OD JEDNOCZA CEGO DUCHA DO KULTUROWEJ EUROPY. Historyczny przyczynek do nazwy Kongresu i debaty Obca Europa

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "OD JEDNOCZA CEGO DUCHA DO KULTUROWEJ EUROPY. Historyczny przyczynek do nazwy Kongresu i debaty Obca Europa"

Transkrypt

1 Anna Zeidler-Janiszewska profesor, pracuje w Instytucie Kultury i Komunikowania Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej; zajmuje się filozofią i teorią kultury nowoczesnej, estetyką i współczesnymi teoriami sztuki, a także problematyką Zagłady. ANNA ZEIDLER JANISZEWSKA OD JEDNOCZA CEGO DUCHA DO (NIE)TOŻSAMOŚCI KULTUROWEJ MIESZKAŃCÓW EUROPY Historyczny przyczynek do nazwy Kongresu i debaty Obca Europa Wielu uczestników, a zapewne i obserwatorów Kongresu już w trakcie studiowania materiałów sukcesywnie zamieszczanych na stronie internetowej czy też podczas lektury dostępnej wcześniej Kultury w płynnej nowoczesności Zygmunta Baumana (przez organizatorów traktowanej jako intelektualna rama wrocławskiego przedsięwzięcia) wracało myślami do poprzednich tego rodzaju inicjatyw podejmowanych w powojennej Europie. W rodzimej prasie przypomniano przede wszystkim Wrocławski Kongres Pokoju z 1948 roku, który zgromadził delegatów z 45 państw, w większości oburzonych pełnym inwektyw pod adresem zachodnich intelektualistów przemówieniem Warszawa

2 ANNA ZEIDLER JANISZEWSKA Aleksandra Fadiejewa, określonym przez Marię Dąbrowską w Dziennikach jako ordynarna antyamerykańska i antyeuropejska agitka. Odbywały się jednak i wcześniej mniej dramatyczne, a zarazem skromniej zamierzone spotkania gromadzące wybranych intelektualistów (czyli najogólniej mówiąc ludzi, którzy poza uprawianiem swojej akademickiej lub artystycznej profesji starają się aktywnie uczestniczyć w kształtowaniu opinii publicznej i wpływać na kształt polityki kulturalnej nie tylko w krajach, z których pochodzą). Wskazywano na nich na szczególną rolę tych wartości kulturowych, które jednoczyły Europejczyków ponad lokalnymi różnicami i odróżniały ich zarazem od mieszkańców innych kontynentów. Pozostając w zgodzie z tą przeważającą w XX wieku tradycją, organizatorzy przedsięwzięcia wrocławskiego nazwaliby je zapewne Kongresem Kultury Europejskiej. Tak się jednak nie stało uczestniczyliśmy w Europejskim Kongresie Kultury, co wskazuje na przesunięcie akcentów z ustalania ramowych wyznaczników tożsamości specyficznie europejskiej na prezentację różnorodności doświadczeń i dokonań kulturowych jej dzisiejszych mieszkańców (wśród których znajdują się liczni przybysze z różnych stron świata). Przesunięcie to wyraźnie wyartykułowano w założeniach programowych debaty zatytułowanej Obca Europa. Czym jest europejskość, które przytoczę (bo krótkie) w całości: Pojęcie europejskości często jest definiowane w zależności od potrzeby chwili, w wielu przypadkach warunkowanej politycznie lub ekonomicznie. Definicje arbitralnie wyznaczają intelektualne, kulturowe i obyczajowe standardy. W rezultacie tworzą abstrakcyjny, promowany odgórnie charakter europejski, który nie pokrywa się z indywidualnym doświadczeniem. Czy europejskość istnieje, czy jest jedynie intelektualnym konstruktem? Kim jest dziś Obcy w Europie? Podczas dyskusji przyjrzymy się europejskiej różnorodności, nie tylko w kontekście różnic etnicznych czy religijnych, ale też subkulturowych, kompetencyjnych i pokoleniowych. Zastanowimy się nad mechanizmami kulturowych wykluczeń oraz nad rolą polityki kulturalnej we wspieraniu koegzystencji różnych kultur w obrębie Europy 1. Warto dodać, że w roli moderatora debaty wystąpił Dejan Ilić serbski literaturoznawca, krytyk i wydawca, a uczestniczyli w niej Tigran Mansurian (armeński kompozytor i profesor Konserwatorium w Erewaniu), Gayatri Chakravorty Spivak (badaczka związana z perspektywą postkolonialną i feministyczna, profesor Columbia University, której pierwszą w polskim przekładzie książkę wydało i promowało podczas Kongresu środowisko Krytyki Politycznej), Paul Scheffer (profesor urbanistyki z Amsterdamu, zajmujący się problematyką imigrantów) i Azra Akšamija (artystka i badaczka islamskiej architektury z MIT). Chciałabym w moim szkicu przypomnieć, jak doszło do wskazanej tu zmiany akcentów w dyskursach intelektualistów, w praktykach artystycznych, w aka- 1 Cytuję z przewodnika po EKK drukowanej wersji strony internetowej Kongresu (s. 100). 200

3 OD JEDNOCZA CEGO DUCHA DO (NIE) TOŻSAMOŚCI... demickich badaniach kultury i w myśleniu o polityce kulturalnej 2, zatrzymując się nieco dłużej przy dwóch spotkaniach międzynarodowych, których tło budowały zmiany geopolityczne kontynentu (pozbawionego co ważne dla przebiegu toczonych debat naturalnej granicy na Wschodzie 3 ). W początkach września 1946 roku, krótko przed zakończeniem pierwszego procesu zbrodniarzy nazistowskich przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym w Norymberdze i przed wykładem Winstona Churchilla w Zurychu Let Europe arise! (rozwijającym ideę Stanów Zjednoczonych Europy z 1942 roku), zorganizowano w Genewie pierwsze spotkanie intelektualistów filozofów, pisarzy, eseistów, historyków o różnych orientacjach ideowych, poświęcone przyszłości zniszczonego wojną kontynentu. Wśród uczestników przeważali ilościowo Francuzi i Szwajcarzy 4. Poeta, eseista i pierwszy tłumacz na angielski utworów Brechta, Stephen Harold Spender, reprezentował kształtującą się w Londynie nową agendę ONZ UNESCO, a włoski emigrant osiedlony w Szwajcarii, Umberto Campagnolo, rozpoczynał już w trakcie obrad genewskich organizowanie przyszłego Stowarzyszenia Europejskiej Kultury, które formalnie rozpoczęło działalność w 1950 roku w Wenecji i skupiało w swoim kręgu postaci z innej bajki, takie jak Georges Bataille, Samuel Beckett, Theodor W. Adorno, Ernst Bloch czy Albert Schweizer. Intelektualistów wschodniej części Europy reprezentował w Genewie jedynie György Lukács. Z Niemców zaproszono tylko Karla Jaspersa. Wielkim nieobecnym spotkania był zmarły rok wcześniej Paul Valéry; samo sformułowanie tematu L Esprit européen automatycznie przywodziło na myśl zarówno La crise de l esprit, Note (ou L Européen) z 1919 roku, jak i La liberté de l esprit z roku Rozważania o Europie jako małym przylądku kontynentu azjatyckiego, którego kultura okazać się może (jak każda inna) śmiertelna, nabrały dodatkowej aktualności w kontekście doświadczeń wojennych i rysującego się już wyraźnie podziału europejskiej sceny politycznej. Żaden z uczestników dyskusji nie kwestionował generalnego projektu 2 Obejmuje ona głównie działania związane z tworzeniem instytucjonalnych warunków twórczo-odbiorczego uczestnictwa w praktykach artystycznych, stanowiących tylko jeden z sektorów kultury w znaczeniu teoretyczno-opisowym (antropologiczno-kulturoznawczym). Użycie słowa kultura w wąskim i normatywnym często znaczeniu możliwe jest jedynie w odniesieniu do epoki nowoczesnej (gdy wąsko wyprofilowana przez intelektualistów-prawodawców kultura uzyskuje autonomię i staje się jednym z sektorów innych praktyk, których nie nobilitujemy przynajmniej w nazwie jako kulturowych ). 3 Granica ta była często przesuwana, o czym przypomina Krzysztof Pomian m.in. a artykule Europa i jej obszary zamieszczonym w tłumaczeniu Wiktora Dłuskiego w Przeglądzie Politycznym 2008 nr 90 4 Obecni byli między innymi Julien Benda, Georges Bernanos, Maurice Merleau-Ponty, Raymond Aron, Jean Wahl, Denis de Rougemont, Jean Starobinski (najmłodszy uczestnik spotkania, późniejszy laureat nagrody im. Karla Jaspersa przyznawanej przez Uniwersytet w Heidelbergu). O spotkaniu tym przypomnieli ostatnio: Natan Schnaider w książce Gedächtnisraum Europa. Die Visionen des europäischen Kosmopolitismus. Eine jüdische Perspektive, transcript Verlag, Bielefeld 2008 oraz Grażyna Pomian w artykule Intelektualiści w czasach zimnej wojny zamieszczonym w Przeglądzie Politycznym 2009 nr

4 ANNA ZEIDLER JANISZEWSKA przyszłej Europy jako wspólnoty zjednoczonej ponad podziałami narodowymi. Pamięć o słabościach polityk narodowych i międzynarodowej polityki przedwojennej i, przede wszystkim, katastrofa, która (w przeciwieństwie do pierwszej wojny) objęła ogromną część ludności cywilnej kontynentu, mówiły o potrzebie realizacji tego projektu same za siebie, a solidarność w osądzaniu nazistowskich zbrodni (w kategoriach zbrodni przeciw pokojowi, zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko ludzkości ) stanowiła, jak sądzono, pierwszy w tym kierunku ważny krok. Intelektualiści zastanawiali się więc nad wzmocnieniem przyszłych praktyk zjednoczeniowych w oparciu o uformowany historycznie zestaw identyfikowanych z duchem Europy wartości nadrzędnych, odróżniających jej kulturę od kultur innych kontynentów. Historycznego wprowadzenia do tematu podjął się szwajcarski historyk, Jean de Salis, który zakończył swoje wystąpienie patetycznym wezwaniem: Nigdy nie zapomnijmy, że Europa była ogniskiem duchowości, co czyniło z niej centrum ludzkiej myśli i czynu. Przyszłym pokoleniom przypadnie zadanie i zaszczyt ponownego zapalenia tego ogniska 5. W wypowiedziach dominował język francuski, jednak szczególnym zainteresowaniem uczestników cieszyły się dwa referaty wygłoszone po niemiecku. Karl Jaspers, który objął już powtórnie katedrę uniwersytecką w okupowanym przez Amerykanów Heidelbergu 6, osadził ideę spotkania w szerokiej perspektywie filozoficznej. Identyfikując pojęcie ducha z zespołem ramowych wartości nadrzędnych, idealnych (różnych od sfery regulującej działania codzienne, bezpośrednio praktyczne), przypomniał, że sam proces ich konstytuowania się w przejściu od synkretycznej świadomości mitycznej do myślenia dualistycznego 7 łączy kulturę europejską z innymi wielkimi kulturami, zróżnicowanymi do dziś przede wszystkim ze względu na typ tradycji religijnej i jej miejsce w całokształcie działań ludzkich. Jaspers określał później ów czas przejścia mianem epoki osiowej (Achsenzeit) i za jej inicjatorów i bohaterów uznał Buddę, Konfucjusza, Jezusa i Sokratesa 8. Specyfikę europejskich początków wyznacza podwójna, filozoficzna (Sokrates) i religijna (Jezus) artykulacja odrębności między światem życia codziennego a światem wartości sakralnych czy idealnych 9, istotnie zasilana przez różne dziedziny autonomizującej się już powoli sztuki. W historycznych formach konkretyzacji tej relacji wyłonił się aksjologiczny rdzeń (zachodnio)europejskiej nowoczesności, na który składają się: autonomia i wolność jednostki, wspólna 5 Cyt. za G. Pomian, Intelektualiści..., s Jaspers opuścił Heidelberg po dwóch latach i osiadł w Bazylei, a rok przed śmiercią w proteście przeciwko wyborowi na kanclerza RFN byłego członka NSDAP, Kurta Kiesingera, zrezygnował również z niemieckiego obywatelstwa. Koncepcja Jaspersa dostarczyła przesłanek dla tzw. dialogu międzykulturowego. 7 Weber określał to przejście mianem pierwszego odczarowania świata torującego drogę odczarowaniu drugiemu nowoczesnemu. 8 W książce Die grossen Philosophen (München 1957). 9 Jerzy Kmita mówi w tym kontekście o dualizmie platońsko-religijnym (por. m.in. tegoż Jak słowa łączą się ze światem. Studium krytyczne neopragmatyzmu, Wydawnictwo IFUAM, Poznań 1998). 202

