Afryka: kolebka ludzkości oraz malarii

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Afryka: kolebka ludzkości oraz malarii"

Transkrypt

1 2 Skąd się wzięły nasze choroby? Afryka: kolebka ludzkości oraz malarii Afryka to ojczyzna rasy ludzkiej. Nasz gatunek narodził się tam prawdopodobnie 100 tys. lat temu. Z Afryki ludzie zawędrowali na Bliski Wschód, a następnie rozprzestrzenili się po całym globie. Wspólnie z naszymi najdawniejszymi afrykańskimi przodkami (albo precyzyjniej: wewnątrz ich organizmów) wyewoluowała też większość oryginalnych chorób, nic więc dziwnego, że rodzaj ludzki wzrastał w ciągłym kontakcie z takimi pasożytami, jak świdrowiec, powodujący śpiączkę afrykańską, czy zarodziec malarii. Ci, którzy migrowali w chłodniejsze regiony, pozostawiali za sobą niektóre choroby rozwijające się w warunkach tropikalnych. Zwłaszcza wiele pasożytów wymagających ciepłego klimatu nie zdołało się przystosować do życia w strefach umiarkowanych. Warunki panujące wewnątrz organizmu ludzkiego pozostają względnie takie same, toteż przetrwanie danego patogenu w tej nowej sytuacji zależy głównie od tego, ile czasu spędza on poza ciałem człowieka pomiędzy jedną a drugą infekcją. Klimat w mniejszym stopniu zagraża bakteriom i wirusom przechodzącym bezpośrednio z osoby na osobę, w znacznie większym zaś pasożytniczym robakom, których larwy rozwijają się w rzekach i jeziorach przed ponownym wniknięciem do organizmu żywiciela. Ogromnie wrażliwe na warunki klimatyczne są też patogeny roznoszone przez insekty, ponieważ ich owadzi nosiciele często nie są w stanie przetrwać niskich zimowych temperatur. Dzięki temu ludzie, którzy z tropików zawędrowali w chłodniejsze rejony, uwolnili się od malarii, śpiączki afrykańskiej, żółtej febry oraz innych chorób przenoszonych przez insekty. 31

2 Wszystkie te choroby nadal stanowią poważny problem dla ludności zamieszkującej strefę międzyzwrotnikową. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) w tej części świata każdego roku występuje około 500 milionów klinicznie potwierdzonych przypadków zachorowań na malarię, powodujących śmierć nieco ponad miliona osób w zdecydowanej większości dotyczy to kontynentu afrykańskiego. Mniej więcej połowa przypadków śmiertelnych to dzieci poniżej piątego roku życia. Ostatnimi czasy zarówno malarię, jak i gruźlicę wyprzedza AIDS, zabijając około 3 milionów ludzi rocznie i stając się tym samym jedną z głównych przyczyn śmierci spośród chorób zakaźnych (nadal na pierwszym miejscu w statystykach śmiertelności znajdują się infekcje układu oddechowego oraz biegunka, przy czym zarażenie się nimi może nastąpić za pośrednictwem więcej niż jednego czynnika). Z kolei gruźlica zabija rocznie 1,5 miliona ludzi, czyli nieco więcej niż malaria, ale ten wskaźnik śmiertelności odnosi się do około 10 milionów notowanych zachorowań w porównaniu z 500 milionami potwierdzonych przypadków malarii. A zatem dla stosunkowo niewielu ofiar malarii choroba kończy się śmiercią; częściej powoduje u nich dożywotnie kalectwo, które nie tylko obniża zdolność do pracy, ale także zwiększa podatność na inne infekcje. Jak ważna była malaria? Malarii często przypisuje się zabicie większej liczby ludzi, niż dokonały tego wszystkie wojny i zarazy w dziejach świata. Ale choć bez wątpienia choroby zakaźne mają na koncie więcej ofiar niż wszelkie kampanie wojenne, istnieje niewiele przekonujących dowodów, które wskazują na faktyczną przewagę malarii nad pozostałymi chorobami. Regularnie zbiera ona śmiertelne żniwo w Afryce i innych strefach tropikalnych, ale np. na kontynencie amerykańskim była zupełnie nieznana aż do czasu pojawienia się tam europejskich kolonizatorów. Ponadto należy tu podkreślić, że chociaż jeszcze do niedawna choroba ta dawała o sobie znać w Europie, zakażając tereny bagienne, to jednak gęsto zaludnione miasta europejskie i azjatyckie położone w umiarkowanym klimacie pozostawały w dużej mierze bezpieczne. A tak naprawdę nawet w samej Afryce zaludnienie na obszarach, gdzie malaria występuje en- 32

3 demicznie, było stosunkowo rzadkie, przynajmniej do czasu niedawnej eksplozji demograficznej. Czy wobec tego malaria zasługuje rzeczywiście na miano zabójcy numer jeden, nawet na kontynencie, który był ewolucyjną kolebką ludzkości oraz najwcześniejszych towarzyszących nam chorób? Największą liczbę śmiertelnych ataków tej choroby powoduje dziś zarodziec sierpowy, podczas gdy jej pozostałe trzy odmiany mają łagodniejszy przebieg i rzadko prowadzą do zgonu. Choć zasięg występowania zarodźca sierpowego rozszerza się obecnie także na inne regiony w strefie tropikalnej, jedynie na naturalnych dla niego terenach afrykańskich odnotowuje się u ludzi mutację genetyczną, która powoduje anemię sierpowatą, a równocześnie daje pewną odporność na malarię. Skoro zaś ten typ anemii jest sam w sobie tak bardzo szkodliwy dla zdrowia, to znaczy, że pojawił się w drodze ewolucji stosunkowo niedawno, niejako w trybie awaryjnym budowanie odporności w dłuższej perspektywie czasowej pociąga za sobą mniej groźne skutki uboczne, co sprawdza się w przypadku wielu innych chorób, w tym również lżejszych odmian malarii. Płynie z tego następujący wniosek: złośliwa forma malarii, wywoływana przez zarodziec sierpowy, jest chorobą o relatywnie krótkiej historii, natomiast w swych łagodniejszych postaciach malaria istniała w Afryce właściwie od początku dziejów ludzkości. W erze przedkolonialnej w Afryce aktywnych było też wiele innych chorób, które od tego czasu zostały w dużej mierze wytępione dzięki rozwojowi cywilizacyjnemu świata zachodniego. W zestawieniu z malarią żółta febra może dziś wydawać się niegroźna, ale we wczesnym etapie kolonizacji kontynentu napędzała ona równie dużo strachu żeglarzom podróżującym w rejony tropikalne. Z kolei wśród licznych plemion zachodnioafrykańskich najbardziej obawiano się ospy, dziś już zupełnie wyeliminowanej. Malaria z pewnością lepiej poradziła sobie z natarciem nowoczesnej medycyny, lecz nie oznacza to od razu, że była ona jednym z głównych zabójców na kontynencie przed pokonaniem innych chorób. Nasi towarzysze podróży O malarii wiemy już obecnie bardzo wiele, jest bowiem najlepiej znana spośród chorób towarzyszących gatunkowi ludzkiemu od samych począt- 33

4 ków jego istnienia i nadal pozostaje poważnym zagrożeniem dla zdrowia człowieka. Jednak nie ona jedna jest dla nas niebezpieczna gruźlica, opryszczka czy tyfus brzuszny to inne powszechnie znane przykłady. Powstaje zatem pytanie: w jaki sposób patogeny wywołujące choroby zakaźne potrafią utrzymać się przy życiu, nawet w sytuacji, gdy ich ludzkie ofiary gromadzą się jedynie w małe, rozproszone grupki? Przyjrzyjmy się najpierw współczesnej chorobie zakaźnej, takiej jak odra. Występuje ona tylko u ludzi, jest wysoce zaraźliwa i przenoszona z osoby na osobę bez pośrednictwa owadów czy innych nosicieli. Po jednorazowym przebyciu odry człowiek całkowicie się na nią uodparnia, co oznacza, że musi ona bez ustanku szukać kolejnych ofiar. Gdy zakażeniu ulegną już np. wszyscy członkowie niewielkiego, żyjącego w izolacji plemienia, kończą się tam możliwości jej dalszego rozwoju. Tak więc choroba w rodzaju odry nie może przetrwać, jeśli nie znajdzie się w odpowiednio dużej populacji. Odra oczywiście nie należy do naszych chorób pierwotnych, ale nad jej pochodzeniem zastanowimy się nieco później. Aby uniknąć ciężkiego losu odry, choroba zakaźna może się rozprzestrzeniać wśród wielu różnych gatunków zwierząt taka strategia uwidacznia się zarówno w przypadku malarii, jak i śpiączki afrykańskiej. Inna możliwość to pozostawanie w stanie uśpienia wewnątrz organizmu aż do momentu, gdy pojawią się nowe ofiary. Tę drogę obrały np. opryszczka, wywoływana przez infekcję wirusową, a także tyfus brzuszny i gruźlica, za które odpowiedzialne są bakterie. Wirus opryszczki potrafi przetrwać nieaktywny w komórkach nerwowych przez całe lata, dopóki stres nie sprowokuje go do ujawnienia się. Wtedy może zacząć szukać nowych ofiar. Bakterie powodujące tyfus brzuszny ukrywają się w pęcherzyku żółciowym ludzkiego nosiciela, który sam nie wykazuje symptomów choroby, ale jako potencjalne źródło infekcji stanowi nieustanne zagrożenie dla innych. Z kolei gruźlica, wywoływana przez prątki gruźlicy, hibernuje w płucach gospodarza. Archeolodzy badający ludzkie szczątki z okresu neolitu (którego początek datuje się na ok. 9 tys. lat p.n.e., kiedy to zaczęły powstawać pierwsze stałe osady rolnicze) odkryli w nich ślady wskazujące na gruźlicę. Również badania rentgenowskie zmumifikowanych zwłok znalezionych w Peru, pochodzących sprzed okresu europejskich podbojów, wskazały na oznaki gruźlicy, co świadczy o tym, że przywędrowała ona na kontynent 34

