ZŁOTO. Marta Szymanowska

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "ZŁOTO. Marta Szymanowska"

Transkrypt

1 ZŁOTO Marta Szymanowska

2 N a z w a ZŁOTO łac. aurum, gr. o χρυσός, ros. золото, serb. злато, niem. Gold, bułg. злато, czes. zlato, duń. guld, est. kuld, fiń. kulta, fr. or, hiszp. oro, hol. goud, irl. ór, lit. auksas, łot. zelts, mal. deheb, port. ouro, rum. aur, słowac. zlato, słoweń. zlato, szwedz. guld, ukr. золото, węg. arany, ang. gold, wł. oro. Z n a c z e n i e Zloty, złocić, złotnik; złotnica, czasza (złota), w biblji; pozłótka; złotogłów, o drogiej tkaninie ; zlotousty. Prasłowo; z *zoł-to, cerk., południowe i czes. zlato, rus. zołoto (zołotnik, o wadze). Brak na Litwie (lit. auksas t. j. łac. aurum), tylko u Łotwy jest; zelts, złoto (a narzeczowe lit. żełtas, żółty ); jest za to w niem. Gold (goc. gulth), a pokrewne (od pnia zel-, żółty, p. zielony, tych kolorów nie rozróżniano) w ind. hiranja-, awest. zaranja-, złoto, ind. hari-, awest. zari-, żółty, zielony 1. Złoto zwano dawniej z łacińskiego sol, t. j. słońcem, jakby symbolem króla gwiazd; czyste złoto zowie się niekiedy brantem 2. W Słowniku warszawskim figurują trzy znaczenia wyrazu złoto. Pierwsze z nich traktuje złoto jaki pierwiastek chemiczny 3. Jego symbol to Au, liczba atomowa 79, masa atomowa 196,967u, złoto należy do grupy miedziowców. Jest to metal szlachetny żółtego koloru, miękki, kowalny. Temperatura topnienia 1064 C, temperatura wrzenia 3080 C, gęstość 19,3 g/cm 3. Złoto jest odporne na działanie tlenu, powietrza i kwasów; roztwarza się tylko w wodzie królewskiej i roztworach cyjanków w obecności tlenu 4. Autorzy Słownika języka polskiego podkreślają, że jest to metal najczystszy, najtrwalszy, najciąglejszy i najkosztowniejszy 5. 1 A. Brűckner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1957, s Słownik wileński Cz. 2, P Ż, pod red. A. Zdanowicza, Wilno 1861, s Zob. Słownik języka polskiego, T. VIII, pod red. J. Karłowicza, A. Kryńskiego, W. Niedźwiedzkiego, Warszawa 1952, s Zob. Nowa encyklopedia powszechna PWN, t. VI, pod red. B. Petrozolin-Skowrońskiej, Warszawa 1996, s Zob. Słownik języka polskiego, T. VIII, pod red. J. Karłowicza, A. Kryńskiego, W. Niedźwiedzkiego, op. cit., s

3 Witold Doroszewski w Słowniku poprawnej polszczyzny pisze: W przyrodzie złoto występuje bardzo rzadko, często w stanie rodzimym w szczelinach górskich, wypełnionych kwarcem, w różnych piaskach złotodajnych, w postaci bryłek, blaszek, ziarenek 6. Jak podaje Nowa encyklopedia powszechna PWN Złoto ze złóż otrzymuje się poprzez amalgamację (ogrzewając następnie amalgamat otrzymuje się rtęć i wydziela złoto) lub działanie roztworem cyjanku sodu albo potasu w obecności powietrza i redukcję uzyskanego dwucyjanozłocianu cynkiem. Złoto otrzymuje się również ze szlamu anodowego, pozostałego po elektrolitycznej rafinacji srebra lub miedzi 7. Kolejne znaczenie złota wg autora Słownika warszawskiego to Wyrób ze złota, pieniądz złoty, ( ) bogactwo, majątek, mamona 8. Zastosowanie złota zostało szeroko opisane w Nowej encyklopedii powszechnej PWN Złoto, zwykle w postaci stopów ze srebrem, miedzią i platyną (rzadko w stanie czystym), stosuje się m.in. w jubilerstwie, stomatologii, elektrotechnice, do wyrobu monet, aparatury specjalnej, związki złota są używane w fotografii, dawniej wykorzystywano je w lecznictwie 9. Bogusław Dunaj zaś pisze, że Złoto jest podstawą waluty wielu państw 10. Ostatnie dosłowne znaczenie omawianego w tej pracy wyrazu, to złoto jako chemiczny minerał. W cytowanym już Słowniku warszawskim autorzy wymieniają następujące rodzaje złota: białe platyna, bizmutyczne maldonit, czerwone złoto koronne produkt wykonany z trzech części złota i dwóch miedzi. Kocie złoto produkt przeobrażeń meroksenu ( ), znajdujący się w piasku. ( ) Złoto malarskie farba, amalgam cyny z siarką i salamonjakiem. Złoto manheimskie tombak. Złoto niebieskie stop 0,75g złota i 0,25g żelaza. ( ) Złoto zielone złoto używane przez złotników, złożone z 70% złota i 30% 6 W. Doroszewski, Słownik poprawnej polszczyzny, Warszawa 1973, s Nowa encyklopedia powszechna PWN, op. cit., s Słownik języka polskiego, T. VIII, pod red. J. Karłowicza, A. Kryńskiego, W. Niedźwiedzkiego, op. cit., s Nowa encyklopedia powszechna PWN, op. cit., s B. Dunaj, Współczesny słownik języka polskiego, Warszawa 2007, s

4 miedzi 11. W Słowniku wileńskim pojawia się jeszcze jeden rodzaj: złoto mozaikowe związek siarki i cyny 12. Zawartość złota wyraża się w tzw. próbie. Witold Doroszewski wymienia następujące związki wyrazowe ze słowem złoto: Białe złoto «bawełna» ( ) Czarne złoto «węgiel kamienny» ( ) Gorączka złota «pęd do poszukiwania pokładów złota» (...), «gorączkowa pogoń za zyskiem, pęd do zbogacenia się» ( ) Kopalnia złota, żyła złota «źródło wielkich dochodów» ( ) «Moje złoto! zwrot pieszczotliwy» ( ) Ktoś, coś jak złoto; szczere złoto; złoto, nie... (kto, co) «o kimś lub o czymś dużej wartości, udanym, doskonałym, wybornym» ( ) Ktoś, coś (jest) na wagę złota «o kimś, o czymś rzadkim a bardzo poszukiwanym, bardzo cenionym,mającym wielką wartość, bardzo kosztownym» ( ) Kupić, sprzedać, płacić co na wagę złota «kupić, sprzedać co za bardzo wysoką cenę (dawniej za tyle złota ile coś waży)» ( ) Obiecywać góry złota (dziś raczej obiecywać złote góry) «obiecywać wszelkie bogactwa, zyski korzyści materialne» ( ) Sypać złotem: rzucać, rozrzucać złoto «wydawać wiele pieniędzy, nie liczyć się z wydatkami 13. Oprócz wyżej wymienionych związków, w słowniku Doroszewskiego znajdują się również następujące przysłowia: Lepszy funt złota, niż centar ołowiu. Mowa jest srebrem, a milczenie złotem. Nie wszystko złoto, co się świeci 14. W Ikonologii Cesarego Ripy pod pojęciem Bogactwo znajdziemy następujący opis: Kobieta stara, ślepa i w szatach pozłocistych. Ślepym maluje Bogactwo Arystofanes w komedii Pluton, gdyż najchętniej gości ono w domach ludzi mało poczciwych, do których jeśliby miało oczy, nadto dobrze widzące nigdy by się nie zbliżyło. Malują się ją starą, ponieważ niektórzy starzejący się przez całe życie rozmyślając, jak je posiąść, inni zaś, już je posiadający, starzeją się ze strachu przed jego utratą. Złocista szata pokazuje, że bogactwa to dobra zewnętrzne nie przyczyniające człowiekowi wewnętrznego spokoju ani ukojenia 15. Opis ten sugeruje, że złoto było czymś pożądanym przez ludzi, jednakże nie zapewniało ono zupełnego szczęścia. Pozłociste szaty są jedynie zewnętrzną oznaką bogactwa i nie chronią człowieka przed starością czy chorobami. 11 Słownik języka polskiego, T. VIII, pod red. J. Karłowicza, A. Kryńskiego, W. Niedźwiedzkiego, op. cit., s Słownik wileński, op. cit., s W. Doroszewski, op. cit., s Ibidem, s C. Ripa, Ikonologia, przeł. I. Kania, Kraków 2004, s

5 Ripa tak opisuje obraz Pieniędzy: Niewiasta odziana w szaty barwy żółtej, białej i ciemnobrązowej, z pięknie ułożoną fryzurą, na której siedzi Sowa. W dłoni trzyma kilka stempli i sztanc. Barwy ubioru oznaczają rodzaje monet sporządzanych ze złota, srebra i metalu za pomocą stempli i sztanc, przyrządów do bicia monety. Sowa u Greków oznaczała pieniądze, stąd też, aby przypodobać się Ateńczykom, których ten ptak był godłem, niemal wszyscy Grecy umieszczali ją na swych monetach, jak pisze Plutarch w Żywocie Lysandra 16. W tym przypadku złoto jawi się nam jako tworzywo, którego używano do produkcji monet. Złote monety posiadały największą wartość, więc zapewne dlatego ten kolor wymienia Ripa jako pierwszy. Władysław Kopaliński pisze: Złoto jest symbolem boskości, boskiej inteligencji, nieśmiertelności, niezniszczalności, chwały, doskonalenia i oświecenia duchowego, wszystkiego, co ważne i wartościowe (również w sferze ducha), mądrości, wiedzy ezoterycznej, tajemnicy Ziemi, doskonałości, stałości, niezmienności, czystości, milczenia, godności, majestatu, królewskości, potęgi, bogactwa, obfitości; słońca, światła słonecznego, ognia, ukrytych skarbów, świtu, ziarna zbóż, żywotności, płodności, miłości, eliksiru życia; serca, krwi; pieniędzy, doczesności, chciwości, zniszczenia, degradacji, zawiści, pokusy, zdrady. Szlachetności, niezniszczalności, odporności na ogień, rdzę, wodę powietrze, większość kwasów, jego niezwykła kowalność i plastyczność, wreszcie jego rzadkość uczyniła złoto od najdawniejszych czasów wyobrażeniem rzeczy pięknej, cennej, przydającej szacunku, wyobrażeniem skondensowanego bogactwa. Złoto powszechnie łączono ze Słońcem, z uwagi na barwę światła słonecznego, i z niebem, dlatego często pozłacano dachy pałaców i świątyń (do dziś kopuły cerkwi), dawano złote tło świętym obrazom; złoto reprezentowało tam splendor rajskiej światłości, przestrzeń idealną, boską 17. Złoto od dawien dawna uchodzi za najszlachetniejszy z metali; jest rozciągliwe, da się polerować, jest błyszczące, w dużym stopniu wytrzymuje działanie temperatur i kwasu, i dlatego jest symbolem niezmienności, wieczności oraz doskonałości. M.in. ze względu na swoją barwę niemal wszędzie identyfikowane jest ze słońcem lub ogniem. Dlatego często jest 16 Ibidem, s W. Kopaliński, Słownik symboli, Warszawa 1990, s

6 także symbolem przede wszystkim ezoterycznego poznania. W symbolice chrześcijańskiej złoto jest symbolem najwyższej cnót, miłości 18. Hans Biedermann w Leksykonie symboli definicję złota rozpoczyna od podania informacji, że Błyszczący metal łączono w prawie wszystkich kulturach ze słońcem. U Azteków metal ten zwany był boskim kałem (teocuitlatl), wydaliną boga-słońca 19. Bardzo podobną informację możemy znaleźć w Słowniku symboli Juana Eduardo Cirlota: W doktrynie hinduskiej złoto jest nazywane»mineralnym światłem«. Wedle Guénona, łacińskie słowo aurum (złoto) jest tym samym co hebrajskie aȏr (światło). Jung przytacza piękną interpretację alchemika Michaela Maiera (...), który twierdzi, że Słońce, miliony razy okrążywszy Ziemię, wsnuło w nią złoto 20. Jack Tresidder zauważa także, że: Za sprawą złączenia ze słońcem jest ono symbolem męskim. Symbolika złota odnosi się w przeważającej części do złotej barwy słońca, ognia, chwały, boskości, niebiańskiego światła i prawdy 21. Na uwagę zasługuje również ta informacja: Przez powszechne w świecie antycznym kojarzenie złota ze słońcem, a także ze względu na jego nadzwyczajny połysk i trwałość, jest ono symbolem boskości 22. Słowa Tresiddera uzupełnia Cirlot, który pisze: Złoto jest obrazem światła słonecznego a więc również boskiej inteligencji. Obrazem słońca w człowieku jest serce, tak jak złoto jest nim w ziemi. W związku z tym symbolizuje wszystko, co wyższe, czyli tzw.»stan czwarty«po czerni (wina, pokuta), bieli (wybaczenie, niewinność), czerwieni (sublimacja, namiętność) 23. Teoria ta pokrywa się z informacją zapisaną w Średniowiecznej grze symboli, a mianowicie: W średniowieczu złoto jest bielsze niż biel ( ) oznacza wręcz niebiańskość, świat aniołów 24. To kolei zostaje potwierdzone w dziele Tresiddera, w którym czytamy, że złoto było zarazem symbolem duchowego oświecenia, jak w buddyzmie czy symbolem nauki Jezusa 25. Tresidder odnotowuje, że: Rozpowszechnione jest wyobrażenie złota jako najbardziej intymnej i najświętszej tajemnicy ziemi 26. Nic w tym dziwnego, skoro od zawsze łączono je z wyższymi mocami i ze światem bogów. Świadczy o tym chociażby fakt, że w wielu 18 M. Oesterreicher-Mollowo, Leksykon symboli, przeł. J. Prokopiuk, Warszawa 2009, s H. Biedermann, Leksykon symboli, przeł. J. Rubinowicz, Warszawa 2001, s J. E. Cirlot, Słownik symboli, przeł. I. Kania, Kraków, 200, s J. Tresidder, Słownik symboli, przeł. B. Stokłosa, Warszawa 2005, s Ibidem, s J. E. Cirlot, op.cit., s M. Pastoureau, Średniowieczna gra symboli, przeł. H. Igalson-Tygielska, Warszawa 2006, s J. Tresidder, op. cit., s Zob. Ibidem. 6

