PAKIET EDUKACYJNY DLA MŁODYCH ROLNIKÓW W KRAJACH NOWO PRZYJĘTYCH DO UNII EUROPEJSKIEJ JAKOŚĆ I BEZPIECZEŃSTWO W PRODUKCJI ŻYWNOŚCI

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "PAKIET EDUKACYJNY DLA MŁODYCH ROLNIKÓW W KRAJACH NOWO PRZYJĘTYCH DO UNII EUROPEJSKIEJ JAKOŚĆ I BEZPIECZEŃSTWO W PRODUKCJI ŻYWNOŚCI"

Transkrypt

1 PAKIET EDUKACYJNY DLA MŁODYCH ROLNIKÓW W KRAJACH NOWO PRZYJĘTYCH DO UNII EUROPEJSKIEJ JAKOŚĆ I BEZPIECZEŃSTWO W PRODUKCJI ŻYWNOŚCI CYPR, Nikozja, 2005

2 Celem tego pakietu szkoleniowego jest: Przedmowa Umożliwienie młodym rolnikom zrozumienia różnych poziomów jakości, które można osiągnąć zarówno w procesie produkcji na farmie jak i w produkcie końcowym, oraz Wykorzystanie przedstawionych informacji w planowaniu przyszłych działalności na farmie Powinien Pan/Pani wykorzystać dostarczone informacje tak, aby pozwoliły one na zadanie konkretnych pytań i uzyskanie oczekiwanej odpowiedzi od lokalnych ekspertów i odpowiednich władz w kraju, odpowiedzialnych za regulacje i kontrolę warunków Wspólnej Polityki Rolnej oraz ochronę środowiska. Podziękowania Te informacje zaczerpnięto z materiałów do stosowania przez rolników i są one ogólnodostępne na następujących stronach internetowych: Wstęp do prawa Unii Europejskiej, COM. (1997) 176 Wstęp do prawa Unii Europejskiej, COM. (1997) 183 Informacje przedstawione w tym Module Szkoleniowym mogą nie być wszystkimi informacjami dostępnymi na wspomnianych stronach internetowych. Informacje mogły być zarówno wzbogacane jak i łączone. Instrukcje dotyczące korzystania z tych stron internetowych (dla uzyskania informacji źródłowych) i dalsze informacje z przydatnych książek, ulotek bądź magazynów (które można zakupić lub uzyskać bez dodatkowych opłat), zamieszczono w sekcji Bibliografia tego modułu i na płycie CD. Ten przewodnik jest efektem wspólnej pracy partnerów uczestniczących w projekcie. Specjalne podziękowania dla: Aggela Loumou, Marina Papadelli, Sofia Agriopoulou i Andreas Kanakis, którzy opracowali ten przewodnik. 2

3 Zastrzeżenie Informacje przedstawione w tym Module Szkoleniowym zaczerpnięto z uznanych i renomowanych źródeł międzynarodowych. Podkreślają one kluczowe zagadnienia dotyczące jakości i bezpieczeństwa w produkcji żywności. Pomimo że w trakcie przygotowywania ostatecznej wersji modułu dużo uwagi poświęcono na upewnienie się, że informacje były aktualne w trakcie ich opracowania, nie możemy zagwarantować, że takimi pozostaną. W następstwie tego osoby realizujące program Zestaw Edukacyjny dla Młodych Rolników z Krajów Kandydujących UE - YOUTH-FARM nie mogą zaakceptować odpowiedzialności za straty lub uszkodzenia mogące powstać w wyniku zastosowania tych informacji w środowisku Państwa farmy. 3

4 Spis treści Przedmowa... 2 Podziękowania...2 Zastrzeżenie... 3 Spis treści... 4 Słownik Wprowadzenie Przegląd historyczny Skład artykułów żywnościowych i ich znaczenie żywieniowe CZĘŚĆ I. JAKOŚĆ I BEZPIECZEŃSTWO ŻYWNOŚCI I PRODUKTÓW ROLNICZYCH A. Jakość Pojęcie jakości Zabezpieczenie jakości B. Bezpieczeństwo Zagadnienie bezpieczeństwa Analiza zagrożeń C. Jakość i bezpieczeństwo w produktach rolniczych Działalność rolnicza a środowisko Dobra Praktyka Rolnicza (GAP) i Systemy Zintegrowanej Produkcji Rolniczej (IAPS) CZĘŚĆ II: JAKOŚĆ I BEZPIECZEŃSTWO W SYSTEMACH PRODUKCJI ROŚLIN A. Ogólne zasady Dobrych Praktyk Rolniczych Ogólne zasady uprawy Zarządzanie gruntami Odżywianie roślin Nawadnianie Ochrona roślin Substancje hormonalne Czynniki środowiskowe Zbiór i działania po zbiorze Naturalne substancje toksyczne w owocach i warzywach Czynniki wpływające na jakość i bezpieczeństwo jadalnych produktów rolniczych CZĘŚĆ III: JAKOŚĆ I BEZPIECZEŃSTWO W SYSTEMACH PRODUKCJI ZWIERZĄT A. Dobrostan zwierząt zasady ogólne Podstawy moralne Jakość ubitych zwierząt Metody chowu zwierząt a społeczeństwo

5 B. Problemy w chowie Głód i pragnienie Ból i zranienia Lęk Higiena a możliwe choroby C. Jakość i bezpieczeństwo mleka Informacje ogólne Definicje Jakość mleka Chemiczna jakość mleka Mikrobiologiczna jakość mleka D. Praktyczne instrukcje dla właściwego traktowania zwierząt i dla jakościowej produkcji Ogólne zasady chowu Zarządzanie mlekiem E. Prawodawstwo UE Prawodawstwo a choroby Prawodawstwo UE dotyczące produkcji zdrowego mleka CZĘŚĆ IV: SYSTEMY JAKOŚCIOWEJ PRODUKCJI ROLNICZEJ I CERTYFIKACJI BEZPIECZEŃSTWA A. Jakość i bezpieczeństwo systemów w Unii Europejskiej Produkty specjalnego przeznaczenia (PDO, PGI, TSG) Rolnictwo organiczne/biologiczne Dodatkowe znakowanie wołowiny Specjalny chów drobiu Produkty rolnicze niemodyfikowane genetycznie B. Krajowe systemy jakości i bezpieczeństwa Zintegrowane zarządzanie produkcją rolniczą Nadzór nad jakością wieprzowiny CZĘŚĆ V: MIĘDZYNARODOWE SYSTEMY CERTYFIKACJI W PRZEMYŚLE SPOŻYWCZYM A. Systemy zarządzania jakością B. Systemy zarządzania środowiskowego C. Analiza zagrożeń w krytycznych punktach kontrolnych Wybrana bibliografia i strony internetowe STRONY INTERNETOWE

6 Słownik Agar związek uzyskiwany z alg, stosowany w puddingach, napojach mlecznych i lodach celem nadania im bardziej kremowej konsystencji i gęstości, a także celem wydłużenia ich trwałości. Agrotechniczna metoda zwalczania zintegrowana metoda zwalczania szkodników, zawierająca roczny płodozmian upraw, utrudniający namnażanie się szkodników i chwastów. Alergia (alergia pokarmowa) alergia pokarmowa jest to jakakolwiek niekorzystna reakcja na żywność lub jej komponent (białko) wywołana przez system odpornościowy organizmu. Aby uniknąć pomylenia z innymi typami niekorzystnych reakcji na żywność, ważne jest, aby stosować terminy alergia na żywność lub nadwrażliwość na żywność tylko wtedy, gdy system immunologiczny jest włączony w spowodowanie reakcji. Aminokwasy funkcją aminokwasów jest budowa segmentów białek. Aminokwasy są klasyfikowane jako: niezbędne (egzogenne), nie niezbędne (endogenne) oraz niezbędne warunkowo. Jeśli synteza w organizmie nie jest wystarczająca względem wymagań metabolizmu, aminokwas jest klasyfikowany jako niezbędny i musi być dostarczony w diecie. Niezbędne aminokwasy to leucyna, izoleucyna, walina, tryptofan, fenyloalanina, metionina, treonina, lizyna, histydyna i być może arginina. Aminokwasy endogenne mogą być syntetyzowane przez organizm w odpowiednich ilościach i są to: alanina, kwas asparaginowy, asparagina, kwas glutaminowy, glutamina, glicyna, prolina i serina. Aminokwasy niezbędne warunkowo stają się egzogenne w określonych warunkach klinicznych. Antocyjany rodzaj flawonoidów spotykanych w wielu owocach, korzystnych dla zdrowia dzięki neutralizowaniu wolnych rodników i możliwej redukcji ryzyka nowotworów. Antybiotyki antybiotyki są stosowane w produkcji zwierząt z dwóch powodów. Pierwszy to poprawa wskaźnika wzrostu i wykorzystania paszy przez zwierzęta, które produkują więcej mięsa bądź mleka przy proporcjonalnie mniejszym żywieniu. Drugi powód to zapobieganie i leczenie chorób, podobnie jak ma to miejsce u ludzi. Antyutleniacz antyutleniacze chronią kluczowe składniki komórek poprzez neutralizowanie szkodliwego oddziaływania wolnych rodników, naturalnych produktów przemiany metabolizmu komórkowego. Wolne rodniki powstają gdy tlen jest metabolizowany bądź spalany przez organizm. Krążą one w komórkach, zakłócając strukturę innych cząsteczek i powodując uszkodzenia komórek. Te uszkodzenia uznawane są za przyczyniające się do starzenia i różnych problemów zdrowotnych. Aspartan aspartan jest niskokalorycznym słodzikiem, stosowanym w wielu produktach spożywczych i napojach, także w postaci pastylek. Jest około 200 razy słodszy od cukru. 6

7 Azot niemetaliczny pierwiastek stanowiący około 4/5 zawartości powietrza, występujący jako bezbarwny, bezwonny, prawie obojętny dwuatomowy gaz w różnych minerałach i we wszystkich białkach. Jest stosowany na szeroką skalę przez producentów amoniaku, kwasu azotowego, trotylu i nawozów. Azotan jest bezpiecznym dodatkiem do żywności od dawna stosowanym w konserwowaniu mięs, szczególnie kiełbas. Istnieją ograniczenia dotyczące jego stosowania, z uwagi na ryzyko przekształcania w nitrozaminy, uważane za substancje rakotwórcze. Organizm człowieka produkuje dużo więcej azotanów niż dodaje się ich do żywności. Należy zauważyć, że głównym źródłem azotanów są warzywa, które były nawożone. Azotany także pochodzące z nawozów w żywności, jak marchew i zielone warzywa, są po spożyciu i w wyniku trawienia przekształcane w azotyny. Bakterie bakterie znajdują się we wszystkich rodzajach żywności. Większość ginie w wysokich temperaturach, ale niektóre wytwarzają toksyny, które mogą lub nie być zniszczone za pomocą wysokiej temperatury. Betaglukan rozpuszczalne włókno owsa, korzystne dla zdrowia dzięki ograniczaniu ryzyka choroby wieńcowej poprzez zmniejszanie ilości cholesterolu krążącego we krwi. Beta-karoten rodzaj karotenoidu spotykany w wielu owocach i warzywach, korzystny dla zdrowia dzięki neutralizowaniu wolnych rodników, mogących powodować uszkadzanie komórek. Bezpieczeństwo żywności bezpieczeństwo żywności jest to pojęcie względne. Względne bezpieczeństwo żywności można zdefiniować praktycznie jako pewność, że żywność bądź jej składnik zastosowane w rozsądnych i typowych ilościach nie spowodują urazu lub uszkodzenia. Bezpieczne temperatury stosowane przy potencjalnie niebezpiecznej żywności, oznaczają temperatury 5 o C (41 F) lub niższe, bądź 60 o C (140 F) lub wyższe. Białko chemicznie białko jest to kompleks związków azotowych, powstałych z aminokwasów związanych peptydami. Białka żywieniowe są zaangażowane w syntezie białek tkanek i innych funkcjach metabolizmu. W procesach anabolicznych dostarczają one aminokwasów niezbędnych do budowy i utrzymania tkanek organizmu. Jako źródło energii białka są ekwiwalentem węglowodanów, dostarczając 4 kalorie na gram. Białka odgrywają zasadniczą rolę we wszystkich tkankach organizmu i w tworzeniu enzymów, hormonów oraz innych płynów ustrojowych i wydzielin. Białka uczestniczą w transporcie niektórych lipidów, witamin i minerałów oraz utrzymują homeostazę organizmu. Biodegradowalne opisuje wszystkie materiały, które można utylizować metodami biologicznymi (np. desymilacja, trawienie, denitryfikacja). Rozkład materiałów (chemikalia) przez mikroorganizmy (bakterie, grzyby itp.). Biologiczne zwalczanie zintegrowana metoda zwalczania szkodników, w skład której wchodzi wykorzystanie żywych organizmów dla ograniczenia problemów powodowanych przez szkodniki. W jego skład wchodzi wykorzystanie pożytecznych 7

