Anortozyt Kamień nie tylko księżycowy

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Anortozyt Kamień nie tylko księżycowy"

Transkrypt

1 Anortozyt Kamień nie tylko księżycowy Anortozyty są pięknymi skałami magmowymi, zbudowanymi niemal wyłącznie z jednego minerału skałotwórczego plagioklazu, tj. glinokrzemianu wapniowo-sodowego, z niewielkimi tylko wtrąceniami piroksenu i tlenków żelaza i tytanu. Skały te występują na Ziemi przeważnie w obrębie starych prekambryjskich kratonów krystalicznych, np. kratonu wschodnioeuropejskiego, który stanowi podłoże rozległego obszaru północno-wschodniej Polski. Jednakże anortozyty to nie tylko skały ziemskie. Mało kto wie, że budują one około 85 proc. powierzchni naszego najbliższego naturalnego satelity Księżyca. Termin anortozyt wprowadzony został przez Hunta w 1862 roku jako synonim plagioklazytu i pochodzi od trójskośnej (anorthose) budowy krystalograficznej skaleni sodowo-wapniowych. Na zdjęciu: charakterystyczne zonalnie iryzujące kryształy labradoru w skałach z masywu Korosteń na Ukrainie Lewis Ashwal w 1993 roku w swojej znakomitej monografi i dotyczącej anortozytów przedstawia sześć głównych typów wystąpień skał anortozytowych: 1) archaiczne plutony anortozytowe, obejmujące 4 mld lat historii Ziemi, 2) proterozoiczne plutony typu masywowego o wieku 2,5-0,6 mld lat, 3) anortozyty w mafi cznych intruzjach warstwowanych (warstewki od 1cm do 100 metrów), 4) cienkie warstewki anortozytów w ofi olitowej skorupie oceanicznej, 5) małe inkluzje w innych skałach (ksenolity lub inkluzje pokrewne), 6) anortozyty z wyżyn księżycowych, przypuszczalnie też z Merkurego, oraz spotykane w niektórych meteorytach. Największe wystąpienia anortozytów ziemskich notuje się na obszarach o wieku archaicznym i proterozoicznym, Poszczególne ciała anortozytowe w kanadyjskiej prowincji Grenvill mają od 1 km 2 do 17 tys. km 2. Wiek skał obejmuje późny archaik aż do późnego proterozoiku, ale przytłaczająca większość masywów powstawała pomiędzy mln lat, a więc ten wieloetapowy, pulsacyjny magmatyzm obejmował okres ok. 600 mln lat. które zajmują obecnie zaledwie 20 proc. ogólnej odsłoniętej powierzchni skorupy ziemskiej. Jednakże najlepiej poznane są intruzje proterozoicznych anortozytów typu masywowego lub typu Alard Lake. Występują one na powierzchni, na dużych obszarach Kanady, głównie w rejonie półwyspu Labrador, na Grenlandii i w Norwegii (prowincja Rogaland). Kanadyjska prowincja Grenville jest kopalnią wiedzy o anortozytach masywowych na świecie. Cała prowincja obejmuje ok. 64 tys. km 2, a nagromadzenie intruzji anortozytowo-norytowych jest tam imponujące. Poszczególne ciała anortozytowe mają od 1 km 2 do 17 tys. km 2 (np. masyw Lac St Jean). Wiek skał w prowincji Grenville 82