5 OD JEDNOCZA CEGO DUCHA DO (NIE) TOŻSAMOŚCI... historia, rola nauki, liberalizm gospodarczy i polityczny oraz stałe oddziaływanie pluralizującej się w czasach nowożytnych tradycji chrześcijańskiej. Europa mówił Jaspers to Biblia i antyk, Europa to Homer, Ajschylos, Sofokles, Eurypides, to Fidiasz, Platon, Arystoteles, Plotyn, Wergiliusz, Horacy, Dante, Szekspir, Goethe, Cervantes i Racine, i Molier, Leonardo, Rafael, Michał Anioł, Rembrandt, Velasquez, Bach, Mozart, Beethoven, to Augustyn, Anzelm, Tomasz, Spinoza, Pascal, Kant, Hegel, Cyceron, Erazm, Wolter 10. Łatwo zauważyć, że w czasach nam bliższych rekonstruowany przez Jaspersa europejski duch zakorzenił się przede wszystkim w kanonie kulturowym Francji i Niemiec, co można interpretować jako historyczne wzmocnienie zasygnalizowanej jeszcze w czasie wojny idei Churchilla, że od przyszłego pojednania między tymi dwoma państwami winno się dokonać zjednoczenie Europy (wieczorny pobyt uczestników spotkania w Operze, gdzie wystawiano Fidelia Ludwiga van Beethovena z librettem przeróbką francuskiej Lenory, dobrze wpisywał się w tę ramę). O Europie Środkowo-Wschodniej w tym i w innych referatach nie wspomniano. Explicite wyłączył niemiecki filozof z europejskiej wspólnoty Rosję ( bliską nam przestrzennie, ale odległą duchowo, co podkreślali także niektórzy inni mówcy, począwszy od de Salisa) oraz z powodu przestrzennego oddalenia Amerykę. Dodał jednak, iż oddaleniu temu towarzyszy bliskość duchowa, sprawiająca, że rozpoznajemy w niej nieomal samych siebie (jak gdyby Amerykę zamieszkiwali przede wszystkim wykształceni imigranci europejscy...). Z tego, że na spotkaniu, któremu patronowała idea ostatecznego rozstania z wszelkim nacjonalizmem, podtrzymano faktycznie jego formę ogólnoeuropejską, Jaspers zdawał sobie sprawę. Wyrażając w liście do Hanny Arendt radość z powodu wyrwania się po raz pierwszy z przymusowej wieloletniej izolacji w świat ducha, dodał, iż większość obecnych w Genewie...rozwijała coś na kształt europejskiego nacjonalizmu 11. Arendt, już zadomowiona w Nowym Jorku, zgadzała się z Jaspersem i innymi uczestnikami spotkania, że o teraźniejszości i przyszłości Europy trzeba myśleć wspólnie i całościowo. Przemawiała za tym jednak, w jej opinii, przede wszystkim konieczność zapobiegania możliwym przyszłym katastrofom. Ta, która się wydarzyła, pokazała wyraźnie, że życie mieszkańców nowoczesnej Europy, niezależnie od tego, czy proces narodobudownictwa przybierał oblicze liberalne czy autorytarne, nie toczyło się w ramach wspólnej historii i pod znakiem wspólnego ducha. Arendt myślała, oczywiście, o losie diaspor żydowskich w Europie. Kiedy po latach Theodor W. Adorno odniósł się do klimatu bezpośrednio powojennych debat intelektualnych, znacznie, jak wiemy, wyostrzył i zuniwersalizował podjęty przez Arendt typ argumentacji. Sformułowaniu w Dialektyce negatywnej odpowiednika Kantowskiego imperatywu kategorycznego ( myśleć i działać tak, aby nie powtórzył się Auschwitz, aby nie zdarzyło się już nic 10 K. Jaspers, Vom Europäischen Geist. Vortrag gehalten bei den Rencontres Internationales de Genéve September 1946, Piper Verlag, München 1947, s H. Arendt / K. Jaspers, Briefwechsel , Piper Verlag, München 1985, s

6 ANNA ZEIDLER JANISZEWSKA podobnego ) towarzyszyła interpretacja wszelkich prób restauracji ducha jako odwróconego nihilizmu, zakrawającego na szyderstwo z zagazowanych w krematoriach nazistowskich obozów ofiar 12. Gdyby w genewskim spotkaniu uczestniczył inny z przebywających jeszcze wówczas w Ameryce emigrantów z Niemiec Bertolt Brecht, wytoczyłby zapewne przeciw Jaspersowi argument z napisanych w Danii na przełomie lat czterdziestych Rozmów uchodźców. Dlaczego pytał wykształcony Ziffel w podręcznikach z historii kultury nie pisze się [...] o żarciu i innych przyjemnościach, których nie zna pospólstwo, tak jakby nie znano tam na dole tylko Kanta! To bardzo smutne, że niejeden nie widział piramid, ale uważam, że znacznie bardziej przygnębiające jest, że nie widział także nigdy steku w sosie pieczarkowym 13. Uczestnicy spotkania, nie tylko ci, którzy związali się z lewicą, przewidywali, że ten właśnie wątek podejmie inny mówca, György Lukács. Węgierski filozof spełnił te oczekiwania, nie kwestionując przy tym samej idei wspólnego ducha Europy. Zarzucając w dyskusji Jaspersowi arystokratyzm aksjologiczny i skupiony na jednostkowej wolności burżuazyjny pesymizm (co miało go wiązać ideowo z pokonanym dotychczas tylko militarnie faszyzmem 14 ), sam wyeksponował (a przemawiał przed Jaspersem) powszechną równość jako podstawową wartość światopoglądu demokratycznego 15 zakorzenioną w praktykach europejskich ruchów rewolucyjnych opartych na nowoczesnej wierze w rozum, postęp i humanizm, podtrzymywanej przez postępową europejską sztukę (nawiązał więc do tej samej tradycji, którą najpierw poddał pryncypialnej krytyce, co zarejestrował kąśliwie Maurice Merleau-Ponty 16 ). Słuchaczy zdziwił zapewne fakt, iż wizję wspólnej Europy związał Lukács z projektem zjednoczeniowym powstałym w kręgu założonego przez niemieckich emigrantów z różnych odłamów antystalinowskiej lewicy w 1941 roku w Londynie Związku Socjalistyczno-Demo- 12 Wszelka kultura po Oświęcimiu, włącznie z jej najwnikliwszą krytyką, jest śmietniskiem. Restaurując się po tym, co w jej krajobrazie, nie napotkawszy na opór, się wydarzyło, stała się bez reszty ideologią, którą już potencjalnie była, od kiedy, w opozycji do materialnej egzystencji, odważyła się użyczać jej światła, którego pozbawiło ją oddzielenie ducha od pracy fizycznej. Kto gardłuje za utrzymaniem tej radykalnie winnej i żałosnej kultury, robi z siebie jej poplecznika, podczas gdy ten, kto wzbrania się przed kulturą, wprost sprzyja barbarzyństwu, którym się ta kultura okazała. Nawet milczenie nie wychodzi z koła... (T.W. Adorno, Dialektyka negatywna, przeł. K. Krzemieniowa, PWN, Warszawa 1986, s. 515). 13 B. Brecht, Rozmowy uchodźców, przeł. R. Szydłowski, Warszawa 1969, PIW, s Argumentację tego rodzaju rozwinął Lukács szerzej w książce Die Zerstörung der Vernunft, Aufbau Verlag, Berlin Tekst wystąpienia Lukácsa pod tytułem Aristokratische und demokratische Weltanschaung dostępny jest w książce Revolutionäres Denken: Georg Lukács. Eine Einführung in Leben und Werk, Neuwied Verlag, F. Benseler, Darmstadt 1984, s Por. tegoż Humanizm i terror. Esej o problemie komunistycznym, red.. J. Migasiński, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2005 (oryg. z 1957 roku). Inny uczestnik spotkania, Lucien Goldmann, będzie się niebawem zastanawiał, nad podobieństwami i różnicami w filozoficznych koncepcjach Lukácsa i Heideggera. 204

7 OD JEDNOCZA CEGO DUCHA DO (NIE) TOŻSAMOŚCI... kratycznego (znaczna część jego członków zasiliła później szeregi SPD). Projekt został spisany po konferencji w 1942 roku w dziewięciu krótkich, ogólnikowych punktach, pod nazwą Calling All Europa. Końcowym argumentem Lukácsa na rzecz jednoczenia się Europy pod znakiem demokratycznego socjalizmu była przestroga przed rolą bezsilnych widzów jakiegoś nowego Monachium. Jak gdyby podział Europy na dwie strefy wpływów nie wisiał już w powietrzu... pomyślało zapewne wielu słuchaczy tego wystąpienia, podejrzewając jego autora bądź to o cynizm, bądź też o (nietypową wszak dla czciciela oświeceniowego i oświecającego rozumu) próbę zaklinania rzeczywistości. W dyskusji Jean Guéhenno dowodził, że Europa nie potrzebuje ani Rosji z jej gułagami namacalnym dowodem, że sprawiedliwość społeczna realizowana jest kosztem wolności, ani Ameryki, gdzie z kolei wolność wyklucza sprawiedliwość. Europa skupić się powinna przekonywał na pogodzeniu wolności ze sprawiedliwością. Niezależnie od różnic akcentów w charakterystyce ducha nowożytnej Europy (prymat osobistej wolności, powiązanej ze świadomością historyczną i dążeniem do prawdy realizowanym z nauce u Jaspersa przeciwko powszechnej konkretnej, a nie tylko formalnej równości Lukácsa) obydwaj myśliciele zgadzali się w kwestii wyróżnionej roli filozofii i sztuki w jego kształtowaniu i upowszechnianiu (Jaspers akcentował dodatkowo tradycję chrześcijańską, której rolę Lukács zmarginalizował). Rozwój akcji na światowej scenie politycznej sprawił, że jednoczenie zachodniej części kontynentu rozpoczęło się, jak wiemy, nie od ponownego zapalenia ogniska ducha (by raz jeszcze przywołać de Salisa), lecz od Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali (do której przystąpiły Francja, Niemcy, Włochy i kraje Beneluksu), wschodniej natomiast od narzuconego modelu nie demokratycznego socjalizmu, którego wizję przywołał w Genewie Lukács, lecz dyktatury proletariatu i demokracji socjalistycznej wspartej deklarowanym internacjonalizmem. Mimo, że państwa Europy Zachodniej musiały się zmierzyć nie tylko z sytuacją zimnej wojny, ale i z problemami wyzwolonymi przez szybko postępujące procesy dekolonizacji, historycy mogą po latach zgodzić się, że...zimna wojna jawi się niczym niesamowity historyczny akcelerator: zachodnia część Europy z siedliska notorycznego nacjonalizmu i wojny przeistoczyła się w obszar międzypaństwowego porozumienia i dobrobytu 17. Obietnice Churchilla z zachęcającego do zjednoczenia wykładu z Zurychu zaczęły się spełniać. Duch, o którego regulacyjnej sile nie wątpiła zdecydowana większość uczestników genewskiego spotkania, został jednak przy tej okazji mocno nadwerężony przez postępujący w kierunku wąskich, fachowych specjalizacji podział pracy z jednej strony, z drugiej zaś przez światopogląd towarzyszący rozprzestrzeniającej się wraz ze wzrostem dobrobytu kulturze konsumpcyjnej. Eksponowane przez Jaspersa konstruktywne dla kultury napięcie między światem wartości idealnych a życiem codziennym, tu i teraz, wyraźnie zamierało w tych sektorach kultury, które przekształcały się w składniki przemysłu rozrywkowego. Zwarcie szeregów 17 D. Diner, Zrozumieć stulecie, przeł. Xymena Bukowska, Scholar, Warszawa