8 owadów drapieżnych, jak biedronek i os pasożytniczych, dla ograniczenia szkodników upraw. Biopestycydy biopestycydem jest wszelki materiał pochodzenia naturalnego, stosowany w ochronie przed szkodnikami, pochodzący od żywych organizmów, takich jak bakterie, komórki roślinne lub komórki zwierzęce. Biotechnologia najprostszą definicją biotechnologii jest biologia stosowana polegająca na zastosowaniu wiedzy biologicznej i technik w doskonaleniu produktów. Może być definiowana inaczej jako zastosowanie żywych organizmów w tworzeniu produktów bądź przeprowadzaniu procesu. W świetle tej definicji klasyczne techniki stosowane w produkcji roślinnej i zwierzęcej, fermentacji i oczyszczaniu enzymatycznym powinny być uważane za biotechnologię. Niektóre osoby stosują ten termin tylko w odniesieniu do nowszych narzędzi genetyki. W tym kontekście biotechnologia może być zdefiniowana jako stosowanie metod biotechnicznych w modyfikacji materiału genetycznego żywych komórek, aby produkowały one nowe substancje bądź spełniały nowe funkcje. Przykładem są technologie zmiany DNA, w których kopia fragmentu DNA zawierająca jeden lub kilka genów jest transferowana między organizmami bądź wkomponowywana w organizm. Błonnik dietetyczne włókno, odnosi się do tych części owoców, warzyw, zbóż, orzechów i roślin strączkowych, które nie mogą być strawione przez ludzi. Mięso i produkty mleczne nie zawierają błonnika. Badania wykazują, że diety z wysoką zawartością błonnika mogą redukować ryzyko chorób serca i niektórych typów raka. Występują dwa podstawowe rodzaje błonnika nierozpuszczalny i rozpuszczalny. Stwierdzono, że rozpuszczalny błonnik w zbożach, płatkach owsianych, groszku i innej żywności obniża poziom cholesterolu we krwi. Nierozpuszczalny błonnik w kalafiorach, kapuście oraz innych warzywach i owocach wspomaga przemieszczanie się pokarmu przez żołądek i jelita, zmniejszając ryzyko raka okrężnicy i odbytu. BT (Bacillus Thuringiensis) jedne z najpopularniejszych mikroorganizmów wykorzystywane w pestycydach pochodzenia biologicznego to Bacillus Thuringiensis lub inaczej bakterie Bt. Kilka białek wytwarzanych przez Bt, szczególnie w warstwie którą bakterie wytwarzają wokół siebie, jest śmiercionośne dla pojedynczych gatunków owadów. Stosując Bt w recepturach pestycydów, wybrane insekty mogą być zwalczane przez zastosowanie nieszkodliwych środowiskowo środków pochodzenia biologicznego. Insektycydy na bazie Bt są od wielu lat szeroko stosowane w przydomowych ogródkach jak i w gospodarstwach. Całe ziarno całkowita zawartość ziarniaka zawierająca otręby (zewnętrzną okrywę), zalążek (odżywczy rdzeń) i bielmo (część bogata w skrobię). Korzyści zdrowotne powodowane przez całe ziarna to zmniejszenie ryzyka chorób naczyniowych, co jest konsekwencją oddziaływania błonnika, witamin, minerałów i fitochemikaliów spotykanych w całych ziarnach. Chemikalia choroby powodowane przez związki chemiczne powstające w żywności należą do najbardziej śmiertelnych. Związki chemiczne i inne naturalne toksyny powstające w żywności zawierają środki takie jak skombrotoksyna i ciguatoksyna. Chemiczne środki czyszczące należy przechowywać w innych miejscach niż te, gdzie przechowuje się żywność. 8

9 Choroba spowodowana przez żywność zazwyczaj choroba gastryczna spowodowana przez organizmy lub ich toksyny zawarte w spożytej żywności. Znana także jako zatrucie pokarmowe. Cukier chociaż konsument spotyka się z szeroką gamą cukrów sacharozą, cukrem nierafinowanym, cukrem nieoczyszczonym, miodem, syropem kukurydzianym nie ma istotnej różnicy w wartości odżywczej lub energii między nimi, a tym samym przewagi wartości odżywczej jednych nad innymi. Nie ma również dowodów, aby organizm mógł rozróżnić cukier pochodzenia naturalnego od sztucznie dodawanego do produktów spożywczych. Cukrowe alkohole składniki stosowane do dodawania słodkich smaków do żywności. Te często stosowane zamiast cukrów zawierają sorbitol, mannitol i ksylitol. Wiele owoców i warzyw zawiera naturalne alkohole cukrowe. Znajdują się one także w bezcukrowej gumie, twardych cukierkach, dżemach i galaretkach. Poza dosładzaniem alkohole cukrowe poprawiają także teksturę, pomagają utrzymać wilgotność produktu, chronią przed rumienieniem potraw podczas podgrzewania i pozwalają na uzyskanie efektu chłodu w smaku żywności. Dają one cztery kalorie na gram, ale są wchłaniane wolno i niecałkowicie, dlatego wymagają niewiele lub nie wymagają wcale insuliny do metabolizmu. Nie powodują one ubytków w zębach, ponieważ nie są metabolizowane przez bakterie odpowiedzialne za nie. Czynnik ryzyka czynnik ryzyka jest przedstawiany statystycznie do wykazania zależności z częstotliwością występowania choroby, jakkolwiek niekoniecznie wnioskuje o przyczynie i skutku. Detergent środek chemiczny stosowany w usuwaniu tłuszczu, brudu i żywności, tak jak np. płyn myjący. Dezynfekant środek chemiczny zabijający bakterie. Przed zastosowaniem dezynfekantu należy sprawdzić, czy powierzchnie są wolne od tłuszczu, brudu i żywności. Środki chemiczne zwalczające bakterie są niekiedy nazywanie germicydami, bakteriocydami lub biocydami. Dobra Praktyka Produkcji (ang. GMP) mechanizm aprobaty procesu wytwarzania danej żywności lub dodatków żywnościowych. Jest ona wprowadzana zamiast konkretnych regulacji (jak te stosowane do narzucenia procesów w uproszczonym przetwarzaniu żywności, jak np. przy pakowaniu wołowiny) z powodu nowości technologii i może później być zastąpiona (z powodu dalszych postępów w technologii). Dodatki (dodatki do żywności) wszelkie naturalne lub syntetyczne materiały, inne niż podstawowe surowe składniki, wykorzystywane w produkcji żywności celem poprawy produktu końcowego. Wszelkie substancje mogące wpływać na właściwości żywności, włączając te stosowane w produkcji, obróbce, pakowaniu, transporcie bądź przechowywaniu żywności. E. coli: O157:H7 bakteria Escherichia coli: O157:H7 jest typem E. coli związanym z chorobą pochodzenia żywnościowego. Zdrowe bydło i osoby mogą przenosić te bakterie. Mogą być one przenoszone między zwierzętami, zwierzętami a ludźmi oraz 9

10 między zwierzętami a ludźmi poprzez żywność. Przenoszenie między osobami poprzez bliski kontakt stanowi potencjalny problem, szczególnie między młodymi dziećmi w ośrodkach opieki dziennej. Encefalopatia gąbczasta bydła (BSE) encefalopatia gąbczasta bydła lub inaczej BSE jest znana także jako choroba szalonych krów. Jest rzadką, chroniczną chorobą degeneracyjną atakującą mózg i centralny system nerwowy bydła. Bydło z BSE traci koordynację, rozwija nienaturalne postawy i doświadcza zmian w zachowaniu. Kliniczne symptomy rozwijają się przez 4-5 lat, w następstwie których dochodzi do śmierci w okresie kilku tygodni lub miesięcy, o ile zaatakowane zwierzę nie zostanie pokonane przez chorobę wcześniej. Fitochemikalia są to substancje znajdujące się w jadalnych owocach i warzywach, które mogą być spożywane przez ludzi w ilościach rzędu kilku gramów, wykazujące potencjał do przekształcania ludzkiego metabolizmu w sposób sprzyjający redukcji zagrożenia rakiem. Flawanony rodzaj flawonoidów spotykanych w owocach cytrusowych, które korzystnie oddziałują na zdrowie przez neutralizację wolnych rodników i możliwe ograniczenie ryzyka zachorowania na raka. Flawony rodzaj flawonoidów spotykany w różnych owocach i warzywach, które dostarczają korzyści zdrowotnych przez neutralizację wolnych rodników i możliwe ograniczenie ryzyka zachorowania na raka. Foliowy kwas kwas foliowy, folat, folacyna wszystkie one tworzą grupę składników funkcjonalnie związanych z metabolizmem aminokwasów i syntezą kwasu nukleinowego. Dobrym źródłem folatów są warzywa liściaste o ciemnozielonych liściach, strączkowe, owoce i soki cytrusowe, orzeszki ziemne, wszystkie zboża i wzbogacane płatki śniadaniowe. Aktualne badania wskazują, że jeśli wszystkie kobiety w okresie przedporodowym spożywały odpowiednie ilości kwasu foliowego (poprzez dietę bądź jej suplementy), to według amerykańskiego Centrum Kontroli i Zapobieganiu Chorób (CDC) można było zapobiec 50 do 70 procentom uszkodzeń mózgu i rdzenia kręgowego u noworodków. Kwas foliowy ma decydujące znaczenie od momentu poczęcia przez pierwsze cztery do sześciu tygodni ciąży, gdy tworzy się rdzeń nerwowy. Oznacza to, że odpowiednia dieta lub stosowanie suplementów powinny mieć miejsce zanim nastąpi ciąża. Obecne odkrycia naukowe wskazują także, że niskie poziomy folatów we krwi mogą być związane z podwyższonym poziomem homocysteiny osocza i zwiększonym zagrożeniem choroby wieńcowej. Fungicyd środek chemiczny połączony z woskiem i stosowany na owocach lub warzywach celem zabezpieczenia ich przed pleśnią i ograniczeniem gnicia. HACCP (z ang. Analiza Zagrożeń i Krytycznych Punktów Kontrolnych) podstawowym podejściem w myśl zasad HACCP w zapobieganiu chorobom powodowanym przez żywność i promocji jakości jest identyfikacja niebezpiecznych obszarów i próba ich unikania. Zamiast obciążania władz problemem bezpieczeństwa żywności, HACCP przesuwa odpowiedzialność na przemysł celem zapewnienia, że żywność którą on produkuje jest bezpieczna. Producenci żywności muszą zapobiegać 10

11 kontaminacji bakteriami od momentu jej wystąpienia w pierwszym możliwym miejscu. HACCP działa według następujących zasad: Identyfikacja prawdopodobnych zagrożeń dla zdrowia konsumentów przy danym produkcie. Identyfikacja krytycznych punktów w procesie, w którym zagrożenia mogą wystąpić. Ustanowienie środków zaradczych celem zapobieżenia występowania zagrożeń. Monitorowanie celem upewnienia się, że środki bezpieczeństwa funkcjonują. Ustalenie właściwych działań naprawczych, jeśli monitoring wykazuje problem. Ustanowienie systemu szczegółowej rejestracji zapisów dla udokumentowania monitorowania i podjętych działań naprawczych. Weryfikacja działania całego systemu. HACCP program dokument utworzony zgodnie z zasadami HACCP dla zapewnienia kontroli zagrożeń istotnych dla bezpieczeństwa żywności w danym segmencie rozważanego łańcucha żywieniowego. Herbicydy herbicydy jest to klasa specjalistycznych chemicznych środków ochrony roślin, stosowanych w zwalczaniu chwastów w gospodarstwach i w lasach, podobnie do zastosowań nierolniczych, jak na polach golfowych, skwerach i trawnikach. Hydrogenacja (uwodornianie) jest to proces dodawania cząsteczek wodoru bezpośrednio do nienasyconego kwasu tłuszczowego z takich źródeł jak oleje roślinne, celem przekształcenia go w formę półpłynną, jak margaryna czy tłuszcz piekarniczy. Hydrogenacja istotnie wpływa na właściwości tekstury żywności. Stopień hydrogenacji wpływa na twardość i smarowalność margaryny, chrupkość skórki ciasta i kremowość budyniu. Oleje poddane hydrogenacji są czasami stosowane zamiast innych tłuszczów o większej zawartości nasyconych kwasów tłuszczowych, jak masło czy smalec. Insektycydy insektycydy są klasą specjalistycznych środków chemicznych ochrony roślin, stosowanych w zwalczaniu owadów na farmach i w lasach, podobnie jak do zastosowań nierolniczych, jak ochrona trawników przydomowych, pól golfowych i obszarów publicznych. Kaloria jest to ilość energii wymagana do wzrostu temperatury 1 mililitra (ml) wody o ustalonej temperaturze początkowej o jeden stopień Celsjusza (1 C). Kofeinowy kwas rodzaj fenolu spotykany w wielu owocach, warzywach i owocach cytrusowych, o działaniu podobnym do antyutleniacza, mogącym ograniczać ryzyko chorób degeneratywnych, chorób serca i oczu. Kofeina kofeina jest substancją pochodzenia naturalnego spotykaną w liściach, nasionach i owocach ponad 63 gatunków roślin na świecie i jest elementem grupy związków znanych jako metyloksantyny. Najbardziej znane źródła kofeiny to ziarna kawy i kakao, orzechy cola i liście herbaty. Kofeina jest substancją aktywną farmakologicznie i w zależności od dawki może być łagodnym środkiem pobudzającym centralny układ nerwowy. Kofeina nie kumuluje się w organizmie przez dłuższy czas i jest zazwyczaj wydalana po kilku godzinach od spożycia. Konserwanty żywności wszystkie środki konserwujące zapobiegające psuciu, bądź przez spowolnienie rozwoju organizmów żyjących w żywności bądź przez ochronę 11