2 Kamieniołom labradorytów w masywie Korosten na Wołyniu, Ukraina Anortozyty w Polsce Suwalski masyw anortozytowy, o owalnym zarysie w obrazie geofizycznym, zajmuje obszar 250 km 2 i składa się z centralnie położonych anortozytów, zajmujących ok. 140 km 2 powierzchni, otoczonych pierścieniem norytów i gabronorytów (ok. 110 km 2 ), które przechodzą marginalnie w odmiany skał typu gabr, leukogabr i diorytoidów. Anortozyty suwalskie są ciemnoszarymi skałami grubokrystalicznymi, niekiedy zawierają bardzo duże kryształy iryzującego zwykle na niebiesko labradoru, ale obecne są też odmiany zielone i czerwone. Na zdjęciu: kryształy błękitnego labradoru w anortozycie suwalskim. Fragment rdzenia wiertniczego z głębokości 2117,0 m w polu rudnym Jeleniewo IG-4 obejmuje późny archaik aż do późnego proterozoiku, ale przytłaczająca większość masywów powstawała pomiędzy mln lat, a więc ten wieloetapowy, pulsacyjny magmatyzm obejmował okres ok. 600 mln lat. Linearny mafi czny magmatyzm grenvilski, o przebiegu NE-SW, jest związany z olbrzymią strefą tektoniczną o charakterze akrecyjno-kolizyjnym. Podobną, rozległą prowincję proterozoiczną obserwuje się na tarczy bałtyckiej. Cały region Fennoskandynawii, zarówno na terenie Rosji, Finlandii, Szwecji i Norwegii, bogaty jest w wystąpienia anortozytów i skał magmowych związanych z anortozytami tzw. facją skał magmowych AMCG (składa się z anortozytów, mangetrytów, czarnockitów, granitów). Największe wystąpienia anortozytów na powierzchni Skandynawii w wieku 0,9 mld lat znajdują się w prowincji Rogaland w Norwegii. Są one w wielu miejscach stowarzyszone i związane genetycznie z dużymi złożami rud tytanu i żelaza, jak między innymi złoże ilmenitu Tellnes. We wschodniej Skandynawii charakterystyczną cechą wystąpień facji skał AMCG jest obfi tość ostatniego członu tej facji, a więc granitów rapakiwi. Towarzyszące granitom masywy anortozytowe znajdują się głęboko pod powierzchnią Ziemi i zostały zidentyfi kowane za pomocą metod geofi zycznych. Wiek magmatyzmu AMCG w Skandynawii obejmuje okres od 1,67 (Wyborg Finlandia) do 0,9 mld lat (Rogaland Norwegia). Na obszarze podłoża krystalicznego północno-wschodniej Polski, należącego również do Fennoskandynawii, w rejonie Mazur i Suwalszczyzny, występuje wielka proterozoiczna prowincja anortozytowo-granitowa typu AMCG o wieku ok. 1,55-1,5 mld lat. Jest to linearna struktura magmowa o przebiegu E-W, zbudowana z granitów typu rapakiwi, charnockitów, mangetrytów, diorytoidów i mafi cznych kompleksów anortozytowych. Najlepiej poznano masyw suwalski, zalegający na głębokości 800 m pod powierzchnią Ziemi, w NE narożu Polski. Masyw suwalski został dobrze zbadany ze względu na obecność w nim bogatych rud Fe-Ti-V (żelazo, tytan, wanad), których eksploatację górniczą przygotowywano jeszcze w latach siedemdziesiątych. Kopalnia rud żelaza i tytanu w Krzemiance jednak nie powstała. Zatrzymały ją protesty ekologów oraz niesprzyjająca inwestycjom sytuacja ekonomicznopolityczna w Polsce na początku lat osiemdziesiątych XX wieku. W obrębie anortozytów i norytów występują w kilku miejscach bogate rudy ilmenitowo-magnetytowe, z podrzędną mineralizacją siarczkami żelaza, miedzi, niklu i kobaltu. Geolodzy udokumentowali trzy pola rudne w masywie suwalskim. Są to złoża: Krzemianka, Udryń i Jeleniewo. Rudy w nich występujące charakteryzują się wysoką zawartością żelaza, tytanu z niewielką domieszką wanadu i stanowią ukrytą pod nadkładem skał osadowych rezerwę tych metali dla przyszłych pokoleń. Najstarsze skały anortozytowe w Europie, o wieku 1,8 1,7 mld lat, występują na tarczy ukraińskiej w masywie Korosteń-Korsuń, reprezentując pełny inwentarz facji skał AMCG. Odsłaniają się one na powierzchni w wielu kamieniołomach na Wołyniu. Anortozyty ukraińskie są charakterystyczne i łatwo rozpoznawalne po ich bardzo ciemnej barwie i dużych, zonalnych, iryzujących kryształach szafi rowoniebieskiego plagioklazu-labradoru i dlatego są nazywane labradorytami. Jest to znakomity i cenny kamień okładzinowy, o dużej twardości i odporności na ścieranie, stosowany nie tylko jako okładzina elewacyjna ścian, schodów i reprezentacyjnych placów (charakterystyczne pawie oczka labradorytowe na placu przed Operą Narodową we Lwowie), ale także jako kamień dekoracyjny, chętnie używany na Ukrainie do budowy postumentów pomnikowych, a także fragmentów znanych 83