8 ANNA ZEIDLER JANISZEWSKA znacznej części akademickich i pozaakademickich intelektualistów w krytyce jego produktów stanowiło jedną z ostatnich ówczesnych batalii w obronie godności ducha; jej wzory można było odnaleźć we wcześniejszych potyczkach amerykańskich intelektualistów z kulturą masową i w Dialektyce oświecenia Adorna i Horkheimera. Już w 1939 roku Clement Greenberg w słynnym eseju Awangarda i kicz (do którego odwołał się w równie dramatycznej w tonacji Filozofii nowej muzyki Adorno), przekonywał, że nowoczesna, a w szczególności awangardowa sztuka stała się ostatnim przyczółkiem kultury zagrożonej rozkładem i jedyną żywą kulturą, jaką mamy 18. Młodzieżowa rewolta z końca lat sześćdziesiątych, skierowana przeciwko systemowi wytwarzającemu, ludzi jednowymiarowych (by przywołać znaną figurę Herberta Marcusego) oficjalnie podważyła wartości europejskiego ducha, co znalazło wyraz w poszukiwaniu nowych (lepszych w założeniu) modeli życia w innych kręgach kulturowych (szczególnym zainteresowaniem cieszyły się Indie) i wyłanianiu się form kultury alternatywnej kontrkultury, częściowo współbieżnej z praktykami artystycznymi określanymi mianem drugiej awangardy 19. Napór przemian sprawił, że estetycy i filozofowie sztuki coraz częściej wątpili w możliwość myślenia o sztuce jako autonomicznej i zarazem wzorotwórczej w procesach Bildung dziedzinie kultury. Uchwyceniu niektórych przemian, jakim podlegał jej wcześniejszy elitarny model, służyły koncepcje dzieła otwartego (Umberto Eco) czy nieorganicznego (Peter Bürger), w których część przywilejów przypisanych uprzednio twórcom została scedowana na odbiorców (równie aktywnych w procesach artystycznej komunikacji). Hasłem dnia stał się pluralizm norm i form uczestnictwa w sztuce, utrudniający znacznie jak pokazał Marc Fumaroli realizację skoncentrowanej w rękach państwa, tradycyjnie wspierającej szlachectwo ducha, polityki kulturalnej. Jej wzoru dla większości państw europejskich dostarczała powojenna Francja. W znacznie większym niż dotychczas stopniu widoczne stały się ingerencje rynku w świecie sztuki. Ostentacyjnie i świadomie związany z mniejszością, w dalszym ciągu sycący swe poczucie wyższej wartości świadomością własnej niedostępności dla zwykłych ludzi, smak kultury wysokiej jest szczególnie słabo przygotowany na taką (rynku A.Z.J.) konkurencję i skazany jest na porażkę podsumował przed ponad ćwierćwieczem sytuację przegrywających dziedziców tradycji Bildung Zygmunt Bauman 20. Wcześniej, bo w wydanej przez Jürgena Habermasa książce zbiorowej z 1982 roku zatytułowanej w nawiązaniu do Jaspersa Stich- 18 Diagnozę Greenberga przypomniała ostatnio w kontekście dylematów współczesnej krytyki sztuki Agnieszka Rejniak-Majewska w artykule Puste miejsce po kulturowych mandarynach krytyka sztuki i język teorii, Kultura Współczesna 2010 nr Pierwszą polską książką systematyzującą te ruchy były Drogi kontrkultury Aldony Jawłowskiej (PIW, Warszawa 1975). 20 Z. Bauman, Prawodawcy i tłumacze, przeł. A. Ceynowa i J. Giebułtowski, red. naukowa przekładu M. Kempny, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 1998 (oryg. ang. Legislators and Interpreters. On Modernity, Post-modernity and Intellectuals, Polity Press, London 1987). 206

9 OD JEDNOCZA CEGO DUCHA DO (NIE) TOŻSAMOŚCI... worte zur geistigen Situation der Zeit wielu autorów zastanawiało się już nad konsekwencjami tego stanu rzeczy. Karl Heinz Bohrer, który pełnił przez wiele lat funkcję naczelnego redaktora opiniotwórczego czasopisma Merkur (dookreślonego w podtytule jako Zeitschrift für europäisches Denken i odwołującego się do odpowiedzialności ducha 21 ), mówił o wyłonieniu się w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych trzech równoległych sektorów kultury: starej (kanonicznej), nowej (identyfikowanej ze starzejącymi się szybko, jak twierdził ruchami neoawangardowymi) i popularnej 22. Bohrer operował przykładami z obszaru niemieckiego, francuskiego i brytyjskiego wskazującymi już na symptomy przekraczania granic i zasypywania przepaści między wyróżnionymi trzema sektorami (co symbolicznie usankcjonował w 1969 roku amerykański literaturoznawca, Leslie Fiedler w tekście nieźle znanym już w Europie choćby z tego względu, że opublikowany został w Playboyu ). Odnotowując równocześnie wpływ nowej francuskiej teorii na klimat intelektualny w zachodniej Europie, Bohrer nie wspomniał o znaczących przesunięciach w obszarze wiedzy akademickiej, która do tradycyjnych, opartych na wąsko elitarnym ujęciu kultury Geisteswissenschaften włączyła w szerokim zakresie problematykę pochodzącą z zakresu nauk społecznych 23 ; pomiędzy obydwoma tymi blokami nauk usytuowały się lokalne odpowiedniki brytyjskich cultural studies, w ramach których definiuje się ogólnie kulturę jako zmienne i różnicujące się pole regulacji codziennych praktyk jednostek i grup społecznych 24. Jak wielu innych intelektualistów zaproszonych przez Habermasa do diagnozy duchowej sytuacji czasu, nie odnotował też Bohrer tych przemian w kulturowym krajobrazie zachodniej Europy, które wiązały się z faktem, że wzrost dobrobytu i demokracja przyciągały do niej coraz większe rzesze imigrantów pochodzących nie tylko z biedniejszych obrzeży kontynentu czy terenów dawnych kolonii. Na rosnące zróżnicowanie kultur tubylczych, głównie mieszkańców wielkich miast, nakładała się wielokulturowość w wymiarze światowym. Hasłem dnia stał się w tym kontekście problem tożsamości kulturowej, który szybko wpadł w objęcia nieprzezwyciężonych wcale, wbrew optymistycznemu nastawieniu większości genewskich dyskutantów, ideologii separatystycznych i nacjonalistycznych. Zarówno w języku zwolenników tych ideologii, jak i w języku ich przeciwników słowo kultura zaczęło funkcjonować niemal wyłącznie w liczbie mnogiej. Alain Finkielkraut przywoływał w tym kontekście spór Goethego z Herderem, sprawę Dreyfusa i Zdradę kler- 21 Tytuł artykułu opublikowanego w pierwszym numerze pisma z 1947 roku przez jego współzałożyciela i redaktora naczelnego, Hansa Paeschke. 22 K.H. Bohrer, Die drei Kulturen [w:] Stichworte zur Geistigen Situation der Zeit, red. J. Habermas, Suhrkamp Verlag, Frankfurt a/m 1982, s Z przemian zachodzących w tym czasie w niemieckiej humanistyce zdaje sprawę tom zredagowany przez Klausa P. Hansena Kulturbegriff und Methode. Der stille Paradigmenwechsel in den Geisteswissenschaften, Tübingen Por. przegląd koncepcji i praktyk badawczych podejmowanych w obrębie studiów kulturowych w książce Chrisa Barkera Studia kulturowe. Teoria i praktyka, przeł. A. Sadza, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków

10 ANNA ZEIDLER JANISZEWSKA ków Juliena Bendy 25, a Jean-Marie Domenach przestrzegał przed próbami poszukiwania [...] tożsamości europejskiej w takim duchu, w jakim niektórzy poszukiwali w XIX i XX wieku tożsamości narodowej 26. Jak zauważył ironicznie Herbert Schnädelbach Dawniejsi autorzy uznawali kulturę za jedną, tj. za jeden obszar, który, jak przyrodę czy społeczeństwo, w całości cechują wspólne znamiona, my natomiast używamy bez zastrzeżeń słowa kultura w liczbie mnogiej i widzimy w tym dowód naszej światłości. Jeśli w rozumowaniach naukowych ktoś nie wychodzi z założenia o wielości kultur, daje dowód swej nienaukowości, naraża go to ponadto na podejrzenie o etnocentryzm, a nawet o imperializm kulturowy 27. Łatwo, oczywiście, pokazać, że w aspekcie teoretycznym liczba mnoga nie tylko nie wyklucza, ale zakłada liczbę pojedynczą bez przyjęcia choćby implicite ogólnego pojęcia kultury i jakiejś jej ramowej teorii, zniwelowalibyśmy dystans pozwalający nam na badanie kultur różnych od własnej (w tym odległych w czasie postaci kultury własnej ). Z problematyką politycznej poprawności wyrażanej w użyciach słowa kultura w liczbie mnogiej wiążą się jednak dwa inne istotne problemy. Pierwszy z nich wyraża się pytaniem o możliwość zawieszenia wartościowania w odniesieniu do praktyk dozwolonych w ramach innej kultury, a niedopuszczalnych we własnej, co przekłada się na dyskusję o moralnych granicach liberalizmu i tolerancji (prowadzącą do różnych prób sformułowania stanowiska ograniczonego relatywizmu). Drugi problem dotyczy wzajemnych relacji między kulturą w znaczeniu szerokim, opisowym, a węższym, normatywnym, wywiedzionym z tradycji europejskiego oświecenia i wyraża się pytaniem o rolę kultury w drugim znaczeniu w kształtowaniu kultury w znaczeniu pierwszym. Pytanie, czy chcemy ją na przykład traktować jako zajęcie w czasie wolnym, czy jako siłę mającą przenikać wszystkie obszary naszego życia, jest w ostatecznym rachunku pytaniem o to, w jaki sposób chcemy żyć podkreśla Schnädelbach 28. Czyż to właśnie nie przywiązanie do drugiego wariantu odpowiedzi tkwi u podstaw naszej żywiołowej niezgody na polityczno-ekonomiczną instrumentalizację kultury? Czy nie stąd bierze się nasza podejrzliwość wobec współczesnych dyskursów o znaczeniu kreatywności w społeczeństwie wiedzy? Zmierzając do zakończenia części szkicu otwartej przypomnieniem tonacji historycznego spotkania w Genewie, wspomnieć trzeba o dwóch przynajmniej kwestiach. Pierwsza z nich dotyczy podniesionych przez Arendt w ówczesnej korespondencji z Jaspersem warunków, które przyczyniły się do zagłady diaspor 25 A. Finkielkraut, Porażka myślenia, przeł. M. Ochab, Niezależna Oficyna Wydawnicza, Warszawa 1992 (wydanie francuskie 1987). 26 J.-M. Domenach, Europa: wyzwanie dla kultury, przeł. H. Sikorska, Nizależna Oficyna Wydawnicza, Warszawa H. Schnädelbach, Kultura, [w:] Filozofia. Podstawowe pytania, red. E. Martens, H. Schnädelbach, przeł. K. Krzemieniowa, Wiedza Powszechna, Warszawa 1995 (pierwsze niemieckie wydanie 1985). 28 Tamże, s

11 OD JEDNOCZA CEGO DUCHA DO (NIE) TOŻSAMOŚCI... żydowskich w Europie. Warunki te z opóźnieniem co prawda stały się przedmiotem dyskursów publicznych, skupionych nie tylko na upamiętnianiu ofiar i wymierzaniu kar sprawcom, ale i na problematyzowaniu moralnej sytuacji świadków. O tym, że praca pamięci nie przebiegała łatwo nie tylko w początkowo niezdolnym do żałoby społeczeństwie niemieckim, lecz także w społeczeństwie austriackim, włoskim czy francuskim, świadczy podwyższona temperatura wokół kolejnych procesów sądowych, prac historyków, powieści, spektakli teatralnych czy filmów. Nie ulega jednak wątpliwości, że to właśnie kolejne odsłony przepracowywania Zagłady, stały w centrum obejmującej coraz szersze obszary przeszłości eksplozji pamięci, co pierwszy odnotował i próbował wyjaśnić w szerszym kontekście społeczno-kulturowym Pierre Nora (uczeń i spadkobierca Maurice a Halbwachsa). Zauważalną w Genewie obojętność wobec kulturowych tradycji społeczności zamieszkujących Europę Środkową i Wschodnią, zastąpiło rosnące nimi zainteresowanie (polityka intensyfikacji wymiany kulturalnej w czasach względnego odprężenia, powstanie akademickich ośrodków badawczych, poszerzona polityka przekładów), a na koniec w kolejnej, jeszcze przed ostatecznym rozpadem systemu komunistycznego, fali zachodniej samokrytyki doczekaliśmy się nawet przekonania, iż...racji istnienia dla wspólnej Europy, a także jej duszy, trzeba nam szukać poza granicami Europy Dwunastki 29, i że utopionemu w oparach konsumpcji i mediokracji etosowi intelektualisty przywrócili blask wschodnio- i środkowoeuropejscy dysydenci (podkreślał to na przykład zaangażowany od dawna w pogłębianie międzynarodowej współpracy ówczesny rektor Wissenschaftskollegs w Berlinie, Wolf Lepenies). W podobnym tonie pisała w wiosennym wydaniu Lettre internationale z 1988 roku (rolę tego pisma w ówczesnej sytuacji trudno przecenić) Diana Pinto, która istniejącym instytucjom zjednoczonej zachodniej Europy, przeciwstawiła wizję Europy kultur, której kontury nie rysują się jeszcze wyraźnie, ale zawierają już w sobie inną Europę dla niektórych entuzjastów pierestrojki mogącą rozciągać się aż po Ural, pod warunkiem, że punktem jej zakotwiczenia będą struktury EWG. Wiele z opisanych tu w telegraficznym skrócie procesów przeżyli i przeżywają w przyspieszonym tempie mieszkańcy krajów byłego bloku wschodniego. W niektórych z nich, jak w Polsce, sztywny gorset państwowo sterowanej gospodarki, demokracji socjalistycznej i scentralizowanej, wspartej instytucją cenzury polityki kulturalnej, został skruszony już przed 1989 rokiem. Wcześniej też pojawiły się elementy konsumeryzmu (co prawda raczej życzeniowego, bo bez rozwiniętych i zróżnicowanych możliwości konsumpcji). Mylił się jednak przywołany tu już Marc Fumaroli, kiedy w swej krytycznej wobec francuskiej powojennej polityki kulturalnej książce z początku lat dziewięćdziesiątych twierdził, iż kraje, które świeżo odzyskały wolność, czekają na naszych (francuskich A.Z.J.) profesorów, naukowców i przemysłowców, a nie na śpie- 29 J.M. Domenach, Europa..., s