12 żywności przed działaniem tlenu. Substancje antybakteryjne to konserwanty które chronią żywność poprzez spowolnienie rozwoju bakterii, pleśni i drożdży. Antyutleniacze to konserwanty które zapobiegają łączeniu się cząstek żywności z tlenem (powietrzem). Kontrola (czasownik) podjęcie wszelkich niezbędnych działań dla zapewnienia i utrzymania zgodności z kryteriami ustanowionymi w programie HACCP. Kontrola (rzeczownik) - sytuacja, w której stosowane są właściwe procedury i kryteria. Kontrolne środki zaradcze czynności i działania, które można stosować dla zapobieżenia lub eliminacji zagrożeń dla bezpieczeństwa żywności lub dla ich ograniczenia do akceptowalnego poziomu. Korekcyjne działania działania które należy podjąć gdy wyniki monitorowania na poziomie Krytycznego Punktu Kontrolnego (ang. CCP) wykazują utratę kontroli. Krytyczna granica kryterium które rozgranicza akceptację od jej braku. Krytyczny Punkt Kontrolny (ang. CCP) stopień przy którym może być stosowana kontrola, niezbędna dla zapobieżenia lub eliminacji zagrożenia względem bezpieczeństwa żywności bądź jego ograniczenia do akceptowalnego poziomu. Ksenobiotyki syntetyczne środki chemiczne uważane za odporne na degradację środowiskową. Gałąź biotechnologii zwana bioremediacją ma na celu rozwinięcie biologicznych metod degradacji tych składników. Kwas askorbinowy znany także jako witamina C, jest niezbędny dla rozwoju i zachowania tkanki łącznej. Witamina C przyspiesza produkcję nowych komórek w gojących się ranach i jest antyutleniaczem, chroniącym przed przyłączaniem się wolnych rodników do innych cząsteczek, co tworzy szkodliwe składniki mogące atakować tkanki. Witamina C chroni system odpornościowy organizmu, pomaga w zwalczaniu infekcji, zmniejsza intensywność reakcji alergicznych oraz bierze udział w syntezie hormonów i innych substancji chemicznych organizmu. Dobrym źródłem witaminy C są papryka, brokuły, owoce cytrusowe, pomidory, truskawki oraz inne świeże owoce i warzywa. Kwas ellagi naturalny środek zwalczający raka znajdujący się w truskawkach. Kwas ferulowy rodzaj fenolu spotykany w wielu owocach, warzywach i owocach cytrusowych posiadający właściwości antyutleniające, mogący ograniczać ryzyko chorób degeneratywnych, chorób serca i oczu. Lactobacillus rodzaj prebiotyków/probiotyków spotykany w jogurcie i niektórych produktach mlecznych, mogących poprawiać zdrowotność przewodu pokarmowego. Laktoza cukier naturalnie występujący w mleku, znany także jako cukier mleczny, najmniej słodki spośród cukrów naturalnych, stosowany w odżywkach dla dzieci i cukierkach. 12

13 Likopen likopen jest karotenoidem spokrewnionym z lepiej znanym beta-karotenem. Wytwarzany w ziemniakach i niektórych innych owocach i warzywach wyróżniających się czerwonym kolorem. Żywieniowo funkcjonuje jako antyutleniacz. Badania wykazują, że likopen jest najlepiej absorbowany przez organizm gdy jest spożywany w pomidorach obrobionych termicznie z niewielką ilością oleju. Obejmuje to takie produkty jak sos i przecier pomidorowy. Listeria Listeria monocytogenes jest Gram-pozytywną bakterią, spotykaną u co najmniej 37 gatunków ssaków, 17 gatunków ptaków i prawdopodobnie niektórych rybach i skorupiakach. Bakterie można wyizolować z gleby i są one odporne na temperaturę, zamrażanie i suszenie. Listeria jest kojarzona z żywnością taką jak: surowe mleko, miękkie sery dojrzewające, lody, surowe warzywa, surowe i gotowane mięso drobiowe, mięso surowe oraz surowe i wędzone ryby. W odróżnieniu od innych bakterii chorobotwórczych jak salmonella, listeria może przeżyć i rozmnażać się przy niskich temperaturach rzędu 5 C (41 F). Ostra infekcja spowodowana listerią może objawiać symptomy podobne do grypy, włączając uporczywą gorączkę, następujące po niej zakażenie, zapalenie opon mózgowych, encefalopatię oraz infekcję szyjki i samej macicy u ciężarnych kobiet. Możliwe symptomy gastryczne to mdłości, wymioty i biegunka, występujące osobno lub z innymi objawami (jw.). Luteina rodzaj karotenoidu spotykany w większości zielonych warzyw, pozytywnie wpływający na zachowanie dobrego wzroku. Łatwopsująca się żywność wszelka żywność takiego typu lub w takich warunkach, w których może ulec zepsuciu; jeśli żywność znajduje się w hermetycznie zamkniętych pojemnikach i jest obrabiana cieplnie lub inaczej dla uniknięcia zepsucia oraz właściwie zapakowana, odwodniona, sucha lub o tak niskiej zawartości wody, aby opóźnić rozwój mikroorganizmów, nie jest uważana za łatwopsującą się. Metabolizm podstawowy metabolizm podstawowy jest to energia (kalorie) spalana przez organizm w spoczynku. Wskaźnik metabolizmu podstawowego (BMR) jest to poziom energii potrzebny do podtrzymania mimowolnych procesów w organizmie. Procesy te to: bicie serca, oddychanie, wydzielanie ciepła, pocenie się celem obniżenia temperatury ciała oraz przekazywanie sygnałów do mózgu. Dla osób prowadzących siedzący tryb życia, BMR wynosi około procent dziennych nakładów energii; pozostałe procent pochodzi z aktywności fizycznej i ciepła organizmu wydzielanego po spożyciu posiłku. Aktywność fizyczna odpowiada za około procent całkowitego nakładu energii u ludzi stosujących częstą aktywność ruchową w swoim życiu. Mikroorganizmy proste jednokomórkowe i strukturalnie podobne przedstawiciele królestwa roślin i zwierząt. Z niewieloma wyjątkami organizmy jednokomórkowe nie są widoczne nieuzbrojonym okiem i na ogół mają rozmiary od 1 do 200 mikronów. Mykotoksyny toksyny wytwarzane przez grzyby. Znane jest ponad 350 różnych mykotoksyn. Prawie wszystkie mykotoksyny posiadają zdolność do szkodliwego zmieniania systemów odpornościowych zwierząt. Spożycie przez ludzi i zwierzęta pewnych mykotoksyn (np. poprzez zjedzenie zainfekowanego ziarna, orzechów, orzeszków ziemnych, produktów z nasion bawełny itp.) może spowodować zatrucie wątroby, choroby układu pokarmowego, raka i zanik mięśni. 13

14 Napromieniowywanie żywności poddanie żywności odpowiedniej energii radiacji (promienie gamma, X i wiązki elektronów) celem zniszczenia mikroorganizmów i owadów. Napromieniowywanie jest stosowane w produkcji i obróbce żywności, przyczyniając się do wzrostu bezpieczeństwa żywności. Nasycony tłuszcz tłuszcze nasycone to te w których wszystkie atomy węgla zawierają wiązania z wodorem i tym samym nie występują wiązania podwójne. Zasadniczo tłuszcze zawierające większość nasyconych kwasów tłuszczowych mają w temperaturze pokojowej postać stałą, chociaż pewne stałe tłuszcze roślinne są nawet w 75 procentach nienasycone. Niektóre popularne kwasy tłuszczowe w żywności zawierają kwas palmitynowy, stearynowy i mirystynowy. Nasycone kwasy tłuszczowe są bardziej stabilne aniżeli nienasycone kwasy tłuszczowe z powodu ich struktury chemicznej. Stabilność jest ważna dla zapobiegania jełczeniu oraz utracie smaku i zapachu. Nawóz jakikolwiek organiczny lub nieorganiczny materiał, naturalny bądź syntetyczny, stosowany celem dostarczenia składników (takich jak azot, fosfor i potas) niezbędnych dla wzrostu roślin. Jeśli nawozy są stosowane w nadmiarze bądź zadawane na zniszczonych erozją glebach, mogą stać się źródłem skażenia wody. Nietolerancja żywności ogólne określenie wszelkich niekorzystnych reakcji na żywność lub jej składnik, nie angażujące systemu odpornościowego organizmu. Nitrozoaminy są to produkty reakcji azotanów, uważane za substancje rakotwórcze. Odporność na antybiotyki zdolność bakterii do syntetyzowania białka, które neutralizuje antybiotyk. Organiczny pojęcie organiczny definiuje produkty rolnicze, które wyprodukowano stosując uprawowe, biologiczne i mechaniczne metody przed zastosowaniem syntetycznych, nierolniczych substancji w zwalczaniu szkodników, poprawiające jakość gleby i/lub poprawiające walory przetwórcze. USDA zajmowało się kwestią produktów organicznych celem ustalenia oficjalnych reguł, co do tego co może być uważane za organiczne już dla sezonu wegetacyjnego roku Obecnie organiczny oznacza proces rolniczy, w którym farmer stosuje techniki płodozmianu, uprawy, mulczowania, wzbogacania gleby oraz wprowadzania drapieżników i mikroorganizmów, w naturalny sposób zwalczających szkodniki. Obecna szeroko akceptowana definicja pozwala farmerom na stosowanie pestycydów naturalnych, a nie syntetycznych. Owoc owoc jest to zwykle jadalna reprodukcyjna część rośliny nasiennej, szczególnie ta posiadająca słodki miąższ połączony z nasionami. Pasożyty małe organizmy mogące powodować poważne choroby. Pasożyty potrzebują składników odżywczych swojego żywiciela dla dopełnienia cyklu życiowego. Zawsze są kojarzone z surowym bądź niedogotowanym mięsem lub rybami, włączając wieprzowinę, dziczyznę i inne typy mięs. Patogen jakikolwiek czynnik wywołujący chorobę; mikroorganizm lub zarazek. 14