7 dawnych kulturach ze złota wolno było wykonywać tylko przedmioty kultu religijnego i insygnia władzy (korony) 27. Myśl ta ma również swojej odzwierciedlenie w religii chrześcijańskiej, o czym mogą świadczyć złote tła średniowiecznych obrazów tablicowych i ikon w Kościele wschodnim 28 oraz wizerunki bóstw i świętych, które ozdabiano aureolą 29. Alchemicy niejednokrotnie nazywali złoto metalem szlachetnym. Określenie to w ujęciu alchemików odnosi się do»moralnej«oceny materiału. Zasada: aurum nostrum est non aurum vulgi (nasze złoto nie jest złotem tłumu) pozwala sądzić, że w świecie wyobrażeń alchemii pod nazwą złota krył się nie tylko metal, lecz ezoteryczne poznanie, najwyższy stopień rozwoju duchowego 30. Istnieje kilka teorii, dotyczących produkcji złota przez alchemików: Wytwarzanie złota przez alchemików, które wiązało się z poszukiwaniem kamienia mądrości, trzeba pierwotnie widzieć w ścisłym związku z dążeniem do oczyszczenia duszy, symbolizowanej przez złoto 31. Wielkim celem alchemii było wyprodukowanie złota w procesie transformacji przeprowadzonym w laboratorium alchemicznym 32. Najbardziej odpowiedni wydaje się być pogląd: złoto jest również istotnym elementem symboliki ukrytego bądź trudnego do odnalezienia skarbu obrazu dóbr duchowych i najwyższego oświecenia 33. Złoto najczęściej symbolizuje bogactwo: Oceniane negatywnie złoto niejednokrotnie odczuwano z moralnego punktu widzenia jako kwintesencję wszelkich dóbr ziemskich (synonim pieniądza), a tym samym symbol przywiązania do świata lub skąpstwa 34. Znaczenie to ilustruje przykład przytoczony przez Hansa Biedermanna: Biblijny złoty cielec, zniszczony przez Mojżesza, symbol skłonność Izraelitów do bałwochwalstwa, dziś symbolizuje pogoń za dobrami materialnymi 35. Uważam również, że skoro złoto wyobraża wszystko, co jest związane z bogactwem, to w rezultacie odnosi się również do konsekwencji bogactwa, czyli władzy doczesnej. Trzej Królowie, ofiarując Dzieciątku złoto, uznali Jego władzę królewską, Jego prawo do sprawowania rządów nad narodami, wreszcie uznali, że bogactwa, będące własnością 27 H. Biedermann, op. cit., s Ibidem. 29 Zob. W. Kopaliński, Słownik symboli, op.cit., s H. Biedermann, op. cit., s M. Oesterreicher-Mollowo, op. cit., s J. Tresidder, op. cit., s J. E. Cirlot, op. cit., s M. Oesterreicher-Mollowo, op. cit., s H. Biedermann, op. cit., s

8 wszystkich ludzi, należą w istocie do Niego, ponieważ jest on ich Bogiem, Stwórcą i Odkupicielem. Według Kopalińskiego złoto w heraldyce oznacza: wzniosłość umysłu, szlachectwo, wielkoduszność; cnota, godność, inteligencja, doskonałość, szacunek; wiąże się z topazem. Darmo mieć złoto w herbie, darmo i w tytule, kiedy za ciężkie prace wiatr tylko w szkatule (Berła złote 5-6 J. Kochanowskiego) 36. H i s t o r i a Złoto jest jednym z najwcześniej poznanych metali barwa i blask ułatwiały dostrzeżenie go w żwirach rzecznych, duża gęstość ułatwiała wydobycie, a kowalność obróbkę. W Egipcie było znane od czasów predynastycznych, na pustyni Arabskiej i w Nubii wydobywano je aż do podboju rzymskiego; rozkwit wydobycia wiązał się z okresami potęgi państwa faraonów, w którym złoto było symbolem ich boskiej władzy (w grobowcu Tutenchamona odnaleziono go 40 ton) 37. Hans Biedermann przytacza ciekawą informację, dotyczącą stosunku ludzi do złota: W starożytności wykopywano cenne rośliny lecznicze złotymi narzędziami, aby nie zaszkodzić ich skuteczności; wierzono również, że złote ozdoby mogą chronić przed czarami (przede wszystkim w połączeniu z kamieniami szlachetnymi) 38. Nieco dalej zwraca uwagę na to, że W dawnych Chinach złoto (chin), metal słoneczny, było symbolem zasady jang, przeciwieństwa jin (srebra) 39. Do podobnego wniosku dochodzi Jack Tresidder, który pisze: W wielu tradycjach złoto uważano za boską substancję z niego był wykonany bóg Re w Egipcie i twarze boga słońca, o imieniu Huitzilopochtli, w Meksyku Azteków. 40 Dalsze dzieje złota, wg autorów Nowej encyklopedii powszechnej PWN, są ściśle powiązane z jego rozpowszechnieniem w innych częściach świata: Z Egiptu złoto wędrowało także do państw Mezopotamii i in. państw Bliskiego Wschodu, w których wydobycie było niewielkie; w państwach tych przestało ono być atrybutem władzy, a stało się pieniądzem (pierwsze złote 36 W. Kopaliński, Słownik symboli, op. cit., s Nowa encyklopedia powszechna PWN, op. cit., s H. Biedermann, op. cit., s Ibidem, s J. Tressider, op. cit., s

9 monety bito w VII w. p.n.e. w Lidii) ( ) W czasach rzymskich pogoń za złotem była czynnikiem ekspansji terytorialnej 41. Mówiąc o historii złota nie sposób nie wspomnieć o słynnej legendzie o Eldorado. Pisze o tym m.in. Tresidder: W imperium Inków pokrywano nowych władców żywicą i złocistym pyłem, co dało początek legendzie o Eldorado (legendarnej krainie»pozłacanego człowieka«) 42. Cenny kruszec, jakim było złoto, odgrywał ważną rolę w gospodarkach wszystkich średniowiecznych państw Złote skarby starożytnego Rzymu odziedziczyło średniowieczne Bizancjum, natomiast w Zachodniej Europie niewielkie wydobycie ( ) nie zaspokajało potrzeb; brak zahamował rozwój gospodarczy. Rozwój i potęgę gospodarczą miast włoskich (pierwsze po 8 wiekach złote monety w XIII w.) zapewnił dopływ złota z obszarów położonych na pd. od Sahary 43. Złoto było bardzo ważnym elementem w kulturze chrześcijańskiej, zostało to szeroko opisane w Średniowiecznej grze symboli Michaela Pastoureau: Złoto jest obecne w Kościele w okresie wczesnego chrześcijaństwa, a wraz z upływem wieków, pod podwójnym wpływem bizantyńskim i germańskim, zajmuje coraz więcej miejsca. Począwszy od IX wieku wszystkie sprzęty wypełniające kościoły mają związek ze sztuką złotniczą, a wśród prałatów i mnichów na wzór słynnego prekursora świętego Eligiusza nie brakuje złotników. Złotnictwo jest sztuką kościelną i pozostanie nią do XIII wieku 44. Nieco dalej Pastoureau wspomina jeszcze o tym, że: W średniowieczu złoto jest znakiem władzy i jako takie jest przechowywane wewnątrz lub w bezpośredniej bliskości świątyni (sztabki, proszek, monety, biżuteria, naczynia, broń, relikwiarze, tkaniny, stroje, księgi i przedmioty związane z kultem). Złoto nie służy jednak do przechowywania. Bierze udział w działaniu: pokazuje się je, nosi, przenosi z miejsca na miejsce, dotyka się go, darowuje, wymienia (kradnie?) Jest elementem ostentacji i mediacji. Odgrywa ważną rolę rytualną, a rytuał w przypadku średniowiecznego Kościoła ( ) jest ściśle związany z sacrum 45. W średniowieczu złoto było kojarzone z alchemią, a tym samym kamieniem filozoficznym: Średniowieczne próby uzyskania tzw. kamienia filozoficznego, który jak wierzono 41 Nowa encyklopedia powszechna PWN, op. cit., s J. Tresidder, op. cit., s Nowa encyklopedia powszechna PWN, op. cit., s M. Pastoureau, Średniowieczna gra symboli, op. cit., s Ibidem, s

10 umożliwiłby przekształcenie metali nieszlachetnych w złoto ( ) przyniosły rozwój metod wyodrębniania i oczyszczania substancji oraz doprowadziły do odkrycia niektórych związków chemicznych 46. O ogromnej wartości złota świadczyć może fakt, że w celu jego zdobycia, podróżowano nawet na drugi koniec świata, co niestety nie dla wszystkich kończyło się szczęśliwie: Od XIV w. organizowano wyprawy po złoto wzdłuż brzegów Afryki, a pod koniec XV w. wyprawy K. Kolumba, które zaowocowały wieloma odkryciami geograficznymi, ale jednocześnie stały się przyczyną zagłady cywilizacji prekolumbijskich i sprowadzenia do Ameryki murzyńskich niewolników 47. Pojawienie się złota wśród zwykłych ludzi sprawiło, że ludzie wykształcili się w nowych profesjach i zaczęli produkować z niego różne towary: Złoty zszedł z prawdziwego złotego florena w końcu na miedziaka; bito go ze złota w XIV w., ale coraz częściej napływały obce złote, szczególniej węgierskie, Macieja Korwina, a wartość polskiego złotego stale spadała; za Kazimierza Wielkiego równał się z 14 szerokimi groszom srebrnym, za Augusta II 600 (miedzianymi). Czerwonym przezwano go za Jana Kazimierza, gdy nastały 30-groszówki srebrne ( ). Poszukiwaczy złota w retortach mieliśmy zawsze, oszukańczych lub naiwnie łatwowiernych ( ). Prawdziwego złota i srebra nazbierało się w Polsce nie tylko wśród szlachty zamożnej, ale nawet wśród mieszczaństwa ( ), świadczyły o tym testamenty i inwentarze pośmiertne, robiące wrażenie konsygnacji kramów złotniczych ( ). Inwentarze złotnicze wymieniały przedmioty o technice szmelcowania czyli emaliowania i o technice filigranowej; rżnięto kamienie, oprawiano brylanty, montowano w srebro i złoto jaja strusie albo orzechy ( ). Złotnicy wyrabiali kosztowne sprzęty kościelne (monstrancje, kielichy, trybularze itd.); dekoracyjne (wazy, roztruchany, puchary); użytkowe (łyżki i i.): złocistą i sadzoną kamieniami broń, buławy, szable, rzędy; biżuterie i klejnoty męskie, pasy wielkie, damskie korony, kanaki, manele, łubki srebrne, na których wieńce ślubne splatano a na ołtarzu składano, aż do najdrobniejszych sprzączek i guzików ( ). Nad wszystkim rękodziełami panowało złotnictwo, lwowski zakład Mikołaja Siedmiradzkiego miał olbrzymi obrót, w skarbie moskiewski pół miliona wierzytelności; krakowscy Daniel le Double i Dukiet objeżdżali ze swoim towarem dwory i jarmarki; z nimi i zagraniczni kupcy 48. Złoża złota były odkrywane stopniowo i za każdym razem wywoływało to olbrzymie emocje wśród mieszkańców danego regionu. Od początków XVIII w. wydobywano je w Rosji 46 Nowa encyklopedia powszechna PWN, op. cit., s Ibidem. 48 Z. Gloger, Encyklopedia staropolska ilustrowana, t. IV, Warszawa 1978, s

11 (Ałtaj), która po odkryciu złóż okruchowych ( ) zajmowała przez krótki czas pierwsze miejsce w świecie. W 1848 zaczęła się pierwsza wielka»gorączka złota«w Kalifornii, 1851 w Australii, później fale poszukiwaczy przetoczyły się przez cały obszar Stanów Zjednoczonych (Nevada, Kolorado, Dakota Pd., Alaska), Australii i Syberii. (...) W 1886 odkryto olbrzymie złoża złotonośnych zlepieńców w regionie Wiwatersrand w Afryce Pd. ( ); w 1909 odkryto złoża tarczy laurentyńskiej, w latach 20. i 30. złoża w regionie Ałdanu i w dorzeczu Kołymy w ZSRR. Upadek złotego systemu nie zmniejszył roli złota, perturbacje spowodowała II wojna światowa ( ), gdy stało się elementem gry politycznej. W 1976 nastąpiła demonetaryzacja złota złoto stało się towarem, nastąpił wzrost cen i popytu na nie. 49 Kończąc rozważania o historii złota, pragnę zwrócić uwagę na to, że jego wydobycie podczas tysięcy lat jest imponujące: Ocenia się, że obecnie (do roku 1996 przypis mój) wydobyto 120 tys. ton tego kruszcu, z tego ok. 60% jest w rękach prywatnych. (gł. w postaci wyrobów jubilerskich), resztę stanowią rezerwy państwowe. Większość bieżącej produkcji wykorzystuje się na wyroby jubilerskie 50. K o n t e k s t y Bez wątpienia złoto na przestrzeni wieków stało się symbolem dobrobytu i dostatku. Ludzie zadowoleni z poziomu życia, dany okres w dziejach swojego państwa, nazywali złotym wiekiem. Z całą pewnością ma to związek z tym, że w mitologii greckiej i rzymskiej złotym wiekiem okrzyknięto pierwszy okres dziejów świata, wiek patriarchalny, pod władzą Kronosa, kiedy była wieczna wiosna i płynęły strugi mleka i słodkiego nektaru 51. Najpopularniejszy opis złotego wieku pochodzi z Metamorfoz Owidiusza: Złoty najpierw wiek nastał. Nie z bojaźni kary, Lecz z własnej chęci człowiek cnoty strzegł i wiary. Kary, trwogi nie znano. ( ) Wszystko z siebie dawała ziemia w dary hojna. Przestając na pokarmie, zrodzonym bez pracy ( ) Hojną płynęły strugą i nektar, i mleko, 49 Nowa encyklopedia powszechna PWN, t. VI, op. cit., s Ibidem. 51 W. Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, op. cit., s