12 ANNA ZEIDLER JANISZEWSKA waków rockowych 30 Na profesorów i przemysłowców czekały (czasem) naukowe i gospodarcze elity, w społeczeństwach zakorzeniały się natomiast szeroko (wraz ze wzrostem oferty rynkowej i modernizacją technologii komunikacyjnych coraz szybciej) rozmaite formy kultury konsumpcyjno-popularnej. Na nic zdały się ostrzeżenia, że Egalitaryzm kulturalny podobnie jak wszelkie inne egalitaryzmy podburza równość przeciwko wolności, rozbudza niecne, chciwe namiętności przeciwko myśli oświeceniowej, która rzeczywiście pragnie się dzielić, ale dzielić się szlachectwem, a dokładniej szlachectwem ducha 31 formułowane z pozycji, jak powiedziałby Odo Marquard, tradycjonalizmu nowoczesności, a dokładniej nowoczesności z jej wcześniejszej, wschodzącej fazy. Upadek muru berlińskiego, nowa sytuacja na wschodzie i południu Europy i przetasowania na światowej scenie politycznej, ponownie wywołały pytanie o tradycje i aktualny stan ducha Europy, który miałby patronować dalszej fazie jej jednoczenia. Tym razem portretowano modelkę w innym niż genewskie oświetleniu: w humanistycznej refleksji nad kulturą i kulturami dominowała perspektywa hermeneutyczna. Pokazywano więc, jak czynił to następca Jaspersa w Katedrze Filozofii Uniwersytetu w Heidelbergu, Hans Georg Gadamer, że o wspólności ducha Europy, która stanowi podstawę jej dziejowej misji, decyduje fakt, iż [...] jest całością wielojęzykową, składającą się z różnorakich narodowych kultur językowych 32, na bazie których wykształciły się różnice w obrębie innych dziedzin i sfer kultury. O tym, jak przypominał w kontekście bezkrytycznej akceptacji kulturowego pluralizmu we Francji Finkielkraut, mówił już Herder. Pozostając dziś o tym wiemy w niezgodzie z historycznym doświadczeniem swoich i wcześniejszych czasów, niemiecki filozof sądził, że różnice między (równoprawnymi) kulturami narodowymi są zasadniczo nieprzekraczalne. Polemizował z nim (o czym też przypomniał Finkielkraut) między innymi Goethe, wskazując na doniosłą rolę literackich (czasem wielokrotnych) przekładów w procesie wzajemnej wymiany kulturowych tradycji i współczesnych doświadczeń w skali nie tylko europejskiej, ale i światowej. Nawiązując do tej drugiej postawy, wzmocnionej argumentacją filozofii dwudziestowiecznej, Gadamer przekonywał (jak przypomniał z kolei w Kulturze w płynnej nowoczesności Zygmunt Bauman), że właśnie w konieczności przekraczania barier między językami i związanymi z nimi kulturami kryje się skarb, którego posiadanie decyduje o przewadze Europy (nad innymi kontynentami? jej nieeuropejskimi mieszkańcami?). Europa mogła i musiała nauczyć się sztuki współżycia z innymi, polegającej na ponownym poznaniu samych siebie poprzez [...] spotkanie z innym w języku, sztuce, religii, prawodawstwie i historii [...] co może nas doprowadzić do prawdziwej 30 M. Fumaroli, Państwo kulturalne. Religia nowoczesności, przeł. H. Abramowicz, J.M. Kłoczowski, Universitas, Kraków 2008, s. 27 (oryginał francuski L Etat culturel. Essai sur une religion moderne ukazał się w Paryżu w 1991 roku). 31 Tamże, s H.-G. Gadamer, Dziedzictwo Europy, przeł.. A. Przyłębski, Aletheia, Warszawa 1992, s

13 OD JEDNOCZA CEGO DUCHA DO (NIE) TOŻSAMOŚCI... wspólnotowości 33, wyobrażanej w duchu greckiej koncepcji przyjaźni. Trzy przynajmniej wątki tej optymistycznej koncepcji zastanawiają. Pierwszy wiąże się z niebezpieczną stylistyką dziejowej misji (niezależnie od tego, jak szlachetnie byłaby ona w szczegółach pojmowana). Drugi ma naturę historyczną i dotyczy przekonania, że Europejczycy zdali już pomyślnie wewnętrzny egzamin w zakresie sztuki współżycia z innymi i powinni ją jedynie rozwijać, wzbogacać i przekazywać innym zarówno na najwyższych, jak i na najniższych poziomach. Trzecia wątpliwość wiąże się z zapleczem filozoficznym koncepcji autora Prawdy i metody, w którym duch, jak u Hegla dzielnego Szwaba, niezależnie od walk, w jakich uczestniczył, i przygód, jakie mu się przydarzyły, zawsze powraca do siebie. Czy prawdziwa wspólnotowość, o której wspomniał Gadamer, nie byłaby w tym kontekście przeniesioną na wyższy poziom wersją optymistycznego końca europejskiej historii kultury? Przypominając, że kultury są zawsze wspólnotami pamięci i że bez uwzględnienia jej perspektywy trudno mówić o jakiejkolwiek tożsamości kulturowej, Paul Ricoeur osadził swoje rozważania nad przyszłością jednoczącego się i zróżnicowanego zarazem w różnych przekrojach kontynentu w realnych doświadczeniach historycznych jego mieszkańców. Wyszedł z podobnych co Gadamer przesłanek filozoficznych i przypomniał, że choć języki są różne, podlegają jednak zasadzie powszechnej przekładalności, która [...] dawała odwagę i pobudzała pomysłowość odczytujących hieroglify lub inne, niekiedy wciąż jeszcze nietknięte, systemy znaków 34. Udany (wrażliwy na różnice kontekstów kulturowych) przekład ujął francuski filozof w terminach zamieszkania u kogoś innego po to, by poprowadzić go do siebie jako zaproszonego gościa. Na modelu gościnności językowej opiera się model wymiany wspomnień, przeciwstawiony praktykom zamykania się w obrębie własnych wizji przeszłości. Ricoeur naszkicował ów model na płaszczyźnie uwikłania w historie kształtowanych w trybie narracyjnym tożsamości jednostkowych. Pomijając przypadki autyzmu, opowiadamy własną historię zawsze w relacjach do opowiedzianych nam historii innych ludzi, które dotyczą często tych samych wydarzeń z przeszłości albo wydarzeń ważnych w ich osobistej historii. Jeśli każdy przejmuje pewną narracyjną tożsamość z historii, które są mu opowiadane albo które opowiada o sobie samym, to ta tożsamość miesza się z tożsamością innych tak, aby powstawały historie drugiego stopnia, które pochodzą właśnie z przecinania się różnorodnych historii 35. Ten sam mechanizm może działać na płaszczyźnie wspólnotowej. Przekroczenie progu językowej gościnności nie zawsze jednak prowadzi tu do gościnności narracyjnej realizowanej w praktykach wymiany wytwarzającej historie drugiego stopnia. Daleko nam jeszcze, przekonywał Ricoeur, do zrozumienia narracyjnego charakteru tożsamości 33 Tamże, s P. Ricoeur, Jaki ma być nowy etos Europy?, przeł. M. Frankiewicz, [w:] Komunikacja międzykulturowa. Zderzenia i spotkania, red. A. Kapciak, L. Korporowicz, A. Tyszka, Wydawnictwo Instytutu Kultury, Warszawa 1996, s Tamże, s

14 ANNA ZEIDLER JANISZEWSKA grupowej i wyciągnięcia z tego praktycznych konsekwencji. Cechą łączącą zwolenników mocnych tożsamości narodowych czy grupowych jest bowiem zamykanie się w kręgu własnych narracji, które budują trwałe, dotycza ce ważnych wydarzeń z przeszłości figury wspomnień. Skostniałe, pełne pychy pojmowanie kulturowej tożsamości utrudnia dostrzeżenie [...] możliwości ponownego przyjrzenia się przekazanej historii oraz możliwości dopuszczenia do głosu kilku historii, które dotyczą tej samej przeszłości 36. Blokująca wymianę wspomnień postawa pychy nie stanowi jednak najważniejszego problemu współczesnej Europy. Praktykowanie modelu gościnności narracyjnej utrudnia przede wszystkim pamięć związana z cierpieniami, jakich doświadczyły różne narody, grupy etniczne, religijne czy określone według innych kryteriów mniejszości w dziejach Europy. Pisząc te słowa, Ricoeur dobrze już widział, że odnotowana przez Norę eksplozja pamięci niesie z sobą problematykę krzywd, win i roszczeń, które zdominują na długi czas europejskie dyskursy kulturowe i praktyki polityczne. Przywołane przykładowo koncepcje kontynuowały wewna trzeuropejską perspektywę spotkania genewskiego. Zakwestionował ją i próbował odmienić Jacques Derrida, po raz pierwszy na spotkaniu pod hasłem Kulturowa tożsamość Europy, które odbyło się w Turynie w 1990 roku. Francuski filozof (wymieniony w przywołanym tu wcześniej artykule Bohrera w roli jednego z grona mącicieli intelektualnego klimatu w zachodniej Europie), który zdążył już odwiedzić przeobrażającą się Moskwę, rozpoczął swą wypowiedź od konstatacji, że stanowi ono okazję do poważnej rozmowy na temat, który określamy przy pomocy szczególnie ciemnego słowa kultura 37 i pozornie tylko jaśniejszego słowa Europa. Obydwa sproblematyzował w perspektywie wyzwań dnia dzisiejszego (w nawiązaniu do Notes sur la grandeurs et la décadence de l Europe Paula Valéry ego, gdzie dzisiaj zapisane zostało dużymi literami). Derrida odniósł się najpierw do faktu, że uczestnikami spotkania byli w ogromnej przewadze mężczyźni, obywatele zachodniej Europy, pisarze i filozofowie, reprezentujący klasyczny model intelektualisty jako strażnika pamięci i kultury. Nie ma wśród nas mówił żadnego Anglika, choć angloamerykański jest dziś językiem światowym, pośredniczącym między wieloma innymi językami, a za reprezentantów niedawnego bloku wschodniego trudno właściwie uznać Agneš Heller (jedyną uczestniczącą w spotkaniu kobietę, dawną uczennicę i współpracowniczkę Lukácsa), która wyemigrowała z Węgier w 1978, osiedliła się w Australii, a w 1984 roku objęła katedrę Hannah Arendt w New School for Social Reasearch w Nowym Jork,u i Władimira Bukowskiego rosyjskiego dysydenta, mieszkającego od 1976 roku w Anglii, przeciwnika pierestrojki i jednego z ojców eurosceptycyzmu. Pozostali uczestnicy (Gianni Vattimo, Maurice Aymard, José 36 Tamże, s J. Derrida, Das andere Kap. Die vertagte Demokratie. Zwei Essays zu Europa, przeł. A.G. Düttmann, Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main 1992, s. 9 (oryginał francuski: L autre cap suivi de La démokratie ajourné, les Éditions de Minuit, Paris 1991). 212