5 razem z amerykańskimi Indianami, gdy ci przekroczyli Cieśninę Beringa ok tys. lat temu. Chorobę udało się potwierdzić dzięki wydobyciu z niektórych mumii próbek DNA charakterystycznych dla prątków gruźlicy. Nieporównanie starsze są ślady tej choroby wykryte w znalezionej w Turcji czaszce przedstawiciela gatunku homo erectus, której wiek określa się na pół miliona lat. Dawniej uważano, że gruźlica pojawiła się wśród ludzi za pośrednictwem bydła cierpiącego na blisko spokrewnioną formę tej choroby. Jednak ostatnie wyniki analiz DNA zdają się wskazywać na coś przeciwnego to ludzie przekazali krowom swoją gruźlicę już po ich udomowieniu. Wiele ludzkich chorób wywodzi się od zwierząt Pomimo dowodów uzyskanych w wyniku badań DNA, które oczyszczają krowy z zarzutu rozprzestrzeniania gruźlicy, większość naszych dzisiejszych infekcji prawdopodobnie rzeczywiście pochodzi od różnych gatunków zwierząt. Niewykluczone, że prehistoryczny człowiek prowadzący zbieracko-łowiecki tryb życia był relatywnie wolny od chorób zakaźnych w porównaniu z ludźmi z późniejszych epok oraz współczesnymi. Właśnie o tym może świadczyć wyjątkowa podatność amerykańskich Indian na choroby przywiezione zza Atlantyku przez przybyszów ze Starego Świata rdzenna ludność zamieszkująca kontynent amerykański nie miała nigdy wcześniej żadnego kontaktu z tymi infekcjami. To z kolei oznaczałoby, że choroby te pojawiły się już po tym, jak przodkowie amerykańskich Indian odłączyli się od swych azjatyckich krewnych ok. 15 tys. lat temu. Skoro zatem migrujące plemiona najwyraźniej nie sprowadziły ze sobą do Ameryki ospy, odry ani innych infekcji, to można przypuszczać, że ludzkimi chorobami stały się one nie wcześniej niż 15 tys. lat temu, a być może nawet później. Pamiętajmy jednak, że w analizach tego typu trzeba zachować dużą ostrożność i nie wyciągać z nich zbyt pochopnych wniosków. Malaria to choroba sięgająca początków historii, tego jesteśmy niemal pewni. A jednak nie występowała ona wśród rdzennych ludów Ameryki, dopóki nie weszły one w ponowny kontakt z mieszkańcami Starego Świata. Powód jest następujący: malarię przenoszą komary, które nie były w stanie prze- 35

6 żyć u boku ludzi w trakcie ich migracji z tropików do chłodniejszych regionów Azji. W związku z tym, dzięki zmianie klimatu, azjatyccy przodkowie amerykańskich Indian uwolnili się od malarii przed wkroczeniem na nowy kontynent. Gdy zatem, próbując ustalić wiek danej choroby, powołujemy się na argument o większej wrażliwości ludów amerykańskich, musimy mieć zawsze ten aspekt w pamięci. Także inne choroby tropikalne, które nie potrafią przetrwać w zimnym klimacie, mogą być w rzeczywistości starsze, niż się wydaje na pierwszy rzut oka. Zauważmy również, że z wyjątkiem psów Indianie amerykańscy nie mieli udomowionych zwierząt, co stanowi znaczącą różnicę w stosunku do mieszkańców Starego Świata. Przekroczenia Cieśniny Beringa dokonały plemiona, które nie zdołały jeszcze udomowić krów, owiec, koni ani świń. Tymczasem wiele ludzkich chorób pochodzi właśnie od tych gatunków zwierząt. Skoro więc dawne ludy kolonizujące Amerykę nie przybyły tam ze zwierzętami, to nie mogły nabawić się od nich chorób znanych w Europie czy Azji. W miarę jak ludzkość rozprzestrzeniała się po całym globie, a populacja stale wzrastała, nasz gatunek stawał się wymarzonym celem dla chorób zakaźnych. Żadne inne duże zwierzęta w historii naszej planety nie gromadziły się w tak liczne i ciasno stłoczone skupiska, jak czynił to człowiek, stwarzając tym samym idealne warunki rozwoju wszelkiego rodzaju infekcjom. Na przestrzeni wieków choroby zakaźne przenosiły się na nas ze swoich pierwotnych żywicieli przy każdym kontakcie. Źródłem większości chorób były zwierzęta żyjące najbliżej ludzi nie tylko te, które świadomie udomowiliśmy, lecz także szczury i myszy, które zawsze zamieszkiwały w pobliżu ludzkich osiedli. Nawet dziś w większości dużych miast żyje tak naprawdę więcej gryzoni niż ludzi. Ciasno stłoczone stada zwierząt gospodarskich oraz pola obsadzone roślinami uprawnymi również stworzyły możliwość rozwoju chorób przenoszonych przez dzikie zwierzęta i rośliny. Niektóre z nich w dalszej kolejności zaatakowały ludzi. Dziś, gdy badane i eksploatowane są ostatnie już na świecie dżungle i lasy deszczowe, wciąż poznajemy nowe choroby: gorączkę Lassa, hantawirusowy zespół płucny czy wirusa Ebola wszystkie one przeniosły się na człowieka, będącego wszechobecnym żywicielem. Choć ludzkości udało się skutecznie wytrzebić inne duże gatunki zwierząt, wiele z ich chorób pozostało nam po nich w spadku. 36

7 Niedawno nabyte choroby odzwierzęce Gdy w V wieku p.n.e. Hipokrates pisał swoją rozprawę, starożytni Grecy nie znali ospy, odry, dżumy (która jest chorobą pochodzenia azjatyckiego), syfilisu (import z Ameryki), żółtej febry (przybyła z Afryki) ani trądu. Wiedzieli za to sporo o opryszczce, tyfusie brzusznym oraz plamistym, tężcu, czerwonce pełzakowej, gośćcu stawowym, chlamydii (zarówno w odmianie wenerycznej, jak i pod postacią jaglicy) oraz rzeżączce (lub czymś bardzo do niej podobnym). Z kolei Ge Hong wymienia w swym traktacie medycznym powstałym w IV wieku n.e. w Chinach takie choroby, jak malaria, róża, tyfus, czerwonka i cholera. W przeciwieństwie do starożytnych Greków, Chińczycy znali już wówczas trąd i ospę, tak więc po raz pierwszy musiały się one pojawić około 2000 lat temu. Z tych antycznych pism, a także z szeregu innych dawnych przekazów, wynika, że wiele chorób powszechnych we współczesnym świecie wykształciło się dość późno, bo na przestrzeni mniej więcej ostatniego tysiąclecia. Wirusy skolonizowały gatunek ludzki dopiero wtedy, gdy rozwój naszej cywilizacji zapewnił im dostatecznie gęsto zaludnione skupiska ofiar. Choroby wirusowe to świnka, odra, różyczka, ospa, polio, grypa, a nawet zwykłe przeziębienie przynajmniej nasi praojcowie zajmujący się zbieractwem i łowiectwem nie musieli się martwić o to, że spłoszą zwierzynę głośnym kichnięciem. Wszystkie te choroby mają bliskie powiązania z różnymi gatunkami zwierząt. Po przeniesieniu się na ludzi przystosowały się do organizmów nowych żywicieli i w wielu wypadkach zatraciły zdolność zakażania swych pierwotnych, zwierzęcych gospodarzy. Istnieją dowody świadczące o tym, że niektóre z tych wirusów były początkowo bardzo groźne, ale z upływem czasu znacznie złagodniały. Jednorazowe zarażenie i wyleczenie się z choroby wirusowej wytwarza w organizmie ludzkim stałą odporność. Oznacza to, że wirusy muszą wciąż pozostawać w ruchu w poszukiwaniu kolejnych ofiar. Wprawdzie grypa i przeziębienie powracają każdego roku i często atakują ponownie tych samych ludzi, ale każda następna epidemia jest wywołana przez nowy, świeżo powstały szczep wirusa nadal jednak zachowujemy pełną odporność na te odmiany grypy i przeziębienia, które dotknęły nas w poprzednich latach. 37

8 Jeśli chodzi o ospę, to wydaje się, że choroba ta stosunkowo niedawno zaatakowała ludzi. W XX wieku wciąż trzymała się mocno i pozostawała groźna, nawet wśród populacji Starego Świata. Kiedyś sądzono, że ludzka ospa jest pochodną ospy krowiej, tzw. krowianki, lecz przeprowadzone ostatnio analizy genetyczne odnalazły jej najbliższego krewnego w ospie wielbłądziej. Tak więc można bezpiecznie założyć, że transfer choroby z wielbłądów na ludzi dokonał się w regionie Bliskiego Wschodu. Najstarszą spisaną relacją na temat epidemii ospy jest wzmianka zawarta w Koranie, co zdaje się potwierdzać tezę o bliskowschodnim pochodzeniu choroby. Oblężenie Mekki przez Etiopczyków w 569/570 roku n.e. zostało odparte właśnie dzięki zarazie. Nie istniał jeszcze wtedy islam narodziny proroka Mahometa przypadają dopiero na rok 571. Niemniej Mekka pełniła już wówczas rolę świętego miasta Arabów, a atakujący ją etiopscy chrześcijanie mieli zamiar zburzyć świątynię Allaha, Kaabę. W Koranie dzieło rozgromienia najeźdźców przypisuje się samemu Allahowi. Arabska ekspansja miała miejsce w VII i VIII wieku n.e., a wraz z nią doszło także do rozprzestrzenienia się ospy na całym obszarze basenu Morza Śródziemnego choć może precyzyjniejsze byłoby stwierdzenie, że to ospa przetarła szlaki dla ekspansji arabskiej w ten sam sposób, w jaki później wydatnie przyczyniła się do podboju Ameryki Środkowej przez hiszpańskich konkwistadorów. W 710 roku wojska imperium islamskiego przekroczyły Cieśninę Gibraltarską od strony północnej Afryki, co zapoczątkowało podbój Hiszpanii przez Arabów. Kraj ten nadal znajdował się w rękach arabskich w czasie wielkiej epidemii czarnej śmierci w połowie XIV wieku. Prawdopodobnie plaga ta miała z kolei wpływ na uzyskanie przewagi przez miejscową ludność hiszpańską i w ciągu następnego stulecia Arabowie zostali stopniowo wyparci z Półwyspu Iberyjskiego. W VIII wieku rozprzestrzenianie się ospy następowało bardzo szybko, czego dowodzi fakt, że już w 737 roku wielka epidemia tej choroby zdziesiątkowała także populację Japonii. Od jakich zwierząt pochodzą nasze choroby? Choć najbliżej spokrewnione z ludźmi są oczywiście małpy, przejęliśmy od nich stosunkowo niewiele chorób. Znacznie częstszym źródłem nowych infekcji są dla nas trzymane w stadach zwierzęta hodowlane oraz dające się 38