15 Patogeny wirusy, bakterie, pasożyty jednokomórkowe lub inne mikroorganizmy powodujące choroby infekcyjne przez zaatakowanie organizmu określanego mianem gospodarza. Infekcja nie jest równoważna chorobie, ponieważ infekcja nie zawsze prowadzi do obrażeń u gospodarza. Pektyna naturalny czynnik żelujący występujący w surowych owocach. Pektyna jest ważnym składnikiem w produkcji dżemów i galaretek. Niektóre owoce mają wysoką zawartość pektyn (np. owoce cytrusowe, jeżyny, jabłka i czerwone porzeczki), a inne mają ich mało (np. truskawki), dlatego sok cytrynowy jest dodawany do dżemu truskawkowego dla wspomożenia jego zestalenia. Pestycyd szeroka klasa chemicznych środków ochrony upraw roślinnych zawierająca cztery główne typy: insektycydy stosowane do zwalczania insektów; herbicydy stosowane do zwalczania chwastów; rodentycydy stosowane do zwalczania gryzoni i fungicydy stosowane w zwalczaniu pleśni i grzybów. Dodatkowo konsumenci stosują pestycydy w domu lub obejściu do zwalczania termitów i karaluchów, usuwania pleśni z osłon prysznicowych, powstrzymywania wzrostu chwastów na trawniku, likwidacji pcheł i kleszczy u zwierząt domowych oraz dezynfekcji basenów. Pięć (5) razy dziennie odnosi się do zaleceń dietetycznych spożywania każdego dnia pięciu dań z owoców i warzyw. Powiedzenie 5 razy dziennie stało się przesłaniem promocyjnym kampanii dotyczącej zwiększenia spożycia owoców i warzyw. Piramida Przewodnika Żywności - Piramida Przewodnika Żywności jest to graficzny projekt stosowany do informowania o zaleceniach dotyczących codziennego odżywiania, zawartych w Przewodnikach Dietetycznych dla Amerykanów. Dostarczone informacje były rozwinięte i rozpowszechnione przez Departament Rolnictwa USA oraz amerykański Departament Zdrowia i Wsparcia Społecznego. Podpuszczka enzym stosowany w produkcji serów. Podpuszczka jest pozyskiwana z żołądków cieląt. Nowe technologie umożliwiły wyizolowanie genu odpowiedzialnego za wydzielanie podpuszczki i jej reprodukcję przez bakterie. Pozwala to na wytwarzanie podpuszczki w procesie fermentacji, eliminując potrzebę jej ekstrakcji z żołądków cieląt. Pozostałości upraw materiał roślinny pozostający na powierzchni gleby po poprzedzających uprawach roślinnych tworzy pozostałości upraw. Ograniczają one erozję gleby, zanieczyszczenie powietrza i wód powierzchniowych, utrzymują wilgotność gleby oraz wzbogacają glebę w materię organiczną. Rolnictwo alternatywne szereg gospodarstw dążących, technologicznie i przez zarządzanie, do redukcji kosztów, ochrony zdrowia i jakości środowiska oraz poprawy korzystnych interakcji biologicznych i procesów naturalnych. Alternatywne techniki rolnicze nie mogą być jednakowo stosowane do wszystkich artykułów spożywczych bądź wszystkich regionów kraju. Takie działania zazwyczaj wymagają większej ilości informacji, przeszkolonej obsługi, umiejętności zarządzania i organizacji czasu na jednostkę produkcji aniżeli ma to miejsce przy gospodarowaniu konwencjonalnym. Rolnicze środki chemiczne termin dotyczący sztucznie produkowanych środków chemicznych (takich jak dodatki do żywności, środki farmaceutyczne, nawozy lub 15

16 pestycydy), stosowanych w rolnictwie celem poprawy produkcji upraw bądź inwentarza. Ryzyko pojęcie obejmujące szeroki zakres miary prawdopodobieństwa zdarzenia. Z reguły jest ono stosowane w odniesieniu do niekorzystnych zdarzeń, jak choroba czy śmierć. Należy rozróżnić pojęcia ryzyka absolutnego i ryzyka względnego. Salmonella salmonella jest Gram-ujemną bakterią, występującą u wielu zwierząt, szczególnie drobiu i świń. W środowisku salmonellę można spotkać w wodzie, glebie, owadach, na powierzchniach przemysłowych i kuchennych, w odchodach zwierzęcych, surowym mięsie, drobiu (włączając jaja) i owocach morza. Ostre objawy choroby powodowanej przez salmonellę to mdłości, wymioty, biegunka, skurcze brzuszne, ból głowy i gorączka. Siarczek diallilowy rodzaj siarczanu spotykany w cebuli, czosnku, oliwkach, porach i cebulkach, który może przynosić korzyści zdrowotne przez obniżanie cholesterolu LDL i utrzymywanie w zdrowiu systemu immunologicznego. Siarczyny związki te są czasami stosowane dla zachowania koloru żywności, jak u suszonych owoców i warzyw oraz dla powstrzymania wzrostu mikroorganizmów w produktach fermentowanych, np. winie. Siarczyny są bezpieczne dla większości ludzi. Niewielki ułamek populacji reaguje skróceniem oddechu lub śmiertelnym wstrząsem po wystawieniu na działanie tego typu konserwantów. Siarczyny mogą powodować ostre ataki astmy u astmatyków wrażliwych na te substancje. Z tego powodu, w roku 1986 FDA zakazała stosowania siarczynów w świeżych owocach i warzywach (z wyjątkiem ziemniaków) przeznaczonych do sprzedaży lub serwowanych konsumentom w postaci surowej. Siarczyny dodawane do wszystkiej pakowanej i obrabianej żywności muszą być wyszczególnione na etykiecie produktu. Skażenie krzyżowe występuje, gdy bakterie rozprzestrzeniają się pomiędzy żywnością, powierzchniami bądź wyposażeniem. Smaczny do przyjęcia lub zaakceptowania pod względem smaku. Substancje antyrakowe substancje hamujące powstawanie raka bądź narastanie guzów. Ponad 600 substancji chemicznych jest uznawane za czynniki antyrakowe. Pochodzą one zarówno z naturalnych składników chemicznych obecnych w czosnku, brokułach, kapuście i zielonej herbacie, jak i wytwarzanych przez człowieka antyutleniaczy, takich jak hydroksyanizol butylowy (BHA) i pochodne kwasu retynowego. Sulforafan funkcjonalny składnik warzyw z rodziny krzyżowych (np. brokuł, jarmużu, chrzanu), korzystnie oddziałujący na zdrowie poprzez neutralizowanie wolnych rodników i możliwe redukowanie zagrożenia rakiem. Symbiotyczne wiązanie azotu wrodzona zdolność roślin strączkowych jak fasoli, soi itp. do wiązania azotu, co oznacza wykorzystanie azotu z gleby i powietrza. Te naturalne wiązacze azotu uzupełniają jego zapasy w glebie, na której są uprawiane. Hodowcy pracują nad rozwojem innych upraw mogących wiązać azot, co mogłoby 16

17 wpłynąć na zmniejszenie zużycia nawozów syntetycznych przy zachowaniu obfitych plonów. Środek sanitarny środek typu dwa w jednym działający jako detergent i dezynfekant. Tłuszcze (tłuszcze dietetyczne) tłuszcze występują w liczbie mnogiej, ponieważ nie występuje jeden rodzaj tłuszczu. Tłuszcze składają się z tych samych trzech pierwiastków jak węglowodany węgla, wodoru i tlenu. Tłuszcze posiadają relatywnie więcej węgla i wodoru i mniej tlenu, zatem dostarczają większą ilość energii, rzędu dziewięciu kalorii na gram (w stosunku do czterech kalorii na gram z węglowodanów i białek). Jedna cząsteczka tłuszczu może być rozłożona na trzy cząsteczki kwasów tłuszczowych i jedną cząsteczkę glicerolu. Tym samym tłuszcze chemicznie znane są jako trójglicerydy. Tłuszcze stanowią niezbędny składnik zdrowej diety. Tłuszcze dostarczają niezbędnych kwasów tłuszczowych jak kwas linolowy, który jest szczególnie ważny dla wzrostu w okresie dzieciństwa. Tłuszcz pozwala utrzymać zdrową skórę, regulować metabolizm cholesterolu i jest prekursorem prostaglandyn, podobnych do hormonów substancji regulujących wybrane procesy w organizmie. Tłuszcz w diecie jest niezbędny do rozprowadzania witamin rozpuszczalnych w tłuszczach: A, D, E i K i pomocny w ich absorpcji z jelita. Toksyny naturalne substancje występujące naturalnie (np. wytwarzane w niektórych przypadkach przez mikroorganizmy chorobotwórcze), które są trujące dla pewnych organizmów żywych. Uprawa uproszczona metoda produkcji upraw, w której farmer unika uprawy mechanicznej (tylko jeden przejazd przez pole). Resztki roślinne pozostające na powierzchni pola pomagają w zwalczaniu chwastów i ograniczają erozję gleby, ale także dostarczają przestrzeni do schronienia się i reprodukcji dla insektów, co prowadzi do konieczności zwiększenia kontroli owadów. Uprawy podstawowe uprawy, które są najpowszechniejsze w ludzkiej diecie uważa się za podstawowe. Uprawy o najwyższym znaczeniu to m. in. ryż, pszenica i kukurydza. Te trzy uprawy dostarczają 60 procent światowego nakładu energetycznego żywności. Ryż żywi prawie połowę ludności świata. Zazwyczaj uprawy podstawowe są dobrze zaadoptowane do warunków w których wzrastają. Mogą na przykład być wytrzymałe na suszę, pestycydy i niską zawartość składników odżywczych w glebie. Wapń minerał budulcowy wzmacniający kości, pomaga w skurczach mięśni i biciu serca, wspomaga funkcjonowanie układu nerwowego i krzepnięcie krwi. 18-latkowie i młodsi powinni dążyć do spożywania około 1300 miligramów dziennie. Osoby 50-letnie i starsze potrzebują około 1200 miligramów na dzień. Wszyscy pozostali powinni dostarczać organizmowi około 1000 miligramów dziennie. Mleko i inne produkty mleczne jak jogurt i większość serów są najlepszym źródłem wapnia. Dodatkowo warzywa o ciemnozielonych liściach, ryby z jadalnymi ościami i żywność wzbogacana wapniem dostarczają znaczące jego ilości. Weryfikacja dodatkowe zastosowanie metod, procedur i testów, łącznie z tymi stosowanymi w monitorowaniu celem określenia zgodności z planem HACCP i/lub stwierdzenia, czy plan HACCP wymaga modyfikacji. 17

18 Wirus prosta, bezkomórkowa cząsteczka (jednostka) mogąca się rozmnażać tylko wewnątrz żywej komórki (innych organizmów). Prosta budowa wirusów jest ich najważniejszą cechą. Większość wirusów składa się tylko z materiału genetycznego DNA lub RNA i białkowej otoczki. Wirusy są żywe przez to, że mogą się rozmnażać, ale nie posiadają innych cech żywych organizmów. Powodują one wiele groźnych chorób u ludzi, zwierząt i roślin. Wirusy wirusy rozwijają się lub rozmnażają tylko w żywych komórkach. Są często spotykane w surowej wodzie bądź wodzie zanieczyszczonej ściekami, a wirusy pochodzące z ludzkich odchodów mogą być przenoszone na nieumytych rękach i zakażać inne osoby poprzez żywność. Zwykłe gotowanie może obniżyć ryzyko choroby, ale nie musi zniszczyć wszystkich wirusów. Witaminy witaminy są organicznymi składnikami, kluczowymi pod względem żywieniowym w małych ilościach, w związku z kontrolą procesów metabolicznych; nie mogą być syntetyzowane przez organizm. Witaminy są zazwyczaj klasyfikowane ze względu na ich rozpuszczalność, co w pewnym stopniu determinuje ich trwałość, występowanie w żywności, rozprowadzenie w płynach ustrojowych i możliwość kumulacji w tkankach. Każda z witamin rozpuszczalnych w tłuszczu: A, D, E i K odgrywa wyraźną i odrębną funkcję fizjologiczną. Kilka posiada właściwości antyutleniające, co obniża oddziaływanie pochodnych metabolizmu zwanych wolnymi rodnikami, uważanych za powodujące degeneratywne zmiany związane ze starzeniem. Większość z witamin rozpuszczalnych w wodzie jest składnikami istotnych systemów enzymatycznych. Wiele z nich bierze udział w reakcjach wspomagających metabolizm energii. Te witaminy nie są zazwyczaj gromadzone w organizmie w znaczących ilościach i są następnie wydalane z moczem. Wskazane jest zatem ich codzienne dostarczanie dla uniknięcia naruszenia i przerwania normalnych funkcji fizjologicznych. Woda Podczas gdy niedobory energii lub składników odżywczych mogą trwać przez miesiące a nawet lata, człowiek bez wody może przeżyć tylko kilka dni. Eksperci uznają wodę za drugi obok tlenu czynnik niezbędny dla życia. Obok gaszenia pragnienia, woda odgrywa zasadniczą rolę w procesach organizmu. Jest medium w którym występuje wiele chemicznych zmian w organizmie, wspomaga trawienie, absorpcję, cyrkulację oraz smarowanie stawów. Stanowiąc główny składnik krwi woda pozwala na dostarczanie składników odżywczych do komórek i usuwa produkty przemiany do nerek, celem ich wydalenia. Wolne rodniki wysoce reaktywne substancje w wyniku działania tlenu, promieniowania i innych czynników środowiskowych. Wolne rodniki powodują uszkodzenia komórek organizmu, które mogą być naprawione przez antyutleniacze. Woski powstające po zbiorze po zbiorze owoców lub warzyw niezbędna jest pewna ilość wilgoci do zachowania ich świeżości i przydatności do spożycia. Dla utrzymania wilgoci na niektóre rodzaje świeżych produktów nanosi się nowy woskowy nalot zastępujący wosk naturalny, który owoce lub warzywa tracą w czasie zbioru i transportu. Jeśli dla zapobieżenia występowaniu pleśni z woskiem połączony jest fungicyd, sklepy detaliczne muszą umieścić etykiety na woskowanych produktach. 18