12 I z dębu zielonego złote miody cieką 52. Najpierw był złoty wiek Aten, nazywano tak rządy Pizystrata, tyrana Aten p.n.e. 53. Następnie złoty wiek Peryklesa, ( ) okres wzrostu potęgi Aten i rozkwitu literatury i sztuki, który uczynił miasto ośrodkiem kulturalnym Grecji w V w. p.n.e. 54. Kilkaset lat później nadszedł czas na złoty wiek cesarstwa, czyli czasy panowania dynastii Antoninów (II w. n.e.) 55. W historii naszego kraju złotym wiekiem nazwano czasy Zygmunta I Starego i Zygmunta II Augusta. Był to okres potęgi gospodarczej i militarnej. Polska osiągnęła europejski poziom w nauce i sztuce. Przydomek złoty wykorzystywany był często w nazwach dokumentów i ustanowień. Było tak z pewnością dlatego, że wszystkie te dokumenty wprowadzały nowe prawa lub nadawały niektórym warstwom społecznym przywileje. Jednym z pierwszych takich dokumentów jest złota bulla wydana w 1222 przez Andrzeja II, która sługom królewskim (przyszłej średniej szlachcie) dawała uprawnienia, które dotychczas mieli baronowie (magnaci); najważniejszy akt prawny średniowiecznych Węgier 56. Tak samo było w przypadku innego dokumentu złotej hramoty. Był to manifest odbity złotą farbą, adresowany do chłopów Rusi przez powstańczy Rząd Narodowy w 1863, przyrzekający im, w zamian za przyjście z pomocą powstaniu, zniesienie pańszczyzny i wolność 57. Najbardziej znanym przykładem są z pewnością prawa i przywileje wywalczone przez szlachtę w dawnej Polsce, nazywane zwyczajowo złotą wolnością. Ich formuła została spopularyzowana przez Piotra Skargę w Kazaniach sejmowych: Ta miła matka podała wam złotą wolność, iż tyranom nie służycie, jeno bogobojnym panom i królom, które sami sobie obieracie. Których moc, prawy okreszona, żadnego wam bezprawia nie czyni, żadnego i od postronnych panów i od swoich uciśnienia nie cierpicie 58. Złoto utożsamiane jest również z przedmiotami cennymi, o wysokiej wartości. Dla nas Polaków bez wątpienia ważna jest złota bulla języka polskiego (bulla gnieźnieńska, bulla 52 Owidiusz, Metamorfozy, przeł. A. Kamieńska, S. Stabryła, Wrocław 1996, s W. Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, op. cit., s Ibidem. 55 Ibidem, s Ibidem, s Ibidem. 58 P. Skarga, Kazania sejmowe, Wrocław 1972, s

13 papieska), spisana po łacinie w 1136 roku. Jej wartość jest ogromna, ponieważ zawiera około czterystu polskich nazw miejscowych i osobowych, dlatego stanowi bezcenny, najdawniejszy zabytek języka polskiego, pozwalający na ścisłe odtworzenie systemu dźwiękowego polszczyzny XII w., a także budowy i odmiany wyrazów 59. Złoto będące symbolem władzy i bogactwa często łączy się z próżnością. Najlepiej ilustruje to przykład Złotego Domu Nerona, który zbudowano po wielkim pożarze Rzymu w 64 n.e. Budynek został dokładnie opisany przez Swetoniusza w Żywotach cezarów: Swój pałac wzniósł na przestrzeni od Palatynu aż do Eskwiliów. Nazwał go najpierw»przechodnim«. Wkrótce ów pałac uległ pożarowi. Gdy został odbudowany, Nero nadał mu nazwę:»złoty«. Co do rozległości i przepychu tego pałacu, wystarczy podać tylko te dane. Jego przedsionek był tak wyniosły, że stał w nim posąg-kolos stu dwudziestu stóp wysokości (31,5 m), wyobrażający samego Nerona; tak obszerny (1480 m długości), że mieścił potrójny portyk, każdy długości tysiąca kroków. ( ) W pozostałych częściach pałacu wszystko kapało od złota, migotało od drogich kamieni i konch perłowych ( ) Gdy tego rodzaju dom po ukończeniu poświęcił, tak tylko wstrzemięźliwie go pochwalił, mówiąc, że nareszcie może mieszkać jak człowiek 60. Wiele miejsc geograficznych oraz zabytków na całym świecie w nazwie posiada przydomek złoty: Złota Kaplica (Kaplica Królów Polskich), powstała w 1405 roku. ( ) W 1834 utworzono tu mauzoleum Mieszka I i Bolesława Chrobrego ufundowane przez E. Raczyńskiego. Wystrój owalnego wnętrzna nawiązuje do architektury bizantyjskiej. W niszy południowej mieszczono sarkofag ze szczątkami pierwszych władców Polski. ( ) Nad sarkofagiem, w arkadzie, widnieje obraz Bolesław Chrobry i Otton III u grobu św. Wojciecha, namalowany przez E. Brzozowskiego. Kopię obrazu Tycjana Matka Boska Wniebowzięta podarowała Konstancja z Potockich Raczyńska ( ) W rogach kaplicy stoją cztery figury z lat 60. XX wieku autorstwa C. Woźniaka. Przedstawiają biskupa Jordana, Bolesława Chrobrego, Mieszka I i Dąbrówkę 61. Wewnątrz Kaplicy znajduje się ołtarz z mozaiką przedstawiająca scenę wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, a cały budynek wieńczy złocona kopuła 62. Z Poznaniem związany jest jeszcze jeden ważny zabytek, a mianowicie Złoty Krzyż, zwany również krzyżem chwaliszewskim. Jest to krucyfiks wysokości ok. 4 metrów znajdujący się 59 W. Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, op. cit., s Gajus Swetoniusz Trankwillus, Żywoty cezarów, przeł. J. Niemirska-Pliszczyńska, Wrocław 1972, s E. Ressel, Poznań i Wielkopolska, Bielsko Biała 2006, s Zob. Z. Ostrowska-Kębłowska, Dzieje Kaplicy Królów Polskich czyli Złotej w katedrze poznańskiej, Poznań 1997, s

14 w Poznaniu w staromiejskiej dzielnicy Chwaliszewo. Nazwa krzyża nawiązuje do stojącego na drewnianym moście XVIII-wiecznego krzyża ze złoconą pasyjką oraz zniszczonego podczas II wojny światowej żelaznego krucyfiksu z 1880 roku, którego cynkowa postać Chrystusa pokryta była warstwą 22,5-karatowego złota. Według niektórych badaczy krzyż stoi w tym miejscu od ponad tysiąca lat, a jego pierwotne pochodzenie związane jest z przyjęciem chrześcijaństwa przez Mieszka I 63. Z kolei w Gdańsku jest Złota Brama, która została zbudowana w latach według projektu Abrahama van den Blocke w stylu renesansowym. Kamienne rzeźby attyki z 1648 r. wykonał Piotr Ringering. Są one alegorycznym przedstawieniem cnót obywatelskich: Roztropności, Sprawiedliwości, Pobożności i Zgody. Do Złotej Bramy przylega Dwór Bractwa św. Jerzego, zbudowany przez J.Glotau'a w latach w stylu późnogotyckim 64. Równie znana jest Złota Wieża z Sewilli zbudowana w Jej nazwa pochodzi jeszcze z czasów, gdy była ona pokryta złotymi płytkami. Ponadto w wieży przechowywano złoto pochodzące z podbojów kolonialnych 65. O stolicy Czech Pradze często mówi się Złota Praga. Przydomek ten został nadany miastu ze względu na liczne i cenne zabytki architektury i sztuki; świadczy o wyjątkowym pięknie tego miasta i symbolizuje jego bogactwo architektoniczne. Jedną z praskich ulic nazwano Złota Uliczką, ponieważ niegdyś mieszkali tam Żydzi, którzy zajmowali się złotnictwem. Złoty Trójkąt to potoczna nazwa kilku uprzemysłowionych i zurbanizowanych obszarów w Eurpie (wyznaczonych ośrodkami: Birmingham, Paryż, Zagłębie Ruhry i w USA (Pensylwania) 66. Złoty Róg to zatoka w europejskiej części Turcji, oddzielająca Istanbul od Beyoðlu, nazywana tak od późnych czasów rzymskich. Dziś jest to zatoka portowa Władywostoku. Złote Wybrzeże to część wybrzeża nad Zatoką Gwinejską w Afryce Zachodniej. Na całym świecie znane jest wyrażenie gorączka złota, które powstało po odkryciu w 1848 złota w Sutter s Mili w dolinie Sacramento w Kalifornii. Poszukiwacze z całego świata przybywali w tamte tereny licząc, że uda im się znaleźć choćby najmniejszą bryłkę złota. W związku z tym gorączka złota jest rozumiana jako: żywiołowy pęd do poszukiwania 63 Zob. S. Janicki, Zarys historii krzyża przy poznańskim Moście Chwaliszewskim [w:] Kronika Miasta Poznania z. 3/4, Poznań 1995, s W. Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, op. cit., s B. Hintzen-Bohlen, Sztuka i Architektura Andaluzja, przeł. H. Hartwig, Köln 2001, s Informacja pochodzi z oficjalnej strony internetowej miasta Gdańsk: (dostęp r.) 14

15 złota, zwłaszcza w piasku rzek złotodajnych; przen. pęd do bogacenia się, pogoń za zyskiem 67. Złoto to dla wielu osób synonim pieniądza. Polska jest szczególnym krajem, w którym jednostka monetarna nosi nazwę złoty. Złoty polski równa się stu groszom. Złoto symbolizujące osiągniecie wysokich celów przejawia się w nagradzaniu zwycięzcy konkursu, turnieju, złotym medalem. Warto wspomnieć o Orderze Złotego Runa: jedno z najszacowniejszych odznaczeń europejskich, ustanowione w 1429 przez Filipa Dobrego, księcia Burgundii, ( ) później order stał się głównym odznaczeniem rycerskim Hiszpanii i cesarskiej Austrii 68. Najwyższych odznaczeń państwowych w Polsce także posiadają w nazwie przymiotnik złoty, są to: Złoty Krzyż Zasługi z Mieczami, Złoty Krzyż Zasługi, Zloty Medal za Długoletnią służbę. Choć złoto najczęściej kojarzone jest z rzeczami przyjemnymi i nagrodami to nie można zapomnieć o złocie z Tolozy, czyli o rzeczy przynoszącej pecha, bo niesprawiedliwie zagarniętej. Termin ten jest związany z historią, która miała miejsce w I w. p.n.e. Konsul rzymski Quintus Servilius Caepio ( ) zdobył i splądrował w Galii Tolozę, sprofanował świątynię celtyckiego Apollina w tym mieście i skradł cały skarbiec złota i srebra. Gdy znajdował się jednak ze złotem tolozańskim w drodze do Marsylii, niemal cały skarb został mu zrabowany 69. Wielu autorów książek i rozpraw naukowych już w tytule nawiązuje do symbolicznych znaczeń złota. Popularne na całym świecie dzieła to: Złota gałąź Sir Jamesa George a Frazera, wydana w latach , Złota legenda Jacopa da Voragine, dzieło wydane po łacinie w 1470 roku, po polsku w całości w 1922 roku w tłumaczeniu Leopolda Staffa, Metamorfozy albo Złoty osioł Lucjusza Apulejusza z Madaury. W Polsce drukowane były m.in.: Złota wolność Zofii Kossak-Szczuckiej, Złote okna i dziewięć innych opowiadań Adolfa Rudnickiego, Złote myśli Juliusza Słowackiego Józefa Makłowicza, Złote żniwa Jana Tomasza Grossa. 67 W. Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, op. cit., s Ibidem, s Ibidem, s

16 Złoto zawsze było towarem pożądanym, przez co pomagało w zdobywaniu czegoś, na czym akurat komuś zależało. Homer w Iliadzie umieścił scenę, w której Priam wykupuje od Achillesa zwłoki swojego ukochanego syna Hektora: Nie zapraszaj, bym siedział rzekł mąż równy bogu Póki Hektor niegrzebny przy twym leży progu. Oddaj ciało niezwłocznie, o tę łaskę proszę, Chciej przyjąć liczne dary, które ci przynoszę. Obyś ich użył, miłą obaczył ojczyznę, Gdyś mi życie zachował, uczcij mą siwiznę. Przez ciebie jeszcze słońca cieszę się widokiem 70 W Eneidzie Wergiliusza pojawia się cudowna złota gałąź, która zapewniła głównemu bohaterowi powrót na Ziemię z podróży do świata cieni. W tym kontekście złota gałąź oznacza nieśmiertelność, ponieważ niemożliwe jest, by zwykły człowiek powrócił ze świata umarłych do świata żywych. Posłuchaj, co wprzód czynić: Wśród gąszczy igliwia Jest gałązka, co złotym prętem wzrok zadziwia I liśćmi: - Prozerpiny krzew święty; głęboki Jar i gąszcze ciemnymi osłania go mroki. Próżno się wstąpić w skryte podziemie spodziewa, Kto złotej tej gałązki nie zerwał wprzód z drzewa: Tę piękna Prozerpina otrzymać chce w darze. Zerwiesz jedną, wnet druga się złota ukaże I podobnym metalem jej listki się płonią. Spoglądaj tedy pilnie - a gdy ujrzysz, dłonią Rwij zaraz; bo jeżeli wyroki tak padną, Sama chętnie się skłoni - inaczej jej żadną Nie zmożesz siłą, na nic żelazo się zdało. - Prócz tego leży martwe druha twego ciało 71 Podczas Nocy Dziadów, kobiecie objawia się widmo, które oczy ma zakryte złotymi dukatami: Gdzie kościół? - gdzie kościół? gdzie Boga lud chwali? 70 Homer, Iliada, przeł. K. Jeżewska, Wrocław 1986, s Wergiliusz, Eneida, przeł. T. Karyłowski, Wrocław 1981, s