9 nam we znaki gryzonie. W rzeczywistości nie jest to nic zaskakującego. Im większe zagęszczenie populacji zwierząt atakowanych przez chorobę, tym większa szansa, że infekcja stanie się bardziej zjadliwa, wykształci nowe, groźniejsze odmiany i łatwiej się rozprzestrzeni. Oprócz gęstości populacji istotnym czynnikiem jest tu również bliskość kontaktów. Bydło, owce oraz kozy to zwierzęta żyjące na pastwiskach i polach, odseparowane od swych właścicieli. Natomiast świnie i kury przebywają cały czas w obrębie gospodarstwa, czyli znacznie bliżej ludzi. Najbliżej nas żyją psy, często mieszkające razem z nami w domu, a także nieproszeni goście w postaci myszy i szczurów, zawsze obecnych w pobliżu ludzkich domostw. Z tego też powodu znacznie więcej chorób przekazały nam właśnie psy, świnie, kury czy myszy niż owce, kozy i krowy. Faktem jednak jest, że kilka infekcji zawdzięczamy także naszym ewolucyjnym kuzynom, czyli małpom. Czerwonka pełzakowa pochodzi prawdopodobnie od makaka rezusa, zamieszkującego lasy Azji. AIDS, choroba wywoływana przez HIV (ludzki wirus niedoboru odporności), wywodzi się od małp afrykańskich, przede wszystkim od człekokształtnego szympansa. Około 30 do 50% koczkodanów żyjących dziś w Afryce to nosiciele małpiego wirusa SIV, blisko spokrewnionego z HIV. Natomiast koczkodany występujące na Karaibach nie wykazują oznak tej infekcji zostały one przywiezione w ten rejon świata z Afryki w XVII i XVIII wieku, co oznacza, że współczesna grupa wirusów SIV i HIV pojawiła się dopiero po tym okresie. Nie wszystkie ludzkie choroby wywodzą się od innych ssaków. Na przykład ptaki są najprawdopodobniej źródłem wirusa grypy, który wciąż krąży zarówno wśród ludzi, jak i świń, kur oraz kaczek. Do dzisiaj ptaki żyją w dużych stadach, a dawniej ogromne roje ptactwa wodnego zamieszkiwały wielkie mokradła Europy i Ameryki Północnej. W miarę powiększania się stad zwierząt domowych przejmowały one ptasie choroby i z czasem zaczęły przekazywać je dalej, swoim ludzkim właścicielom. Do kogo należą choroby? Pomimo naszego egocentrycznego punktu widzenia musimy sobie uświadomić, że tylko bardzo nieliczne infekcje atakują wyłącznie ludzi. Gdyby 39

10 bowiem nie istniały rezerwowe pokłady danej choroby wśród zwierząt, leczenie, szczepienie i poddawanie kwarantannie wszystkich zarażonych osób mogłoby w końcu doprowadzić do jej całkowitego wyeliminowania. Tego właśnie udało się dokonać w przypadku ospy. W 1966 roku Światowa Organizacja Zdrowia rozpoczęła program jej eradykacji i sfinalizowała go w latach siedemdziesiątych. Jak dotąd jest to jedyny przypadek ludzkiej choroby, którą wytępiono w jej naturalnym środowisku, choć nadal podejmuje się kolejne próby tego typu, biorąc tym razem na celownik polio oraz pasożytniczą drakunkulozę. Całkowite zlikwidowanie choroby jest rzadko możliwe, ponieważ większość z nich nawet te, które atakują przede wszystkim ludzi dotyka także inne zwierzęta. Malaria, żółta febra i pozostałe choroby tropikalne są groźne również dla małp; dżuma dymienicza i wścieklizna nie oszczędzają kotów i psów. Czy wobec tego malarię albo wściekliznę w ogóle można uznać za choroby ludzkie, czy są to raczej infekcje głównie zwierzęce, które czasem i nam zdarza się niestety złapać? Choć linia podziału przebiega tu dość arbitralnie, jesteśmy jednak w stanie rozróżnić choroby szerzące się przeważnie wśród ludzi, choroby zwierzęce okazjonalnie atakujące także ludzki organizm oraz choroby wspólne, które zazwyczaj szukają ofiar wśród kilku gatunków. Od czasu do czasu niektóre infekcje zwierzęce przenoszą się na człowieka przez przypadek i bardzo rzadko przechodzą z jednej osoby na drugą. Wścieklizna jest z pewnością silnie zakaźna, lecz prawie nigdy nie zdarza się, aby ktoś nabawił się jej, ponieważ został pogryziony przez zarażonego człowieka. Nosacizna to typowo końska choroba, z rzadka przekazywana ludziom wchodzącym w bliski kontakt z zarażonym zwierzęciem, np. pracownikom stadniny. Wąglik atakuje przede wszystkim bydło, ale także wśród ludzi potrafi wywołać epidemię o wysokiej śmiertelności. W warunkach naturalnych czyli przed rozwojem naszej cywilizacji wszystkie te choroby były prawdopodobnie nieznane naszym praprzodkom i dopiero po procesie udomowienia krów, koni oraz psów znalazły się na tyle blisko ludzi, aby móc pokonać barierę międzygatunkową. Niektóre z nich przystosowały się do swych nowych żywicieli tak dalece, że stały się chorobami już w pełni ludzkimi. Inne nadal skupiały swoje ataki głównie na zwierzętach i tylko sporadycznie wypuszczały się na poszukiwanie ludzkiej ofiary. 40

11 Różne choroby ewoluują w różnym tempie. Ogólnie rzecz biorąc, można stwierdzić, że im mniejsza liczba genów wchodzi w grę, tym krótszy czas ewolucji. Dlatego też wirusy przekształcają się szybciej niż bakterie, a te z kolei szybciej niż pierwotniaki. Wiele infekcji wirusowych rozwijało się w tak zawrotnym tempie, że w rezultacie na placu boju pojawiły się zupełnie nowe choroby, nierzadko różniące się od swej pierwotnej odmiany tak bardzo, że przestały nawet atakować inne zwierzęta. Dobrym przykładem jest tu ospa, wywodząca się zapewne od ospy wielbłądziej, oraz odra, prawdopodobnie spokrewniona z nosówką chorobą psów i innych mięsożernych ssaków. Z drugiej zaś strony, proces ewolucji bakterii zachodzi wolniej niż w przypadku wirusów, a więc wciąż większość naszych chorób bakteryjnych dzielimy z innymi gatunkami zwierząt, choć często występują wśród nich osobne, wyspecjalizowane warianty, przystosowane do zarażania ludzi. I tak na przykład epidemiczna forma tyfusu plamistego to w istocie dostosowana do ludzkiego organizmu odmiana tyfusu szczurzego, która atakuje zarówno gryzonie, jak i ludzi. Pierwotniaki rozwijają się jeszcze wolniej niż bakterie, a najbardziej znana choroba, jaką wywołują malaria jest wspólna dla nas oraz dla małp. Czy nowe choroby są od początku zjadliwe? Często odnosimy wrażenie, że za każdym razem, gdy jakaś nowa choroba zdoła pokonać barierę międzygatunkową i po raz pierwszy zaatakować człowieka, staje się ona niesamowicie zjadliwa, tak jak w przypadku gorączki Lassa czy wirusa Ebola. W rzeczywistości to tylko medialny wymysł. Gdyby na przykład kilka osób gdzieś na końcu świata złapało równocześnie nową, ale niegroźną infekcję, prawdopodobnie nie zwróciłoby to nawet niczyjej uwagi, a już na pewno nie trafiłoby na pierwsze strony gazet. Ludzki organizm stanowi cel nieustającej inwazji mikrobów, jednak niewielu z nich udaje się sforsować nasz naturalny system obronny. Ale to, czy patogen, który zdoła się przedostać do naszego organizmu, wywoła u nas chorobę o lekkim przebiegu, czy też śmiertelnie groźną, jest już w dużej mierze kwestią przypadku. Dobrze ilustrują to właśnie Lassa i Ebola. Jak wykazały niedawne badania, na długo przed oficjalnym odkryciem jednego i drugiego wirusa, 41

12 od wielu już lat ludzi zarażały ich łagodniejsze warianty. Osoba raz zainfekowana przez wirusa staje się na niego całkowicie uodporniona, a w jej organizmie zaczynają krążyć antyciała przypisane temu konkretnemu wirusowi. Analiza próbek krwi pobranych od ludności zamieszkującej rejony w dolinie rzeki Yedseram w Nigerii, gdzie po raz pierwszy odkryto gorączkę krwotoczną Lassa, wykazała dużą częstotliwość występowania u nich przeciwciał chroniących przed tym wirusem. Wielu tubylców nie pamiętało, żeby przechodzili jakąkolwiek chorobę, którą dałoby się zidentyfikować jako gorączkę Lassa; inni przypominali sobie przypadki umiarkowanej lub ostrej gorączki, którą jednak z reguły przypisywali malarii. Tak więc pod względem zjadliwości wirusa wcześniejsze epidemie tej infekcji w Nigerii wahały się od ledwie zauważalnych do umiarkowanie groźnych, przy czym te ostatnie diagnozowano po prostu jako nietypowe przypadki malarii. Gorączkę Lassa uznano za całkowicie nową chorobę dopiero w 1969 roku, po pojawieniu się jej wysoce niebezpiecznego wariantu, który przyciągnął uwagę światowych mediów. Podobnie sprawa miała się z wirusem Ebola jego oficjalny debiut nastąpił w Zairze w 1976 roku. W długiej perspektywie czasowej nowo pojawiające się choroby mogą albo przystosować się do organizmu człowieka, albo wymrzeć. Adaptacja nie świadczy wcale o tym, że dany patogen staje się dla nas mniej groźny, oznacza jedynie, że zyskuje on zdolność przetrwania i rozmnażania się wewnątrz naszego organizmu. Stopień wirulencji choroby zależy od sposobu przenoszenia, a także od tego, jak liczni i jak bardzo stłoczeni są jej potencjalni ludzcy żywiciele oraz w jak bardzo niehigienicznych warunkach żyją. Odra i jej bliscy krewni Z perspektywy populacji Starego Świata odra to relatywnie niegroźna choroba wieku dziecięcego, z rzadka pociągająca za sobą poważniejsze komplikacje. Przenoszona jest bezpośrednio między ludźmi; gdy dana osoba raz przejdzie odrę, staje się na nią uodporniona, a wirus całkowicie znika z jej ciała. Chcąc pozostać w obiegu, wirus odry musi zatem stale poszukiwać nowych ofiar. W uformowanych społeczeństwach, gdzie w zasadzie każdy w którymś momencie zarazi się odrą, wyleczy, po czym uodporni, 42