15 OD JEDNOCZA CEGO DUCHA DO (NIE) TOŻSAMOŚCI... Saramago, Fernando Savater i Vittorio Strada), to męscy przedstawiciele kontynentalnego wierzchołka europejskiego przylądka, należący do kręgu zwanego europejską wspólnotą i określeni przez perspektywę śródziemnomorską 38. Niezależnie od tego, czy skład uczestników zinterpretuje się w kategoriach przypadku czy celowego zamysłu, łatwo w nim rozpoznać rys dyskryminujący emblematyczny w przemyśleniach, którymi chciał się podzielić ze słuchaczami. Jak przed ponad półwieczem spotkaniu genewskiemu, przemyśleniom tym patronował Paul Valéry, nie tylko ze względu na wspomniane już wyeksponowanie d z i s i a j, ale i przez określenie Europy jako p r z y l ą d k a Azji, z którym wiążemy już inne znaczenia niż uprzednio. Rozwijając krąg konotacji słowa cap w różnych językach, Derrida ujął je zarazem jako przylądek (do którego brzegów przybywa się, ale i od nich odpływa), jako kurs (który, jak w przypadku okrętu czy samolotu, można, a czasem trzeba zmienić), jako nagłówek rozdziału (w księdze pod tytułem Europa ) i jako kapitał (który dziś, jak wiadomo, zakotwicza się w konkretnej przestrzeni tylko na pewien czas). Obecną w tytule wystąpienia inność odniósł natomiast do konstytutywnej dla każdej kultury i każdego jej konkretnego sformatowania nietożsamości z samą sobą (co, jak uparcie nie tylko w tym miejscu przypominał, nie oznacza braku tożsamości, lecz stanowi warunek tego, że w ogóle możemy mówić ja, my czy nasze ). Różnić się z sobą samym (avec soi) to jednocześnie oddzielać się od siebie samego, a także oddalać od siebie samego, ale zarazem różnić się u siebie (chez soi), oddzielać się u siebie czy oddalać się u siebie. Gramatyka podwójnego dopełniacza wskazuje także, że kultura nie ma nigdy jednego jedynego źródła. Monogenealogia przedstawia się zatem zawsze jako mistyfikacja w historii kultury 39. Dyskurs o Europie, w którym tkwiliśmy (od francuskiego oświecenia i jego sceptycznych kontynuatorów, poprzez Hegla, Husserla czy Heideggera, a moglibyśmy dodać do tej listy i Jaspersa, i Gadamera, i wielu innych myślicieli), to tradycyjny dyskurs zachodniej nowoczesności, akcentującej bardziej biegun przynależności niż biegun otwarcia na różnice. Husserl sądził na przykład, co przypomniał w swojej krytycznej rekonstrukcji europejskiego ducha Václav Bĕlohradsky, że do Europy nie należą ( problematyczni i dziś w oczach wielu jej mieszkańców i polityków) Cyganie, bo się po niej tylko tułają, należą natomiast ci z mieszkańców zamorskich kolonii, którzy przejęli europejskie wartości i sposób życia. Jesteśmy d z i ś wobec tego tradycyjnego dyskursu nowoczesności rozdwojeni: Powinno się [...] pozostać strażnikami określonego wyobrażenia Europy [...], ale takiej Europy, która obstaje otwarcie przy tym, że nie zamknie się w swojej własnej tożsamości i przykładowo wręcz kieruje się ku temu, czym sama nie jest, ku innemu przylądkowi lub przylądkowi innego, a także ku innemu przylądka być może inne przylądka jest czymś całkiem innym, inną strukturą marginesu, innym brzegiem, 38 Tamże, s Tamże, s

16 ANNA ZEIDLER JANISZEWSKA czymś poza nowoczesną tradycją 40. O ale decyduje sytuacja, w której problematykę ducha/tożsamości kulturowej Europy na nowo podejmujemy: Zostaliśmy dzisiaj określeni przez to samo (co bezpośrednio przed wojną i po niej, gdy Europa zaczęła się dzielić na bloki A.Z.-J.) poczucie, poczucie, że coś się zbliża, poczucie nadziei i zagrożenia, przez lęk, jaki wzbudza możliwość nowej, nieznanej w kształcie wojny, i lęk przed powrotem starych form fanatyzmu religijnego, nacjonalizmu i rasizmu. Największa niepewność dotyczy spraw, w których chodzi o granice Europy: o jej granice geograficzno-polityczne (w środku, na wschodzie i na zachodzie, na północy i południu), o jej tak zwane duchowe granice (obejmujące ideę filozofii, rozumu, monoteizmu, żydowskiej, greckiej, islamskiej, katolicko-protestancko-ortodoksyjnej tradycji chrześcijańskiej; obejmują one Jerozolimę, rozdwojoną i rozdartą Jerozolimę, obejmują Ateny, Rzym, Moskwę, Paryż... w tym miejscu trzeba dodać i tak dalej ; w związku z tym trzeba z uwaga i z uporem dzielić, oddzielać czy rozdzielać każdą z wymienionych nazw) 41. Obawy filozofa o kształt, jaki przybierze jutrzejsze d z i s i a j nie były, jak szybko mogliśmy się przekonać, przesadne. W ich horyzoncie mieścił się też podjęty wraz z Jürgenem Habermasem problem rozbieżności stanowisk rządów i mieszkańców Europy w kwestii wojny w Iraku przedstawianej w terminach walki zła (fundamentalizmu) z dobrem (liberalizmu), wojny, która wzmocniła i nadal wzmacnia próby uszczelniania granic wielu państw przed napływem imigrantów. Skoro przylądek (kurs) zaczął się już otwierać (zmieniać) kontynuował swoje turyńskie przemyślenia Derrida jesteśmy zobowiązani do przemodelowania europejskiej tradycji w duchu szacunku dla różnicy, idiomu, tego, co pojedyncze, dla przekonań, których nie podpiera autorytet rozumu, dla przyjaźni i gościnności (których pojęcie trzeba zbudować na nowo), obejmując tą postawą również i n n e p r z y l ą d k a, a więc to, co nigdy nie było europejskie i nigdy europejskie nie będzie 42. Lista zadań, jakie d z i ś przed intelektualistami postawił Derrida, nie ogranicza się do wymienionych. Równie mocno akcentował on obowiązek krytyki każdego przejawu odradzania się totalitarnego dogmatyzmu połączony z obowiązkiem krytyki religii kapitału i jej własnego dogmatyzmu, który z tej racji, że przyjmuje zmienne, trudno rozpoznawalne oblicza, wymaga ciągłej inwencji w jego analizowaniu i zarazem wymyślaniu odpowiednich strategii oporu. Naszkicowanej tu w skrócie próbie skierowania dyskursu intelektualistów w kierunku wyzwań, jakie stawia przed mieszkańcami Europy obowiązek gościnności, towarzyszyły eksperymenty instytucjonalne powstanie ( przy aktywnym udziale Derridy) Międzynarodowego Kolegium Filozoficznego w Paryżu czy Międzynarodowego Parlamentu Pisarzy w Strasburgu, który w sytuacji ograniczania przez kolejne kraje Unii Europejskiej prawa do azylu zainicjował stworzenie sieci miast-azylów, które nie byłyby tylko rodzajem nowych osied- 40 Tamże, s Tamże, s Tamże, s

17 OD JEDNOCZA CEGO DUCHA DO (NIE) TOŻSAMOŚCI... li do zamieszkania, lecz przestrzeniami eksperymentowania nad przyszłym prawem i przyszłą demokracją 43. Socjolog powiedziałby, że w laboratoriach tego rodzaju (nieograniczonych oczywiście do formalnie skatalogowanych miast-azyli) trenujemy wspólnie formy przekształcania naszego kapitału wiążącego, ekskluzywnego (bonding social capital) w znacznie korzystniejszy dla innych i dla nas samych kapitał pomostowy, inkluzyjny (bridging social capital). Przekład ten wydaje się w pierwszej chwili brutalny, z drugiej jednak strony sam Derrida posługuje się pojęciem kapitału w sposób wieloznaczny. Pewne wydaje się jedno: w przestrzeniach powoływanych ad hoc bądź stałych tego rodzaju laboratoriów, znaleźć się powinni z dwóch przynajmniej powodów artyści. Jednym z nich jest ich długotrwały trening w eksperymentowaniu pozbawionym normatywno-teoretycznych podpórek i zabezpieczeń. Drugi natomiast powód dostrzegam w tym, że w przeciwieństwie do ezoterycznego często dyskursu filozofii i podporządkowanego regułom mediokracji żargonu polityków, różnorodne w swej genezie praktyki artystyczne pozostają jedyną bodaj dziedziną względnie skutecznego (choćby w trybie negatywnym) waloryzowania naszych praktyk życiowych w perspektywie uogólnionych wartości wyższych. Należą do nich wskazywane wielokrotnie w Genewie i później te wyobrażenia lepszego życia, które wiążą się z wolnością, sprawiedliwością, demokracją i które w modernizującej się w różnym tempie Europie przesuwały stopniowo tradycyjne przekonania światopoglądowe do sfery prywatnej, zastępując je jednocześnie w roli czynnika odgórnie cementującego, a także w zależności od akceptowanych doktryn politycznych różnicującego wewnętrznie społeczności organizujące się w formę państw narodowych. Występują też w roli wymagających stałej konkretyzacji i odnawiania ramowych europejskich wartości wspólnych. Konkurencję stanowi tu, jak wspomniałam, nastawiony na realizację celów uchwytnych praktycznie konsumeryzm, z drugiej ożywione w nowej scenerii widma ideologii separatystycznych, agresywnych wobec różnych przejawów obcości. Nomadyczny charakter dzisiejszej sztuki, prezentowanej w różnych konstelacjach to tu, to tam, tak w przestrzeniach tradycyjnych instytucji, jak i poza nimi, zwiększa szanse jej edukacyjnej skuteczności w wypróbowywaniu praktyk, które pośrednio mogą sprawić, że Europa stanie się przestrzenią bardziej gościnną, a więc mniej obcą zarówno dla przybyszów, jak i dla nas samych. Wiele przedsięwzięć artystycznych prezentowanych na wrocławskim Kongresie wyrastało, jak się zdaje, z podobnych założeń. 43 J. Derrida, Kosmopolici wszystkich krajów, jeszcze jeden wysiłek!, przeł. A. Siemek, Literatura na Świecie 1998 nr

Ku wolności jako odpowiedzialności

Ku wolności jako odpowiedzialności Marcin Kilanowski Ku wolności jako odpowiedzialności Dewey, Rorty, Habermas o nowej jakości w demokracji Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika Toruń 2013 Spis treści Od Autora 11 Wstęp 13

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ. Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ. Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Lp. K_W01 K_W02 Nazwa Wydziału: Wydział Filozoficzny Nazwa kierunku

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający wymagania w zakresie wiadomości omawia najważniejsze postanowienia i konsekwencje traktatu wersalskiego definiuje pojęcie totalitaryzmu omawia główne

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOZOFIA. I. Umiejscowienie kierunku w obszarze/obszarach kształcenia wraz z uzasadnieniem:

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOZOFIA. I. Umiejscowienie kierunku w obszarze/obszarach kształcenia wraz z uzasadnieniem: Załącznik nr 1 do uchwały nr 445/06/2012 Senatu UR z dnia 21 czerwca 2012 roku EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOZOFIA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta I stopień

Bardziej szczegółowo

Historia ekonomii. Mgr Robert Mróz. Zajęcia wprowadzające

Historia ekonomii. Mgr Robert Mróz. Zajęcia wprowadzające Historia ekonomii Mgr Robert Mróz Zajęcia wprowadzające 04.10.2016 Plan Organizacja zajęć Warunki zaliczenia Co to jest historia ekonomii i po co nam ona? Organizacja zajęć robertmrozecon.wordpress.com

Bardziej szczegółowo

Modułowe efekty kształcenia. BUDDYZM JAKO RELIGIA ŚWIATOWA 15 WY + 15 KW 3 ECTS Egzamin

Modułowe efekty kształcenia. BUDDYZM JAKO RELIGIA ŚWIATOWA 15 WY + 15 KW 3 ECTS Egzamin Nazwa kierunku studiów: Filozofia Specjalność: Kultury azjatyckie Poziom kształcenia: studia pierwszego stopnia Profil kształcenia: ogólno akademicki Modułowe efekty kształcenia W wykazie uwzględniono

Bardziej szczegółowo

Pojęcie myśli politycznej

Pojęcie myśli politycznej Myśl polityczna Pojęcie myśli politycznej Myśl polityczna obejmuje całość zagadnień odnoszących się bezpośrednio do działalności politycznej stanowi zbiór wyobrażeń dotyczących organizacji państwa oraz

Bardziej szczegółowo

Albert Camus ( ) urodził się w Algierii w rodzinie robotniczej, zginął w wypadku samochodowym pod Paryżem w 1960 roku;

Albert Camus ( ) urodził się w Algierii w rodzinie robotniczej, zginął w wypadku samochodowym pod Paryżem w 1960 roku; "Dżuma" Camusa jako powieść paraboliczna Albert Camus (1913 1960) urodził się w Algierii w rodzinie robotniczej, zginął w wypadku samochodowym pod Paryżem w 1960 roku; był wybitnym pisarzem (otrzymał Nagrodę

Bardziej szczegółowo

problemy polityczne współczesnego świata

problemy polityczne współczesnego świata Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmuller problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 1998 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności -

Bardziej szczegółowo

TEORIA POWSTANIA KAPITALIZMU

TEORIA POWSTANIA KAPITALIZMU TEORIA POWSTANIA KAPITALIZMU Kliknij, wg. Karla aby Polanyi edytować styl wzorca podtytułu Karl Polanyi Urodził się 25 października 1886,a zmarł 23 kwietnia 1964 - intelektualista węgierski. Znany głównie

Bardziej szczegółowo

Problemy polityczne współczesnego świata

Problemy polityczne współczesnego świata A 372536 Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmiiller Problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 2002 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności

Bardziej szczegółowo

Prawa mniejszości narodowych i etnicznych w Europie

Prawa mniejszości narodowych i etnicznych w Europie Prawa mniejszości narodowych i etnicznych w Europie Dni Europejskie na Uniwersytecie Gdańskim, 6 maja 2014 r. Artur Jabłoński (Kaszëbskô Jednota) Europa nie jest homogeniczna. Oprócz państw narodowych,

Bardziej szczegółowo

charakter interdyscyplinarny Proponowane tematy:

charakter interdyscyplinarny Proponowane tematy: Ogólnopolska studencko-doktorancko-ekspercka Konferencja Naukowa W poszukiwaniu tożsamości. Synkretyzm Nowego Świata 24 25 maja 2014 Kraków, Collegium Broscianum UJ, Ul. Grodzka 52, p.ii Z przyjemnością