17 Gdzie kościół, ach, pokaż, człowiecze. Ach, widzisz, jak we łbie ten dukat mię pali, Jak srebro stopione dłoń piecze. Ach, wylej, człowieku, dla biednej sieroty, Dla więźnia jakiego, dla wdowy, Ach, wylej mi z ręki żar srebrny i złoty, I dukat ten wyłup mi z głowy 72. Złote dukaty zamiast oczu symbolizują zaślepienie człowieka. Wskazują na to, że podczas życia był on chciwy i interesowny. Złoto będące atrybutem ludzi zachłannych pojawia się również w Dziadach cz. IV w scenie, w której Gustaw rozmawia z Księdzem: Przebóg! tak ciebie oślepiło złoto! I honorów świecąca bańka, wewnątrz pusta! Bodaj!... Niech, czego dotkniesz, przeleje się w złoto; Gdzie tylko zwrócisz serce i usta, Całuj, ściskaj zimne złoto! 73 Temat bezwzględnej pogoni za bogactwem jest poruszany także w Eneidzie Wergiliusza. Właśnie z tego utworu pochodzi słynne zdanie: Do czegoż nie wiedziesz człowieka, Przeklęty głodzie złota! Ponieważ złoto było bardzo cennym i drogim kruszcem, przypisywano mu niezwykłą moc i siłę. Potęga złota jest przywoływana już w I w. n.e. w Moraliach. Powiedzeniach królów Plutarcha. Autor cytuje słowa Filipa II Macedońskiego: Czy (to miasto) jest tak trudne do zdobycia, że nawet osioł obładowany złotem nie będzie miał doń dostępu?, które to miał on zadawać, gdy szpiedzy donosili mu, że jakieś miasto jest nie do zdobycia 75. Na naszym rodzimym gruncie również zwracano uwagę na olbrzymią siłę złota. W tym miejscu należy wspomnieć słowa z Trzech panien do wybrania Franciszka Karpińskiego: Złoto całym światem włada i najkrócej ludziom gada. Podobne słowa wypowiada bohaterka Fausta Goethego Małgorzata, która cieszy się ze znalezionych klejnotów: Od złota zależy, do złota bieży świat cały. 72 A. Mickiewicz, Dziady cz. III, Kraków 2007, s Ibidem, Dziady cz. IV, op. cit., s Wergiliusz, Eneida, przeł. T. Karyłowski, Wrocław 1981, s Zob. W. Kopaliński, Słownik symboli, op. cit., s

18 Bardzo częstym motywem w poezji, szczególnie okresu romantyzmu i pozytywizmu, była złota nić. Oczywiście jej znaczenie jest symboliczne i oznacza przyjaźń; natchnienie 76. Motyw ten został wykorzystany przez Adama Mickiewicza w Odzie do młodości: Serca niebieskie poi wesele, kiedy je razem nić powiąże złota oraz w wierszu Adama Asnyka Przeminął czas: I żywych natchnień złota nić przewiąże prawdy zdobyte. Popularne jest również wyrażenie obiecywać złote góry, które znane jest dzięki Phormio Terencjusza 77. Góry złota czy też złote góry należy rozumieć jako obietnice wielkich korzyści, często bez możliwości ich spełnienia. Złoto w bajkach, baśniach i legendach często wskazuje na magiczność bohaterów. W niemal całej Europie jest znana bajka o rybaku i złotej rybce. Mężczyzna wpuszcza z powrotem do wody złowioną czarodziejską złotą rybkę w zamian za obietnicę spełnienia jego trzech życzeń, a potem, za namową chciwej żony, stawia żądania tak wygórowane i bezczelne, że przy trzecim oburzona rybka-czarodziejka odbiera mu wszystkie bogactwa, a przywraca jego poprzednią biedę 78. Podobnie magiczna jest złota kaczka, bohaterka warszawskiej legendy: Złota kaczka pływała ( ) po jeziorku znajdującym się w podziemiach zamku książąt Ostrogskich ( ) była to zaklęta przez czarodzieja królewna, której mógł przywrócić ludzką postać ten tylko, kto przez 3 dni z rzędu, biorąc ze wskazanego miejsca po sto dukatów, wyda je co dzień tylko dla siebie. Podjął się tego pewien żołnierz. Jednak pod koniec trzeciego dnia, tknięty współczuciem, oddał ostatni grosz żebrakowi, co sprawiło, że kaczka znikła wraz z jeziorkiem 79. Złoto pojawia się w legendzie o biskupie Wojciechu: Przybywszy przed oblicze Bolesława, hardo mu oznajmił, że jego wysłannik zabity został za czynienie czarów i bluźnierstwa przeciw pruskim bogom. Jeśli jednak książę chce odzyskać ciało, to musi zapłacić tyle złota, ile ono waży. ( ) Podczas ważenia okazało się, iż kiedy ciało ułożono na wadze stało się lekkie jak piórko 80. Poza takim rozumieniem złota, należy również zwrócić uwagę na znaczenie bardziej dosłowne. W bajce Ezopa o chłopie, który miał gęś znoszącą mu co dzień złote jajo; sądząc, że musi ona mieć w sobie całą masę złota, zabił ją i rozciął, aby się przekonać, że miała 76 Ibidem, s Zob. W. Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, op. cit., s Ibidem, s Ibidem. 80 T. Panowicz, Legendy o Świętym Wojciechu, Poznań 2004, s

19 w środku to tylko, co mają wszystkie gęsi 81. Podobne wydarzenia odnajdziemy w bajce La Fontaine'a, jednak tam zamiast gęsi jest kura. W związku z tym, złote jajo symbolizuje wielką korzyść, wielki zysk. Zaś popularne przysłowie: zabić kurę, która niesie złote jaja, znaczy pozbyć się przez krótkowzroczną chciwość źródła wielkich dochodów 82. Warto wspomnieć również o bohaterce celtyckiej legendy pt. Tristan i Izolda - Izoldzie Złotowłosej. Atrybutem jej urody są wspaniałe, długie włosy w kolorze złota. Wielokrotnie eksponowane stają się symbolem kobiecości, pięknej urody 83. Podobnie Gustaw Flaubert w roku 1862 w powieści Salambo opisał tytułową bohaterkę: Włosy były osypane złotym pudrem, na czole w kędziorach, na plecy opadały w długich, mocno splecionych warkoczach zakończonych perłami. Blask świeczników ożywiał szminkę na policzkach, złoto ubioru, białość skóry. Miała dokoła kibici, na rękach i na palcach nóg taką obfitość drogich kamieni, że zwierciadło jak słońce odsyłało jej promienie Rzucały skry jej oczy i jej diamenty, połysk paznokci był przedłużeniem blasku drogich kamieni na palcach Jako kolczyki miała dwie małe szalki z szafiru z wydrążoną perłą napełnioną płynną perfumą. Od czasu do czasu spadająca przez otwory w perle kropelka zwilżała jej nagie ramię 84. Czasem jednak przywiązanie do pieniądza nie przynosi ludziom szczęścia a wręcz przeciwnie odbiera im radość życia. Miłość do złota zgubiła mitologicznego króla Midasa, który prosił Dionizosa, by wszystko, czego dotknie, zamieniało się w złoto. W efekcie chciwy władca omal nie umarł z głodu. Na szczęście Dionizos, na prośbę króla, cofnął swój dar 85. Miłość do złota gubi nie tylko bohaterów baśni czy mitów, jest to motyw często spotykany w literaturze pięknej. Żyd Shylock, bohater Kupca weneckiego Wiliama Szekspira, tak wielką wagę przywiązuje do pieniędzy, iż przesłaniają mu wszystkie inne wartości. Tytułowy bohater Skąpca Moliera Harpagon traktuje złoto jak swojego przyjaciela, jest ono dla niego ważniejsze nawet od rodziny: Och, moje kochane złoto! moje biedne złoto! mój drogi przyjacielu! Wydarto mi ciebie; odkąd mi ciebie wydarto, straciłem mą podporę, pociechę, radość: wszystko skończone dla mnie, nie mam co robić na świecie. Bez ciebie żyć mi nie podobna. Stało się; już nie mogę; umieram; już umarłem; pogrzebano mnie! Czyż nikt 81 W. Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, op. cit., s Ibidem. 83 Ibidem, s G. Flaubert, Salambo, przeł. Wacław Rogowicz, Warszawa 1978, s Zob. Owidiusz, op. cit., s

20 się nie znajdzie, kto by mnie wskrzesił oddając mi moje drogie pieniądze lub wskazując, kto je ukradł? 86 Podobnie jak Harpagon zachowuje się lichwiarz Grandet - bohater Eugenii Grandet Honoriusza Balzaka: Drzwi, które znajdowały się na wprost schodów i prowadziły do pokoju położonego nad kuchnią, były widocznie zamurowane. W istocie, wchodziło się tam tylko przez pokój starego Grandet, któremu ten pokój służył za gabinet. Jedyne okno, przez które wnikało światło, opatrzone było od podwórza olbrzymimi kratami żelaznymi. Nikomu, nawet pani Grandet, nie wolno było tam wchodzić; stary chciał być sam, jak alchemik przy swoim piecu ( ) Tam z pewnością, kiedy Nanon chrapała, aż się podłoga trzęsła, kiedy brytan czuwał i ziewał w podwórzu, kiedy pani i panna Grandet dobrze spały, stary bednarz przychodził pieścić, tulić, głaskać, hodować, kołysać swoje złoto 87. W Metamorfozach Owidiusza złoto jawi nam się jako symbol chciwości. Przykładem może być chociażby opowiadanie o Atalancie i Hippomenesie. Niechętna małżeństwu dziewica, nakłaniana do niego przez ojca, postawiła warunek, aby kandydat do ręki prześcignął ją w biegu; pokonanych zabijała. Wielu zginęło, w końcu zwyciężył ją podstępem Milanion (w beockiej wersji mitu Hippomenes), rzucając za siebie otrzymane od Afrodyty złote jabłka, które Atalanta podnosiła, tracąc czas w biegu. Później oboje jako małżeństwo zmienieni zostali w lwy przez jakieś obrażone bóstwo 88. Atalanta nie chciała wychodzić za mąż, ale zapominała o swoim postanowieniu, gdy tylko widziała złote jabłka. Dlatego złoto jabłko jest symbolem chciwości. Nieco inne znaczenie złotego jabłka znajdziemy w mitologii greckiej. W jednym z mitów, opowiadającym o pracach Heraklesa pojawiają się złote jabłka Hesperyd. Były one strażniczkami ogrodu położonego na krańcach Zachodu, za Okeanosem. Jak pisze Kopaliński: W ogrodzie tym rosły złote jabłka, które kiedyś Gaja (Ziemia) ofiarowała Herze w ślubnym podarunku; prócz Hesperyd strzegł jabłek stugłowy smok Ladon. Wg jednej wersji mitu Herakles zabił smoka i zabrał jabłka, wg innej użył w tym celu Atlasa 89. Robert Graves tak objaśnia znaczenie mitu Kandydat do władzy królewskiej musiał pokonać węża i odebrać mu złoto, a to właśnie zrobił Herakles ( ). Ale złoto, które zabrał, nie musiało koniecznie występować w postaci złotych jabłek otrzymał je pod koniec swojego panowania jako 86 Molier, Skąpiec, Wrocław 1950, s H. Balzac, Eugenia Grandet, Warszawa 1987, s W. Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, op. cit., s Ibidem, s