13 jedynymi nowymi ofiarami dostępnymi dla wirusa stają się nowo narodzone dzieci. Według obliczeń naukowców, aby wirus uniknął wyginięcia, musi żyć wśród populacji liczącej tys. osób, w której utrzymuje się odpowiedni współczynnik urodzeń, a ludzie pozostają ze sobą w stałych kontaktach. W zamierzchłej przeszłości, ponad 500 lat p.n.e., nie było na świecie pojedynczych ośrodków miejskich o populacji przekraczającej ćwierć miliona. Pierwszymi w historii miastami tej wielkości stały się Babilon, stolica państwa babilońskiego, oraz Niniwa, centrum imperium asyryjskiego. Wkrótce dołączyły do nich także Ateny, pierwsze w Europie miasto z prawdziwego zdarzenia. Przed pojawieniem się najstarszych antycznych metropolii odra nie miała możliwości łatwego rozwoju jako choroba ograniczająca się do ludzi. Zanim nastały czasy wielkich miast, wirusy takich chorób jak odra musiały się przemieszczać od wsi do wsi w obrębie cywilizacji połączonej centralnie położoną drogą lub rzeką. Dostatecznie duże zagęszczenie ludności mogły znaleźć na Bliskim Wschodzie, w dorzeczu Tygrysu i Eufratu (Mezopotamia) począwszy od ok roku p.n.e., później zaś w dolinach Nilu, Indusu (północna część Indii oraz Pakistan), a także Huang He (północna część Chin). Na każdym z tych obszarów żyło wystarczająco dużo ludzi, aby zapewnić chorobie odpowiednie warunki rozwoju i przetrwania, przynajmniej dopóki odrębne społeczności utrzymywały ze sobą odpowiednio intensywny kontakt. Na przestrzeni wieków ta sytuacja znacząco się zmieniała i bez wątpienia poziom szerzenia się infekcji również ulegał wahaniom. W tym wczesnym okresie zapewne wiele chorób przeniosło się ze zwierząt na ludzi i z całą mocą zaatakowało kilka pechowych miast, które znalazły się na linii rażenia. Później jednak nie miały one możliwości dalszej ekspansji. Być może niektóre musiały nawet kilkakrotnie podejmować próbę skoku międzygatunkowego, zanim udało się im na stałe zadomowić w ludzkiej populacji. Skąd pochodzi odra? Prawdopodobnie zawdzięczamy ją najlepszemu przyjacielowi człowieka, czyli psu. Odrę wywołuje tzw. morbiliwirus, należący do rodziny paramyksowirusów, które występują powszechnie u ssaków mięsożernych, a odpowiadają za powstawanie nosówki, m.in. u fok, delfinów oraz wspomnianych już psów. Psią nosówką mogą się zarazić także inne drapieżniki, np. lwy morskie i hieny. Ludzie zapewne przejęli odrę 43

14 od psów kilka tysięcy lat temu, i od tego czasu zdążyła ona wyewoluować i stworzyć swą łagodniejszą odmianę. Dzięki porównaniu sekwencji DNA wiemy dziś, że najbliższy krewny współczesnej odry to tzw. pomór bydła lub księgosusz. Jest to jednak choroba o niezwykle wysokim stopniu zjadliwości, wciąż uśmiercająca na masową skalę krowy oraz spokrewnione z nimi dzikie zwierzęta (bawoły, antylopy, żyrafy czy gnu). Wirusy przenoszące się bezpośrednio z osoby na osobę lub między przedstawicielami podobnych gatunków zazwyczaj obniżają z czasem swoją wirulencję w drodze ewolucji (o czym będzie mowa w rozdziale trzecim). Gdy weźmiemy to pod uwagę, najbardziej prawdopodobny wydaje się następujący scenariusz: na początku ludzie zarazili się od psów nosówką, która w ludzkich organizmach przekształciła się w odrę. W bliższych nam czasach przekazaliśmy wirusa krowom, u których wyewoluował on w księgosusz, lecz poziom jego zjadliwości do dziś nie zdążył się jeszcze znacząco zmniejszyć. Tę wersję wydarzeń może potwierdzać fakt, że główne epidemie tej choroby w latach dziewięćdziesiątych charakteryzowały się mniejszym wskaźnikiem śmiertelności wśród bydła domowego, ale nadal skutkowały śmiercią ponad 50% zarażonych bawołów, kudu i innej zwierzyny łownej. Księgosusz zapewne częściowo przystosował się do organizmów krów, a za ich pośrednictwem rozprzestrzenił się na zwierzęta żyjące dziko, dla których pozostaje chorobą wysoce niebezpieczną. Odra w czasach starożytnych Czy potrafimy precyzyjniej wskazać, kiedy pojawiła się odra? Niezupełnie, ale możemy się pobawić w zgadywanie. W Iliadzie Homer opisuje, jak Apollo, który sprzyjał w wojnie Trojanom, zsyła plagę na armię Greków oblegającą miasto. Choć Apollina często przedstawiano z łukiem w ręku, nie był on bogiem wojny jego strzały niosły zarazę. Uznawano go także za boga medycyny, a cokolwiek bogowie zsyłają na ludzi, mogą także z nich zdjąć, pod warunkiem, że grzecznie ich o to poprosimy. Siadł od okrętów daleko i pierwszą wypuścił strzałę. Ozwał się dźwiękiem straszliwym srebrzysty łuk Apollona. 44

15 Najpierw skierował swe groty na rącze psy i na muły, Potem jął ostre pociski miotać na ludzi śmiertelnych. Stosy bez przerwy płonęły żałobne nieprzeliczone. Iliada, (Biblioteka Narodowa, tłum. Kazimiera Jeżewska) Iliada powstała między 700 a 800 rokiem p.n.e., kilka stuleci po faktycznym oblężeniu Troi. W swym komentarzu, napisanym jakieś 400 lat później, Arystoteles dziwił się, dlaczego Apollo postanowił w pierwszej kolejności zabić zwierzęta. Na podstawie dzisiejszej wiedzy na temat bliskiego pokrewieństwa pomiędzy psią nosówką a ludzką odrą i księgosuszem możemy wysunąć tezę, że Homer zrelacjonował rzeczywisty przebieg wypadków, czyli wybuch epidemii wczesnej odmiany wirusa nosówki, w tamtym czasie wciąż jeszcze wspólnego dla psów, mułów oraz ludzi. A jeśli tak, to Grecy najprawdopodobniej zarazili się od mieszkańców gęsto zaludnionej Troi. Na przestrzeni kolejnych stuleci gęstość zaludnienia ciągle rosła, a jedna z odmian morbiliwirusa przystosowała się wyłącznie do atakowania ludzi stąd wzięła się odra. Nie można nawet wykluczyć, że wielka plaga, która spadła na Ateny w 430 roku p.n.e., została wywołana przez pierwotną, wysoce wirulentną formę odry. W tamtym okresie Ateny były jedynym regionem w Europie o dostatecznej gęstości zaludnienia, aby zapewnić niezbędne warunki rozwoju dla choroby zakaźnej tego typu (szacuje się, że w Atenach mieszkało wtedy około 250 tys. ludzi, a kolejne 200 tys. na pozostałym obszarze Attyki, czyli krainy otaczającej miasto). Do rodziny morbiliwirusów zalicza się także kilka innych, mniej groźnych chorób, w tym świnkę oraz ludzkie wirusy paragrypy. Jak nietrudno zgadnąć, te ostatnie powodują u zainfekowanego symptomy podobne do tych wywoływanych przez prawdziwą grypę, ale znacznie mniej niebezpieczne. Blisko z nimi spokrewnione są wirusy występujące u ptaków, świń oraz małp do wyboru, do koloru. Prawdopodobnie kolejne następujące po sobie fale chorób wywołanych przez szereg związanych ze sobą wirusów pochodzących od różnych zwierząt weszły na stałe do ludzkiej populacji. Te, które pierwotnie były dla nas śmiertelne, zdążyły już do dzisiaj znacznie złagodnieć, a ich objawy są tak mało charakterystyczne, że jedynie świnka zasługuje wciąż na swoją osobną nazwę. 45

Dobierając optymalny program szczepień, jesteśmy w stanie zapobiec chorobom, które mogą być zagrożeniem dla zdrowia Państwa pupila.

Dobierając optymalny program szczepień, jesteśmy w stanie zapobiec chorobom, które mogą być zagrożeniem dla zdrowia Państwa pupila. SZCZEPIENIA KOTÓW Działamy według zasady: Lepiej zapobiegać niż leczyć Wychodząc naprzeciw Państwa oczekiwaniom oraz dbając o dobro Waszych pupili opisaliśmy program profilaktyczny chorób zakaźnych psów,

Bardziej szczegółowo

Mariola Winiarczyk Zespół Szkolno-Gimnazjalny Rakoniewice

Mariola Winiarczyk Zespół Szkolno-Gimnazjalny Rakoniewice Mariola Winiarczyk Zespół Szkolno-Gimnazjalny Rakoniewice Szkolny Konkurs Wiedzy o AIDS i HIV obejmuje dwa etapy. Etap pierwszy przeprowadzany jest ok. 25 października. Biorą w nim udział trój osobowe

Bardziej szczegółowo

Informacje ogólne o grypie

Informacje ogólne o grypie ABY ZMNIEJSZYĆ RYZYKO ZACHOROWANIA NA PTASIĄ GRYPĘ Jako światowy lider w opracowywaniu rozwiązań zapewniających właściwe warunki sanitarne, Ecolab przyjął aktywną postawę mającą na celu ochronę naszych

Bardziej szczegółowo

Antybiotykooporność. Dr Maciej Starachowski www.swiatzdrowia.pl

Antybiotykooporność. Dr Maciej Starachowski www.swiatzdrowia.pl Antybiotykooporność Dr Maciej Starachowski www.swiatzdrowia.pl Pominięte dawki antybiotyków prowadzą do nieskutecznych leków i nieskutecznego leczenia Kiedy zalecenia dotyczące antybiotyków nie są przestrzegane,

Bardziej szczegółowo

HI H V? AI A DS D? J.Kadowska 2006

HI H V? AI A DS D? J.Kadowska 2006 W Ŝyciu jak w tańcu kaŝdy krok ma znaczenie. HIV? AIDS? J.Kadowska 2006 HIV? To ludzki wirus upośledzenia odporności AIDS? To zespół nabytego upośledzenia odporności to końcowy etap zakażenia wirusem HIV

Bardziej szczegółowo

Podstawy mikrobiologii. Wirusy bezkomórkowe formy materii oŝywionej

Podstawy mikrobiologii. Wirusy bezkomórkowe formy materii oŝywionej Podstawy mikrobiologii Wykład 3 Wirusy bezkomórkowe formy materii oŝywionej Budowa wirusów Wirusy nie mają budowy komórkowej, zatem pod względem biologicznym nie są organizmami Ŝywymi! Są to twory nukleinowo

Bardziej szczegółowo

ukąszenie komara używanie tych samych sztućców, co nosiciel wirusa

ukąszenie komara używanie tych samych sztućców, co nosiciel wirusa NIE DAJ SZANSY! AIDS AIDS (AcquiredImmune DeficiencySyndrome) to zespół nabytego niedoboru odporności -nieuleczalna choroba, która niszczy siły samoobronne organizmu. HIV HIV (HumanImmunodeficiencyVirus)