Bardziej szczegółowo

Filozofia, Pedagogika, Wykład I - Miejsce filozofii wśród innych nauk

Filozofia, Pedagogika, Wykład I - Miejsce filozofii wśród innych nauk Filozofia, Pedagogika, Wykład I - Miejsce filozofii wśród innych nauk 10 października 2009 Plan wykładu Czym jest filozofia 1 Czym jest filozofia 2 Filozoficzna geneza nauk szczegółowych - przykłady Znaczenie

Bardziej szczegółowo

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański

Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański Dr Barbara Klassa Zakład Metodologii Historii i Historii Historiografii Instytut Historii Uniwersytet Gdański 1. Przedmiot: Historia historiografii Rok: IV Semestr: VII Studia: stacjonarne 2. Ilość godzin:

Bardziej szczegółowo

I. Umiejscowienie kierunku w obszarze/obszarach kształcenia wraz z uzasadnieniem:

I. Umiejscowienie kierunku w obszarze/obszarach kształcenia wraz z uzasadnieniem: Załącznik nr 2 do uchwały nr 182/09/2013 Senatu UR z 26 września 2013 roku EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOLOGIA POLSKA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta studia

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z plastyki w klasie 1 gimnazjum

Wymagania edukacyjne z plastyki w klasie 1 gimnazjum Wymagania edukacyjne z plastyki w klasie 1 gimnazjum Zgodnie z Podstawą Programową jako priorytetowe przyjmuje się na lekcjach plastyki w gimnazjum wymagania ogólne: 1. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie

Bardziej szczegółowo

DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH

DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr 47/135 przyjęta i proklamowana w dniu 10 grudnia 1992 roku Zgromadzenie

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

Semestr: zimowy. Zaliczenie: Praca pisemna Test końcowy Aktywność na zajęciach

Semestr: zimowy. Zaliczenie: Praca pisemna Test końcowy Aktywność na zajęciach Nazwa przedmiotu: EPOKA POLITYCZNYCH I KULTUROWYCH PRZEŁOMÓW - EUROPA W XX- XXI WIEKU Kod przedmiotu: Forma zajęć: Seminarium Język: polski Rok: III 2013/201 4 Semestr: zimowy Zaliczenie: Praca pisemna

Bardziej szczegółowo

KARTA PROJEKTU. Odpowiedzialni, Aktywni, Pewni Siebie i Efektywni Tytuł projektu Poprzez Dialog Wielokulturowy Okres realizacji 01.08.2011 31.07.

KARTA PROJEKTU. Odpowiedzialni, Aktywni, Pewni Siebie i Efektywni Tytuł projektu Poprzez Dialog Wielokulturowy Okres realizacji 01.08.2011 31.07. KARTA PROJEKTU Informacje o projekcie Odpowiedzialni, Aktywni, Pewni Siebie i Efektywni Tytuł projektu Poprzez Dialog Wielokulturowy Okres realizacji 01.08.2011 31.07.2013 Informacje o projektodawcy Nazwa

Bardziej szczegółowo

OPINIE LUDNOŚCI Z KRAJÓW EUROPY ŚRODKOWEJ O IMIGRANTACH I UCHODŹCACH

OPINIE LUDNOŚCI Z KRAJÓW EUROPY ŚRODKOWEJ O IMIGRANTACH I UCHODŹCACH BS/60/2005 OPINIE LUDNOŚCI Z KRAJÓW EUROPY ŚRODKOWEJ O IMIGRANTACH I UCHODŹCACH KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, MARZEC 2005 PRZEDRUK MATERIAŁÓW CBOS W CAŁOŚCI LUB W CZĘŚCI ORAZ WYKORZYSTANIE DANYCH EMPIRYCZNYCH

Bardziej szczegółowo

BADANIE DIAGNOSTYCZNE

BADANIE DIAGNOSTYCZNE Centralna Komisja Egzaminacyjna BADANIE DIAGNOSTYCZNE W ROKU SZKOLNYM 2011/2012 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI GRUDZIEŃ 2011 Numer zadania 1. 2.

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia:

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia: Załącznik nr 1 do Uchwały nr 113/2013 Senatu UKSW z dnia 27 czerwca 2013 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Opracował zespół: Prof. UKSW

Bardziej szczegółowo

HISTORIA INTEGRACJI EUROPEJSKIEJ

HISTORIA INTEGRACJI EUROPEJSKIEJ 93V7 Kazimierz Łastawski HISTORIA INTEGRACJI EUROPEJSKIEJ Spis treści WSTĘP 9 I. ROZWÓJ IDEI ZJEDNOCZENIOWYCH W DZIEJACH EUROPY 15 1. Prapoczątki idei jednoczenia Europy (Grecja, Rzym) 15 2. Średniowieczna

Bardziej szczegółowo

musimy zatem wiedzieć policzyć dokładnie zawołać po imieniu opatrzyć na drogę Zbigniew Herbert

musimy zatem wiedzieć policzyć dokładnie zawołać po imieniu opatrzyć na drogę Zbigniew Herbert IDEA Ośrodek Badań nad Totalitaryzmami im. Witolda Pileckiego służy pogłębieniu refleksji nad polskim doświadczeniem konfrontacji z dwoma totalitaryzmami nazistowskim i komunistycznym. Został powołany

Bardziej szczegółowo

EnlargEducation! Europejska walizka na rzecz rozszerzenia UE

EnlargEducation! Europejska walizka na rzecz rozszerzenia UE EnlargEducation! Europejska walizka na rzecz rozszerzenia UE Tło realizacji projektu PRINCE 2010-EU27 Dyrekcja Generalna ds. Rozszerzenia Komisji Europejskiej obsługuje działalnością informacyjną i komunikacyjną

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 41/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Kierunkowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

Egzamin maturalny na poziomie. i właściwie je uzasadnić?

Egzamin maturalny na poziomie. i właściwie je uzasadnić? Egzamin maturalny na poziomie podstawowym. Jak sformułować stanowisko i właściwie je uzasadnić? PODSTAWOWE INFORMACJE Rozprawka na poziomie podstawowym jest formą wypowiedzi pisemnej na podany temat, która

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie do socjologii. Barbara Szacka. Spis treści

Wprowadzenie do socjologii. Barbara Szacka. Spis treści Wprowadzenie do socjologii Barbara Szacka Spis treści CZĘŚĆ PIERWSZA. PROLEGOMENA Rozdział I. CHARAKTER SOCJOLOGII I HISTORYCZNE WARUNKI JEJ POWSTANIA 1. Przedsocjologiczna wiedza o społeczeństwie Przedsocjologiczna

Bardziej szczegółowo

POLITYKA ZAGRANICZNA I ODZYSKANIE NIEPODLEGŁOŚCI

POLITYKA ZAGRANICZNA I ODZYSKANIE NIEPODLEGŁOŚCI A 332 02 < Krzysztof Skubiszewski POLITYKA ZAGRANICZNA I ODZYSKANIE NIEPODLEGŁOŚCI Przemówienia, oświadczenia, wywiady 1989-1993 Warszawa 1997 PRZEDMOWA 11 WYBRANE PRZEMÓWIENIA, OŚWIADCZENIA I WYWIADY

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Adam Ostolski: Cywilizacja niedokończona przygoda 11. Eliezer Ben-Rafael i Yitzhak Steinberg: Eisenstadt o zmianie społecznej 20

Spis treści. Adam Ostolski: Cywilizacja niedokończona przygoda 11. Eliezer Ben-Rafael i Yitzhak Steinberg: Eisenstadt o zmianie społecznej 20 Spis treści Adam Ostolski: Cywilizacja niedokończona przygoda 11 Eliezer Ben-Rafael i Yitzhak Steinberg: Eisenstadt o zmianie społecznej 20 Część I ANALIZA CYWILIZACJI Wymiar cywilizacyjny w analizie socjologicznej

Bardziej szczegółowo

PRZYKŁADOWE TEMATY / ZAGADNIENIA

PRZYKŁADOWE TEMATY / ZAGADNIENIA PRZYKŁADOWE TEMATY / ZAGADNIENIA 1. Rozwój idei demokratycznych w czasach starożytnych 2. Historyczno-doktrynalne źródła europejskich procesów integracyjnych 3. Platońska koncepcja państwa idealnego jako

Bardziej szczegółowo

Tolerancja (łac. tolerantia - "cierpliwa wytrwałość ) termin stosowany w socjologii, badaniach nad kulturą i religią. W sensie najbardziej ogólnym

Tolerancja (łac. tolerantia - cierpliwa wytrwałość ) termin stosowany w socjologii, badaniach nad kulturą i religią. W sensie najbardziej ogólnym TOLERANCJA Tolerancja (łac. tolerantia - "cierpliwa wytrwałość ) termin stosowany w socjologii, badaniach nad kulturą i religią. W sensie najbardziej ogólnym oznacza on postawę wykluczającą dyskryminację

Bardziej szczegółowo

WPŁYW RELIGII I KULTURY NA ROZWÓJ WSPÓŁCZESNYCH PAŃSTW

WPŁYW RELIGII I KULTURY NA ROZWÓJ WSPÓŁCZESNYCH PAŃSTW ĆWICZENIA IV WPŁYW RELIGII I KULTURY NA ROZWÓJ WSPÓŁCZESNYCH PAŃSTW POJĘCIE RELIGII I KULTURY RELIGIA to zespół wierzeń dotyczących ludzkości i człowieka, związanych z nim zagadnień oraz form organizacji

Bardziej szczegółowo

Polityka kulturalna Unii Europejskiej

Polityka kulturalna Unii Europejskiej Polityka kulturalna Unii Europejskiej Jedność w różnorodności (oficjalne motto) Rada Europy a Unia Europejska różne role, wspólne wartości Zagadnienia 1. ROLA KULTURY W UE 2. KSZTAŁTOWANIE SIĘ WSPÓŁPRACY

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Magister

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Magister Załącznik nr 2 do Uchwały nr 113/2013 Senatu UKSW z dnia 27 czerwca 2013 r. Załącznik nr 2 do Uchwały nr 38/2012 Senatu UKSW z dnia 26 kwietnia 2012 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA

Bardziej szczegółowo

Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji

Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Pod redakcją naukową Martyny Pryszmont-Ciesielskiej Copyright by Uniwersytet Wrocławski

Bardziej szczegółowo

Przedmowa. Część 1 TEORIE POLITYCZNE. 1. Co to jest polityka? 2. Rządy, systemy i ustroje. 3. Ideologie polityczne XIII

Przedmowa. Część 1 TEORIE POLITYCZNE. 1. Co to jest polityka? 2. Rządy, systemy i ustroje. 3. Ideologie polityczne XIII Przedmowa XIII Część 1 TEORIE POLITYCZNE 1. Co to jest polityka? Definiowanie polityki 4 Polityka jako sztuka rządzenia 6 Polityka jako sprawy publiczne 10 Polityka jako kompromis i konsensus 11 Polityka

Bardziej szczegółowo

Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany

Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany Pedagogika autorytarna Geneza, modele, przemiany Małgorzata Kosiorek Pedagogika autorytarna Geneza, modele, przemiany Oicyna Wydawnicza Impuls Kraków 2007 Copyright by Oicyna Wydawnicza Impuls, Kraków

Bardziej szczegółowo

innowacyjna przestrzeń edukacyjna: doświadczenie estetyczne jako narzędzie przekazywania wartości kulturowych

innowacyjna przestrzeń edukacyjna: doświadczenie estetyczne jako narzędzie przekazywania wartości kulturowych innowacyjna przestrzeń edukacyjna: doświadczenie estetyczne jako narzędzie przekazywania wartości kulturowych Pan Tadeusz powstał w Paryżu w latach 1833-34, w czasie gdy Polska na ponad sto lat zniknęła

Bardziej szczegółowo

Filozofia Augusta Cieszkowskiego Dr Magdalena Płotka

Filozofia Augusta Cieszkowskiego Dr Magdalena Płotka Filozofia Augusta Cieszkowskiego Dr Magdalena Płotka Także i August Cieszkowski przejął metodę dialektyczną Hegla Zmierzał do utworzenia filozofii słowiańskiej, niezależnej od filozofii germańskiej Swój

Bardziej szczegółowo

ROZPRAWKA MATURALNA PORADNIK

ROZPRAWKA MATURALNA PORADNIK ROZPRAWKA MATURALNA PORADNIK CO TRZEBA NAPISAĆ NA MATURZE Na maturze z języka polskiego poziomie podstawowym zdający będą mieli do wyboru dwa tematy wypracowań. Rozwinięcie każdego z nich będzie wymagało

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp Rozdział I Systemy polityczne problemy ogólne Rozdział II Historyczne systemy polityczne. Rewolucje demokratyczne..