21 paszport do raju 90. W związku z tym możemy stwierdzić, że złote jabłko symbolizuje również władzę. Jak wynika z mitologii skandynawskiej, złote jabłka mogą symbolizować także wieczną młodość. W micie, na który powołuje się Kopaliński, pojawiają się magiczne złote jabłka Iduny, których spożywanie zapewnia bogom wieczną młodość. Olbrzym Thjazi zmusił Lokiego szantażem do kradzieży jabłek i porwania Iduny dla niego. Gdy Azowie odkryli udział Lokiego w kradzieży, zagrozili mu śmiercią, jeżeli nie odzyska jabłek i Iduny. Gdy Thjazi poszedł łowić ryby, Loki w postaci sokoła dostał się do domu Thjaziego, przeobraził Idunę w orzeszek i przeniósł ją wraz z jabłkami bezpiecznie do domu 91. Ze względu na swoją magiczną moc i olbrzymią wartość, złote runo znane z mitologii greckiej, było czymś pożądanym. Atamas ( ) poślubił Nefele, z którą miał syna Fryksosa i córkę Helle. Córka Kadmosa, Ino, urodziła Atamasowi dwóch synów (...). Zazdrosna o Nefele Ino namówiła wieśniaczki, aby przypiekły nasiona tak, aby zboże nie wzeszło, a gdy król wysłał do wyroczni delfickiej pytanie o przyczynę suszy, Ino sfałszowała odpowiedź: tylko ofiara z Fryksosa i Helle może uratować plony. W ostatniej chwili Nefele przyprowadziła dzieciom czarodziejskiego, skrzydlatego barana o złotym runie, który miał je przenieść w powietrzu do Kolchidy ( ). Po drodze Helle spadła do cieśniny morskiej (...) Fryksos dotarł szczęśliwie do Kolchidy ( ) Barana Fryksos złożył w ofierze Zeusowi, a złote runo podarował Ajetesowi, który je zawiesił na drzewie w gaju Aresa. Posłużyło ono za cel wyprawy Argonautów 92. Warto zwrócić uwagę na symbolikę złotego deszczu, która wywodzi się z mitologii greckiej. Złoty deszcz ( ) to Zeus zapładniający Danae ukrytą w spiżowej wieży (poczęcie Perseusza) 93. Akrizjos miał tylko jedną córkę Danae, którą uwięził w lochu, ponieważ wyrocznia przepowiedziała mu, że zabije go własny wnuk. Jednakże Zeus nawiedził ją w postaci złotego deszczu i urodziła mu syna imieniem Perseusz 94. Robert Graves tak interpretuje ten mit: Zapłodnienie Danae przez Zeusa w postaci złotego deszczu musi odnosić się do obrzędowych zaślubin słońca i księżyca. Z małżeństwa tego przychodzi na świat król nowego roku. Można tę opowieść odczytać również jako alegorię pasterską: dla 90 R. Graves, Mity greckie, przeł. Henryk Krzeczkowski, Warszawa 1982, s W. Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, op. cit., s Ibidem, s W. Kopaliński, Słownik symboli, op. cit., s R. Graves, op. cit., s

22 pasterza greckiego»woda jest złotem«. Zeus zaś zsyła burzliwe deszcze na ziemię Danae 95. Zatem jednoznaczne jest, że złoty deszcz jest błogosławieństwem, olbrzymim darem. Dla kobiety są tym narodziny dziecka, a dla rolnika długo wyczekiwany deszcz. Pojęcie złotego środka (aurea medioctritas) ma swój początek w odach refleksyjnofilozoficznych Horacego. Jest ono definiowane jako filozofia szczęśliwego życia; zasada umiaru w szczęściu, przygotowująca człowieka do zachowania równowagi ducha w przeciwnościach losu, pozwalająca zawsze zachować wewnętrzną harmonię 96. Motyw aurea mediocritas pojawia się w wielu utworach Jana Kochanowskiego. Złoto jako przedmiot materialny ma olbrzymią wartość, jednak tylko podczas życia. Znani polscy poeci zgodnie potwierdzają to, że po śmierci, złoto jest dla człowieka bezwartościowe. Oznacza to więc, że złoto jest symbolem doczesności 97. Jan Kochanowski w utworze Z Anakreonta, Kiedy by worek z bogatego złota pisze: Jeżeli masz umrzeć to cóż ci po złocie? Jeszcze dobitniej wypowiada się Stanisław Przybyszewski w Homo sapiens, Na rozstaju: Brudne złoto! Ohydne, wstrętne, ale wspaniałe. Podobne poglądy pojawiają się w Dożywociu Fredry i Złocie Tadeusza Rittnera ( Złoto jest przyrząd, którym się strąca gwiazdy na Ziemię ). W młodopolskiej literaturze, w dramacie Wesele Stanisława Wyspiańskiego pojawia się niezwykle ważny przedmiot złoty róg. Jest to symboliczny instrument, dany przez Wernyhorę Jaśkowi, zabrzmi na znak do boju o niepodległość i powiedzie Polaków do zwycięstwa. Niestety Jasiek, schylając się po czapkę z pawich piór, gubi róg: Miałeś, chamie, złoty róg, miałeś, chamie, czapkę z piór: czapkę wicher niesie, róg huka po lesie, ostał ci się ino sznur 98. W kontekście tego utworu, złoty róg symbolizuje szansę na odzyskanie niepodległości. Jego dźwięk miał wyzwolić ducha narodu. W tym samym utworze pojawia się symbol złotej podkowy, którą gubi koń Wernyhory. Symbolizuje ona wielkie szczęście znalazcy. 95 Ibidem, s E. Olinkiewicz, K. Radzymińska, H. Styś, Język polski encyklopedyczny słownik szkolny, Wrocław 2002, s W. Kopaliński, Słownik symboli, op. cit., s S. Wyspiański, Wesele, Kraków 1969, s

23 Złoto, będące symbolem bogactwa i dostatku, towarzyszy człowiekowi od początku jego istnienia. W Egipcie trony, posągi, grobowce, naczynia faraonów sporządzano z masywnego złota lub pozłacano. Biblijny Abram, gdy wyszedł z Egiptu»był bardzo bogaty w posiadłość złota i srebra«(gen. 13, 2); na starość, już jako Abraham, wysyłając sługę po żonę dla Izaaka, dał mu dla niej»nausznice złote«(gen. 24, 22). Lud izraelski wychodząc z Egiptu miał ze sobą wiele złota użytego później na złote sprzęty przybytku (Ex. 25, 10-40), na ozdoby szat kapłańskich (Ex. 28, 1-43), wreszcie na złotego cielca ( ) (Ex. 32, 1-35). Złote cielce odlewać kazał również król Izraela Jeroboam I w X w. p.n.e. (3. Ks. Król. 2, 28-32); stały się one symbolami bogactwa, pieniędzy, mamony. Salomon sprowadził dla swej świątyni, pałacu i tronu złoto z Ofiru (3. Ks. Król. 9, 26-28, 10, 14) 99. Jak widać w powyższych przykładach, złoto było domeną władców i kapłanów, symbolizowało ich bogactwo i potęgę. Złoto w chrześcijaństwie jest istotnym elementem wiary. Trzej magowie przynoszą złoto nowonarodzonemu Mesjaszowi. Gdy więc narodził się Jezus w Betlejem Judzkim, za dni króla Heroda; oto Mędrcy ze Wschodu przybyli do Jerozolimy, mówiąc: Gdzie jest, który się narodził, król żydowski? Albowiem ujrzeliśmy jego gwiazdę na wschodzie i przybyliśmy pokłonić się jemu. - A oto gwiazda, którą byli widzieli na wschodzie, szła przed nimi, aż przyszedłszy, stanęła nad miejscem, gdzie było dziecię. Ujrzawszy zaś gwiazdę, uradowali się radością bardzo wielką. I wszedłszy w dom, znaleźli dziecię z Maryją, matką jego, i upadłszy, pokłonili się jemu; a otworzywszy skarby swoje, ofiarowali mu dary: złoto, kadzidło i mirrę (Mt. 2,1-12). Kopaliński zauważa, że złoto przyniesione przez jednego z mędrców jest symbolem władzy królewskiej 100. Ponadto złoto w chrześcijaństwie to duch boży, wiara tryumfująca, chwała, radość, miłość; jako najcenniejsza wartość doczesna było ofiarą najbardziej godną bóstwa 101 Symbolem bezmyślności i głupoty ludzkiej jest biblijny złoty cielec (Ex., 32, 1 35). Posąg pogański bóstwa w postaci byka, odlany na żądanie Izraelczyków przez Aarona, brata Mojżesza, ze złotych nausznic ofiarowanych przez lud, który nie mogąc się doczekać zejścia swego proroka z góry, powrócił do bałwochwalstwa i złożyć cielcowi całopalenie i ofiary, w czasie gdy Mojżesz otrzymywał od Boga Dziesięcioro Przykazań na górze Synaj. Bóg, który to widział, chciał zgładzić cały lud z wyjątkiem Mojżesza, ale ten ubłagał Boga, aby 99 W. Kopaliński, Słownik symboli, op. cit., s Zob. W. Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, op. cit., s Zob. W. Kopaliński, Słownik symboli, op. cit., s

SP Klasa IV, Temat 28. Morze Śródziemne. Nazaret. Jerycho. Jerozolima Ain Karim Betlejem. Jordan. Morze Martwe

SP Klasa IV, Temat 28. Morze Śródziemne. Nazaret. Jerycho. Jerozolima Ain Karim Betlejem. Jordan. Morze Martwe Morze Śródziemne Nazaret Jordan Jerozolima Ain Karim Betlejem Jerycho Morze Martwe Grupa I W owym czasie wyszło rozporządzenie cezara Augusta, żeby przeprowadzić spis ludności w całym świecie. Podążali

Bardziej szczegółowo

Nabożeństwo powołaniowo-misyjne

Nabożeństwo powołaniowo-misyjne Nabożeństwo powołaniowo-misyjne Nabożeństwo powołaniowo-misyjne (Wystawienie Najświętszego Sakramentu) K: O Boże, Pasterzu i nauczycielu wiernych, któryś dla zachowania i rozszerzenia swojego Kościoła

Bardziej szczegółowo

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego

W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego Sens życia Gdy na początku dnia czynię z wiarą znak krzyża, wymawiając słowa "W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego", Bóg uświęca cały czas i przestrzeń, która otworzy

Bardziej szczegółowo

2 NIEDZIELA PO NARODZENIU PAŃSKIM

2 NIEDZIELA PO NARODZENIU PAŃSKIM 2 NIEDZIELA PO NARODZENIU PAŃSKIM PIERWSZE CZYTANIE Syr 24, 1-2. 8-12 Mądrość Boża mieszka w Jego ludzie Czytanie z Księgi Syracydesa. Mądrość wychwala sama siebie, chlubi się pośród swego ludu. Otwiera

Bardziej szczegółowo

pójdziemy do kina Gimnazjum kl. I, Temat 57

pójdziemy do kina Gimnazjum kl. I, Temat 57 pójdziemy do kina pragnę sprawić Ci radość kupię kwiaty chcę być z Tobą ofiaruję prezent dobrze jest być razem przygotuję dobre jedzenie przyjaźń z Tobą jest dla mnie ważna Grupa 1 Przeczytaj poniższy

Bardziej szczegółowo

ALLELUJA. Ref. Alleluja, alleluja, alleluja, alleluja. Alleluja, alleluja, alleluja, alleluja.

ALLELUJA. Ref. Alleluja, alleluja, alleluja, alleluja. Alleluja, alleluja, alleluja, alleluja. ALLELUJA 1. Niech zabrzmi Panu chwała w niebiosach, na wysokościach niech cześć oddadzą. Wielbijcie Pana Jego Zastępy, Wielbijcie Pana Duchy niebieskie. Ref. Alleluja, alleluja, alleluja, alleluja. Alleluja,

Bardziej szczegółowo

Dusze czyśćowe potrzebują naszej modlitwy

Dusze czyśćowe potrzebują naszej modlitwy Dusze czyśćowe potrzebują naszej modlitwy 128. Panie mój p r z y c h o d z ę d z i ś, G C serce me skruszone przyjm. G C Skłaniam się przed świętym tronem Twym. e a D D7 Wznoszę ręce moje wzwyż, G C miłość

Bardziej szczegółowo

Jezus Chrystus. Niech będzie. pochwalony. SP Klasa VI, temat 60

Jezus Chrystus. Niech będzie. pochwalony. SP Klasa VI, temat 60 Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus Serwus Witam Dobry wieczór Dzień dobry Szczęść Boże Chrystus zmartwychwstał Króluj nam, Chryste Grupa 1 Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus Zapoznajcie się z tekstem

Bardziej szczegółowo

Pieczęć Olsztyna IV WIEK

Pieczęć Olsztyna IV WIEK Pieczęć Olsztyna IV WIEK Pierwowzorem herbu Olsztyna była sekretna pieczęć, którą jeszcze w 1526 roku pieczętowano dokumenty. W drugiej połowie XVI w. na pieczęci pojawiła się postać wędrowca trzymającego

Bardziej szczegółowo

I Komunia Święta. Parafia pw. Bł. Jana Pawła II w Gdańsku

I Komunia Święta. Parafia pw. Bł. Jana Pawła II w Gdańsku I Komunia Święta Parafia pw. Bł. Jana Pawła II w Gdańsku Ktoś cię dzisiaj woła, Ktoś cię dzisiaj szuka, Ktoś wyciąga dzisiaj swoją dłoń. Wyjdź Mu na spotkanie Z miłym powitaniem, Nie lekceważ znajomości

Bardziej szczegółowo

XXVIII Niedziela Zwykła

XXVIII Niedziela Zwykła XXVIII Niedziela Zwykła Dla wyeksponowania Bożej Mądrości wobec ludzkiego rozumu, Jezus buduje paradoksalną dysproporcję: za przykład stawia wielbłąda, zwierzę juczne, wytrwałe w pracy i wytrzymałe na

Bardziej szczegółowo

Rysunek: Dominika Ciborowska kl. III b L I G I A. KLASY III D i III B. KATECHETKA: mgr teologii Beata Polkowska

Rysunek: Dominika Ciborowska kl. III b L I G I A. KLASY III D i III B. KATECHETKA: mgr teologii Beata Polkowska RE Rysunek: Dominika Ciborowska kl. III b L I G I A KLASY III D i III B KATECHETKA: mgr teologii Beata Polkowska Duchu Święty przyjdź ZESŁANIE DUCHA ŚWIĘTEGO DOMINIKA CIBOROWSKA KL III D MODLITWA Przyjdź

Bardziej szczegółowo

1 Rozważania na każdy dzień. Cz. IX Marcin Adam Stradowski J.J. OPs

1 Rozważania na każdy dzień. Cz. IX Marcin Adam Stradowski J.J. OPs 1 2 Spis treści Wszystkich Świętych (1 listopada)......6 Wspomnienie wszystkich wiernych zmarłych (2 listopada)......7 Prawdziwie w Bogu (3 listopada)......8 Przełamać duchową pustkę (4 listopada)......9

Bardziej szczegółowo

Ziemia. Modlitwa Żeglarza

Ziemia. Modlitwa Żeglarza Ziemia Ziemia, którą mi dajesz, nie jest fikcją ani bajką, Wolność którą mam w Sobie Jest Prawdziwa. Wszystkie góry na drodze muszą, muszą ustąpić, Bo wiara góry przenosi, a ja wierzę Tobie. Ref: Będę

Bardziej szczegółowo

Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI

Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI Polish FF Curriculum Translation in Polish Studium Katechetyczne Wychowując w Wierze tłumaczenie po Polsku. OBJAWIENIE W PIŚMIE ŚWIĘTYM I TRADYCJI 1. Objawienie: Pismo Św. i Tradycja a. Pismo Święte: Części,

Bardziej szczegółowo

16 XII ANNTYFONA ADWENTOWA O Emmanuelu,, nasz Królu i Prawodawco, oczekiwany zbawicielu narodów, przyjdź, aby nas wybawić nasz Panie i Boże

16 XII ANNTYFONA ADWENTOWA O Emmanuelu,, nasz Królu i Prawodawco, oczekiwany zbawicielu narodów, przyjdź, aby nas wybawić nasz Panie i Boże 16 XII ANNTYFONA ADWENTOWA O Emmanuelu,, nasz Królu i Prawodawco, oczekiwany zbawicielu narodów, przyjdź, aby nas wybawić nasz Panie i Boże Kto wstąpi na górę Pana, kto stanie w Jego świętym miejscu? Człowiek

Bardziej szczegółowo

Propozycje śpiewów na Rekolekcje Oazowe stopnia podstawowego

Propozycje śpiewów na Rekolekcje Oazowe stopnia podstawowego Propozycje śpiewów na Rekolekcje Oazowe stopnia podstawowego Wersja robocza 1999 Diakonia Muzyczna Ruchu Światło Życie Archidiecezji Warszawskiej i Diecezji Warszawsko Praskiej Objaśnienia: Pd: Piosenka

Bardziej szczegółowo

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem!