Bardziej szczegółowo

Co robię, aby nie zachorować na AIDS? Mateusz Hurko kl. III AG

Co robię, aby nie zachorować na AIDS? Mateusz Hurko kl. III AG Co robię, aby nie zachorować na AIDS? Mateusz Hurko kl. III AG -Czym jest HIV? -HIV jest wirusem. Jego nazwa pochodzi od: H human I immunodeficiency ludzki upośledzenia odporności V virus wirus -To czym

Bardziej szczegółowo

1 grudnia - Światowy Dzień AIDS

1 grudnia - Światowy Dzień AIDS 1 grudnia - Światowy Dzień AIDS HIV to ludzki wirus upośledzenia (niedoboru) odporności. Może wywołać zespół nabytego upośledzenia odporności AIDS. Ze względu na skalę zakażeń i tempo rozprzestrzeniania

Bardziej szczegółowo

Zachorowania na wybrane choroby zakaźne w mieście Białystok i powiecie białostockim

Zachorowania na wybrane choroby zakaźne w mieście Białystok i powiecie białostockim Zachorowania na wybrane choroby zakaźne w mieście Białystok i powiecie białostockim Zachorowania na wybrane choroby zakaźne- porównanie lipiec 2011/2012. Jednostka chorobowa Liczba zachorowań 2012 2011

Bardziej szczegółowo

Zachorowania na wybrane choroby zakaźne w mieście Białystok i powiecie białostockim

Zachorowania na wybrane choroby zakaźne w mieście Białystok i powiecie białostockim Zachorowania na wybrane choroby zakaźne w mieście Białystok i powiecie białostockim Zachorowania na wybrane choroby zakaźne- porównanie listopad 2011/2012. Jednostka chorobowa Liczba zachorowań 2012 2011

Bardziej szczegółowo

Gorączka krwotoczna Ebola informacja dla podróżnych 21 października 2014 r. Wersja 3

Gorączka krwotoczna Ebola informacja dla podróżnych 21 października 2014 r. Wersja 3 KOMISJA EUROPEJSKA DYREKCJA GENERALNA ds. ZDROWIA IKONSUMENTÓW Dyrekcja ds. zdrowia publicznego Wydział zagrożeń dla zdrowia Sekretariat Komitetu Bezpieczeństwa Zdrowia Gorączka krwotoczna Ebola informacja

Bardziej szczegółowo

PTASIA GRYPA INFORMACJE DLA PRACOWNIKÓW

PTASIA GRYPA INFORMACJE DLA PRACOWNIKÓW Tłumaczenie 29.10.2005 r. STAN: POŁOWA PAŹDZIERNIKA 2005 ROKU PTASIA GRYPA INFORMACJE DLA PRACOWNIKÓW Aktualna grypa ptasia, nazywana tez dżumą ptasią (=Influenca A Subtyp H5N1 ), pochodząca z Azji rozszerza

Bardziej szczegółowo

POLIOMYELITIS. (choroba Heinego Medina, nagminne porażenie dziecięce, porażenie rogów przednich rdzenia, polio)

POLIOMYELITIS. (choroba Heinego Medina, nagminne porażenie dziecięce, porażenie rogów przednich rdzenia, polio) W latach 50. na chorobę Heinego-Medina chorowało w Europie i USA jedno na 5000 dzieci. Po wdrożeniu w Polsce masowych szczepień przeciw poliomyelitis, już w 1960 roku zarejestrowano mniej zachorowań. W

Bardziej szczegółowo

rozpowszechnienie (występowanie i rozmieszczenie chorób, inwalidztwa, zgonów oraz innych stanów związanych ze zdrowiem, w populacjach ludzkich),

rozpowszechnienie (występowanie i rozmieszczenie chorób, inwalidztwa, zgonów oraz innych stanów związanych ze zdrowiem, w populacjach ludzkich), EPIDEMIOLOGIA Określenie Epidemiologia pochodzi z języka greckiego: epi na demos lud logos słowo, nauka czyli, nauka badająca: rozpowszechnienie (występowanie i rozmieszczenie chorób, inwalidztwa, zgonów

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3

Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3 Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3 1. Stary Kontynent Europa 2. Jedna Europa wiele narodów 3. Zgoda i waśnie w Europie 4. Gdzie można spotkać renifera? 5. Zimna wyspa na morzu

Bardziej szczegółowo

Powiatowy Inspektorat Weterynarii w Bełchatowie. 30.01.2015r.

Powiatowy Inspektorat Weterynarii w Bełchatowie. 30.01.2015r. Powiatowy Inspektorat Weterynarii w Bełchatowie 30.01.2015r. Zakaźna i zaraźliwa, wirusowa choroba ptaków, zarówno drobiu, jak i ptaków dzikich i ozdobnych; Wrażliwe są ptaki w każdym wieku, śmiertelność

Bardziej szczegółowo

PROFILAKTYKA ZAGROŻEŃ MENINGOKOKOWYCH. 07.06.2010r

PROFILAKTYKA ZAGROŻEŃ MENINGOKOKOWYCH. 07.06.2010r PROFILAKTYKA ZAGROŻEŃ MENINGOKOKOWYCH 07.06.2010r MENINGOKOKI INFORMACJE OGÓLNE Meningokoki to bakterie z gatunku Neisseria meningitidis zwane również dwoinkami zapalenia opon mózgowych. Wyodrębniono kilka

Bardziej szczegółowo

TEMAT: Choroby cywilizacyjne i społeczne 20. 19. Zagrożenia dla zdrowia ludzkiego:

TEMAT: Choroby cywilizacyjne i społeczne 20. 19. Zagrożenia dla zdrowia ludzkiego: TEMAT: Choroby cywilizacyjne i społeczne 20. 19. Zagrożenia dla zdrowia ludzkiego: choroby układu krążenia; choroby nowotworowe; narkomania; choroba Alzheimera; alergie; zaburzenia zdrowia psychicznego;

Bardziej szczegółowo

NIE NARAŻAJ SWOJEGO ZDROWIA! STOP PRZEDSTAWIAMY RECEPTĘ NA SKUTECZNĄ PROFILAKTYKĘ

NIE NARAŻAJ SWOJEGO ZDROWIA! STOP PRZEDSTAWIAMY RECEPTĘ NA SKUTECZNĄ PROFILAKTYKĘ NIE NARAŻAJ SWOJEGO ZDROWIA! POWIEDZ grypie STOP PRZEDSTAWIAMY RECEPTĘ NA SKUTECZNĄ PROFILAKTYKĘ Jedną z najpowszechniej występujących i wciąż niedocenianych chorób jest grypa, choroba, która w sezonie

Bardziej szczegółowo

Organizator: Partnerzy i Przyjaciele akcji: Wrocław, 25 września 2015

Organizator: Partnerzy i Przyjaciele akcji: Wrocław, 25 września 2015 Organizator: Partnerzy i Przyjaciele akcji: Wrocław, 25 września 2015 Akcja Sprzątamy rzeki Wrocławia jest realizowana w ramach projektu: KOMPLEKSOWY PROGRAM EDUKACYJNY NA TEMAT OCHRONY ŚRODOWISKA NATURALNEGO

Bardziej szczegółowo

Sarah Ewart. Każda infekcja górnych dróg oddechowych może być w istocie przyczyną zwykłego przeziębienia.

Sarah Ewart. Każda infekcja górnych dróg oddechowych może być w istocie przyczyną zwykłego przeziębienia. 28 Sarah Ewart Zwykłe przeziębienie powodowane jest przez wiele różnych wirusów, ale głównym winowajcą są rinowirusy. Atakują one komórki nosa i gardła, a potem wykorzystują je do wytwarzania kolejnych

Bardziej szczegółowo

PIC Polska rekomendacje weterynaryjne

PIC Polska rekomendacje weterynaryjne Choroby a Ekonomia Około 65% stad w Polsce jest zakażonych wirusem PRRS, a ponad 95% Mycoplasma hyopneumoniae (Mhp). Choroby układu oddechowego, zwłaszcza o charakterze przewlekłym, są dziś główną przyczyną

Bardziej szczegółowo

Skąd się wzięła długa szyja żyrafy? Karol Darwin i jego teoria ewolucji. www.uniwersytetdzieci.pl

Skąd się wzięła długa szyja żyrafy? Karol Darwin i jego teoria ewolucji. www.uniwersytetdzieci.pl Skąd się wzięła długa szyja żyrafy? Karol Darwin i jego teoria ewolucji www.uniwersytetdzieci.pl Karol Darwin 1809-1882 W roku 2009 obchodzimy dwusetną rocznicę urodzin Karola Darwina Wszyscy o nim słyszeli,

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZCZEPIEŃ PROFILAKTYCZNYCH DZIECI I MŁODZIEŻY GMINY ZAGNAŃSK PRZECIWKO MENINGOKOKOM NA LATA 2013-2017

PROGRAM SZCZEPIEŃ PROFILAKTYCZNYCH DZIECI I MŁODZIEŻY GMINY ZAGNAŃSK PRZECIWKO MENINGOKOKOM NA LATA 2013-2017 Załącznik do Uchwały Nr 67/2013 Rady Gminy Zagnańsk z dnia 26 sierpnia 2013 roku PROGRAM SZCZEPIEŃ PROFILAKTYCZNYCH DZIECI I MŁODZIEŻY GMINY ZAGNAŃSK PRZECIWKO MENINGOKOKOM NA LATA 2013-2017 Autor programu:

Bardziej szczegółowo

SP Klasa VI, temat 2

SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 zagiąć NAUKOWCY SP Klasa VI, temat

Bardziej szczegółowo

13.1.2007 Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej L 8/29

13.1.2007 Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej L 8/29 13.1.2007 Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej L 8/29 DECYZJA KOMISJI z dnia 22 grudnia 2006 r. dotycząca niektórych środków ochronnych w odniesieniu do wysoce zjadliwej grypy ptaków oraz przemieszczania

Bardziej szczegółowo

WYSOCE ZJADLIWA GRYPA PTAKÓW D. POMÓR DROBIU

WYSOCE ZJADLIWA GRYPA PTAKÓW D. POMÓR DROBIU WYSOCE ZJADLIWA GRYPA PTAKÓW D. POMÓR DROBIU Wysoce zjadliwa grypa ptaków (Highly pathogenic avian influenza, HPAI) jest wirusową chorobą układu oddechowego i pokarmowego ptaków. Objawy mogą także dotyczyć

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

HIV nie śpi. W dzisiejszych czasach o wirusie mówi się mniej niż kiedyś, lecz to wcale nie znaczy, że problem zniknął wręcz przeciwnie.

HIV nie śpi. W dzisiejszych czasach o wirusie mówi się mniej niż kiedyś, lecz to wcale nie znaczy, że problem zniknął wręcz przeciwnie. HIV nie śpi W dzisiejszych czasach o wirusie mówi się mniej niż kiedyś, lecz to wcale nie znaczy, że problem zniknął wręcz przeciwnie. Paulina Karska kl. 2GB -1- Strona 1 z 8 Spis treści : 1. Wstęp- ogólnie

Bardziej szczegółowo

PROCEDURA POSTĘPOWANIA W PRZYPADKU ZAGROŻENIA CHOROBĄ ZAKAŹNĄ.