19 Zagrożenie biologiczny, chemiczny albo fizyczny środek lub czynnik z potencjałem wywoływania niekorzystnych skutków zdrowotnych. Zagrożeń analiza proces gromadzenia i oceny informacji o zagrożeniach i warunkach powodujących ich wystąpienie, celem zdecydowania które z nich są istotne dla bezpieczeństwa żywności, a tym samym powinny być uwzględnione w planie HACCP. Zeaksantyna rodzaj karotenoidu spotykany w jajach, owocach cytrusowych i kukurydzy, który dodatnio wpływa na zachowanie dobrego wzroku. Żywność potencjalnie niebezpieczna jakakolwiek szybkopsująca się żywność zdolna do podtrzymania szybkiego i postępującego wzrostu zaraźliwych lub wytwarzających toksyny mikroorganizmów. Żywność wzbogacona żywność wzbogacona posiada dodane składniki, które się w niej początkowo nie znajdowały. Na przykład mleko jest wzbogacane witaminą D, która pomaga organizmowi w absorpcji wapnia i fosforu, naturalnie występujących w mleku. 19

20 Wprowadzenie Konserwacja żywności jest stosowana od czasów prehistorycznych; spełniała i spełnia ona również obecne wymagania związane z ochroną i dostępnością żywności w okresach innych aniżeli termin wyprodukowania czy zbioru. Komercjalizacja rolnictwa w połączeniu z wymogami transportu produktów rolniczych wytwarzanych na obszarach odległych od miejsca przetworzenia stworzyła dodatkowe wymagania związane z utrzymaniem i zachowaniem jakości tych produktów, gdzie do XX wieku metody przyjęcia lub odrzucenia wytwarzanych produktów odbywały się na bazie kontroli empirycznej. Od drugiej połowy XX-go wieku w krajach rozwijających się wraz z wprowadzaniem automatyzacji zaawansowanej technologii na liniach produkcyjnych, zastosowaniem innowacyjnych metod pakowania oraz poprawą w obszarach konserwacji, dystrybucji, obrotu i handlu produktami, przemysł spożywczy jest modernizowany. Zmiany te w połączeniu ze swobodnym przepływem produktów spożywczych na rynkach Europy, intensywne współzawodnictwo przedsiębiorstw oraz współczesna polityka kierująca ich organizacją tworzą wstępne warunki dla produkcji i obrotu bezpiecznymi produktami spełniającymi aktualne standardy (Papadopoulou 1997, Arvanitoyiannis i in. 2001). Przegląd historyczny Przechowanie produktów spożywczych jest w gruncie rzeczy walką z ich psuciem się i niekorzystnymi zmianami, które zajmowały umysł człowieka od momentu jego pojawienia się na Ziemi. Od czasów prehistorycznych człowiek walczył z psuciem się żywności i osiągał istotne wyniki pomimo faktu, że batalia ta prowadzona była bez znajomości szkodliwych dla żywności czynników, mówiąc inaczej mikroorganizmów i enzymów, a jedynie w oparciu o obserwacje i doświadczenie. Techniki konserwacji żywności stosowano już od wczesnych czasów prehistorycznych. Za pomocą wędzenia konserwowano białka zwierzęce, mięso i ryby. Uważa się, że metodę tą po raz pierwszy zastosowano w angielskim mieście Findon w XIV wieku (Tanner, 1944). Pierwotni ludzie stosowali metodę chemicznej konserwacji przy pomocy wody morskiej i sproszkowanej soli. Stosowanie soli wydaje się rozpowszechnioną metodą konserwacji żywności już od IX wieku p.n.e., jakkolwiek handel solonymi/wędzonymi produktami kwitł już w starożytnym Egipcie. W czasach historycznych kontynuowano stosowanie różnych środków chemicznych dla przygotowania delikatesów i w konserwacji świeżych owoców, np. przez wykorzystanie wosku lub żywicy w konserwacji winogron, a soli i przypraw przy delikatesach. W określonym przedziale czasu odkryto wiele substancji, jak alkohol etylowy (XIII wiek), cukier (XV wiek) i inne. Współcześnie w konserwacji produktów spożywczych stosuje się bardzo wiele środków chemicznych oraz substancji organicznych i nieorganicznych. Metoda suszenia na słońcu, głównie owoców, była także stosowana przez człowieka pierwotnego i wykorzystywana w jej specyficznej formie do XIX wieku, odkąd w Kalifornii pojawiły się pierwsze suszarnie mechaniczne, na początku bez podgrzewania, a później w XX wieku suszarki z wymuszonym ruchem powietrza. 20

21 Suszenie warzyw i ich parzenie jako metody konserwacji pojawiły się dużo później, podczas pierwszej wojny światowej. Najnowszym rozwinięciem tej metody jest dehydratacja (Balatsouras, 1969). Przełomem w konserwacji żywności było jej puszkowanie, metoda stale rozwijana i stosowana od roku 1809 do czasów obecnych, dzięki której dokonał się olbrzymi postęp w obszarze rolnictwa, specjalizacji upraw, wzroście dochodów rolniczych, itp. Konserwowanie w niskich temperaturach zainicjowano mniej więcej w tym samym czasie, jakkolwiek jego wdrożenie nastąpiło po roku 1877, aby osiągnąć obecny poziom rozwoju pozwalający na długookresowe przechowywanie i łatwe transportowanie jadalnych produktów rolnych. W XIX wieku pojawiła się konserwacja żywności poprzez napromieniowywanie, wdrażanie której było ograniczone w związku z problemami i kosztami wdrożenia (Balatsouras, 1969). Psucie się substancji organicznych a w konsekwencji żywności jest procesem naturalnym występującym z pomocą naturalnych, chemicznych i biologicznych czynników i jest niezbędne dla recyklingu materii i energii. Psucie się jest prawem natury, dlatego walka człowieka z nim jest ciężka i czasami frustrująca. Warto odnotować, że w 1810 roku Nicolas Appert wynalazł puszkowanie, metodę opóźniającą psucie żywności, nawet tak istotnie, jak długo opakowanie opiera się naturalnym i chemicznym czynnikom (Balatsouras, 1969). Od tego czasu aż do początku XX wieku technologię żywności stanowiło doświadczenie wraz z techniką bazującą na metodzie prób i błędów. Po pierwszej wojnie światowej na konserwowanie żywności istotnie wpłynął szybki rozwój, który dokonał się w mikrobiologii, enzymologii, biochemii, chemii itp. Rozwój jaki wystąpił w rolnictwie i konieczność transportu żywności do miejsc przetwarzania odległych od miejsc ich wytworzenia doprowadziły do szybkiego rozwoju Technologii Żywności, nazwanej tak przez zastosowanie systemów i metod wytwarzania oferujących jakościowe i bezpieczne produkty. Skład artykułów żywnościowych i ich znaczenie żywieniowe Termin artykuły żywnościowe w szerszym znaczeniu tego słowa obejmuje wszystkie konieczne substancje, organiczne i nieorganiczne, niezbędne w diecie człowieka. W rzeczywistości artykuły żywnościowe są to substancje organiczne pochodzenia roślinnego lub zwierzęcego. Artykuły żywnościowe są kompozycją złożonych substancji organicznych, sklasyfikowanych w następujących podstawowych kategoriach: Węglowodany Substancje tłuszczowe Białka Witaminy Sole nieorganiczne i mikroelementy Woda 21

Warsztaty dla Rodziców. Wiosenne śniadanie. Warszawa 26.05.2015 r.

Warsztaty dla Rodziców. Wiosenne śniadanie. Warszawa 26.05.2015 r. Warsztaty dla Rodziców Wiosenne śniadanie Warszawa 26.05.2015 r. Urozmaicenie Uregulowanie Umiarkowanie Umiejętności Unikanie Prawidłowe żywienie 7 zasad wg prof. Bergera + Uprawianie sportu + Uśmiech

Bardziej szczegółowo

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku

SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku SPOŁECZEŃSTWO OD KUCHNI Integracja międzypokoleniowa mieszkańców Śliwkowego Szlaku NASZE KULINARNE TRADYCJE NASZE KULINARNE TRADYCJE Co składa się na nie? Bez jakich produktów i potraw nie wyobrażamy sobie

Bardziej szczegółowo

Rola poszczególnych składników pokarmowych

Rola poszczególnych składników pokarmowych Zdrowy styl życia Rola poszczególnych składników pokarmowych 1. Białka Pełnią w organizmie funkcję budulcową. Są składnikiem wszystkich tkanek oraz kości. 2. Tłuszcze Pełnią w organizmie funkcję energetyczną.

Bardziej szczegółowo

CIAŁO I ZDROWIE WSZECHŚWIAT KOMÓREK

CIAŁO I ZDROWIE WSZECHŚWIAT KOMÓREK CIAŁ I ZDRWIE WSZECHŚWIAT KMÓREK RGANIZM RGANY TKANKA SKŁADNIKI DŻYWCZE x x KMÓRKA x FUNDAMENT ZDRWEG ŻYCIA x PRZEMIANA MATERII WSZECHŚWIAT KMÓREK Komórki są budulcem wszystkich żywych istot, również nasze

Bardziej szczegółowo

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW

PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE NASTOLATKÓW Młody organizm, aby mógł prawidłowo się rozwijać potrzebuje wielu różnorodnych składników odżywczych, które powinny być nieodłączną częścią diety każdego dojrzewającego

Bardziej szczegółowo

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA

10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Należy spożywać produkty z różnych grup żywności (dbać o urozmaicenie posiłków) Kontroluj masę ciała (dbaj o zachowanie

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola

SPIS TREŚCI. 1. Znaczenie nauki o żywieniu. 2. Gospodarka energetyczna organizmu człowieka. 3. Podstawowe składniki pokarmowe i ich rola 3 SPIS TREŚCI 1. Znaczenie nauki o żywieniu 1.1. Cele i zadania nauki o żywieniu................................................8 1.2. Rozwój nauki o żywieniu człowieka.............................................9

Bardziej szczegółowo

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie

Żywność. zapewnia prawidłowe funkcjonowanie. poprawia samopoczucie Warsztaty żywieniowe Żywność buduje i regeneruje dostarcza energii zapewnia prawidłowe funkcjonowanie poprawia samopoczucie Żaden pojedynczy produkt nie dostarczy Ci wszystkiego, czego potrzebujesz dlatego

Bardziej szczegółowo

MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA

MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA MIĘSO, WĘDLINY, RYBY, JAJKA I NASIONA ROŚLIN STRĄCZKOWYCH W DIECIE DZIECKA Wartość odżywcza Żywność z tej grupy należy do grupy produktów białkowych. Białko mięsa, ryb i jaj charakteryzuje sie dużą wartością

Bardziej szczegółowo

Warzywa i owoce powinny wchodzić w skład codziennej diety, gdyż są źródłem cennych witamin, zwłaszcza witaminy C oraz B - karotenu.

Warzywa i owoce powinny wchodzić w skład codziennej diety, gdyż są źródłem cennych witamin, zwłaszcza witaminy C oraz B - karotenu. Warzywa i owoce powinny wchodzić w skład codziennej diety, gdyż są źródłem cennych witamin, zwłaszcza witaminy C oraz B - karotenu. Dostarczają także kwasu foliowego. Zawierają znaczne ilości składników

Bardziej szczegółowo

Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które

Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które DROGI RODZICU Piramida przedstawia zasady prawidłowego odżywiania. Informuje o tym, ile porcji różnych grup produktów powinno znaleźć się w posiłkach, które zjadamy w ciągu dnia. Przy czym obowiązuje zasada,

Bardziej szczegółowo

Żywienie dziecka. Żywienie dziecka. Budowa nowych tkanek (rozrost) Odnowa zużytych tkanek. Wytwarzanie energii. Utrzymywanie temperatury ciała

Żywienie dziecka. Żywienie dziecka. Budowa nowych tkanek (rozrost) Odnowa zużytych tkanek. Wytwarzanie energii. Utrzymywanie temperatury ciała Żywienie dziecka dr n.med. Jolanta Meller Na wiele potrzebnych nam rzeczy możemy poczekać. Dziecko nie może. Właśnie teraz formują się jego kości, tworzy się krew, rozwija umysł. Nie możemy mu powiedzieć

Bardziej szczegółowo

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com

CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ. www.california-fitness.pl www.calivita.com CHOLESTONE NATURALNA OCHRONA PRZED MIAŻDŻYCĄ Co to jest cholesterol? Nierozpuszczalna w wodzie substancja, która: jest składnikiem strukturalnym wszystkich błon komórkowych i śródkomórkowych wchodzi w

Bardziej szczegółowo

Produkty Mleczne Tłuszcze Mięso, ryby, jaja Piramida żywienia Czego powinniśmy unikać Napoje gazowane, Chipsy Słodycze, Fast Foody PAMIĘTAJ!!