Proszę bardzo! ...książka z przesłaniem! Proszę bardzo!...książka z przesłaniem! Przesłanie, które daje odpowiedź na pytanie co ja tu właściwie robię? Przesłanie, które odpowie na wszystkie twoje pytania i wątpliwości. Z tej książki dowiesz się,

Bardziej szczegółowo

NOE BUDUJE ARKĘ, POTOP

NOE BUDUJE ARKĘ, POTOP NOE BUDUJE ARKĘ, POTOP 15 Nastały czasy, kiedy aniołowie schodzili na ziemię i brali sobie za żony piękne dziewczyny. W wyniku tego na świecie rodzili się olbrzymi i mocarze. Nie podobało się to Panu Bogu.

Bardziej szczegółowo

Ten zbiór dedykujemy rodzinie i przyjaciołom.

Ten zbiór dedykujemy rodzinie i przyjaciołom. W rodzinie wszystko się mieści Miłość i przyjaźń zawiera Rodzina wszystko oddaje Jak przyjaźń drzwi otwiera. Ten zbiór dedykujemy rodzinie i przyjaciołom. 1 Opracowanie: Anna Polachowska Korekta: Anna

Bardziej szczegółowo

pieluszki poduszka rower telefon komórkowy samochodzik grzechotka laptop kaftanik kocyk

pieluszki poduszka rower telefon komórkowy samochodzik grzechotka laptop kaftanik kocyk pieluszki poduszka rower telefon komórkowy samochodzik grzechotka laptop kaftanik kocyk lampka długopis skarpetki buciki czapeczka wózek odtwarzacz mp4 pieniądze tablet Uzupełnij kartę pracy. Mędrcy ze

Bardziej szczegółowo

Kara za grzech: śmierć czy męki?

Kara za grzech: śmierć czy męki? Kara za grzech: śmierć czy męki? Świecki Ruch Misyjny EPIFANIA, Zbór w Poznaniu www.epifania.pl Śmierć czy męki? Czy rzeczywiście po śmierci czeka większość ludzi straszny los w wiecznych mękach? Czy będący

Bardziej szczegółowo

Co mnie łączy z Adamem? KSIĘGA RODZAJU ROZDZIAŁ 2

Co mnie łączy z Adamem? KSIĘGA RODZAJU ROZDZIAŁ 2 Co mnie łączy z Adamem? KSIĘGA RODZAJU ROZDZIAŁ 2 4 A oto dzieje nieba i ziemi podczas ich tworzenia, w dniu, kiedy PAN, Bóg, stworzył już ziemię i niebo, 5 ale na jej polach nie pojawił się jeszcze żaden

Bardziej szczegółowo

Czy znacie kogoś kto potrafi opowiadać piękne historie? Ja znam jedną osobę, która opowiada nam bardzo piękne, czasem radosne, a czasem smutne

Czy znacie kogoś kto potrafi opowiadać piękne historie? Ja znam jedną osobę, która opowiada nam bardzo piękne, czasem radosne, a czasem smutne Czy znacie kogoś kto potrafi opowiadać piękne historie? Ja znam jedną osobę, która opowiada nam bardzo piękne, czasem radosne, a czasem smutne historie. Tą osobą jest Maryja, mama Pana Jezusa. Maryja opowiada

Bardziej szczegółowo

Starożytna Grecja. Agnieszka Wojewoda

Starożytna Grecja. Agnieszka Wojewoda Starożytna Grecja Agnieszka Wojewoda Spis treści Położenie Grecji O Grecji słów kilka Starożytna Grecja Bogowie i boginie Grecji Grecki teatr Igrzyska olimpijskie Agora Sztuka grecka Podsumowanie Położenie

Bardziej szczegółowo

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Biblia. Najważniejsze zagadnienia cz II

Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl. Wypracowania Biblia. Najważniejsze zagadnienia cz II Publikacja pod patronatem wiedza24h.pl Wypracowania Biblia Najważniejsze zagadnienia cz II Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by Wydawnictwo Psychoskok, 2013 Copyright by wiedza24h.pl Wszelkie prawa

Bardziej szczegółowo

KRÓTKA DROGA KRZYŻOWA SIOSTRY JÓZEFY

KRÓTKA DROGA KRZYŻOWA SIOSTRY JÓZEFY KRÓTKA DROGA KRZYŻOWA SIOSTRY JÓZEFY Mój Jezu, Niech ta droga krzyżowa będzie dla wszystkich lekarstwem, które daje światło, by wyjść z grzechu; i niech będzie pocieszeniem dla Twego Serca. I STACJA Jezus

Bardziej szczegółowo

WIDZIELIŚMY PANA. Józef Augustyn SJ. Rozważania rekolekcyjne oparte na Ćwiczeniach duchownych św. Ignacego Loyoli. Tydzień czwarty

WIDZIELIŚMY PANA. Józef Augustyn SJ. Rozważania rekolekcyjne oparte na Ćwiczeniach duchownych św. Ignacego Loyoli. Tydzień czwarty Józef Augustyn SJ WIDZIELIŚMY PANA Rozważania rekolekcyjne oparte na Ćwiczeniach duchownych św. Ignacego Loyoli. Tydzień czwarty Wydawnictwo WAM Księża Jezuici Kraków 2013 SPIS TREŚCI WPROWADZENIA DO KONTEMPLACJI

Bardziej szczegółowo

Spis treêci. I. Wprowadzenie do historii. II. Początki cywilizacji. Od autorów... 8

Spis treêci. I. Wprowadzenie do historii. II. Początki cywilizacji. Od autorów... 8 Od autorów....................................... 8 I. Wprowadzenie do historii 1. Dzieje historia historiografia...................... 12 Czym jest historia?............................... 12 Przedmiot

Bardziej szczegółowo

Bóg Ojciec kocha każdego człowieka

Bóg Ojciec kocha każdego człowieka 1 Bóg Ojciec kocha każdego człowieka Bóg kocha mnie, takiego jakim jestem. Raduje się każdym moim gestem. Alleluja Boża radość mnie rozpiera, uuuu (słowa piosenki religijnej) SŁOWA KLUCZE Bóg Ojciec Bóg

Bardziej szczegółowo

KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII. Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą.

KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII. Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą. KRYTERIUM WYMAGAŃ Z RELIGII Uczeń otrzymujący ocenę wyższą spełnia wymagania na ocenę niższą. KLASA I Semestr I Ocena dopuszczająca -Umie wykonać znak krzyża, -Zna niektóre modlitwy i wymaga dużej pomocy

Bardziej szczegółowo

11. Licheń. Bazylika górna. Modlitwa o powstanie Katolickiego Królestwa Narodu Polskiego

11. Licheń. Bazylika górna. Modlitwa o powstanie Katolickiego Królestwa Narodu Polskiego 11. Licheń. Bazylika górna. Modlitwa o powstanie Katolickiego Królestwa Narodu Polskiego MARIA REGINA POLONIAE NR 6 / 18 / 2015 Na naszą modlitwę w Bazylice górnej musieliśmy poczekać z powodu koncertu,

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚ CI KSIĘGA PIERWSZA

SPIS TREŚ CI KSIĘGA PIERWSZA SPIS TREŚ CI Wprowadzenie... 5 Przedmowa Rufina... 45 KSIĘGA PIERWSZA Przedmowa... 51 ROZDZIAŁ I. O Bogu... 58 (1 3. Bóg Istota niecielesna. 4 7. Bóg jest duchem. 8 9. Bóg jest niepodzielny.) Fragmenty

Bardziej szczegółowo

Tekst zaproszenia. Rodzice. Tekst 2 Emilia Kowal. wraz z Rodzicami z radością pragnie zaprosić

Tekst zaproszenia. Rodzice. Tekst 2 Emilia Kowal. wraz z Rodzicami z radością pragnie zaprosić Tekst zaproszenia Tekst 1 Mamy zaszczyt zaprosić Sz.P. Na uroczystość PIERWSZEGO PEŁNEGO UCZESTNICTWA WE MSZY ŚIĘTEJ Naszej córki Leny Kardas która odbędzie się dnia 5 maja 2015o godz. 9.30 w kościele

Bardziej szczegółowo

Jezus do Ludzkości. Modlitwy Litanii (1-6) przekazane przez Jezusa Marii od Miłosierdzia Bożego

Jezus do Ludzkości. Modlitwy Litanii (1-6) przekazane przez Jezusa Marii od Miłosierdzia Bożego Jezus do Ludzkości Modlitwy Litanii (1-6) przekazane przez Jezusa Marii od Miłosierdzia Bożego źródło: www.thewarningsecondcoming.com tłumaczenie: www.armiajezusachrystusa.pl Modlitwa Litanii 1 Ochrona

Bardziej szczegółowo

Ogólnie: Na ocenę celującą zasługuje uczeń, który wyraźnie wykracza poza poziom osiągnięć edukacyjnych przewidzianych dla danego etapu kształcenia.

Ogólnie: Na ocenę celującą zasługuje uczeń, który wyraźnie wykracza poza poziom osiągnięć edukacyjnych przewidzianych dla danego etapu kształcenia. KRYTERIA OCENIANIA z katechezy w zakresie I klasy szkoły podstawowej do programu nr AZ-1-01/10 i podręcznika nr AZ-11-01/10-RA-1/11 Jesteśmy w rodzinie Jezusa pod redakcją ks. Stanisława Łabendowicza Kryteria

Bardziej szczegółowo

Ewangelia Jana 3:16-19

Ewangelia Jana 3:16-19 1. POTRZEBA ŁASKI "(16) Bóg bowiem tak bardzo ukochał świat, że dał swego Jedynego Syna, aby każdy, kto w Niego wierzy, nie zginął, ale miał życie wieczne. (17) Bóg nie posłał swego Syna na świat, aby

Bardziej szczegółowo

SCENARIUSZ PASOWANIA NA UCZNIA

SCENARIUSZ PASOWANIA NA UCZNIA SCENARIUSZ PASOWANIA NA UCZNIA My rycerze a Krainy Wiedzy, witamy zebranych na zamku pierwszoklasistów, którzy przybyli pobierać nauki w naszej szkole. Jak stary obyczaj nakazuje, wszyscy rycerze uczniowie

Bardziej szczegółowo

(1) Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię. (2) A ziemia była pustkowiem i chaosem; ciemność była nad otchłanią, a Duch Boży unosił się nad

(1) Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię. (2) A ziemia była pustkowiem i chaosem; ciemność była nad otchłanią, a Duch Boży unosił się nad (1) Na początku stworzył Bóg niebo i ziemię. (2) A ziemia była pustkowiem i chaosem; ciemność była nad otchłanią, a Duch Boży unosił się nad powierzchnią wód. (3) I rzekł Bóg: Niech stanie się światłość.

Bardziej szczegółowo

ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU

ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU ZESPÓŁ SZKÓŁ INTEGRACYJNYCH IM. POWSTAŃCÓW WIELKOPOLSKICH W INOWROCŁAWIU JAN PAWEŁ II ORĘDOWNIK RODZINY NASZA SPOŁECZNOŚĆ SZKOLNA ŁĄCZY SIĘ Z TYMI SŁOWAMI PAMIĘTAMY 27 kwietnia 2015 roku odbył się w naszej

Bardziej szczegółowo

USPRAWIEDLIWIENIE CZŁOWIEKA

USPRAWIEDLIWIENIE CZŁOWIEKA USPRAWIEDLIWIENIE CZŁOWIEKA Usprawiedliwienie wg KK 1992 : Usprawiedliwienie zostało nam wysłużone przez Mękę Chrystusa, który ofiarował się na krzyżu jako żywa, święta i miła Bogu ofiara i którego krew

Bardziej szczegółowo

Temat 6 : Stworzenie człowieka antropologia.