PROCEDURA POSTĘPOWANIA W PRZYPADKU ZAGROŻENIA CHOROBĄ ZAKAŹNĄ. .. Pieczęć Fundacji Familijny Poznań PROCEDURA POSTĘPOWANIA W PRZYPADKU ZAGROŻENIA CHOROBĄ ZAKAŹNĄ. OBOWIĄZUJĄCA w PUNKTACH PRZEDSZKOLNYCH o/ FAMILIJNA ŁÓDŹ w ramach wewnętrznego systemu zapewniania jakości

Bardziej szczegółowo

Statystyki zachorowań

Statystyki zachorowań I AIDS Informacje ogólne Budowa wirusa HIV Statystyki zachorowań Światowy dzień HIV/AIDS Aktywność fizyczna Zapobieganie HIV HIV u kobiet Możliwości z HIV Przeciwskazania Ciąża Ludzie młodzi HIV u dzieci

Bardziej szczegółowo

NAJCZĘŚCIEJ ZADAWANE PYTANIA:

NAJCZĘŚCIEJ ZADAWANE PYTANIA: 1. Czym jest ptasia grypa? NAJCZĘŚCIEJ ZADAWANE PYTANIA: 2. Jakie wirusy wywołują wysokopatogenną postać choroby? 3. Czy ptaki wędrowne roznoszą wysokopatogenne wirusy ptasiej grypy?, 4. Jakie są konsekwencje

Bardziej szczegółowo

Jak powstają nowe gatunki. Katarzyna Gontek

Jak powstają nowe gatunki. Katarzyna Gontek Jak powstają nowe gatunki Katarzyna Gontek Powstawanie gatunków (specjacja) to proces biologiczny, w wyniku którego powstają nowe gatunki organizmów. Zachodzi na skutek wytworzenia się bariery rozrodczej

Bardziej szczegółowo

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPIEKA NAD ZWIERZĘTAMI DOMOWYMI W CZASIE WAKACJI BS/138/2003 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, WRZESIEŃ 2003

CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ OPIEKA NAD ZWIERZĘTAMI DOMOWYMI W CZASIE WAKACJI BS/138/2003 KOMUNIKAT Z BADAŃ WARSZAWA, WRZESIEŃ 2003 CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ SEKRETARIAT OŚRODEK INFORMACJI 629-35 - 69, 628-37 - 04 693-46 - 92, 625-76 - 23 UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 INTERNET http://www.cbos.pl

Bardziej szczegółowo

Dziecko przebyło infekcję kiedy szczepić? Dr n. med. Ewa Duszczyk

Dziecko przebyło infekcję kiedy szczepić? Dr n. med. Ewa Duszczyk Dziecko przebyło infekcję kiedy szczepić? Dr n. med. Ewa Duszczyk Częste pytania rodziców Dziecko miało kontakt z chorobą zakaźną czy szczepić, czy czekać? Dziecko przebyło infekcję, kiedy i czy szczepić?

Bardziej szczegółowo

Światowy Dzień Pamięci o Zmarłych na AIDS

Światowy Dzień Pamięci o Zmarłych na AIDS Światowy Dzień Pamięci o Zmarłych na AIDS Przypada w dniu 17 maja każdego roku Warszawa, 2013 HIV- ludzki wirus niedoboru odporności powoduje AIDS- zespół nabytego niedoboru odporności Z kart historii

Bardziej szczegółowo

marketinginformacja Diagnostyka weterynaryjna Szybkie testy dla rolnictwa +++ dostępne w SalesPlusie +++

marketinginformacja Diagnostyka weterynaryjna Szybkie testy dla rolnictwa +++ dostępne w SalesPlusie +++ marketinginformacja Data 24.10.2014 Numer Autor MI_FS_13_2014_Testy weterynaryjne Philipp Peters Diagnostyka weterynaryjna Szybkie testy dla rolnictwa +++ dostępne w SalesPlusie +++ Dzięki szybkim testom

Bardziej szczegółowo

BIULETYN 11/2015. Punkt Informacji Europejskiej EUROPE DIRECT - POZNAŃ. Podsumowanie Milenijnych Celów Rozwoju 2000-2015

BIULETYN 11/2015. Punkt Informacji Europejskiej EUROPE DIRECT - POZNAŃ. Podsumowanie Milenijnych Celów Rozwoju 2000-2015 Podsumowanie Milenijnych Celów Rozwoju 2000-2015 W 2000 roku społeczność międzynarodowa przyjęła Milenijne Cele Rozwoju na rzecz eliminowania ubóstwa oraz zapewnienia globalnej równowagi gospodarczej.

Bardziej szczegółowo

Światowy Dzień Pamięci o Zmarłych na AIDS

Światowy Dzień Pamięci o Zmarłych na AIDS Światowy Dzień Pamięci o Zmarłych na AIDS 17 maja Warszawa 2015 Międzynarodowy Dzień Pamięci o Zmarłych na AIDS obchodzony jest w trzecią niedzielę maja od 1984 roku. Inicjatorem obchodów była międzynarodowa

Bardziej szczegółowo

Model Marczuka przebiegu infekcji.

Model Marczuka przebiegu infekcji. Model Marczuka przebiegu infekcji. Karolina Szymaniuk 27 maja 2013 Karolina Szymaniuk () Model Marczuka przebiegu infekcji. 27 maja 2013 1 / 17 Substrat Związek chemiczny, który ulega przemianie w wyniku

Bardziej szczegółowo

W Poslce hoduje się przeważnie bydło, trzodę chlewną, owce i konie a także drób do którego zaliczamy kury, gęsi, kaczki i indyki.

W Poslce hoduje się przeważnie bydło, trzodę chlewną, owce i konie a także drób do którego zaliczamy kury, gęsi, kaczki i indyki. Hodowla zwierząt w Polsce W Poslce hoduje się przeważnie bydło, trzodę chlewną, owce i konie a także drób do którego zaliczamy kury, gęsi, kaczki i indyki. BYDŁO - Hodowla bydła jest jednym z podstawowych

Bardziej szczegółowo

Brak wody jest torturą

Brak wody jest torturą Brak wody jest torturą Brak dostępu do wody pitnej nie uśmierca w sposób spektakularny i czytelny dla opinii publicznej jak powodzie, trzęsienia ziemi i wojny. Jego ofiary odchodzą w ciszy są to przede

Bardziej szczegółowo

bez względu na to jak się ubierasz, jakiej słuchasz muzyki, gdzie mieszkasz i z kim się przyjaźnisz,

bez względu na to jak się ubierasz, jakiej słuchasz muzyki, gdzie mieszkasz i z kim się przyjaźnisz, Światowy Dzień AIDS obchodzony jest co roku 1 grudnia. Uroczyste obchody niosą przesłanie współczucia, nadziei, solidarności z ludźmi żyjącymi z HIV i AIDS, a także zrozumienia problemów związanych z HIV,

Bardziej szczegółowo

Program profilaktyki szczepień ochronnych przeciwko grypie dla mieszkańców powiatu piskiego po 70 roku życia

Program profilaktyki szczepień ochronnych przeciwko grypie dla mieszkańców powiatu piskiego po 70 roku życia UCHWAŁA Nr XLVI/300/14 Rady Powiatu Pisz z dnia 30 października 2014r. w sprawie przyjęcia do realizacji w 2014 roku powiatowego programu profilaktyki szczepień ochronnych przeciwko grypie dla mieszkańców

Bardziej szczegółowo

SZCZEPIENIA OCHRONNE U DOROSŁYCH lek. Kamil Chudziński Klinika Anestezjologii i Intensywnej Terapii CSK MSW w Warszawie 10.11.2015 Szczepionki Zabite lub żywe, ale odzjadliwione drobnoustroje/toksyny +

Bardziej szczegółowo

Iwona Budrewicz Promocja Zdrowia Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Kamieniu Pomorskim

Iwona Budrewicz Promocja Zdrowia Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Kamieniu Pomorskim Iwona Budrewicz Promocja Zdrowia Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Kamieniu Pomorskim Gruźlica jest przewlekłą chorobą zakaźną. W większości przypadków zakażenie zlokalizowane jest w płucach

Bardziej szczegółowo

Uchwala nr. Rada Miasta Katowice. z dnia. w sprawie przyjęcia "Programu szczepień profilaktycznych oraz meningokokom".

Uchwala nr. Rada Miasta Katowice. z dnia. w sprawie przyjęcia Programu szczepień profilaktycznych oraz meningokokom. PROJEKTUCHWALY Uchwala nr. Rady Miasta Katowice z dnia. BIURO RADY MIASTA KATOWICE Wpl. 2012-09-., 2 BRM...... w sprawie przyjęcia "Programu szczepień profilaktycznych oraz meningokokom". przeciwko pneumokokom

Bardziej szczegółowo

Dobierając optymalny program szczepień, jesteśmy w stanie zapobiec chorobom, które mogą być zagrożeniem dla zdrowia Państwa pupila.

Dobierając optymalny program szczepień, jesteśmy w stanie zapobiec chorobom, które mogą być zagrożeniem dla zdrowia Państwa pupila. SZCZEPIENIA PSÓW Działamy według zasady: Lepiej zapobiegać niż leczyć Wychodząc naprzeciw Państwa oczekiwaniom oraz dbając o dobro Waszych pupili opisaliśmy program profilaktyczny chorób zakaźnych psów,

Bardziej szczegółowo

Etymologia. Istnieją co najmniej dwie teorie dotyczące pochodzenia nazwy kontynentu :

Etymologia. Istnieją co najmniej dwie teorie dotyczące pochodzenia nazwy kontynentu : Afryka Afryka drugi pod względem wielkości kontynent na Ziemi, ma 30,3 mln km² powierzchni, czyli ponad 20,3% ogólnej powierzchni lądowej naszego globu. Przechodzi przez niego południk 0, obydwa zwrotniki

Bardziej szczegółowo

Ty i Twoje dziecko Wirusowe zapalenie wątroby typub

Ty i Twoje dziecko Wirusowe zapalenie wątroby typub Ty i Twoje dziecko Wirusowe zapalenie wątroby typub Jeżeli chorujesz na wirusowe zapalenie wątroby typu B i jesteś w ciąży, planujesz ciążę, właśnie urodziłaś, albo masz już dzieci, ta ulotka dostarczy

Bardziej szczegółowo

4.2 Anlage Kommunaler Influenzapandemieplan Frankfurt am Main. Urząd Zdrowia miasta Frankfurt nad Menem Oddział Infekcjologii.

