresie zróżnicowanych form mieszkalnictwa w regionie lubelskim Polityka społeczna w zakresie zróżnicowanych form mieszkalnictwa w regionie lubelskim Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej w Lublinie 16 maja 2014 r. Sytuacja demograficzna Liczba ludności 2 160 513

Bardziej szczegółowo

Efektywna strategia sprzedaży

Efektywna strategia sprzedaży Efektywna strategia sprzedaży F irmy wciąż poszukują metod budowania przewagi rynkowej. Jednym z kluczowych obszarów takiej przewagi jest efektywne zarządzanie siłami sprzedaży. Jak pokazują wyniki badania

Bardziej szczegółowo

Czêœæ pierwsza Relacje pomiêdzy edukacj¹ domow¹, przedszkoln¹ i szkoln¹

Czêœæ pierwsza Relacje pomiêdzy edukacj¹ domow¹, przedszkoln¹ i szkoln¹ Wstêp 13 Kamienie milowe wyznaczaj¹ce zmiany w wychowaniu przedszkolnym ostatniego pó³ wieku Obowi¹zuj¹ce ustalenia dotycz¹ce edukacji starszych przedszkolaków, przydatnoœæ tej ksi¹ ki w dzia³alnoœci pedagogicznej

Bardziej szczegółowo

Magdalena Smoczyńska, Ewa Haman Funkcjonowanie dzieci ze specyficznym zaburzeniem językowym (SLI) w systemie edukacji szkolnej

Magdalena Smoczyńska, Ewa Haman Funkcjonowanie dzieci ze specyficznym zaburzeniem językowym (SLI) w systemie edukacji szkolnej Magdalena Smoczyńska, Ewa Haman Funkcjonowanie dzieci ze specyficznym zaburzeniem językowym (SLI) w systemie edukacji szkolnej Plan wystąpienia Diagnoza zaburzeń językowych w Polsce Perspektywa badawcza

Bardziej szczegółowo

EKONOMETRIA dr inż.. ALEKSANDRA ŁUCZAK Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu Katedra Finansów w i Rachunkowości ci Zakład Metod Ilościowych Collegium Maximum,, pokój j 617 Tel. (61) 8466091 luczak@up.poznan.pl

Bardziej szczegółowo

Psychologia jednolite magisterskie

Psychologia jednolite magisterskie Załącznik nr 3 do Uchwały nr 49/2015 Senatu UKSW z dnia 23 kwietnia 2015 r. Psychologia jednolite magisterskie Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla programu kształcenia dla kierunku Psychologia

Bardziej szczegółowo

Praca w interdyscyplinarnym zespole

Praca w interdyscyplinarnym zespole Praca w interdyscyplinarnym zespole Barbara Chandler Specjalista Rehabilitacji Medycznej Tłumaczenie z języka angielskiego dr n. med. Anna Czernuszenko Rehabilitacja Środowiskowa w Neurologii Program Edukacyjny

Bardziej szczegółowo

1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek?

1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek? 1. Od kiedy i gdzie należy złożyć wniosek? Wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego będzie można składać w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w Puławach. Wnioski będą przyjmowane od dnia

Bardziej szczegółowo

Stanowisko Rzecznika Finansowego i Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w sprawie interpretacji art. 49 ustawy o kredycie konsumenckim

Stanowisko Rzecznika Finansowego i Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w sprawie interpretacji art. 49 ustawy o kredycie konsumenckim Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Warszawa, 16 maja 2016 r. Stanowisko Rzecznika Finansowego i Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w sprawie interpretacji art. 49 ustawy o kredycie

Bardziej szczegółowo

. Wiceprzewodniczący

. Wiceprzewodniczący Uchwała Nr 542/LVI/2014 Rady Miasta Ostrołęki z dnia 30 stycznia 2014 r. w sprawie przyjęcia Wieloletniego Programu Osłonowego w zakresie pomocy społecznej Pomoc w zakresie dożywiania w mieście Ostrołęka

Bardziej szczegółowo

Skuteczność i regeneracja 48h albo zwrot pieniędzy

Skuteczność i regeneracja 48h albo zwrot pieniędzy REGULAMIN AKCJI PROMOCYJNEJ Skuteczność i regeneracja 48h albo zwrot pieniędzy 1. ORGANIZATOR, CZAS TRWANIA AKCJI PROMOCYJNEJ, PROGRAM AKCJI 1.1 Organizatorem akcji promocyjnej prowadzonej pod nazwą Skuteczność

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA OCENIANIA W KLASIE II

KRYTERIA OCENIANIA W KLASIE II EDUKACJA POLONISTYCZNA POROZUMIEWANIE SIĘ I KULTURA JEZYKA słuchanie i rozumienie wypowiedzi innych udział w rozmowie wypowiedzi ustne CZYTANIE czytanie i rozumienie opracowanych tekstów rozumienie słuchanych

Bardziej szczegółowo

Raport z ewaluacji wewnętrznej

Raport z ewaluacji wewnętrznej Raport z ewaluacji wewnętrznej w Szkole Podstawowej nr 213 i Gimnazjum Publicznym Nr 49 w Łodzi ROK SZKOLNY 2014/1015 Wpływ zastosowania technologii informatycznych na podniesienie poziomu zainteresowania

Bardziej szczegółowo

ROCZNY PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY ROK SZKOLNY 2015/2016

ROCZNY PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY ROK SZKOLNY 2015/2016 Szkolny program wychowawczy ROCZNY PROGRAM WYCHOWAWCZY SZKOŁY ROK SZKOLNY ZESPÓŁ SZKÓŁ SPECJALNYCH NR 7 W KATOWICACH Priorytety programu wychowawczego szkoły: 1. WZMACNIANIE BEZPIECZEŃSTWA UCZNIÓW. 2.