Temat 6 : Stworzenie człowieka antropologia. Temat 6 : Stworzenie człowieka antropologia. Antropologia teologiczna, mówiąca o genezie człowieka, powołuje się przede wszystkim na dwa pierwsze rozdziały księgi Rodzaju, która zawiera dwa opisy stworzenia

Bardziej szczegółowo

MAŁA JADWINIA nr 11. o mała Jadwinia p. dodatek do Jadwiżanki 2 (47) Opracowała Daniela Abramczuk

MAŁA JADWINIA nr 11. o mała Jadwinia p. dodatek do Jadwiżanki 2 (47) Opracowała Daniela Abramczuk o mała Jadwinia p MAŁA JADWINIA nr 11 Opracowała Daniela Abramczuk Zdjęcie na okładce Julia na huśtawce pochodzą z książeczki Julia święta Urszula Ledóchowska za zgodą Wydawnictwa FIDES. o Mała Jadwinia

Bardziej szczegółowo

STARY TESTAMENT. NOE BUDUJE ARKĘ, POTOP 4. NOE BUDUJE ARKĘ

STARY TESTAMENT. NOE BUDUJE ARKĘ, POTOP 4. NOE BUDUJE ARKĘ NOE BUDUJE ARKĘ 16 Nastały czasy, kiedy aniołowie schodzili na ziemię i brali sobie za żony piękne dziewczyny. W wyniku tego na świecie rodzili się olbrzymi i mocarze. Nie podobało się to Panu Bogu. Widział,

Bardziej szczegółowo

Chrześcijaństwo skupia w sobie wiele odłamów, które powstały przez lata, opierający się jednak na jednej nauce Jezusa Chrystusa.

Chrześcijaństwo skupia w sobie wiele odłamów, które powstały przez lata, opierający się jednak na jednej nauce Jezusa Chrystusa. Chrześcijaństwo Chrześcijaństwo jest jedną z głównych religii monoteistycznych wyznawanych na całym świecie. Jest to największa religia pod względem wyznawców, którzy stanowią 1/3 całej populacji. Najliczniej

Bardziej szczegółowo

Jedną z najciekawszych i najbardziej tajemniczych kultur kontynentu amerykańskiego jest właśnie kultura Majów. Prawdopodobnie była to też kultura

Jedną z najciekawszych i najbardziej tajemniczych kultur kontynentu amerykańskiego jest właśnie kultura Majów. Prawdopodobnie była to też kultura Jedną z najciekawszych i najbardziej tajemniczych kultur kontynentu amerykańskiego jest właśnie kultura Majów. Prawdopodobnie była to też kultura najsilniej rozwinięta na tym obszarze. Majowie to grupa

Bardziej szczegółowo

Ścieżka: Kultura polska na tle tradycji śródziemnomorskich kl. I. Gimnazjum

Ścieżka: Kultura polska na tle tradycji śródziemnomorskich kl. I. Gimnazjum Ścieżka: Kultura polska na tle tradycji śródziemnomorskich kl. I. Gimnazjum Realizacje/Treści programowe. Planowane osiągnięcia Nauczyciel Realizato- -rzy Data Realizowane zagadnienia, Problemy treści

Bardziej szczegółowo

Biblia dla Dzieci. przedstawia. Noe i Potop

Biblia dla Dzieci. przedstawia. Noe i Potop Biblia dla Dzieci przedstawia Noe i Potop Autor: Edward Hughes Ilustracje: Byron Unger; Lazarus Redakcja: M. Maillot; Tammy S. Tłumaczenie: Katarzyna Gablewska Druk i oprawa: Bible for Children www.m1914.org

Bardziej szczegółowo

Dzień z życia... ...Marii, twórczyni martenic.

Dzień z życia... ...Marii, twórczyni martenic. Dzień z życia......marii, twórczyni martenic. 1 Nazywam się Maria. Jestem emerytką i zajmuję się wytwarzaniem martenic. To moje hobby oraz praca. Pozwólcie, że najpierw opowiem wam czym jest martenica.

Bardziej szczegółowo

Boże spojrzenie na człowieka 1

Boże spojrzenie na człowieka 1 Boże spojrzenie na człowieka 1 opracował: Artur Trzęsiok Knurów, 24 marca 2006 1 wersja beta 1 Wprowadzenie dla Animatora Człowiek nie może żyć bez miłości. Człowiek pozostaje dla siebie istotą niezrozumiałą,

Bardziej szczegółowo

Urzędowe Symbole i Klejnoty Rad Rycerzy Kolumba

Urzędowe Symbole i Klejnoty Rad Rycerzy Kolumba Urzędowe Symbole i Klejnoty Rad Rycerzy Kolumba Niniejsza broszura zawiera oficjalny opis Symboli Rycerzy Kolumba, Bractwa Czwartego Stopnia oraz Giermków Kolumba, wraz z Klejnotami Urzędów przeznaczonymi

Bardziej szczegółowo

SYMBOLIKA HARCERSKA. Krzyż harcerski. Watra wędrownicza

SYMBOLIKA HARCERSKA. Krzyż harcerski. Watra wędrownicza Krzyż harcerski SYMBOLIKA HARCERSKA Krzyż Harcerski został zaprojektowany w 1912 roku przez ks. Kazimierza Lutosławskiego. Konkurs na zaprojektowanie harcerskiej odznaki został ogłoszony w pierwszym numerze

Bardziej szczegółowo

Grzech psuje. Wszyscy odstąpili od Boga, wszyscy popełnili zło. Nie ma takiego, co dobrze czyni, nie ma ani jednego. (List do Rzymian 3, 12)

Grzech psuje. Wszyscy odstąpili od Boga, wszyscy popełnili zło. Nie ma takiego, co dobrze czyni, nie ma ani jednego. (List do Rzymian 3, 12) Spotkanie 2 Grzech psuje moją przyjaźń z Bogiem Wszyscy odstąpili od Boga, wszyscy popełnili zło. Nie ma takiego, co dobrze czyni, nie ma ani jednego. (List do Rzymian 3, 12) Dobra Nowina głosi, że Bóg

Bardziej szczegółowo

JAK ROZMAWIAĆ Z BOGIEM?

JAK ROZMAWIAĆ Z BOGIEM? JAK ROZMAWIAĆ Z BOGIEM? wg Lucy Rooney, Robert Faricy SJ MODLITWA NA TYDZIEŃ DRUGI Skrucha i przyjęcie przebaczenia Pana Jezusa Dzień pierwszy Przeczytaj ze zrozumieniem fragment Pisma Świętego: Łk 18,

Bardziej szczegółowo

Podobno lepiej jest rozmawiać z piękną kobietą i myśleć przy tym o Panu Bogu, niż modlić się do Boga i myśleć o pięknej kobiecie (K. Wójtowicz).

Podobno lepiej jest rozmawiać z piękną kobietą i myśleć przy tym o Panu Bogu, niż modlić się do Boga i myśleć o pięknej kobiecie (K. Wójtowicz). wstęp Podobno lepiej jest rozmawiać z piękną kobietą i myśleć przy tym o Panu Bogu, niż modlić się do Boga i myśleć o pięknej kobiecie (K. Wójtowicz). W pierwszym wypadku, widząc piękno kobiety, można

Bardziej szczegółowo

SP Klasa V, Temat 11

SP Klasa V, Temat 11 Grupa 1 Oto Ja posyłam anioła przed tobą, aby cię strzegł w czasie twojej drogi i doprowadził cię do miejsca, które ci wyznaczyłem. (Wj 23,20) Grupa 2 Niedola nie przystąpi do ciebie, a plaga się nie przybliży

Bardziej szczegółowo

Starozytny Egipt. Autorki: Dominika Stróżyńska i Paulina Ratajczak

Starozytny Egipt. Autorki: Dominika Stróżyńska i Paulina Ratajczak Starozytny Egipt Autorki: Dominika Stróżyńska i Paulina Ratajczak Mapa StaroŜytnego Egiptu Pismo Egipskie Fragment tekstów Piramid w komorze grobowej piramidy Unisa w Sakkarze. ALFABET HIEROGLOFICZNY Cywilizacja

Bardziej szczegółowo

SEMINARIUM ODNOWY W DUCHU ŚWIĘTYM

SEMINARIUM ODNOWY W DUCHU ŚWIĘTYM SEMINARIUM ODNOWY W DUCHU ŚWIĘTYM Tydzień wprowadzający Bóg nas "...wezwał świętym powołaniem nie na podstawie naszych czynów, lecz stosownie do własnego postanowienia i łaski, która nam dana została w

Bardziej szczegółowo

Własność : Anny i Szczepana Polachowskich

Własność : Anny i Szczepana Polachowskich 1 Opracowanie: Anna Polachowska Korekta: Anna i Szczepan Polachowski Okładka : Anna Polachowska Zdjęcia wykorzystane do tej książki są autorstwa : Anna i Szczepana Polachowskich I pochodzą z własnej kolekcji

Bardziej szczegółowo

b) na obszarze Żyznego Półksiężyca rozwinęła się cywilizacja Mezopotamii

b) na obszarze Żyznego Półksiężyca rozwinęła się cywilizacja Mezopotamii TEST POWTÓRZENIOWY KLASA III od starożytności do XVI wieku. 1.Określ czy poniższe zdania są prawdziwe czy fałszywe a) proces przeobrażania się gatunków to rewolucja b) na obszarze Żyznego Półksiężyca rozwinęła

Bardziej szczegółowo

o tzw. inkluzje, czyli szczątki roślin i zwierząt z okresu trzeciorzędu.

o tzw. inkluzje, czyli szczątki roślin i zwierząt z okresu trzeciorzędu. Bursztynowa biżuteria to przede wszystkim przepiękna ozdoba podkreślająca kobiecą urodę. Kryje w sobie wiele tajemnic natury. Jej niezwykłe piękno w połączeniu z wiarą w magiczne właściwości bursztynu

Bardziej szczegółowo

Jan Paweł II JEGO OBRAZ W MOIM SERCU

Jan Paweł II JEGO OBRAZ W MOIM SERCU Jan Paweł II JEGO OBRAZ W MOIM SERCU Jan Paweł II Jan Paweł II właściwie Karol Józef Wojtyła, urodził się 18 maja 1920 w Wadowicach, zmarł 2 kwietnia 2005 w Watykanie polski biskup rzymskokatolicki, biskup

Bardziej szczegółowo

Patryk D. Garkowski. Repetytorium z historii ogólnej

Patryk D. Garkowski. Repetytorium z historii ogólnej Patryk D. Garkowski Repetytorium z historii ogólnej R e p e t y t o r i u m z h i s t o r i i o g ó l n e j 3 Copyright by Patryk Daniel Garkowski & e-bookowo 2010 ISBN 978-83-62480-21-0 Wydawca: Wydawnictwo

Bardziej szczegółowo

Miłość nigdy nie ustanie

Miłość nigdy nie ustanie Miłość nigdy nie ustanie Choć kult Serca Pana Jezusa w formie, jaką znamy i praktykujemy dzisiaj, znany jest dopiero od objawień s. Małgorzaty Marii Alacoque (1647-1690), trudno zaprzeczyć, że w swej najgłębszej

Bardziej szczegółowo

świętością życia dawać dowód żywej wiary. W Niedzielę Palmową, Kościół obchodzi pamiątkę wjazdu Pana Jezusa do Jerozolimy, dla dokonania paschalnej

świętością życia dawać dowód żywej wiary. W Niedzielę Palmową, Kościół obchodzi pamiątkę wjazdu Pana Jezusa do Jerozolimy, dla dokonania paschalnej Wielki Tydzień Ostatnie dni Wielkiego Postu od Niedzieli Palmowej do wieczora Wielkiego Czwartku, a następnie Triduum Paschalne to Wielki Tydzień. Najstarsze świadectwa o liturgii Wielkiego Tygodnia pochodzą

Bardziej szczegółowo

Chrześcijanie są jak drzewa

Chrześcijanie są jak drzewa Chrześcijanie są jak drzewa Księga Rodzaju 2:18-24 Potem rzekł Pan Bóg: Niedobrze jest człowiekowi, gdy jest sam. Uczynię mu pomoc odpowiednią dla niego. Utworzył więc Pan Bóg z ziemi wszelkie dzikie

Bardziej szczegółowo

LITERATURA tematu Temat

LITERATURA tematu Temat Nr tematu LITERATURA Temat 1 Literackie dialogi z Bogiem. Omów temat na podstawie analizy wybranych 2 Funkcjonowanie stereotypów w społeczeństwie polskim. Omów temat, analizując wybrane utwory literackie

Bardziej szczegółowo

Złoto i srebro. we współczesnym portfelu inwestycyjnym. Obraz gospodarki jest lepiej widoczny przez tylną, Warren Buffett

Złoto i srebro. we współczesnym portfelu inwestycyjnym. Obraz gospodarki jest lepiej widoczny przez tylną, Warren Buffett Złoto i srebro we współczesnym portfelu inwestycyjnym Obraz gospodarki jest lepiej widoczny przez tylną, zakurzoną Ryzyko bierze szybę, się niż z przez niewiedzy czysto o umytą tym co szybę robisz przednią

Bardziej szczegółowo

Ł AZIENKI K RÓLEWSKIE

Ł AZIENKI K RÓLEWSKIE Ł AZIENKI K RÓLEWSKIE Pałac na Wyspie Pałac Myślewicki Biały Domek Stara Pomarańczarnia Podchorążówka Stara Kordegarda Amfiteatr Stajnie i wozownie Wejścia do Łazienek Królewskich 2 3 O CO TU CHODZI? Kto

Bardziej szczegółowo

Przedstaw otrzymane zdanie za pomocą pantomimy. Jezus wychodzi z grobu. Przedstaw otrzymane zdanie za pomocą pantomimy.