Produkty Mleczne Tłuszcze Mięso, ryby, jaja Piramida żywienia Czego powinniśmy unikać Napoje gazowane, Chipsy Słodycze, Fast Foody PAMIĘTAJ!! Zdrowy tryb życia Co robić żeby zdrowo żyć? Co otrzymujemy dzięki zdrowemu stylowi życia? Jak wygląda plan zdrowego żywienia? Chcesz być szczupła? Zdrowe odżywianie Węglowodany Warzywa i owoce Produkty

Bardziej szczegółowo

Rośliny modyfikowane genetycznie (GMO)

Rośliny modyfikowane genetycznie (GMO) Rośliny modyfikowane genetycznie (GMO) Organizmy modyfikowane genetycznie Organizm zmodyfikowany genetycznie (międzynarodowy skrót: GMO Genetically Modified Organizm) to organizm o zmienionych cechach,

Bardziej szczegółowo

Substancje o Znaczeniu Biologicznym

Substancje o Znaczeniu Biologicznym Substancje o Znaczeniu Biologicznym Tłuszcze Jadalne są to tłuszcze, które może spożywać człowiek. Stanowią ważny, wysokoenergetyczny składnik diety. Z chemicznego punktu widzenia głównym składnikiem tłuszczów

Bardziej szczegółowo

MAGDALENA KRZYSZKA studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI ZDROWY STYL ŻYCIA

MAGDALENA KRZYSZKA studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI ZDROWY STYL ŻYCIA MAGDALENA KRZYSZKA studentka WYDZIAŁU WYCHOWANIA FIZYCZNEGO I PROMOCJI ZDROWIA UNIWERSYTET SZCZECIŃSKI ZDROWY STYL ŻYCIA Na czym polega zdrowy styl życia? ZDROWY STYL ŻYCIA Prawidłowe odżywianie Aktywność

Bardziej szczegółowo

Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS. Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów

Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS. Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów Ekstrakt z Chińskich Daktyli TIENS Doskonałe odżywienie krwi i ukojenie nerwów Lekarze z Chin uważają, że owoce głożyny znane jako chińskie daktyle pomagają zachować sprawność, poprawiają odporność, wspomagają

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI ROZDZIAŁ 1. PODSTAWY TOWAROZNAWSTWA 11 WSTĘP 9

SPIS TREŚCI ROZDZIAŁ 1. PODSTAWY TOWAROZNAWSTWA 11 WSTĘP 9 SPIS TREŚCI WSTĘP 9 ROZDZIAŁ 1. PODSTAWY TOWAROZNAWSTWA 11 1. Podstawy towaroznawstwa 13 1.1. Zakres towaroznawstwa 13 1.2. Klasyf ikacja towarów 15 1.3. Kryteria podziału towarów (PKWiU) 15 1.4. Normalizacja

Bardziej szczegółowo

Jedzmy zdrowo na kolorowo!

Jedzmy zdrowo na kolorowo! Jedzmy zdrowo na kolorowo! Dlaczego powinniśmy jeść warzywa? Ponieważ są źródłem: -witamin: głównie: beta-karoten, witamina C, kwas foliowy oraz witaminy K, niacyna oraz witaminy E -składników mineralnych:

Bardziej szczegółowo

ŻYWNOŚĆ TWÓJ CUDOWNY LEK

ŻYWNOŚĆ TWÓJ CUDOWNY LEK ŻYWNOŚĆ TWÓJ CUDOWNY LEK Nasz organizm jest wspaniale działającym samoregulującym się systemem Czynniki zewnętrzne: Pożywienie Gazy oddechowe Informacja NASZE ZDROWIE W DUŻEJ MIERZE ZALEŻY OD TEGO CO I

Bardziej szczegółowo

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r

ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY. Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r ZALECENIA ŻYWIENIOWE DLA DZIECI I MŁODZIEŻY Gimnazjum nr 1 w Piastowie Lidia Kaczor, 2011r PRAWIDŁOWE ODŻYWIANIE - definicja Prawidłowe odżywianie to nie tylko dostarczenie organizmowi energii, ale także

Bardziej szczegółowo

Sklepik wzorowy smaczny i zdrowy

Sklepik wzorowy smaczny i zdrowy Sklepik wzorowy smaczny i zdrowy To NASZ Zielony sklepik w Zespole Szkół im. Jana Pawła II w Zielonkach! ZIELONKI = Zielony Sklepik = zdrowe i smaczne jedzenie Mamy coś do powiedzenia o piramidzie zdrowego

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO Z YWIENIA DZIECI

ZASADY ZDROWEGO Z YWIENIA DZIECI ZASADY ZDROWEGO Z YWIENIA DZIECI 1. Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2. Bądź codziennie aktywny fizycznie - ruch korzystnie wpływa na sprawność i prawidłową sylwetkę.

Bardziej szczegółowo

Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży

Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży Zasady zdrowego żywienia i aktywności fizycznej młodzieży Pamiętaj o codziennym spożywaniu produktów zawartych w piramidzie! PRODUKTY ZBOŻOWE ( mąki, kasza, ryż, płatki, pieczywo i makarony) Sągłównym

Bardziej szczegółowo

Talerz zdrowia skuteczne

Talerz zdrowia skuteczne Talerz zdrowia skuteczne narzędzie zdrowego odżywiania PSSE Chełm Kierownik Sekcji OZiPZ Alicja Bork PRAWIDŁOWE ŻYWIENIE Gwarancją właściwego rozwoju fizycznego, sprawności umysłu oraz dobrego zdrowia

Bardziej szczegółowo

Suplementy. Wilkasy 2014. Krzysztof Gawin

Suplementy. Wilkasy 2014. Krzysztof Gawin Suplementy Wilkasy 2014 Krzysztof Gawin Suplementy diety - definicja Suplement diety jest środkiem spożywczym, którego celem jest uzupełnienie normalnej diety, będący skoncentrowanym źródłem witamin lub

Bardziej szczegółowo

Podczas gotowania część składników przedostaje się do wody. Część składników ulatnia się wraz z parą (głównie witamina C).

Podczas gotowania część składników przedostaje się do wody. Część składników ulatnia się wraz z parą (głównie witamina C). Podczas gotowania część składników przedostaje się do wody. Część składników ulatnia się wraz z parą (głównie witamina C). Wzrost temperatury redukuje poziom większości składników odżywczych. Surowy por

Bardziej szczegółowo

10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych

10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych 10. Scenariusz lekcji dla gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych Temat: Potrawy typu fast food a żywność przygotowywana w domu. Cele: uświadomienie różnic pomiędzy daniami typu fast food a żywnością przygotowywaną

Bardziej szczegółowo

Lipidy OLEJ. Kwasy t uszczowe. Kwasy t uszczowe Omega6 COOH COOH CH3. Schéma acides gras omega 6 COOH

Lipidy OLEJ. Kwasy t uszczowe. Kwasy t uszczowe Omega6 COOH COOH CH3. Schéma acides gras omega 6 COOH Lipidy CH 3 R CH3 Kwasy t uszczowe Kwasy t uszczowe Omega3 Lipidy Schéma acides gras omega 6 CH3 Kwasy t uszczowe Omega6 23 TRAN Kwasy t uszczowe Wielonienasycone kwasy t uszczowe zawarte w pokarmie ulegajà

Bardziej szczegółowo

ń Ż Ń Oświata Zdrowotna i Promocja Zdrowia PSSE Brzesko - Barbara Jewiarz

ń Ż Ń Oświata Zdrowotna i Promocja Zdrowia PSSE Brzesko - Barbara Jewiarz 5 1 0 2 ia w o I r C d Ś Z O ń zie WN Y D Ż y O ow t W a T i S w Ń Ś E Z C E I BEZP Oświata Zdrowotna i Promocja Zdrowia PSSE Brzesko - Barbara Jewiarz 7 kwietnia 2015 r. Światowy Dzień Zdrowia hasło tegorocznej

Bardziej szczegółowo

Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2

Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2 Tematyka zajęć z podstaw żywienia człowieka klasa: 1 TK -1, 1TK - 2 1. Zapoznanie z PSO, wymaganiami edukacyjnymi i strukturą egzaminu zewnętrznego. 2. Problematyka żywienia w Polsce i na świecie. -wymienia

Bardziej szczegółowo

ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO. Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka

ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO. Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka ZBILANSOWANA DIETA TALERZ ZDROWIA SMACZNIE, ZDROWO, KOLOROWO Anna Oblacińska Instytut Matki i Dziecka TALERZ CZY PIRAMIDA? Przedstawione w modelach zdrowego żywienia zalecenia żywieniowe to sugestie ogólne,

Bardziej szczegółowo

Piramida Żywienia. Dominika Kondrak Karina Warwas 1TFS

Piramida Żywienia. Dominika Kondrak Karina Warwas 1TFS Piramida Żywienia Dominika Kondrak Karina Warwas 1TFS Zasady zdrowego żywienia 1. Dbaj o różnorodnośd spożywanych produktów. 2. Strzeż się nadwagi i otyłości, nie zapominaj o codziennej aktywności fizycznej.

Bardziej szczegółowo

Żywienie dziecka. dr n.med. Jolanta Meller

Żywienie dziecka. dr n.med. Jolanta Meller Żywienie dziecka dr n.med. Jolanta Meller Na wiele potrzebnych nam rzeczy możemy poczekać. Dziecko nie może. Właśnie teraz formują się jego kości, tworzy się krew, rozwija umysł. Nie możemy mu powiedzieć

Bardziej szczegółowo

ŚWIADOME ŻYWIENIE A ROZWÓJ DZIECKA

ŚWIADOME ŻYWIENIE A ROZWÓJ DZIECKA ŚWIADOME ŻYWIENIE A ROZWÓJ DZIECKA mgr Katarzyna Liptak Nauczyciel wych. wczesnoszkolnego, Trener Wellness Co to jest ODŻYWIANIE? To proces życiowy polegający na pozyskiwaniu przez organizm ze środowiska

Bardziej szczegółowo

ZDROWO AKTYWNI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 8 W TARNOWIE

ZDROWO AKTYWNI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 8 W TARNOWIE ZDROWO AKTYWNI SZKOŁA PODSTAWOWA NR 8 W TARNOWIE PIRAMIDY EGIPSKIE Piramidy to budowle, które przetrwały tysiące lat. Najbardziej trwała była ich podstawa, czyli część zbudowana na ziemi. PIRAMIDA ZDROWEGO

Bardziej szczegółowo

WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY

WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY WYBRANE SKŁADNIKI POKARMOWE A GENY d r i n ż. Magdalena Górnicka Zakład Oceny Żywienia Katedra Żywienia Człowieka WitaminyA, E i C oraz karotenoidy Selen Flawonoidy AKRYLOAMID Powstaje podczas przetwarzania

Bardziej szczegółowo

ZNACZENIE ŻYWIENIA W PREWENCJI CHORÓB CYWILIZACYJNYCH

ZNACZENIE ŻYWIENIA W PREWENCJI CHORÓB CYWILIZACYJNYCH ZNACZENIE ŻYWIENIA W PREWENCJI CHORÓB CYWILIZACYJNYCH Dr inż. Anna Tokarska Dział Żywienia Świętokrzyskie Centrum Onkologii Obserwowane trendy w żywieniu w ostatnim czasie wskazują, że na wskaźniki zachorowalności

Bardziej szczegółowo

Szkoła Podstawowa Nr 1 im. Tadeusza Kościuszki w Rudzie Śląskiej

Szkoła Podstawowa Nr 1 im. Tadeusza Kościuszki w Rudzie Śląskiej Szkoła Podstawowa Nr 1 im. Tadeusza Kościuszki w Rudzie Śląskiej Zdrowe odżywianie polega na odpowiednim wyborze produktów i przygotowaniu posiłków umożliwiających prawidłowe funkcjonowanie organizmu poprzez

Bardziej szczegółowo

Zadbaj o swoje zdrowie już dziś

Zadbaj o swoje zdrowie już dziś Zadbaj o swoje zdrowie już dziś Jurata Jurkun Specjalista ds. odżywiania i kontroli wagi Centrum Zdrowego Odżywiania i Kontroli Wagi w Suwałkach Zmiany cywilizacyjne Zmiany cywilizacyjne Transport Zbiory

Bardziej szczegółowo

ŚWIATOWY DZIEŃ ZDROWIA 2015

ŚWIATOWY DZIEŃ ZDROWIA 2015 ŚWIATOWY DZIEŃ ZDROWIA 2015 7 kwietnia, w rocznicę powstania Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) obchodzony jest Światowego Dnia Zdrowia. Każdego roku WHO wybiera priorytetowy obszar ważny z punktu widzenia

Bardziej szczegółowo

Prezentacja materiałów przygotowanych. programu edukacyjnego Trzymaj formę!