3 pomników na świecie, np. znakomitego pomnika Bernarda Shaw w Dublinie. Anortozyty i labradoryty ukraińskie, a także skandynawskie są chętnie sprowadzane do Polski i używane głównie do dekoracji wnętrz budynków użyteczności publicznej oraz jako wykładzina elewacyjna ścian reprezentacyjnych gmachów, banków, biurowców, oraz jako materiał do produkcji nagrobków. Przykładem takich zastosowań może być międzynarodowe centrum biznesowe przy rondzie Jazdy Polskiej koło Politechniki Warszawskiej lub znany budynek Zeptera (tzw. czajnik) na warszawskim Mokotowie, obłożony wypolerowanym i połyskującym ciemnym labradorytem z Norwegii. Wśród labradorytów fi ńskich znana jest także grubokrystaliczna odmiana, o niezwykłej, tęczowej iryzacji, której nadano nazwę spektrolit ze względu na jej barwne spek- Pomnik Bernarda Shaw w Dublinie, Irlandia. Spodnie poety zostały wykonane z labradorytu norweskiego tra. Spektrolity są wykorzystywane lokalnie w Finlandii jako kamień półszlachetny, z którego wykonuje się piękną biżuterię i cenne użytkowe przedmioty dekoracyjne. Z kolei w Norwegii, w okolicy Oslo, występuje także piękna, jasnoniebieska odmiana magmowej dekoracyjnej skały skaleniowej, nienależącej do grupy anortozytów, lecz bardzo je przypominająca larvikit, od miejsca występowania - Larvik w zapadlisku Oslo. Jest to skała stosunkowo grubokrystaliczna, w 90 proc. złożona z jednoskośnego skalenia potasowo-sodowego (anortoklazu), z submikroskopowymi przerostami plagioklazu i skalenia potasowego. W ostatnim stuleciu norweski larvikit stał się szeroko stosowanym na świecie kamieniem dekoracyjnym i elewacyjnym. Jego nazwy handlowe są bardzo różnorodne, np. Birds Eye Granite, Black Moonstone, Blue Norwegian Moonstone, Blue Pearl Granite, Blue Granite, Blue Antique, Blue Pearl, Blue Pearl Fjord, Emerald Pearl, Labradorite, Larvik Granite, Marina Blue Star, Norwegian Pearl Granite, Norwegian Moonstone i Royal Blue Pearl Granite. Niestety, określenie takie jak granit jest całkowicie błędne i zupełnie niezgodne ze składem petrografi cznym skały. Chociaż niektóre anortozyty przypominają larvikit i mogą być używane w zastępstwie tego ostatniego, to anortozyt nigdy nie był szlachetną skałą, jaką stał się norweski larvikit. Bywa on używany nie tylko jako cenny kamień elewacyjny czy okładzinowy, ale także jako kamień używany w jubilerstwie w formie kaboszonów, zawieszek, brosz i innej pięknej biżuterii. Modele geologiczne powstawania anortozytów masywowych Znanych jest wiele teorii dotyczących powstawania anortozytów, m.in. teoria Bowena z 1917 roku, Morse a z 1968, Emsliego z Generalnie dyskusja toczy się wokół źródeł pochodzenia substancji macierzystej dla anortozytów. Wymienieni badacze uważali, że magma o składzie Najstarsze skały anortozytowe w Europie, o wieku 1,8 1,7 mld lat, występują na tarczy ukraińskiej w masywie Korosteń-Korsuń. Odsłaniają się one na powierzchni w wielu kamieniołomach na Wołyniu. bazaltu mogła się tworzyć w górnym płaszczu ziemskim, a następnie wznosiła się i spiętrzała na granicy skorupy i płaszcza, tworząc rozległą komorę magmową, gdzie dochodziło do rozdzielenia na składniki lżejsze i cięższe i ich iniekcje w wyższe partie skorupy ziemskiej. W latach dziewięćdziesiątych pojawiły się nowe koncepcje, m.in. Ashwala, 1995, oraz Duchesne, Ten ostatni i jego współpracownicy uważają, że źródło magmy macierzystej dla anortozytów znajdowało się w dolnej skorupie ziemskiej, co potwierdziły badania eksperymentalne i izotopowe, przeprowadzone w ostatnim okresie na wielu próbkach skał anortozytowych na świecie. Skąd pochodzą anortozyty na Księżycu Księżyc od dawna był obiektem obserwacji i szczegółowych badań w celu poznania jego budowy, składu skalnego i mineralnego oraz jego genezy i ewolucji. Niektóre części powierzchni Księżyca są prawie takie same, jakimi były 4,5 mld lat temu. Sekrety Księżyca są zachowane w pyle, skałach, kraterach, równinach i górzystych wyniesieniach. Te właśnie sekrety powoli są odkrywane dzięki skałom i osadom zebranym przez misje Apollo. Wiele naukowych odkryć i potwierdzeń zostało dokonanych na podstawie badań próbek z Księżyca, 84