4.2 Anlage Kommunaler Influenzapandemieplan Frankfurt am Main. Urząd Zdrowia miasta Frankfurt nad Menem Oddział Infekcjologii. Informacja dot. grypy wirusowej (influenza) Jakie są objawy grypy spowodowanej przez wirusy? Prawdziwa grypa wirusowa jest wywołana przez wirusy (influenza) i występuje przeważnie w formie epidemii przede

Bardziej szczegółowo

Grypa, grypa ptasia i pandemia grypy Ważne informacje dla Ciebie i Twojej rodziny

Grypa, grypa ptasia i pandemia grypy Ważne informacje dla Ciebie i Twojej rodziny Grypa, grypa ptasia i pandemia grypy Ważne informacje dla Ciebie i Twojej rodziny Opracowali m.in. na podstawie zaleceń National Health Service (Wielka Brytania), Centers for Disease Control and Prevention

Bardziej szczegółowo

PRZEZIĘBIENIE CZY GRYPA?

PRZEZIĘBIENIE CZY GRYPA? PRZEZIĘBIENIE CZY GRYPA? Na pierwszy rzut oka trudno rozpoznać, czy to zwykłe przeziębienie, czy też groźna grypa. Pomimo różnych przyczyn, objawy kliniczne obu schorzeń są podobne. Skutki grypy mogą być

Bardziej szczegółowo

Opracował: A. Podgórski

Opracował: A. Podgórski Stan zdrowia i choroby Opracował: A. Podgórski Definicja zdrowia i choroby Zdrowie (WHO) określiła zdrowie jako stan pełnego, dobrego samopoczucia fizycznego, psychicznego i społecznego, a nie tylko jako

Bardziej szczegółowo

Ważne informacje dla Ciebie i Twojej rodziny GRYPA PANDEMICZNA

Ważne informacje dla Ciebie i Twojej rodziny GRYPA PANDEMICZNA Ważne informacje dla Ciebie i Twojej rodziny GRYPA PANDEMICZNA Eksperci Światowej Organizacji Zdrowia obecnie prognozują wybuch pandemii grypy. W niniejszej ulotce opisano grypę pandemiczną, ryzyko jej

Bardziej szczegółowo

[logo Rządu Walii] www.cymru.gov.uk. Twój poradnik na temat szczepienia przeciwko wirusowi brodawczaka ludzkiego (HPV) Pokonać raka szyjki macicy

[logo Rządu Walii] www.cymru.gov.uk. Twój poradnik na temat szczepienia przeciwko wirusowi brodawczaka ludzkiego (HPV) Pokonać raka szyjki macicy [logo Rządu Walii] www.cymru.gov.uk Twój poradnik na temat szczepienia przeciwko wirusowi brodawczaka ludzkiego (HPV) Pokonać raka szyjki macicy Co to jest rak szyjki macicy? Ten typ raka rozwija się w

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia.

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) z dnia. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ZDROWIA 1) projekt z dnia. w sprawie wykazu chorób mogących stanowić podstawę odmowy wjazdu cudzoziemca na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz sposobu postępowania z cudzoziemcem

Bardziej szczegółowo

Dzisiejsza pandemia rozpoczęła się w Meksyku. Szybko jednak zaczęła przekraczać granice trafiając do USA, Kanady, Nowej Zelandii i w końcu Europy.

Dzisiejsza pandemia rozpoczęła się w Meksyku. Szybko jednak zaczęła przekraczać granice trafiając do USA, Kanady, Nowej Zelandii i w końcu Europy. Świńska grypa - ten temat nie schodzi od dłuższego czasu z pierwszych stron gazet, portali internetowych oraz mediów naziemnych. Zimowy sezon imprezowy - jeśli tak to możemy określić, właśnie się zaczął.

Bardziej szczegółowo

Białystok, październik 2010 r.

Białystok, październik 2010 r. Białystok, październik 2010 r. 1 Mirosław Czech Wojewódzki Inspektor Weterynaryjny ds. Zdrowia Zwierząt i Zwalczania Chorób Zakaźnych Zwierząt 2 Ważniejsze regulacje UE: bydło i świnie Dyrektywa 64/432/EEC,

Bardziej szczegółowo

Tuberculosis POLISH. Gruźlica GRUŹLICA. Page 1. Gruźlica opis choroby, leczenia i sposobów zapobiegania. Page 2:

Tuberculosis POLISH. Gruźlica GRUŹLICA. Page 1. Gruźlica opis choroby, leczenia i sposobów zapobiegania. Page 2: Tuberculosis POLISH Page 1 Gruźlica Gruźlica opis choroby, leczenia i sposobów zapobiegania Page 2: GRUŹLICA Gruźlica jest chorobą zakaźną, która z reguły atakuje płuca, chociaż może uszkodzić dowolną

Bardziej szczegółowo

CHOROBY PRZENOSZONE PRZEZ WEKTORY

CHOROBY PRZENOSZONE PRZEZ WEKTORY CHOROBY PRZENOSZONE PRZEZ WEKTORY Na świecie, przykładem chorób przenoszonych przez wektory są: - kleszczowe zapalenie mózgu - borelioza - anaplazmoza granulocytarna - babeszjoza (piroplazmoza) - bartoneloza

Bardziej szczegółowo

FAKTY I LICZBY RAPORT O STANIE ZDROWIA NA ŚWIECIE 2003 KSZTAŁTOWANIE PRZYSZŁOŚCI

FAKTY I LICZBY RAPORT O STANIE ZDROWIA NA ŚWIECIE 2003 KSZTAŁTOWANIE PRZYSZŁOŚCI FAKTY I LICZBY RAPORT O STANIE ZDROWIA NA ŚWIECIE 2003 KSZTAŁTOWANIE PRZYSZŁOŚCI PRZEWIDYWANA DŁUGOŚĆ ŻYCIA Przewidywana długość życia w roku 2002 osiągnęła średnią światową 65,5 lat. Dla porównania, w

Bardziej szczegółowo

Czy grozi mi wirusowe zapalenie wątroby typu B?

Czy grozi mi wirusowe zapalenie wątroby typu B? Czy grozi mi wirusowe zapalenie wątroby typu B? Co to jest? Wirus zapalenia wątroby typu B (HBW) powoduje zakażenie wątroby mogące prowadzić do poważnej choroby tego organu. Wątroba jest bardzo ważnym

Bardziej szczegółowo

Przewodniczący Rady Miasta mgr Dariusz Kołodziejczyk

Przewodniczący Rady Miasta mgr Dariusz Kołodziejczyk UCHWAŁA NR LII/416/10 RADY MIASTA OTWOCKA w sprawie przyjęcia do realizacji programu zdrowotnego na rok 2010 o tytule Program szczepień profilaktycznych osób po 65 r. życia przeciwko grypie. Na podstawie

Bardziej szczegółowo

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka

1 Homeopatia Katarzyna Wiącek-Bielecka 1 2 Spis treści Bibliografia......5 Wstęp......6 1. Krótka historia homeopatii......9 2. Podział homeopatii.... 10 3. Produkcja leków homeopatycznych.... 11 4. Koncepcja medycyny w homeopatii.... 14 a)

Bardziej szczegółowo

Za kołem podbiegunowym. O 12UTC notowano 30.5 C w Kevo (69 45 N), 29.7 C w Tanabru (70 12 N), 29.2 C było w Karasjok.

Za kołem podbiegunowym. O 12UTC notowano 30.5 C w Kevo (69 45 N), 29.7 C w Tanabru (70 12 N), 29.2 C było w Karasjok. Dziś jeszcze cieplej Za kołem podbiegunowym. O 12UTC notowano 30.5 C w Kevo (69 45 N), 29.7 C w Tanabru (70 12 N), 29.2 C było w Karasjok. Ponownie padły rekordy ciepła m.in. w Tromsø, gdzie temperatura

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN SZKOLNEGO KONKURSU WIEDZY O AIDS

REGULAMIN SZKOLNEGO KONKURSU WIEDZY O AIDS REGULAMIN SZKOLNEGO KONKURSU WIEDZY O AIDS Konkurs jest propozycją dla szkół gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych Ponieważ ilość osób zakażonych HIV, a w następstwie tego chorych na AIDS stale rośnie niezwykle

Bardziej szczegółowo

Raport roczny Głównego Lekarza Weterynarii z wizytacji schronisk dla zwierząt za rok 2012.

Raport roczny Głównego Lekarza Weterynarii z wizytacji schronisk dla zwierząt za rok 2012. Raport roczny Głównego Lekarza Weterynarii z wizytacji schronisk dla zwierząt za rok 2012. Raport roczny Głównego Lekarza Weterynarii został opracowany na podstawie raportów z wizytacji schronisk dla zwierząt

Bardziej szczegółowo

Bank pytań na egzamin magisterski 2013/2014- kierunek Zdrowie Publiczne. Zdrowie środowiskowe

Bank pytań na egzamin magisterski 2013/2014- kierunek Zdrowie Publiczne. Zdrowie środowiskowe Bank pytań na egzamin magisterski 2013/2014- kierunek Zdrowie Publiczne Zdrowie środowiskowe 1. Podaj definicję ekologiczną zdrowia i definicję zdrowia środowiskowego. 2. Wymień znane Ci czynniki fizyczne

Bardziej szczegółowo

Ewolucja programu eradykacji odry na świecie i w Polsce. Danuta Naruszewicz-Lesiuk Zakład Epidemiologii, PZH

Ewolucja programu eradykacji odry na świecie i w Polsce. Danuta Naruszewicz-Lesiuk Zakład Epidemiologii, PZH Ewolucja programu eradykacji odry na świecie i w Polsce Danuta Naruszewicz-Lesiuk Zakład Epidemiologii, PZH Eradykacja choroby oznacza sytuację, kiedy nie występują zachorowania na określoną chorobę, nie

Bardziej szczegółowo

Jeden z narządów zmysłów. Umożliwia rozpoznawanie kształtów, barw i ruchów. Odczytuje moc i kąt padania światła. Bardziej wyspecjalizowanie oczy

Jeden z narządów zmysłów. Umożliwia rozpoznawanie kształtów, barw i ruchów. Odczytuje moc i kąt padania światła. Bardziej wyspecjalizowanie oczy I CO MU ZAGRAŻA Jeden z narządów zmysłów. Umożliwia rozpoznawanie kształtów, barw i ruchów. Odczytuje moc i kąt padania światła. Bardziej wyspecjalizowanie oczy pozwalają np. widzieć w ciemności. Zewnętrzne

Bardziej szczegółowo

2011-05-30. Kierunki i strategie rozwoju szczepionek i szczepień

2011-05-30. Kierunki i strategie rozwoju szczepionek i szczepień Kierunki i strategie rozwoju szczepionek i szczepień Janusz Ślusarczyk Katedra i Zakład Zdrowia Publicznego Warszawski Uniwersytet Medyczny Osiągnięcia Globalne problemy chorób zakaźnych Odporność poszczepienna