Prezentacja materiałów przygotowanych. programu edukacyjnego Trzymaj formę! Prezentacja materiałów przygotowanych do realizacji V edycji programu edukacyjnego Trzymaj formę! KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA REALIZACJĘ IV EDYCJI PROGRAMU EDUKACYJNEGO PT. TRZYMAJ FORMĘ! ZAKOPANE, 6 8 PAŹDZIERNIKA

Bardziej szczegółowo

Żywienie w szpiczaku mnogim

Żywienie w szpiczaku mnogim Żywienie w szpiczaku mnogim Spotkanie II : dbamy o kości mgr inż. Sławomir Kozłowski szpiczak mnogi leczenie osteoporoza- zaburzenie mineralizacji kości Czynniki środowiskowe dieta (wapń i witamina D)

Bardziej szczegółowo

ŻYWIENIE CZŁOWIEKA. Racjonalne żywienie jest jednym z podstawowych warunków prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego i dobrego zdrowia.

ŻYWIENIE CZŁOWIEKA. Racjonalne żywienie jest jednym z podstawowych warunków prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego i dobrego zdrowia. ŻYWIENIE CZŁOWIEKA Racjonalne żywienie jest jednym z podstawowych warunków prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego i dobrego zdrowia. Prawidłowe żywienie należy do najważniejszych czynników środowiskowych,

Bardziej szczegółowo

Zdrowe odżywianie - sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia.

Zdrowe odżywianie - sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia. Łukasz Sujecki IIIA Zdrowe odżywianie - sposób odżywiania, polegający na przyjmowaniu substancji korzystnych dla zdrowia w celu zapewnienia lub poprawy zdrowia. Piramida zdrowego Odżywiania Pyyyszne mięsko

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE

PRZEDMIOTY PODSTAWOWE PRZEDMIOTY PODSTAWOWE Anatomia człowieka 1. Które z białek występujących w organizmie człowieka odpowiedzialne są za kurczliwość mięśni? 2. Co to są neurony i w jaki sposób stykają się między sobą i efektorami?

Bardziej szczegółowo

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA. Agnieszka Wyszyńska Oddział HŻŻ i PU WSSE w Białymstoku

ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA. Agnieszka Wyszyńska Oddział HŻŻ i PU WSSE w Białymstoku ZASADY PRAWIDŁOWEGO ŻYWIENIA Agnieszka Wyszyńska Oddział HŻŻ i PU WSSE w Białymstoku Nadwaga i otyłość - najważniejszy problem zdrowia publicznego. Istnieje ok. 80 chorób powstających na tle wadliwego

Bardziej szczegółowo

Materiałpomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie:

Materiałpomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie: Materiałpomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie: TECHNIK ŻYWIENIA I USŁUG GASTRONOMICZNYCH przygotowany w ramach projektu Praktyczne kształcenie nauczycieli zawodów branży hotelarsko-turystycznej

Bardziej szczegółowo

5. Surowce, dodatki do żywności i materiały pomocnicze

5. Surowce, dodatki do żywności i materiały pomocnicze spis treści 3 Wstęp... 8 1. Żywność 1.1. Podstawowe definicje związane z żywnością... 9 1.2. Klasyfikacja żywności... 11 2. Przechowywanie i utrwalanie żywności 2.1. Zasady przechowywania żywności... 13

Bardziej szczegółowo

DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 28 sierpnia 2015 r. Poz. 1256 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 26 sierpnia 2015 r. w sprawie grup środków spożywczych przeznaczonych do

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 25 lipca 2007 r. w sprawie sposobu znakowania żywności wartością odżywczą 2)

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 25 lipca 2007 r. w sprawie sposobu znakowania żywności wartością odżywczą 2) Dz.U.07.137.967 2010.01.22 zm. Dz.U.2010.9.63 1 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 25 lipca 2007 r. w sprawie sposobu znakowania żywności wartością odżywczą 2) (Dz. U. z dnia 31 lipca 2007 r.) Na

Bardziej szczegółowo

W WIEKU PRZEDSZKOLNYM

W WIEKU PRZEDSZKOLNYM 10 ZASAD ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI W WIEKU PRZEDSZKOLNYM 1.Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2.Bądź codziennie aktywny fizycznie ruch korzystnie wpływa na sprawność

Bardziej szczegółowo

4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE. suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach

4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE. suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach 4 JUNIOR PHARMA PREZENTUJE suplementy stworzone z myślą o najmłodszych sportowcach JESTEŚ RODZICEM MŁODEGO SPORTOWCA? Czy Twoje dziecko uczęszcza na treningi minimum 2 razy w tygodniu? Zdarzyło się, że

Bardziej szczegółowo

Znaczenie zdrowego odżywiania w profilaktyce nowotworowej

Znaczenie zdrowego odżywiania w profilaktyce nowotworowej Znaczenie zdrowego odżywiania w profilaktyce nowotworowej Nasza dieta oraz sposób odżywiania jest drugą (po paleniu) najważniejszą przyczyną powstawania chorób nowotworowych. Pożywienie stanowi czynnik

Bardziej szczegółowo

Zatrucia bakteriami z rodzaju Salmonella

Zatrucia bakteriami z rodzaju Salmonella Zatrucia bakteriami z rodzaju Salmonella Drobnoustroje z rodzaju Salmonella są pierwotnymi patogenami wielu zwierząt, tj. ssaków i ptaków zarówno domowych, jak i hodowlanych oraz wolno żyjących. JAKIE

Bardziej szczegółowo

Projekt Bądźmy zdrowi wiemy, więc działamy. ETYKIETA - źródło informacji o produkcie

Projekt Bądźmy zdrowi wiemy, więc działamy. ETYKIETA - źródło informacji o produkcie Projekt Bądźmy zdrowi wiemy, więc działamy ETYKIETA - źródło informacji o produkcie Zgodnie z polskim ustawodawstwem etykieta produktu spożywczego powinna mieć napisy w języku polskim, umieszczone w sposób

Bardziej szczegółowo

WYKAZ WYMAGAŃ, JAKIE MUSZĄ SPEŁNIAĆ ŚRODKI SPOŻYWCZE STOSOWANE W RAMACH ŻYWIENIA ZBIOROWEGO DZIECI I MŁODZIEŻY W JEDNOSTKACH SYSTEMU OŚWIATY 1

WYKAZ WYMAGAŃ, JAKIE MUSZĄ SPEŁNIAĆ ŚRODKI SPOŻYWCZE STOSOWANE W RAMACH ŻYWIENIA ZBIOROWEGO DZIECI I MŁODZIEŻY W JEDNOSTKACH SYSTEMU OŚWIATY 1 WYKAZ WYMAGAŃ, JAKIE MUSZĄ SPEŁNIAĆ ŚRODKI SPOŻYWCZE STOSOWANE W RAMACH ŻYWIENIA ZBIOROWEGO DZIECI I MŁODZIEŻY W JEDNOSTKACH SYSTEMU OŚWIATY 1 W żywieniu zbiorowym dzieci i młodzieży w jednostkach systemu

Bardziej szczegółowo

2011-03-17. Woda. Rola wody. Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia?

2011-03-17. Woda. Rola wody. Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia? Jestem tym co piję-dlaczego woda jest niezbędna dla zdrowia? A. Jarosz Woda głównym składnikiem ciała i podstawowym składnikiem pożywienia stanowi 50 80 %masy ciała zasoby wodne organizmu muszą być stale

Bardziej szczegółowo

Soki 100% naturalne MALINA ARONIA

Soki 100% naturalne MALINA ARONIA Soki 100% naturalne MALINA Sok z malin 100 % jest doskonałym uzupełnieniem codziennej diety. Zawiera bogactwo witamin: C, E, B1, B2, B6, PP oraz minerały: magnez, potas, wapń i żelazo. W jego składzie

Bardziej szczegółowo

WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA

WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA WSPÓŁCZESNE TECHNIKI ZAMRAŻANIA Temat: Denaturacja białek oraz przemiany tłuszczów i węglowodorów, jako typowe przemiany chemiczne i biochemiczne zachodzące w żywności mrożonej. Łukasz Tryc SUChiKL Sem.

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA

WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA WYDZIAŁ NAUK O ŻYWNOŚCI I RYBACTWA ZAKŁAD PODSTAW ŻYWIENIA CZŁOWIEKA Dr inż. Edyta Balejko, dr inż. Anna Bogacka, dr inż. Anna Sobczak-Czynsz Przedmiot: Podstawy żywienia człowieka (ZBiJŻ) Ćwiczenie nr

Bardziej szczegółowo

Światowy Dzień Zdrowia 7 kwietnia 2015

Światowy Dzień Zdrowia 7 kwietnia 2015 Światowy Dzień Zdrowia 7 kwietnia 2015 Światowy Dzień Zdrowia obchodzony jest każdego roku 7 kwietnia, aby uczcić rocznicę powstania Światowej Organizacji Zdrowia w 1948 roku. Każdego roku wybierany jest

Bardziej szczegółowo

RACJONALNE ŻYWIENIE. Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów. 2007 r.

RACJONALNE ŻYWIENIE. Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów. 2007 r. RACJONALNE ŻYWIENIE Zespół Szkół Rolnicze Centrum Mokrzeszów 2007 r. RACJONALNE ŻYWIENIE Polega na systematycznym dostarczaniu do organizmu wszystkich niezbędnych składników odżywczych w ilościach i proporcjach

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM

ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA DZIECI I MŁODZIEŻY W WIEKU SZKOLNYM (Instytutu Żywności i Żywienia 2009) 1. Jedz codziennie różne produkty z każdej grupy uwzględnionej w piramidzie. 2. Bądź codziennie aktywny

Bardziej szczegółowo

Miejsce mięsa w diecie

Miejsce mięsa w diecie Miejsce mięsa w diecie Walory zdrowotne mięsa od dawna są przedmiotem kontrowersyjnych poglądów wśród ludzi. Jedni widzą w mięsie znakomite źródło niezbędnych składników odżywczych, inni natomiast przypisują

Bardziej szczegółowo

Jakie są dotychczasowe efekty prac Komisji Kodeksu Żywnościowego FAO/WHO w zakresie Genetycznie Modyfikowanych Organizmów (GMO)?

Jakie są dotychczasowe efekty prac Komisji Kodeksu Żywnościowego FAO/WHO w zakresie Genetycznie Modyfikowanych Organizmów (GMO)? Jakie są dotychczasowe efekty prac Komisji Kodeksu Żywnościowego FAO/WHO w zakresie Genetycznie Modyfikowanych Organizmów (GMO)? W latach 2000-2007 kwestie związane z GMO omawiane były na forum, powołanej

Bardziej szczegółowo

Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki

Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki Dietetyczny środek spożywczy specjalnego przeznaczenia medycznego Witaminy i minerały dla osób z przewlekłą chorobą nerek i po przeszczepieniu nerki Zestaw witamin i składników mineralnych przygotowany

Bardziej szczegółowo

Europejski Tydzień Walki z Rakiem

Europejski Tydzień Walki z Rakiem 1 Europejski Tydzień Walki z Rakiem 25-31 maj 2014 (http://www.kodekswalkizrakiem.pl/kodeks/) Od 25 do 31 maja obchodzimy Europejski Tydzień Walki z Rakiem. Jego celem jest edukacja społeczeństwa w zakresie

Bardziej szczegółowo

Odżywiamy się zdrowo! PREZENTACJA DLA PRZEDSZKOLAKÓW

Odżywiamy się zdrowo! PREZENTACJA DLA PRZEDSZKOLAKÓW Odżywiamy się zdrowo! PREZENTACJA DLA PRZEDSZKOLAKÓW CO POWINNY JEŚĆ DZIECI WITAMINY PRODUKTY ZBOŻOWE PRODUKTY POCHODZENIA ROŚLINNEGO PRODUKTY POCHODZENIA ZWIERZĘCEGO PRZETWORY MLECZNE ZASADY ZDROWEGO

Bardziej szczegółowo

ZDROWE ODŻYWIANIE Dietetyka Dietetyka to nauka, która bada jak to, co spożywamy wpływa na nasze zdrowie i wydajność organizmu. Bada pewne składniki pożywienia, które mogą wpływać na nasze zdrowie. Na przykład

Bardziej szczegółowo

Mądre zakupy. Kryteria wyboru żywności

Mądre zakupy. Kryteria wyboru żywności Kryteria wyboru żywności Plan prezentacji: Podstawowe definicje Rady dla kupującego Etykiety produktów żywnościowych Substancje dodatkowe Wzbogacanie żywności Znakowanie żywności ekologicznej Znakowanie

Bardziej szczegółowo

Jakie produkty warto ze sobą łączyć a jakich połączeń produktów powinniśmy unikać?

Jakie produkty warto ze sobą łączyć a jakich połączeń produktów powinniśmy unikać? Jakie produkty warto ze sobą łączyć a jakich połączeń produktów powinniśmy unikać? Komponując codzienne posiłki z ulubionych produktów spożywczych zwykle nie zastanawiamy się nad ich wpływem na nasz organizm

Bardziej szczegółowo

Światowy Dzień Zdrowia. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) powstała 7 kwietnia 1948 r. Biuro WHO w Polsce utworzone zostało w lipcu 1992 r.