4 włącznie ze stwierdzeniem, że Ziemia i Księżyc są prawie tego samego wieku, tj. mają ok. 4,5 mld lat, oraz że system Ziemia - Księżyc zbudowany jest z podobnego materiału, ale o innym składzie i że Księżyc ma znacznie mniejszą gęstość w porównaniu z Ziemią. Księżyc znajduje się na synchronicznej orbicie okołoziemskiej i zawsze ukazuje tylko swoją jedną stronę, zwaną bliską stroną, która ma cieńszą skorupę, wynoszącą średnio około 60 km, w porównaniu ze 100-kilometrową po stronie dalszej. Na bliższej stronie znajduje się więcej basenów bazaltowych, podczas gdy strona dalsza jest pokryta wyżynami i górzystymi łańcuchami o wysokości ponad 5 km, zbudowanymi z brekcji anortozytowej. Wszystkie lądowania statków Apollo, ze względu na ich bezpieczeństwo i możliwość kontaktowania, były na bliższej stronie Księżyca. Skały odkryte podczas misji Apollo to: brekcje księżycowe złożone z kanciastych fragmentów starszych skał zarówno z wyżyn, jak i mórz księżycowych, które powstawały w wyniku uderzeń niezliczonej ilości meteorytów przez długi okres historii Księżyca. Temperatura i ciśnienie wywołane impaktem powodowały topienie małych fragmentów skał i łączenie większych w nowe skały. Drugim typem skał jest tzw. regolit księżycowy, od łacińskiego wyrazu regolite oznaczającego kamienny koc bardzo gruba okrywa sypkiego, pylasto-żwirowego materiału skalnego o barwie węglistoszarej, powstałego w wyniku ubijania i mieszania rozdrobnionych skał przez deszcz spadających meteorytów w okresie milionów lat. Ten kamienny koc przykrywa powierzchnię Księżyca na głębokość 1 km na obszarze mórz księżycowych i ponad 20 km w niektórych obszarach wyżyn. Chemiczny skład regolitu jest zmienny w zależności od lokalizacji. Regolit z wyżyn jest wzbogacony w Al i Ca, w pobliżu mórz zaś jest wzbogacony w Mg i Fe. Oczywiście jest wiele miejsc, gdzie materiał jest zupełnie wymieszany. Słoneczny wiatr implantował do składu regolitu pewne ilości gazów szlachetnych, takich jak: hel, neon wodór i węgiel. Badając składy izotopowe tych składników, naukowcy mogli dowiedzieć się wiele o Słońcu i całym układzie słonecznym. Spektrolit (półszlachetna odmiana labradorytu z Finlandii używanego do produkcji biżuterii i innych przedmiotów dekoracyjnych) w kamieniołomie w Ylämaa, nieopodal Wyborgu Centrum biznesowe na rondzie Jazdy Polskiej w Warszawie z elewacją z ciemnego, palonego anortozytu Na podstawie badań izotopów tlenu wiemy, że Ziemia i Księżyc koegzystowały od początku powstania układu słonecznego. Większość pierwiastków obecnych na Ziemi spotkano także na Księżycu. Są to krzemiany: piroksen, plagioklaz i oliwin, minerały z grupy krzemionki: kwarc, trydymit, krystobalit oraz inne krzemiany: cyrkon, pyroferroit (Mn,Fe)SiO 3, granat, tranquillit, tlenki: ilmenit, spinel, armalcolit (od nazwisk pierwszych kosmonautów) i składzie (Fe,Mg)Ti 2 O 5, chromit, ulvöspinel, siarczki żelaza: troilit i metale rodzime: żelazo rodzime, nikiel rodzimy i inne. Obecne są też minerały pochodzenia meteorytowego: szreibersyt (Fe,Ni)3P, cohenit Fe3C, niningeryt (Mg,Fe-,Mn)S, lawrencyt, oldhamit (Ca,Mn)S, kamacyt (α-żelazo + 6% Ni), taenit (γ-żelazo +(27-60% Ni), plessit (przerosty kamaitu z taenitem). Ewolucja Księżyca Przypuszcza się, że Księżyc przechodził sześć oddzielnych stadiów rozwoju, zanim osiągnął stan, w jakim widzimy go obecnie. Zgodnie z pracą Haskina i in. (1999) około 4,6 mld lat temu Księżyc był całkowicie stopionym ciałem. Stopiony materiał rozdzielał się na odrębne warstwy złożone ze związków o różnej gęstości. W pierwszym etapie powstało niewielkie jądro, dolny i górny płaszcz księżycowy. W drugim etapie (Pre-Nectarian) - ok. 4,3 mld lat temu, rozpoczęło się formowanie księżycowej skorupy. Ponieważ górna warstwa oceanu magmowego oziębiała się, zaczęły krystalizować tylko minerały bogate w Fe i Mg, i z powodu swojej gęstości 86