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne Załącznik nr 3 do Zarządzenia Rektora PUM.. z dnia.2012 r. S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne Kod modułu Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Specjalność Poziom studiów Forma studiów

Bardziej szczegółowo

Lokalne kryteria wyboru operacji polegającej na rozwoju działalności gospodarczej

Lokalne kryteria wyboru operacji polegającej na rozwoju działalności gospodarczej polegającej na rozwoju działalności gospodarczej Lp. 1. 2. 3. 4. Nazwa kryterium Liczba miejsc pracy utworzonych w ramach operacji i planowanych do utrzymania przez okres nie krótszy niż 3 lata w przeliczeniu

Bardziej szczegółowo

Automatyczne Systemy Infuzyjne

Automatyczne Systemy Infuzyjne Automatyczne Systemy Infuzyjne Wype nienie luki Nie ma potrzeby stosowania skomplikowanych i czasoch onnych udoskonaleƒ sprz tu infuzyjnego wymaganych do specjalistycznych pomp. Pompy towarzyszàce pacjentowi

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN WSPARCIA FINANSOWEGO CZŁONKÓW. OIPiP BĘDĄCYCH PRZEDSTAWICIELAMI USTAWOWYMI DZIECKA NIEPEŁNOSPRAWNEGO LUB PRZEWLEKLE CHOREGO

REGULAMIN WSPARCIA FINANSOWEGO CZŁONKÓW. OIPiP BĘDĄCYCH PRZEDSTAWICIELAMI USTAWOWYMI DZIECKA NIEPEŁNOSPRAWNEGO LUB PRZEWLEKLE CHOREGO Załącznik nr 1 do Uchwały Okręgowej Rady Pielęgniarek i Położnych w Opolu Nr 786/VI/2014 z dnia 29.09.2014 r. REGULAMIN WSPARCIA FINANSOWEGO CZŁONKÓW OIPiP BĘDĄCYCH PRZEDSTAWICIELAMI USTAWOWYMI DZIECKA

Bardziej szczegółowo

PROTOKÓŁ. Kontrolę przeprowadzono w dniach : 24, 25, 31.05. 2005 roku oraz 10. 06. 2005 roku,

PROTOKÓŁ. Kontrolę przeprowadzono w dniach : 24, 25, 31.05. 2005 roku oraz 10. 06. 2005 roku, PROTOKÓŁ z kontroli w Warsztatach Terapii Zajęciowej Polskiego Stowarzyszenia na Rzecz Osób z Upośledzeniem Umysłowym Koło w Słupsku przeprowadzonej przez Głównego Specjalistę Wydziału Audytu i Kontroli

Bardziej szczegółowo

Wizyta studyjna w Wielkopolsce

Wizyta studyjna w Wielkopolsce Wizyta studyjna w Wielkopolsce W dniach 2-4 września 2014 r. zorganizowano trzydniową wizytę studyjną w podmiotach ekonomii społecznej na terenie woj. wielkopolskiego. W wizycie uczestniczyło 18 osób -

Bardziej szczegółowo

Świadomość, która obala stereotypy. Ewa Kucharczyk-Deja, Małgorzata Biadoń, ŚDS nr 2 w Warszawie

Świadomość, która obala stereotypy. Ewa Kucharczyk-Deja, Małgorzata Biadoń, ŚDS nr 2 w Warszawie Świadomość, która obala stereotypy Ewa Kucharczyk-Deja, Małgorzata Biadoń, ŚDS nr 2 w Warszawie Plan prezentacji 1. Jak to się zaczęło? 2. Komu to pomoże? 3. Choroby psychiczne stereotypy. 4. Opinie Polaków

Bardziej szczegółowo

Krótka informacja o instytucjonalnej obs³udze rynku pracy

Krótka informacja o instytucjonalnej obs³udze rynku pracy Agnieszka Miler Departament Rynku Pracy Ministerstwo Gospodarki, Pracy i Polityki Spo³ecznej Krótka informacja o instytucjonalnej obs³udze rynku pracy W 2000 roku, zosta³o wprowadzone rozporz¹dzeniem Prezesa

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PRAKTYKI PEDAGOGICZNEJ dla studentów II roku studiów pierwszego stopnia niestacjonarnych specjalność: LOGOPEDIA

PROGRAM PRAKTYKI PEDAGOGICZNEJ dla studentów II roku studiów pierwszego stopnia niestacjonarnych specjalność: LOGOPEDIA Kod przedmiotu: 100N-2P2LOGc PROGRAM PRAKTYKI PEDAGOGICZNEJ dla studentów II roku studiów pierwszego stopnia niestacjonarnych specjalność: LOGOPEDIA Praktyki organizowane są na podstawie Rozporządzenia

Bardziej szczegółowo

Procedura wydawania opinii - Powiatowa Poradnia - Psychologiczno Pedagogiczna w Będzinie

Procedura wydawania opinii - Powiatowa Poradnia - Psychologiczno Pedagogiczna w Będzinie PROCEDURA WYDAWANIA OPINII PRZEZ PORADNIĘ PSYCHOLOGICZNO-PEDAGOGICZNĄ W BĘDZINIE (opracowana na podstawie opracowana na podstawie : Rozp. MEN i S z dnia 11 grudnia 2002r. w sprawie szczegółowych zasad

Bardziej szczegółowo