Światowy Dzień Zdrowia. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) powstała 7 kwietnia 1948 r. Biuro WHO w Polsce utworzone zostało w lipcu 1992 r. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) powstała 7 kwietnia 1948 r. Główna siedziba Organizacji znajduje się w Genewie. Polska jest krajem członkowskim WHO od początku jej istnienia. Biuro WHO w Polsce utworzone

Bardziej szczegółowo

w stołówkach szkolnych

w stołówkach szkolnych Zasady Dobrej Praktyki Higienicznej w stołówkach szkolnych Magdalena Chojnowska Oddział HŻŻ i PU WSSE w Białymstoku SYSTEMY BEZPIECZEŃSTWA ŻYWNOŚCI Główny cel prawa żywnościowego zdefiniowany w Preambule

Bardziej szczegółowo

Możliwości ograniczania mikotoksyn

Możliwości ograniczania mikotoksyn Możliwości ograniczania mikotoksyn Prof. dr hab. Marek Korbas Zakład Mikologii Instytut Ochrony Roślin PIB Poznań Mikotoksyny są wytwarzane przez wiele różnych rodzajów grzybów, jednakże większość z nich

Bardziej szczegółowo

Organizmy Modyfikowane Genetycznie Rośliny transgeniczne

Organizmy Modyfikowane Genetycznie Rośliny transgeniczne Organizmy Modyfikowane Genetycznie Rośliny transgeniczne Co to GMO? GMO to organizmy, których genom został zmieniony metodami inżynierii genetycznej w celu uzyskania nowych cech fizjologicznych (lub zmiany

Bardziej szczegółowo

Żywienie w sporcie, czyli po co mojemu dziecku dietetyk?

Żywienie w sporcie, czyli po co mojemu dziecku dietetyk? Żywienie w sporcie, czyli po co mojemu dziecku dietetyk? Podczas intensywnego treningu organizm produkuje energię znacznie szybciej, niż wówczas, gdy aktywność jest mała. W trakcie ćwiczeń serce bije częściej,

Bardziej szczegółowo

dr inż. Marta Jeruszka-Bielak Wszechnica żywieniowa Warszawa, 21 października 2015 r.

dr inż. Marta Jeruszka-Bielak Wszechnica żywieniowa Warszawa, 21 października 2015 r. Rozporządzenie Ministra Zdrowia dotyczące żywienia w stołówkach i asortymentu w sklepikach szkolnych szansą na poprawę sposobu żywienia i stanu zdrowia dzieci i młodzieży. dr inż. Marta Jeruszka-Bielak

Bardziej szczegółowo

Materiał pomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie:

Materiał pomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie: Materiał pomocniczy dla nauczycieli kształcących w zawodzie: TECHNIK ŻYWIENIA I USŁUG GASTRONOMICZNYCH przygotowany w ramach projektu Praktyczne kształcenie nauczycieli zawodów branży hotelarsko-turystycznej

Bardziej szczegółowo

BIOLOGICZNIE AKTYWNY SUPLEMENT DIETY. www.calivita.com.pl

BIOLOGICZNIE AKTYWNY SUPLEMENT DIETY. www.calivita.com.pl BIOLOGICZNIE AKTYWNY SUPLEMENT DIETY WOLNE RODNIKI TO AKTYWNE ATOMY LUB CZĄSTECZKI, KTÓRE ZGUBIŁY JEDEN ELEKTRON. PRÓBUJĄC GO ODZYSKAĆ, SZYBKO WCHODZĄ W REAKCJE Z RÓŻNYMI ELEMENTAMI KOMÓREK, USZKADZAJĄC

Bardziej szczegółowo

Cukry właściwości i funkcje

Cukry właściwości i funkcje Cukry właściwości i funkcje Miejsce cukrów wśród innych składników chemicznych Cukry Z cukrem mamy do czynienia bardzo często - kiedy sięgamy po białe kryształy z cukiernicy. Większość z nas nie uświadamia

Bardziej szczegółowo

Naturalne składniki stale potrzebne milionom naszych komórek organizmu do życia i optymalnego działania

Naturalne składniki stale potrzebne milionom naszych komórek organizmu do życia i optymalnego działania 1. Czym są komórki? Budulec naszego organizmu i jego narządów Jednostki, których funkcjonowanie jest uzależnione wyłącznie od narządów Najmniejsze jednostki budulcowe i funkcyjne w ludzkim organizmie 2.

Bardziej szczegółowo

Kategoria żywności, środek spożywczy lub składnik żywności. Warunki dla stosowania oświadczenia

Kategoria żywności, środek spożywczy lub składnik żywności. Warunki dla stosowania oświadczenia Kategoria, WITAMINY VITAMINS 1 Wiatminy ogólnie Vitamins, in general - witaminy pomagają w rozwoju wszystkich struktur organizmu; - witaminy pomagają zachować silny organizm; - witaminy są niezbędne dla

Bardziej szczegółowo

Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży. Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka

Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży. Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka Znaczenie pierwszego śniadania, czyli zdrowe odżywianie dzieci i młodzieży Na podstawie materiałów ORE- Anna Pisowacka JAK PRAWIDŁOWO SIĘ ODŻYWIAĆ? Zalecenia żywieniowe 6 + 1 U według S. Bergera Urozmaicenie

Bardziej szczegółowo

Prezentacja zasad przechowywania żywności i przygotowywania posiłków w sposób bezpieczny, zalecanych przez WHO oraz wyników sondy "Co wiesz o swoim

Prezentacja zasad przechowywania żywności i przygotowywania posiłków w sposób bezpieczny, zalecanych przez WHO oraz wyników sondy Co wiesz o swoim Prezentacja zasad przechowywania żywności i przygotowywania posiłków w sposób bezpieczny, zalecanych przez WHO oraz wyników sondy "Co wiesz o swoim jedzeniu" przeprowadzonej przez uczniów naszego liceum,

Bardziej szczegółowo

Jak czytać. 500g. Ilość. Nazwa produktu. Wykaz składników. Trwałość. Producent/ importer

Jak czytać. 500g. Ilość. Nazwa produktu. Wykaz składników. Trwałość. Producent/ importer Jak czytać Płatki z ryżu i pełnoziarnistej pszenicy, wzbogacone witaminami (B1, B2, B3, B6, kwas foliowy, B12, C) i żelazem Waga netto: NAJLEPIEJ SPOŻYĆ PRZED KOŃCEM CZERWCA 2008 1 2 Ilość Nazwa produktu

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 19 czerwca 2012 r. w sprawie wykazu laboratoriów referencyjnych

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 19 czerwca 2012 r. w sprawie wykazu laboratoriów referencyjnych ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia 19 czerwca 2012 r. w sprawie wykazu laboratoriów referencyjnych Na podstawie art. 78 ust. 4 ustawy z dnia 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia

Bardziej szczegółowo

8. Scenariusz lekcji dla klasy IV-VI szkoły podstawowej i I klasy gimnazjum

8. Scenariusz lekcji dla klasy IV-VI szkoły podstawowej i I klasy gimnazjum 8. Scenariusz lekcji dla klasy IV-VI szkoły podstawowej i I klasy gimnazjum Temat: Wybory żywieniowe produkty zalecane i niezalecane w żywieniu. Cel: Kształtowanie prawidłowych nawyków żywieniowych. Zdobyte

Bardziej szczegółowo

Saccharomyces cerevisiae 100% i preparaty na bazie tych drożdży

Saccharomyces cerevisiae 100% i preparaty na bazie tych drożdży Saccharomyces cerevisiae 100% i preparaty na bazie tych drożdży Ideą stworzenia marki AgroYeast było długotrwałe doświadczenie w pracy z drożdżami piwowarskimi Saccharomyces cerevisiae i ich oddziaływaniem

Bardziej szczegółowo

STRES Leczenie żywieniowe w chorobie Hashimoto

STRES Leczenie żywieniowe w chorobie Hashimoto STRES Leczenie żywieniowe w chorobie Ile waży szklanka wody? Stres Przewlekły stres osłabia układ odpornościowy i zaostrza objawy chorób z autoagresji STRES KORTYZOL INSULINOOP. GŁÓD WAGA DEPRESJA WŁOSY

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 28 czerwca 2012 r. Poz. 728. Rozporządzenie. z dnia 19 czerwca 2012 r. w sprawie wykazu laboratoriów referencyjnych

Warszawa, dnia 28 czerwca 2012 r. Poz. 728. Rozporządzenie. z dnia 19 czerwca 2012 r. w sprawie wykazu laboratoriów referencyjnych DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 28 czerwca 2012 r. Poz. 728 Rozporządzenie Ministra Zdrowia 1) z dnia 19 czerwca 2012 r. w sprawie wykazu laboratoriów referencyjnych Na podstawie

Bardziej szczegółowo

ETYKIETA. Fitmax Easy GainMass proszek

ETYKIETA. Fitmax Easy GainMass proszek ETYKIETA Fitmax Easy GainMass proszek smak waniliowy, truskawkowy, czekoladowy Środek spożywczy zaspokajający zapotrzebowanie organizmu przy intensywnym wysiłku fizycznym, zwłaszcza sportowców. FitMax

Bardziej szczegółowo

Odżywiamy się zdrowo! Filip Batko

Odżywiamy się zdrowo! Filip Batko Odżywiamy się zdrowo! Filip Batko KATEGORIE ŻYWIENIOWE WITAMINY PRODUKTY ZBOŻOWE PRODUKTY POCHODZENIA ROŚLINNEGO PRODUKTY POCHODZENIA ZWIERZĘCEGO PRZETWORY MLECZNE ZASADY ZDROWEGO ŻYWIENIA WIERSZE NA ZDROWIE

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI PRZEDMOWA 11 1. WITAMINY 13 2. TŁUSZCZ MLECZNY: STRUKTURA, SKŁAD I WŁAŚCIWOŚCI PROZDROWOTNE 39

SPIS TREŚCI PRZEDMOWA 11 1. WITAMINY 13 2. TŁUSZCZ MLECZNY: STRUKTURA, SKŁAD I WŁAŚCIWOŚCI PROZDROWOTNE 39 PRZEDMOWA 11 1. WITAMINY 13 1.1. Charakterystyka ogólna i podział.......................... 13 1.2. Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach....................... 16 1.2.1. Witamina A......................................

Bardziej szczegółowo

Pięć minut dla Twojego zdrowia! Copyright profit Sp. z o.o.

Pięć minut dla Twojego zdrowia! Copyright profit Sp. z o.o. Pięć minut dla Twojego zdrowia! Piramida zdrowia i witalności Trzy filary zdrowia to Aktywność fizyczna Racjonalne odżywianie Zarządzanie stresem (relaks) Szlachetne zdrowie Nikt się nie dowie Jako smakujesz,

Bardziej szczegółowo

potrzebujemy ich 1 g, by nasz organizm dobrze funkcjonował.

potrzebujemy ich 1 g, by nasz organizm dobrze funkcjonował. Specjaliści od zdrowego żywienia biją na alarm. Jemy za mało ryb morskich, co oznacza, że w organizmie przeciętnego Polaka brakuje nienasyconych kwasów Omega 3, uważanych przez wielu naukowców za złoty

Bardziej szczegółowo

Żel antycellulitowy ŻEL ANTYCELLULITOWY. Czym jest cellulit? INFORMACJE OGÓLNE

Żel antycellulitowy ŻEL ANTYCELLULITOWY. Czym jest cellulit? INFORMACJE OGÓLNE Czym jest cellulit? cellulit= skórka pomarańczowa = nierównomierne rozmieszczenie tkanki tłuszczowej, wody i produktów przemiany materii w tkankach skóry, widoczne wgłębienia i guzkowatość skóry, występująca

Bardziej szczegółowo

TECHNOLOGIA ŻYWNOŚCI CZ. 1 PODSTAWY TECHNOLOGII ŻYWNOŚCI

TECHNOLOGIA ŻYWNOŚCI CZ. 1 PODSTAWY TECHNOLOGII ŻYWNOŚCI TECHNOLOGIA ŻYWNOŚCI CZ. 1 PODSTAWY TECHNOLOGII ŻYWNOŚCI Praca zbiorowa pod red. Ewy Czarnieckiej-Skubina SPIS TREŚCI Rozdział 1. Wiadomości wstępne 1.1. Definicja i zakres pojęcia technologia 1.2. Podstawowe

Bardziej szczegółowo

prof. Krzysztof Krygier Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego Wiceprezes Polskiego Towarzystwa Technologów Żywności

prof. Krzysztof Krygier Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego Wiceprezes Polskiego Towarzystwa Technologów Żywności prof. Krzysztof Krygier Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego Wiceprezes Polskiego Towarzystwa Technologów Żywności Motto: Prawidłowe żywienie jest konieczne nie tylko dlatego, aby zapobiec chorobom, ale

Bardziej szczegółowo