Bardziej szczegółowo

Darmowe badania w kierunku HCV dla Pań w ciąży

Darmowe badania w kierunku HCV dla Pań w ciąży Darmowe badania w kierunku HCV dla Pań w ciąży Szanowna Pani, Do listopada 2014r. kobiety ciężarne mają możliwość bezpłatnego przebadania się w kierunku zakażenia wirusem zapalenia wątroby C (HCV). Stanowią

Bardziej szczegółowo

PROFILAKTYKA HIV/AIDS. NOWOśCI

PROFILAKTYKA HIV/AIDS. NOWOśCI PROFILAKTYKA HIV/AIDS STATYSTYKI LOKALNE DZIAłANIA OZ I PZ PSSE W ROKU 2012 NOWOśCI CIEKAWOSTKI STATYSTYKI HIV i AIDS w Polsce dane od początku epidemii (1985 r.) do 30 czerwca 2012 roku 15 724 zakażonych

Bardziej szczegółowo

HIV A UKŁAD ODPORNOŚCIOWY CZ. I

HIV A UKŁAD ODPORNOŚCIOWY CZ. I HIV A UKŁAD ODPORNOŚCIOWY CZ. I Wirus HIV wywołuje AIDS. Tragiczne skutki tej nieuleczalnej jeszcze choroby, nazywanej dżumą dwudziestego wieku, budzą grozę, ale jednocześnie zainteresowanie ze strony

Bardziej szczegółowo

Warszawa, dnia 20 stycznia 2015 r. Poz. 98 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia 15 stycznia 2015 r.

Warszawa, dnia 20 stycznia 2015 r. Poz. 98 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia 15 stycznia 2015 r. DZIENNIK USTAW RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Warszawa, dnia 20 stycznia 2015 r. Poz. 98 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI 1) z dnia 15 stycznia 2015 r. w sprawie szczegółowych wymagań weterynaryjnych

Bardziej szczegółowo

- Human. - Immunodeficenc. - Virus. (ludzki) (upośledzenie odporności immunologicznej) (wirus)

- Human. - Immunodeficenc. - Virus. (ludzki) (upośledzenie odporności immunologicznej) (wirus) H I V - Human (ludzki) - Immunodeficenc (upośledzenie odporności immunologicznej) - Virus (wirus) Drogi zakaŝenia HIV Kontakt zakaŝonej krwi z krwią lub błoną śluzową osoby niezakaŝonej, np. uŝywanie tej

Bardziej szczegółowo

Technologia Automatyczne zapobieganie exploitom

Technologia Automatyczne zapobieganie exploitom Technologia Automatyczne zapobieganie exploitom Podejście Kaspersky Lab do bezpieczeństwa opiera się na ochronie wielowarstwowej. Większość szkodliwych programów powstrzymuje pierwsza warstwa zostają np.

Bardziej szczegółowo

UWAGA, WŚCIEKLIZNA! powinien nas zaniepokoić niebezpieczne jest dotykanie zwłok W pierwszym okresie choroby pojawiają się

UWAGA, WŚCIEKLIZNA! powinien nas zaniepokoić niebezpieczne jest dotykanie zwłok W pierwszym okresie choroby pojawiają się UWAGA, WŚCIEKLIZNA! Dzikie zwierzęta naszych pól i lasów boją się człowieka i zawsze uciekają na bezpieczną odległość. Zwierzęta chore na wściekliznę tracą naturalną bojaźliwość. Dlatego widok błądzącego

Bardziej szczegółowo

Grypa sezonowa Dlaczego warto się zaszczepić

Grypa sezonowa Dlaczego warto się zaszczepić Grypa sezonowa Dlaczego warto się zaszczepić Grypa. Chroń siebie i innych. GRYPA SEZONOWA: DLACZEGO WARTO SIĘ ZASZCZEPIĆ Ostatnio dużo się mówiło o różnych rodzajach wirusa grypy, włącznie z sezonową i

Bardziej szczegółowo

Mierniki stanu zdrowotnego społeczeństwa:

Mierniki stanu zdrowotnego społeczeństwa: GEOGRAFIA MEDYCZNA Mierniki stanu zdrowotnego społeczeństwa: Do mierników określających stan zdrowotny społeczeństwa zaliczamy: Śmiertelność niemowląt na 1000 urodzeń żywych. Wskaźnik ten określa zarówno

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNY INSPEKTOR SANITARNY

GŁÓWNY INSPEKTOR SANITARNY GŁÓWNY INSPEKTOR SANITARNY GIS-EP-SO-073-00002/WE/15 Warszawa, dnia ą.. (dot. SK07887/2015, SKO8705/2015) Pan Marek Michalak Rzecznik Praw Dziecka Biuro Rzecznika Praw Dziecka OO-450 Warszawa, ul. Przemysłowa

Bardziej szczegółowo

Mam Haka na Raka. Chłoniak

Mam Haka na Raka. Chłoniak Mam Haka na Raka Chłoniak Nowotwór Pojęciem nowotwór określa się niekontrolowany rozrost nieprawidłowych komórek w organizmie człowieka. Nieprawidłowość komórek oznacza, że różnią się one od komórek otaczających

Bardziej szczegółowo

Wytyczne Głównego Lekarza Weterynarii dla hodowców drobiu

Wytyczne Głównego Lekarza Weterynarii dla hodowców drobiu Wytyczne Głównego Lekarza Weterynarii dla hodowców drobiu Głównym źródłem zagrożenia dla zdrowia ludzi i zwierząt (drobiu) są dzikie ptaki, będące bezobjawowymi nosicielami wirusa grypy ptaków. Objawy

Bardziej szczegółowo

Pozwól gorączce rosnąć

Pozwól gorączce rosnąć Pozwól gorączce rosnąć Szanowny Czytelniku, pierwszą reakcją większości lekarzy, rodziców i chorych jest chęć zbicia gorączki, gdy przekracza 38 C. W przypadku infekcji wirusowych (czyli znacznej większości

Bardziej szczegółowo

SZKOŁA PODSTAWOWA II Etap Edukacyjny: Klasy IV-VI Przyroda Czas realizacji materiału Rozdział 3.2 Szczepienia przybliża historię odkrycia szczepień.

SZKOŁA PODSTAWOWA II Etap Edukacyjny: Klasy IV-VI Przyroda Czas realizacji materiału Rozdział 3.2 Szczepienia przybliża historię odkrycia szczepień. SZKOŁA PODSTAWOWA II Etap Edukacyjny: Klasy IV-VI Przyroda Cele kształcenia: I, II, III, IV i V Treści nauczania wymagania szczegółowe: 1 (1, 2), 5 (2, 3), 8 (2), 9 (1, 4, 11, 13) Czas realizacji materiału

Bardziej szczegółowo

Rośliny modyfikowane genetycznie (GMO)

Rośliny modyfikowane genetycznie (GMO) Rośliny modyfikowane genetycznie (GMO) Organizmy modyfikowane genetycznie Organizm zmodyfikowany genetycznie (międzynarodowy skrót: GMO Genetically Modified Organizm) to organizm o zmienionych cechach,

Bardziej szczegółowo

Egzamin klasyfikacyjny z geografii Gimnazjum klasa III

Egzamin klasyfikacyjny z geografii Gimnazjum klasa III Egzamin klasyfikacyjny z geografii Gimnazjum klasa III część pisemna czas trwania części pisemnej egzaminu: 60 minut Zadanie 1 ( 0-2) Uzupełnij zdania podanymi terminami (jest ich więcej): Atlantycki,

Bardziej szczegółowo

INTERWENCJA NIEPROGRAMOWA Profilaktyka chorób pasożytniczych

INTERWENCJA NIEPROGRAMOWA Profilaktyka chorób pasożytniczych Bydgoszcz 2015 INTERWENCJA NIEPROGRAMOWA Profilaktyka chorób pasożytniczych 1. OPIS PROBLEMU Pasożyty to organizmy zwierzęce lub roślinne wykorzystujące inny organizm jako środowisko życia i zdobywania

Bardziej szczegółowo

Szkolenie Najlepsze praktyki w zakresie ochrony żubrów

Szkolenie Najlepsze praktyki w zakresie ochrony żubrów Szkolenie Najlepsze praktyki w zakresie ochrony żubrów Część 2 7-8 maja 2014 r. Hotel Perła Bieszczadów w Czarnej Prowadzący: Wanda Olech - SGGW w Warszawie Najważniejsze zagrożenia dla występowania żubrów

Bardziej szczegółowo

MAM HAKA NA CHŁONIAKA

MAM HAKA NA CHŁONIAKA MAM HAKA NA CHŁONIAKA CHARAKTERYSTYKA OGÓLNA Chłoniaki są to choroby nowotworowe, w których następuje nieprawidłowy wzrost komórek układu limfatycznego (chłonnego). Podobnie jak inne nowotwory, chłoniaki

Bardziej szczegółowo

Historia informacji genetycznej. Jak ewolucja tworzy nową informację (z ma ą dygresją).

Historia informacji genetycznej. Jak ewolucja tworzy nową informację (z ma ą dygresją). Historia informacji genetycznej. Jak ewolucja tworzy nową informację (z ma ą dygresją). Czym jest życie? metabolizm + informacja (replikacja) 2 Cząsteczki organiczne mog y powstać w atmosferze pierwotnej

Bardziej szczegółowo

Europejski kodeks walki z rakiem

Europejski kodeks walki z rakiem Europejski kodeks walki z rakiem Dlaczego walczymy z rakiem? Nowotwory są drugą przyczyną zgonów w Polsce zaraz po zawałach i wylewach. Liczba zachorowao na nowotwory złośliwe w Polsce to ponad 140,5 tys.

Bardziej szczegółowo

Epidemiologia cukrzycy

Epidemiologia cukrzycy Cukrzyca kiedyś Epidemiologia Epidemiologia - badanie występowania i rozmieszczenia stanów lub zdarzeń związanych ze zdrowiem w określonych populacjach oraz wpływu czynników wpływających na stan zdrowia

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA NR XIX/140/16 RADY MIEJSKIEJ W SKWIERZYNIE. z dnia 23 marca 2016 r.

UCHWAŁA NR XIX/140/16 RADY MIEJSKIEJ W SKWIERZYNIE. z dnia 23 marca 2016 r. UCHWAŁA NR XIX/140/16 RADY MIEJSKIEJ W SKWIERZYNIE z dnia 23 marca 2016 r. w sprawie przyjęcia Programu opieki nad zwierzętami bezdomnymi oraz zapobiegania bezdomności zwierząt na terenie Gminy Skwierzyna

Bardziej szczegółowo