5 Księżycowa brekcja anortozytowa, przywieziona przez kosmonautów z misji Apollo chały lżejszy materiał w wyższe części magmy. Ten proces spowodował mieszanie się obu typów magm i późniejszą dyferencjację tego materiału. W tym samym czasie Księżyc przechodził ogromnie intensywne bombardowania materiałem kosmicznym. W trzecim etapie (Nectarian) około 3,92-3,85 mld lat temu, zakończyło się formowanie wyżyn księżycowych. Jednakże przechodziły one ciągle intensywne bombardowanie meteorytami, w wyniku których ogromne baseny i doliny zostały pokryte kraterami. Dodatkowo w tym okresie wewnętrzna temperatura pod powierzchnią skorupy wzrosła. Był to rezultat radiacji i braku ujścia temperatury na zewnątrz zestalonej już skorupy. W końcu wewnętrzna temperatura wzrosła do tego stopnia, że górny płaszcz i dolna skorupa zaczęły się przetapiać. Czwarty etap (Imbrian) - to okres 3,85-3,15 mld lat. Wiele wielkich kraterów impaktowych, mających cienką i spękaną skorupę na swoim dnie, zaczęło się wypełniać poprzez opadały na dno oceanu magmowego. Skład rezydualnej magmy zmieniał się, kolejno krystalizowały ilmenit, piroksen, bogate w wapń i glin skalenie (anortozyty). Skalenie o mniejszej gęstości w porównaniu z magmą rezydualną pływały po jej powierzchni, tworząc zaczątki pierwotnej skorupy. Ostatnie składniki magmy rezydualnej zostały poniżej skorupy skaleniowej i były wzbogacone w pierwiastki śladowe KREEP (skrót od pierwiastków: potasu, pierwiastków ziem rzadkich i fosforu). Nieco później przetapianie głęboko zdeponowanych minerałów Fe-Mg utworzyło świeżą magmę bazaltową, która wzniosła się, tworząc lawę mórz księżycowych. A więc skorupa utworzona została z najlżejszego materiału, takiego jak: krzemiany i glinokrzemiany, które były obecne w górnym płaszczu. Nowa skorupa szybko się oziębiła i unosiła na wierzchu znacznie bardziej gęstego oceanu magmowego. Pod nową skorupą cięższe pierwiastki i minerały, takie jak oliwin i piroksen, opadały głębiej do magmy górnego płaszcza i zgodnie z opinią Haskina, wypygłębokie szczeliny lawą bazaltową bogatą w Fe i Ti pochodzącą z przetopienia. Ten proces nazwano wulkanizmem ekstruzywnym. Skały plutoniczne budujące wyżyny księżycowe wzbogacone są w wapń, glin i pierwiastki śladowe (KREEP), a bazalty mórz księżycowych, pochodzące z płaszcza, są wzbogacone w żelazo i tytan, co ujawnia się również w zabarwieniu tych podstawowych struktur morfologicznych Księżyca. Piąty etap (Eratosthenian) to okres od 3,15 do 1,0 mld lat. Księżyc jest już zestalony z niewielkimi lub też nieobecnymi procesami magmowymi (nie ma wylewów magmy ani ruchu skorupy). Rozwijają się mniejsze kratery na wyżynach księżycowych. Szósty etap (Copernican) trwa od 1,0 mld lat do dziś. Na Księżycu powstają impaktowe kratery promieniste. Litosfera księżycowa zalegająca pod skorupą ma około 800 km grubości i jest prawie całkowicie zestalona. Następną warstwą jest astenosfera, grubości 1400 km, która jest przypuszczalnie na wpół plastyczna. Ostatnim wewnętrznym komponentem Księżyca jest jego małe metaliczne jądro średnicy ok. 700 km. Składa się ono z ciężkich metali żelaza i niklu. Według Kaufmanna jądro Księżyca nie jest Na bliższej Ziemi stronie Księżyca znajduje się więcej basenów bazaltowych, podczas gdy strona dalsza jest pokryta wyżynami i górzystymi łańcuchami o wysokości ponad 5 km, zbudowanymi z brekcji anortozytowej. całkiem centryczne, lecz przemieszczone o kilkanaście km od prawdziwego centrum tego ciała. Archaiczne anortozyty ziemskie i anortozyty księżycowe wykazują wiele podobieństw: zbudowane są z wapniowego członu plagioklazów - anortytu. Są to anortozyty właściwe. Asocjacja anortozytów księżycowych z bogatymi w Ti bazaltami mórz księżycowych oraz ich negatywnymi anomaliami Eu skierowała uwagę badaczy raczej w stronę podobieństw do anortozytów masywowych, które współwystępują z odmianami skał bogatymi w Ti, włącznie z ilmenitonośnymi ferrogabrami. Odmienna historia ewolucji Księżyca i Ziemi spowodowała zatarcie istniejących podobieństw pierwotnych anortozytów ziemskich i księżycowych, ale na podstawie badań materiału księżycowego zdajemy sobie sprawę, że skały te na Ziemi stanowią dla naukowców rodzaj okien petrologicznych do poznania pierwotnych etapów rozwoju naszej planety. dr Janina Wiszniewska, Państwowy Instytut Geologiczny, 88