Przedstaw otrzymane zdanie za pomocą pantomimy. Jezus wychodzi z grobu. Przedstaw otrzymane zdanie za pomocą pantomimy. Przedstaw otrzymane zdanie za pomocą pantomimy. Jezus wychodzi z grobu. Przedstaw otrzymane zdanie za pomocą pantomimy. Jezus przychodzi mimo zamkniętych drzwi. Przedstaw otrzymane zdanie za pomocą pantomimy.

Bardziej szczegółowo

SP Klasa V, Temat 36

SP Klasa V, Temat 36 SP Klasa V, Temat 36 SP Klasa V, Temat 36 SP Klasa V, Temat 36 SP Klasa V, Temat 36 Dobry opiekun pilnie poszukiwany!!! Dziecko pilnie poszukuje opiekuna. Kandydat powinien: Dobry opiekun pilnie poszukiwany!!!

Bardziej szczegółowo

PAPIESKI LIST W SPRAWIE ODPUSTÓW NA ROK MIŁOSIERDZIA

PAPIESKI LIST W SPRAWIE ODPUSTÓW NA ROK MIŁOSIERDZIA PAPIESKI LIST W SPRAWIE ODPUSTÓW NA ROK MIŁOSIERDZIA Papież Franciszek wydał rozporządzenia dotyczące odpustów i sakramentu spowiedzi w Roku Miłosierdzia. Uczynił to w liście do przewodniczącego Papieskiej

Bardziej szczegółowo

Naturalne metody planowania rodziny- błogosławieństwo dla naszego małżeństwa

Naturalne metody planowania rodziny- błogosławieństwo dla naszego małżeństwa Naturalne metody planowania rodziny- błogosławieństwo dla naszego małżeństwa autor: Amy i Pat Amy: Witam. Nazywam się Amy, a to jest mój mąż Patrick. Jesteśmy małżeństwem od 16 lat. Chcemy wam opowiedzieć

Bardziej szczegółowo

Koronka ku czci Trójcy Przenajświętszej

Koronka ku czci Trójcy Przenajświętszej Koronka ku czci Trójcy Przenajświętszej Parafia Trójcy Świętej w Koszęcinie [ wersja dla wiernych ] K: Boże, wejrzyj ku wspomożeniu memu. W: Panie, pośpiesz ku ratunkowi memu. * Chwała Ojcu i Synowi, i

Bardziej szczegółowo

Szkolny konkurs historyczny. Starożytny Egipt kraina faraonów

Szkolny konkurs historyczny. Starożytny Egipt kraina faraonów Szkolny konkurs historyczny Starożytny Egipt kraina faraonów.... /61 p. Imię i nazwisko Klasa Data Liczba punktów Na rozwiązanie testu masz 60 min. Czytaj uważnie wszystkie polecenia! Powodzenia! I Spośród

Bardziej szczegółowo

1 Mało znane litanie do Świętych

1 Mało znane litanie do Świętych 1 Spis treści 2 Spis treści Słowo wstępne......5 Litania do Świętej Anny......7 Litania do Świętego Judy Tadeusza......9 Litania o Świętej Marii Magdalenie.... 11 Litania do Świętego Jerzego.... 13 Litania

Bardziej szczegółowo

Najczęściej o modlitwie Jezusa pisze ewangelista Łukasz. Najwięcej tekstów Chrystusowej modlitwy podaje Jan.

Najczęściej o modlitwie Jezusa pisze ewangelista Łukasz. Najwięcej tekstów Chrystusowej modlitwy podaje Jan. "Gdy Jezus przebywał w jakimś miejscu na modlitwie i skończył ją, rzekł jeden z uczniów do Niego: «Panie, naucz nas się modlić, jak i Jan nauczył swoich uczniów». Łk 11,1 Najczęściej o modlitwie Jezusa

Bardziej szczegółowo

Nazywam się Maria i chciałabym ci opowiedzieć, jak moja historia i Święta Wielkanocne ze sobą się łączą

Nazywam się Maria i chciałabym ci opowiedzieć, jak moja historia i Święta Wielkanocne ze sobą się łączą Nazywam się Maria i chciałabym ci opowiedzieć, jak moja historia i Święta Wielkanocne ze sobą się łączą Jako mała dziewczynka miałam wiele marzeń. Chciałam pomagać innym ludziom. Szczególnie starzy, samotni

Bardziej szczegółowo

BYĆ I MIEĆ - dlaczego chrześcijanin powinien troszczyć się o dobra materialne?

BYĆ I MIEĆ - dlaczego chrześcijanin powinien troszczyć się o dobra materialne? BYĆ I MIEĆ - dlaczego chrześcijanin powinien troszczyć się o dobra materialne? I. Pięć obszarów, w które warto w życiu "inwestować" 1. Związek z Bogiem - rozwój moralnoduchowy 2. Rozwój osobowościowy 3.

Bardziej szczegółowo

SP Klasa V, Temat 17

SP Klasa V, Temat 17 Narrator: Po wielu latach od czasu sprzedania Józefa do Egiptu, w kraju Kanaan zapanował wielki głód. Ojciec Józefa Jakub wysłał do Egiptu swoich synów, by zakupili zboże. Tylko najmłodszy Beniamin pozostał

Bardziej szczegółowo

Katharsis. Tyle bezimiennych wierszy, ilu poległych rycerzy Dariusz Okoń

Katharsis. Tyle bezimiennych wierszy, ilu poległych rycerzy Dariusz Okoń 1 Spis treści Od Autora......6 Katharsis...7 Zimowy wieczór......8 Cierpienie i rozpacz......9 Cel.... 10 Brat Niebieski.... 11 Czas.... 12 Opętana.... 14 * * * [Moja dusza słaba].... 16 * * * [Człowiek

Bardziej szczegółowo

BIBLIOGRAFIE, ICH RODZAJE, ZASTOSOWANIE

BIBLIOGRAFIE, ICH RODZAJE, ZASTOSOWANIE BIBLIOGRAFIE, ICH RODZAJE, ZASTOSOWANIE Bibliografia z greki biblion książka, graphen pisać Bibliografia uporządkowany spis / wykaz,zestawienie dokumentów / zestawiony wg pewnych kryteriów, spełniający

Bardziej szczegółowo

1.Sabat a cóż to? 2.Jezus Panem Sabatu 3.Praktyczne Zastosowanie

1.Sabat a cóż to? 2.Jezus Panem Sabatu 3.Praktyczne Zastosowanie Jezus Panem Sabatu 1.Sabat a cóż to? 2.Jezus Panem Sabatu 3.Praktyczne Zastosowanie 1. Sabat a cóż to? (8) Pamiętaj o dniu sabatu, aby go święcić. (9) Sześć dni będziesz pracował i wykonywał wszelką swoją

Bardziej szczegółowo

Najświętsza Maryja Panna- Matka Pana Jezusa

Najświętsza Maryja Panna- Matka Pana Jezusa Najświętsza Maryja Panna- Matka Pana Jezusa Maryja - Matka Boża Najświętsza Panna zajmuje w dziele Odkupienia wyjątkowe i szczególnie ważne stanowisko, jako Najświętsza Dziewica, Niepokalanie Poczęta

Bardziej szczegółowo

DZIESIĘĆ jakże nowoczesnych PRZYKAZAŃ

DZIESIĘĆ jakże nowoczesnych PRZYKAZAŃ Patryk Rutkowski DZIESIĘĆ jakże nowoczesnych PRZYKAZAŃ Problem z Dekalogiem Znacznej części katolików, zwłaszcza tej która odwiedza Kościół jedynie przy okazji większych uroczystości, wydaje się, że chrześcijaństwo

Bardziej szczegółowo

20 Kiedy bowiem byliście. niewolnikami grzechu, byliście wolni od służby sprawiedliwości.

20 Kiedy bowiem byliście. niewolnikami grzechu, byliście wolni od służby sprawiedliwości. Lectio Divina Rz 6,15-23 1. Czytanie Prowadzący: wezwijmy Ducha św.: Przybądź Duchu Święty... - weźmy do ręki Pismo św.. - Słuchając jak w Kościele śledźmy tekst, aby usłyszeć, co chce nam dzisiaj Jezus

Bardziej szczegółowo

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze.

2. Zdefiniuj pojęcie mitu. Na wybranych przykładach omów jego znaczenie i funkcjonowanie w kulturze. ZWIĄZKI LITERATURY Z INNYMI DZIEDZINAMI SZTUKI 1. Dawne i współczesne wzorce rodziny. Omawiając zagadnienie, zinterpretuj sposoby przedstawienia tego tematu w dziełach literackich różnych epok oraz w wybranych

Bardziej szczegółowo

www.awans.net Publikacje nauczycieli Halina Chmielewska Test sprawdzający Historia, klasa V, I półrocze (do podręcznika A to historia!

www.awans.net Publikacje nauczycieli Halina Chmielewska Test sprawdzający Historia, klasa V, I półrocze (do podręcznika A to historia! www.awans.net Publikacje nauczycieli Halina Chmielewska Test sprawdzający Historia, klasa V, I półrocze (do podręcznika A to historia! ) Praca opublikowana w Internetowym Serwisie Oświatowym Awans.net

Bardziej szczegółowo

KWC Krucjata Wyzwolenia Człowieka

KWC Krucjata Wyzwolenia Człowieka KWC Krucjata Wyzwolenia Człowieka "Rodzina szkołą trzeźwości" Co to jest KWC? Krucjata Wyzwolenia Człowieka zwana też Dziełem Niepokalanej, Matki Kościoła jest maryjnym ruchem [...], który stoi zdecydowanie

Bardziej szczegółowo

Konspekt szkółki niedzielnej propozycja 1. niedziela po Epifanii

Konspekt szkółki niedzielnej propozycja 1. niedziela po Epifanii Centrum Misji i Ewangelizacji / www.cme.org.pl Konspekt szkółki niedzielnej propozycja 1. niedziela po Epifanii Główna myśl: Pan Jezus chce być blisko każdego z nas. Tekst: Mt 3,13-17: Chrzest Jezusa Wiersz:

Bardziej szczegółowo

Metale i niemetale. Krystyna Sitko

Metale i niemetale. Krystyna Sitko Metale i niemetale Krystyna Sitko Substancje proste czyli pierwiastki dzielimy na : metale np. złoto niemetale np. fosfor półmetale np. krzem Spośród 115 znanych obecnie pierwiastków aż 91 stanowią metale

Bardziej szczegółowo

Miłosierdzie Miłosierdzie

Miłosierdzie Miłosierdzie Miłosierdzie Miłosierdzie SP Klasa IV, Temat 57 SP SP Klasa IV, IV, Temat 57 57 SP Klasa IV, Temat 57 Koronka do Miłosierdzia Bożego Na początku odmawia się: Ojcze nasz..., Zdrowaś Maryjo..., Wierzę

Bardziej szczegółowo

MANUFAKTURY SZLACHETNEJ SZTUKI JUBILERSKIEJ NOBLEART

MANUFAKTURY SZLACHETNEJ SZTUKI JUBILERSKIEJ NOBLEART PRZYKŁADOWE PRACE MANUFAKTURY SZLACHETNEJ SZTUKI JUBILERSKIEJ NOBLEART Marzeny i Mariana Kwiatkowskich www.nobleart.eu O nas Dawni jubilerzy wiedzieli, że kamienie szlachetne mają swoją duszę i własną

Bardziej szczegółowo

JEAN GUITTON (1901-1995) Daj mi, Boże, pokój, pogodę ducha i radość

JEAN GUITTON (1901-1995) Daj mi, Boże, pokój, pogodę ducha i radość Niech będą błogosławione wszystkie drogi, Proste, krzywe i dookolne, Jeżeli prowadzą do Ciebie, Albowiem moja dusza bardziej tęskni za Tobą, Niż tęsknią nocni stróże, pokryci rosą, Za wschodzącym słońcem.

Bardziej szczegółowo

OGRÓD EDEN, WYGNANIE Z RAJU

OGRÓD EDEN, WYGNANIE Z RAJU OGRÓD EDEN, WYGNANIE Z RAJU 5 Pan Bóg zasadził ogród, w którym rosły piękne drzewa i których owoce można było jeść. Umieścił też pośrodku tego ogrodu drzewo życia oraz drzewo poznania dobra i zła. Ogród

Bardziej szczegółowo

O Królowaniu królowi Cypru fragmenty

O Królowaniu królowi Cypru fragmenty œw. Tomasz z Akwinu* O Królowaniu królowi Cypru fragmenty Rozdzia³ 15: O tym, e pojêcie rz¹dów zaczerpniête zosta³o z rz¹dów boskich 15.1. I jak za³o enia miasta lub królestwa odpowiednio zaczerpniêto

Bardziej szczegółowo

XXIV Niedziela Zwykła

XXIV Niedziela Zwykła XXIV Niedziela Zwykła Nikt inny jak tylko Pan Bóg wspomaga i prowadzi tych, którzy pragną Mu służyć. Ta droga wymaga ofiary i poświęcenia w pokonywaniu przeciwności. Ten duchowy trening wzmaga odwagę,

Bardziej szczegółowo

ALBUMY, PRZEWODNIKI, ENCYKLOPEDIE

ALBUMY, PRZEWODNIKI, ENCYKLOPEDIE SPIS NOWOŚCI W BIBLIOTECE SZKOLNEJ Zapraszamy do zapoznania się z niektórymi nowościami dostępnymi w bibliotece szkolnej. Są wśród nich między innymi pomoce dla nauczycieli oraz nowości czytelnicze zakupione

Bardziej szczegółowo

Katecheza 8 Grupa 1 Grupa 3

Katecheza 8 Grupa 1 Grupa 3 Katecheza 8 Grupa 1 Kazanie do ptaków i posłuszeństwo stworzeń Święty ojciec Franciszek podążał doliną Spoletańską. Przybliżył się do pewnego miejsca blisko Bevagna, w którym zgromadziła się wielka chmara

Bardziej szczegółowo