Spis treści. Wstęp Rozdział I Systemy polityczne problemy ogólne Rozdział II Historyczne systemy polityczne. Rewolucje demokratyczne.. Spis treści Wstęp... 7 Rozdział I Systemy polityczne problemy ogólne... 11 Rozdział II Historyczne systemy polityczne. Rewolucje demokratyczne.. 27 Rozdział III Demokracja i totalitaryzm. Kryzys polityczny

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia historiozoficzne we współczesnej filozofii.

Zagadnienia historiozoficzne we współczesnej filozofii. Zagadnienia historiozoficzne we współczesnej filozofii. historiozofia DZIEJÓW FILOZOFIA nauka filozoficzna o ostatecznych czynnikach sprawczych, istocie i sensie ludzkich dziejów jako całości, zw. także

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYKULTUROWY PRZYSZŁOŚĆ W JEDNOŚCI. http://www.solidarnosc.org.pl/

MIĘDZYKULTUROWY PRZYSZŁOŚĆ W JEDNOŚCI. http://www.solidarnosc.org.pl/ DIALOG MIĘDZYKULTUROWY PRZYSZŁOŚĆ http://www.solidarnosc.org.pl/ W JEDNOŚCI Dialog międzykulturowy Pożądany efekt spotkania z inną kulturą. Dialog międzykulturowy może być niezwykle cennym źródłem wiedzy

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ EKONOMII KARTA OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA

WYDZIAŁ EKONOMII KARTA OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA WYDZIAŁ EKONOMII KARTA OPISU MODUŁU KSZTAŁCENIA Nazwa modułu Historia gospodarcza Nazwa modułu w języku angielskim Market history Kod modułu Kody nie zostały jeszcze przypisane Kierunek studiów Kierunek

Bardziej szczegółowo

3 Religie Rola Rzymu Ośrodki kulturowe po upadku Rzymu 4 Schemat społeczeństwa Pojęcia

3 Religie Rola Rzymu Ośrodki kulturowe po upadku Rzymu 4 Schemat społeczeństwa Pojęcia Klasa I ZS Temat Lp. Zakres treści Lekcja organizacyjna 1 Program nauczania System oceniania Źródła wiedzy o przeszłości i teraźniejszości 2 Epoki historyczne Źródła historyczne Dziedzictwo antyku Kształtowanie

Bardziej szczegółowo

Historyczne przesłanki kształtowania się kultury organizacyjnej oraz jej współczesne manifestacje w postawach i doznaniach psychicznych

Historyczne przesłanki kształtowania się kultury organizacyjnej oraz jej współczesne manifestacje w postawach i doznaniach psychicznych J. T. Hryniewicz Historyczne przesłanki kształtowania się kultury organizacyjnej oraz jej współczesne manifestacje w postawach i doznaniach psychicznych Geneza współczesnych organizacji gospodarczych powstanie

Bardziej szczegółowo

ZNACZENIE BIOGRAFII EDUKACYJNEJ

ZNACZENIE BIOGRAFII EDUKACYJNEJ ZNACZENIE BIOGRAFII EDUKACYJNEJ W EDUKACJI DOROSŁYCH GDYNIA. 10.06.2014 uwarunkowania rynkowe uwarunkowania behawioralne uwarunkowania społeczne CZŁOWIEK jego historia życia i historia uczenia się uwarunkowania

Bardziej szczegółowo

Program Studiów Doktoranckich Instytutu Historii im Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk

Program Studiów Doktoranckich Instytutu Historii im Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk Program Studiów Doktoranckich Instytutu Historii im Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk ROK Obowiązkowe Fakultatywne 1 RAZEM (obowiązkowe + fakultety) I praca pisemna A/ 6 2 seminarium promotorskie

Bardziej szczegółowo

PISEMNY EGZAMIN DOJRZAŁOŚCI Z JĘZYKA ŁACIŃSKIEGO 2002/2003 OPIS WYMAGAŃ

PISEMNY EGZAMIN DOJRZAŁOŚCI Z JĘZYKA ŁACIŃSKIEGO 2002/2003 OPIS WYMAGAŃ Okręgowa Komisja Egzaminacyjna w Krakowie: Al. F. Focha 39, 30 119 Kraków tel. (012) 427 27 20 fax (012) 427 28 45 e-mail: oke@oke.krakow.pl http://www.oke.krakow.pl PISEMNY EGZAMIN DOJRZAŁOŚCI Z JĘZYKA

Bardziej szczegółowo

MODUŁ KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Narody i nacjonalizmy europejskie na kierunku Prawo Europejskie

MODUŁ KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Narody i nacjonalizmy europejskie na kierunku Prawo Europejskie Poznań, dnia 30 września 2016 r. Prof. dr hab. Maria Zmierczak Kierownik Katedry Doktryn Polityczno-Prawnych i Filozofii MODUŁ KSZTAŁCENIA (SYLABUS) dla przedmiotu Narody i nacjonalizmy europejskie na

Bardziej szczegółowo

" " " " " " " " " " " " " " " KONSPEKT ĆWICZEŃ Z PRZEDMIOTU MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI POLITYCZNE$ II ROK, STUDIA LICENCJACKIE, NIESTACJONARNE, SM$

               KONSPEKT ĆWICZEŃ Z PRZEDMIOTU MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI POLITYCZNE$ II ROK, STUDIA LICENCJACKIE, NIESTACJONARNE, SM$ 1 z 8 KONSPEKT ĆWICZEŃ Z PRZEDMIOTU MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI POLITYCZNE$ II ROK, STUDIA LICENCJACKIE, NIESTACJONARNE, SM$ ROK AKADEMICKI 2014/2015, SEMESTR ZIMOWY$ NIEDZIELA, GODZ. 10.25-11.55, s. 11 PROWADZĄCY:

Bardziej szczegółowo

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta

Polityka społeczna. (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Polityka społeczna (na podstawie Wikipedii) Opracował(a): Imię i nazwisko studenta Spis treści 1Wstęp...3 2Cele polityki społecznej...3 3Etapy rozwoju politechniki społecznej...4 3.α Od prawa ubogich do

Bardziej szczegółowo

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia:

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia: Kierunek Stosunki Międzynarodowe Studia I stopnia Profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia: Kierunek: Stosunki Międzynarodowe Poziom kształcenia: studia I stopnia Uczelnia: Uczelnia Łazarskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

PRÓBNY EGZAMIN GIMNAZJALNY Z NOWĄ ERĄ 2016/2017 HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE

PRÓBNY EGZAMIN GIMNAZJALNY Z NOWĄ ERĄ 2016/2017 HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE PRÓBNY EGZAMIN GIMNAZJALNY Z NOWĄ ERĄ 2016/2017 HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE ZASADY OCENIANIA ROZWIĄZAŃ ZADAŃ Copyright by Nowa Era Sp. z o.o. Zadanie 1. (0 1) 6. Dziedzictwo antyku. Uczeń: 1) charakteryzuje

Bardziej szczegółowo

Państwo narodowe w Europie.

Państwo narodowe w Europie. Janusz Ostrowski Państwo narodowe w Europie. Zmierzch czy walka o przetrwanie? 2 Wydawnictwo MEDIA POLSKIE & e-bookowo Copyright by Janusz Ostrowski 2011 ISBN 978-83-7859-042-2 3 Spis treści Wstęp... 6

Bardziej szczegółowo

Program studiów podyplomowych z zakresu etnologii, edycja 2014/2015

Program studiów podyplomowych z zakresu etnologii, edycja 2014/2015 Program studiów podyplomowych z zakresu etnologii, edycja 2014/2015 Ogólna charakterystyka studiów podyplomowych Wydział prowadzący studia podyplomowe: Nazwa studiów podyplomowych: Nazwa studiów podyplomowych

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wartości w wychowaniu

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wartości w wychowaniu Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Wartości w wychowaniu prof. Ewa Chmielecka Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 20 października 2009 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTETDZIECIECY.PL O czym

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

BADANIE DIAGNOSTYCZNE

BADANIE DIAGNOSTYCZNE Centralna Komisja Egzaminacyjna BADANIE DIAGNOSTYCZNE W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI ARKUSZ GH-H1-125, GH-H4-125, GH-H5-125,

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: TURYSTYKA HISTORYCZNA

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: TURYSTYKA HISTORYCZNA Załącznik nr 18 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r., wprowadzony Uchwałą nr 6/2014 Senatu UPJPII z dnia 20 stycznia 2014 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH)

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU

SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu w języku polskim SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU Filozofia 2. Nazwa przedmiotu w języku angielskim Philosophy 3. Jednostka prowadząca przedmiot Wydział Nauk Społecznych, Instytut Filozofii

Bardziej szczegółowo

To dla mnie zaszczyt, a zarazem wyjątkowa okazja wysłuchania Państwa opinii, diagnoz, ocen, propozycji i spostrzeżeń.

To dla mnie zaszczyt, a zarazem wyjątkowa okazja wysłuchania Państwa opinii, diagnoz, ocen, propozycji i spostrzeżeń. Szanowny Panie Przewodniczący, Pani Marszałek, Panie Marszałku, Panie Komisarzu, Panie Posłanki, Panowie Posłowie, Szanowni Państwo Z upoważnienia Prezesa Rady Ministrów, Pana Donalda Tuska, dziękuję za

Bardziej szczegółowo

Filozofia człowieka. Fakt ludzki i jego filozoficzne interpretacje

Filozofia człowieka. Fakt ludzki i jego filozoficzne interpretacje Filozofia człowieka Fakt ludzki i jego filozoficzne interpretacje Spotkanie źródłem poznania i nauk POZNAWANIE 2 Jedność doświadczenia filozoficznego Filozofia nauką o zasadach ( principia) Do wiedzy o

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie Wykaz skrótów Część I. Starożytność

Wprowadzenie Wykaz skrótów Część I. Starożytność Spis treści Wprowadzenie XI Wykaz skrótów XIII Część I. Starożytność 1 Rozdział 1. Bliski i Daleki Wschód 1 1. Homo sapiens 1 2. Mezopotamia i Egipt 2 3. Izrael 2 4. Indie 2 5. Chiny 4 6. Test 5 7. Odpowiedzi

Bardziej szczegółowo

Immanuel Kant: Fragmenty dzieł Uzasadnienie metafizyki moralności

Immanuel Kant: Fragmenty dzieł Uzasadnienie metafizyki moralności Immanuel Kant: Fragmenty dzieł Uzasadnienie metafizyki moralności Rozdział II Pojęcie każdej istoty rozumnej, która dzięki wszystkim maksymom swej woli musi się uważać za powszechnie prawodawczą, by z

Bardziej szczegółowo

Wolności i prawa jednostki w Konstytucji RP. Tom I. Idee i zasady przewodnie konstytucyjnej regulacji wolności i praw jednostki w RP

Wolności i prawa jednostki w Konstytucji RP. Tom I. Idee i zasady przewodnie konstytucyjnej regulacji wolności i praw jednostki w RP Wolności i prawa jednostki w. Tom I. Idee i zasady przewodnie konstytucyjnej regulacji wolności i praw jednostki w RP Red.: Mariusz Jabłoński Wprowadzenie Wykaz skrótów Część I. Koncepcja konstytucyjnego

Bardziej szczegółowo

Karta opisu przedmiotu

Karta opisu przedmiotu AKADEMIA MARYNARKI WOJENNEJ W GDYNI Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych Karta opisu przedmiotu A. Informacje ogólne 1. Nazwa przedmiotu Filozofia polityki. Jednostka prowadząca Instytut Stosunków

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Socjologia. Kod Punktacja ECTS* 3. Koordynator Dr hab. Piotr Stawiński, prof. UP Zespół dydaktyczny

KARTA KURSU. Socjologia. Kod Punktacja ECTS* 3. Koordynator Dr hab. Piotr Stawiński, prof. UP Zespół dydaktyczny KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Socjologia Sociology Kod Punktacja ECTS* 3 Koordynator Dr hab. Piotr Stawiński, prof. UP Zespół dydaktyczny Opis kursu (cele kształcenia) Celem zajęć jest dostarczenie

Bardziej szczegółowo

Bydgoski Pakt dla Kultury

Bydgoski Pakt dla Kultury Bydgoski Pakt dla Kultury Bydgoski Pakt dla Kultury zawarty pomiędzy: władzami miasta Bydgoszczy reprezentowanymi przez Prezydenta Miasta Bydgoszczy Rafała Bruskiego Przewodniczącego Rady Miasta Bydgoszczy

Bardziej szczegółowo

DOKTRYNY POLITYCZNE. XIX i XX wieku. i Wiesława Kozuba-Ciembroniewicza. pod redakcją: Krystyny Chojnickiej

DOKTRYNY POLITYCZNE. XIX i XX wieku. i Wiesława Kozuba-Ciembroniewicza. pod redakcją: Krystyny Chojnickiej DOKTRYNY POLITYCZNE XIX i XX wieku pod redakcją: Krystyny Chojnickiej i Wiesława Kozuba-Ciembroniewicza Liberalizm Konserwatyzm Socjalizm Doktryna socjaldemokracji Nauczanie społeczne Kościoła Totalitaryzm

Bardziej szczegółowo

Hermeneutyczne koncepcje człowieka

Hermeneutyczne koncepcje człowieka Hermeneutyczne koncepcje człowieka Włodzimierz Lorenc Hermeneutyczne koncepcje człowieka w kręgu inspiracji Heideggerowskich Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR Warszawa 2003 Redakcja i korekta: Piotr Piber Projekt

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOLOGIA POLSKA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta studia pierwszego stopnia ogólnoakademicki licencjat I. Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej

Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej Dr hab. Ryszard Szarfenberg Uniwersytet Warszawski Instytut Polityki Społecznej Pracownia Pomocy i Integracji Społecznej XXXIII Konferencja Polityków

Bardziej szczegółowo

ROLA EDUKACJI KULTURALNEJ. Dr Marta Kosińska, Instytut Kulturoznawstwa UAM, Centrum Praktyk Edukacyjnych, CK Zamek

ROLA EDUKACJI KULTURALNEJ. Dr Marta Kosińska, Instytut Kulturoznawstwa UAM, Centrum Praktyk Edukacyjnych, CK Zamek ROLA EDUKACJI KULTURALNEJ Dr Marta Kosińska, Instytut Kulturoznawstwa UAM, Centrum Praktyk Edukacyjnych, CK Zamek EDUKACJA KULTURALNA CZY KULTUROWA? POJĘCIE KULTURY - POJĘCIE UCZESTNICTWA W KULTURZE Mentalistyczne

Bardziej szczegółowo

Przykład realizacji ścieżki edukacyjnej - regionalnej metodą projektu w języku obcym

Przykład realizacji ścieżki edukacyjnej - regionalnej metodą projektu w języku obcym Przykład realizacji ścieżki edukacyjnej - regionalnej metodą projektu w języku obcym ŚCIEŻKA EDUKACYJNA zestaw treści i umiejętności o istotnym znaczeniu wychowawczym, których realizacja może odbywać się

Bardziej szczegółowo

Fundacja Pro Memoria Problemy współczesności

Fundacja Pro Memoria Problemy współczesności Problemy współczesności Obecnie przeżywamy okres, w którym ludzkość znalazła się w stadium dotychczas nieznanych, wielkich problemów cywilizacyjnych. Jesteśmy świadkami nagromadzenia się przeróżnych trudności,

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Przedmowa... 11. Strona internetowa książki... 14. Uwagi na temat statystyk migracyjnych... 15. Rozdział 1. Wprowadzenie...

Spis treści. Przedmowa... 11. Strona internetowa książki... 14. Uwagi na temat statystyk migracyjnych... 15. Rozdział 1. Wprowadzenie... Spis treści Przedmowa.............................................................. 11 Strona internetowa książki................................................. 14 Uwagi na temat statystyk migracyjnych......................................

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ LEKCJI. Klasa: V a Przedmiot: historia i społeczeństwo Nauczyciel: mgr Małgorzata Borowska. Temat lekcji: Wielkie religie średniowiecza.

SCENARIUSZ LEKCJI. Klasa: V a Przedmiot: historia i społeczeństwo Nauczyciel: mgr Małgorzata Borowska. Temat lekcji: Wielkie religie średniowiecza. SCENARIUSZ LEKCJI Klasa: V a Przedmiot: historia i społeczeństwo Nauczyciel: mgr Małgorzata Borowska Temat lekcji: Wielkie religie średniowiecza. Cele lekcji: Na lekcji uczniowie: poznają przyczyny i skutki

Bardziej szczegółowo

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas

Zdzisława Piątek. o śmierci. seksie. i metodzie in vitro. universitas Zdzisława Piątek o śmierci seksie i metodzie in vitro universitas Na ironię zakrawa fakt, iż nauka, która nigdy nie dążyła do odkrycia prawd absolutnych, a wręcz odcinała się od takich poszukiwań,

Bardziej szczegółowo

W centrum uwagi Roczny plan pracy. Liczb a godzi n lekcyj nych. Punkt z NPP

W centrum uwagi Roczny plan pracy. Liczb a godzi n lekcyj nych. Punkt z NPP W centrum uwagi Roczny plan pracy Jednostka tematyczna 1. Życie zbiorowe i jego reguły 2. Socjalizacja i kontrola społeczna Zagadnienia Klasa II I. Społeczeństwo socjologia formy życia społecznego normy

Bardziej szczegółowo

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze.

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze. ZWIĄZKI LITERATURY Z INNYMI DZIEDZINAMI SZTUKI 1. Dawne i współczesne wzorce rodziny. Omawiając zagadnienie, zinterpretuj sposoby przedstawienia tego tematu w dziełach literackich różnych epok oraz w wybranych

Bardziej szczegółowo

PROGRAM NAUCZANIA NA KIERUNKU STUDIÓW WYŻSZYCH: FILOLOGIA, SPECJALNOŚĆ: FILOLOGIA SŁOWIAŃSKA STUDIA STACJONARNE I STOPNIA

PROGRAM NAUCZANIA NA KIERUNKU STUDIÓW WYŻSZYCH: FILOLOGIA, SPECJALNOŚĆ: FILOLOGIA SŁOWIAŃSKA STUDIA STACJONARNE I STOPNIA PROGRAM NAUCZANIA NA KIERUNKU STUDIÓW WYŻSZYCH: FILOLOGIA, SPECJALNOŚĆ: FILOLOGIA SŁOWIAŃSKA STUDIA STACJONARNE I STOPNIA I. WYMAGANIA OGÓLNE: Studia na kierunku filologia, specjalność filologia słowiańska

Bardziej szczegółowo

Socjologia ekonomiczna - opis przedmiotu

Socjologia ekonomiczna - opis przedmiotu Socjologia ekonomiczna - opis przedmiotu Informacje ogólne Nazwa przedmiotu Socjologia ekonomiczna Kod przedmiotu 14.2-WP-SOCP-SOEK-Ć-S14_pNadGenEZOV4 Wydział Kierunek Wydział Pedagogiki, Psychologii i

Bardziej szczegółowo

Zagadnienie 2. Koncepcja wojny, koncepcja pokoju wg św. Augustyna. Wojna sprawiedliwa wg św. Tomasza z Akwinu. Wystąpienia (po min)

Zagadnienie 2. Koncepcja wojny, koncepcja pokoju wg św. Augustyna. Wojna sprawiedliwa wg św. Tomasza z Akwinu. Wystąpienia (po min) NAUKA O WOJNIE I POKOJU Program konwersatorium I rok studiów magisterskich; specjalność: bezpieczeństwo i studia strategiczne. (skrót konspektu zajęć) Prowadzący: prof. dr hab. Bolesław Balcerowicz) Wykład

Bardziej szczegółowo

Zakład Historii Sztuki, Filozofii i Sportu Katedra Edukacji Artystycznej

Zakład Historii Sztuki, Filozofii i Sportu Katedra Edukacji Artystycznej Rok studiów/semestr; I, sem. 1 i 2 Cel zajęć 1. Wprowadzenie podstawowej terminologii z zakresu teorii sztuki Zapoznanie z literaturą ogólną przedmiotu 4. Zrozumienie znaczenia teorii sztuki w interpretacji

Bardziej szczegółowo

Kryteria oceniania osiągnięć ucznia z przedmiotu wiedza o kulturze. Klasa I. Wymagania przedmiotowo-programowe

Kryteria oceniania osiągnięć ucznia z przedmiotu wiedza o kulturze. Klasa I. Wymagania przedmiotowo-programowe Kryteria oceniania osiągnięć ucznia z przedmiotu wiedza o kulturze Klasa I Skala ocen celujący bardzo dobry Wymagania przedmiotowo-programowe - wykazuje zaangażowanie w realizację projektów związanych

Bardziej szczegółowo

KONWENCJA RAMOWA O OCHRONIE MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH

KONWENCJA RAMOWA O OCHRONIE MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH KONWENCJA RAMOWA O OCHRONIE MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH COUNCIL OF EUROPE CONSEIL DE L EUROPE Czym jest Konwencja Ramowa o Ochronie Mniejszości Narodowych? Konwencja Ramowa, która weszła w życie 1 lutego 1998

Bardziej szczegółowo

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI

Warszawa, październik 2009 BS/140/2009 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI Warszawa, październik 00 BS/0/00 ŚWIATOWA OPINIA PUBLICZNA O DEMOKRACJI CBOS, wspólnie z ośrodkami badania opinii społecznej z innych państw, uczestniczy w programie World Public Opinion. Jest to program

Bardziej szczegółowo

Pomiędzy wiarą a sztuką sztuka i kicz w przestrzeni sakralnej Konferencja naukowa Lublin, 31 maja 2 czerwca 2012 roku

Pomiędzy wiarą a sztuką sztuka i kicz w przestrzeni sakralnej Konferencja naukowa Lublin, 31 maja 2 czerwca 2012 roku Lublin, dn. 14 stycznia 2012 Pomiędzy wiarą a sztuką sztuka i kicz w przestrzeni sakralnej Konferencja naukowa Lublin, 31 maja 2 czerwca 2012 roku Organizatorzy: Instytut Historii Sztuki Katolickiego Uniwersytetu

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA Załącznik nr 2 do Uchwały nr 21/2012 Senatu UPJPII z dnia 21 maja 2012 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PIERWSZEGO STOPNIA (LICENCJACKICH) NA KIERUNKU: HISTORIA Tabela odniesień kierunkowych efektów kształcenia

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM W ROKU SZKOLNYM 2015/2016 CZĘŚĆ 1. ZASADY OCENIANIA ROZWIĄZAŃ ZADAŃ ARKUSZE: GH-HX1, GH-H2, GH-H4, GH-H5, GH-H7

EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM W ROKU SZKOLNYM 2015/2016 CZĘŚĆ 1. ZASADY OCENIANIA ROZWIĄZAŃ ZADAŃ ARKUSZE: GH-HX1, GH-H2, GH-H4, GH-H5, GH-H7 EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM W ROKU SZKOLNYM 2015/2016 CZĘŚĆ 1. HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE ZASADY OCENIANIA ROZWIĄZAŃ ZADAŃ ARKUSZE: GH-HX1, GH-H2, GH-H4, GH-H5, GH-H7 KWIECIEŃ 2016 Zadanie

Bardziej szczegółowo

Studia niestacjonarne: Europeistyka Rok akademicki 2007 / 2008. Przedmiot: Socjologia Wykładowca: dr Adam DrąŜek. Wykład obligatoryjny

Studia niestacjonarne: Europeistyka Rok akademicki 2007 / 2008. Przedmiot: Socjologia Wykładowca: dr Adam DrąŜek. Wykład obligatoryjny Studia niestacjonarne: Europeistyka Przedmiot: Socjologia 1. Poznanie socjologii w czasie jako dyscypliny naukowej. 2. Przedmiot nauczania socjologii i korelacje z innymi naukami. 3. NajwaŜniejsi przedstawiciele

Bardziej szczegółowo

STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE

STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE Karta przedmiotu STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE Studia pierwszego stopnia/ ogólnoakademicki Przedmiot: Historia stosunków międzynarodowych Kod przedmiotu: Przedmiot w języku angielskim: History of International

Bardziej szczegółowo

Pozytywizm prawniczy i szkoła prawa natury - tradycje sporu i jego współczesne implikacje. Pod redakcją Przemysława Kaczmarka i Łukasza Machaja

Pozytywizm prawniczy i szkoła prawa natury - tradycje sporu i jego współczesne implikacje. Pod redakcją Przemysława Kaczmarka i Łukasza Machaja Pozytywizm prawniczy i szkoła prawa natury - tradycje sporu i jego współczesne implikacje Pod redakcją Przemysława Kaczmarka i Łukasza Machaja Pozytywizm prawniczy i szkoła prawa natury - tradycje sporu

Bardziej szczegółowo

Koncepcja etyki E. Levinasa

Koncepcja etyki E. Levinasa Koncepcja etyki E. Levinasa Fragment wypowiedzi Jana Pawła II z: Przekroczyć próg nadziei : Skąd się tego nauczyli filozofowie dialogu? Nauczyli się przede wszystkim z doświadczenia Biblii. Całe życie

Bardziej szczegółowo

gr. zaaw. 180 na ocenę Zaliczenie W 60 greckiej i łacińskiej K 10 Rodzaj zajęć Liczba godzin Ć 180 Ć 180 K 120 Egzamin 8 K 120 Egzamin 8 K 30 K 30

gr. zaaw. 180 na ocenę Zaliczenie W 60 greckiej i łacińskiej K 10 Rodzaj zajęć Liczba godzin Ć 180 Ć 180 K 120 Egzamin 8 K 120 Egzamin 8 K 30 K 30 Program studiów Program studiów licencjackich na kierunku filologia klasyczna i studia śródziemnomorska, specjalność filologia klasyczna Na studiach licencjackich student musi uzyskać minimum 180 pkt.

Bardziej szczegółowo