Tajemnice Srebrnego Globu

Tajemnice Srebrnego Globu Tajemnice Srebrnego Globu Teorie powstania Księżyca Księżyc powstał w wyniku zderzenia pra Ziemi z ciałem niebieskim o rozmiarach zbliżonych do ziemskich Ziemia i Księżyc powstały równocześnie, na początku

Bardziej szczegółowo

Teoria tektoniki płyt litosfery

Teoria tektoniki płyt litosfery Teoria tektoniki płyt litosfery Pytania i odpowiedzi 1. Podaj przyczynę przemieszczania się płyt litosferycznych Przyczyną przemieszczania się płyt litosfery jest najprawdopodobniej ruch materii (prądy

Bardziej szczegółowo

Skały budujące Ziemię

Skały budujące Ziemię Skały budujące Ziemię Minerały Minerał pierwiastek lub związek chemiczny powstały w przyrodzie w sposób naturalny, jednorodny pod względem chemicznym i fizycznym. Minerały w większości mają budowę krystaliczną.

Bardziej szczegółowo

Geologia dynamiczna / Włodzimierz Mizerski. wyd. 3. Warszawa, Spis treści

Geologia dynamiczna / Włodzimierz Mizerski. wyd. 3. Warszawa, Spis treści Geologia dynamiczna / Włodzimierz Mizerski. wyd. 3. Warszawa, 2014 Spis treści Przedmowy do wydania trzeciego i drugiego 11 1. Ziemia a nauki geologiczne 13 Geologia a nauki przyrodnicze 13 Materia Ziemi

Bardziej szczegółowo

Minerały. Autorstwo: Jackowiak Maciej Kamiński Kamil Wróblewska Natalia

Minerały. Autorstwo: Jackowiak Maciej Kamiński Kamil Wróblewska Natalia Minerały Autorstwo: Jackowiak Maciej Kamiński Kamil Wróblewska Natalia Klasyfikacja minerałów ze względu na skałę macierzystą Minerały skał magmowych Minerały skał osadowych Minerały skał metamorficznych

Bardziej szczegółowo

Od Wielkiego Wybuchu do Gór Izerskich. Tomasz Mrozek Instytut Astronomiczny UWr Zakład Fizyki Słońca CBK PAN

Od Wielkiego Wybuchu do Gór Izerskich. Tomasz Mrozek Instytut Astronomiczny UWr Zakład Fizyki Słońca CBK PAN Od Wielkiego Wybuchu do Gór Izerskich Tomasz Mrozek Instytut Astronomiczny UWr Zakład Fizyki Słońca CBK PAN Góry Izerskie Góry Izerskie Góry Izerskie Góry Izerskie Góry Izerskie Góry Izerskie Góry Izerskie

Bardziej szczegółowo

SKAŁY MAGMOWE SKAŁY GŁĘBINOWE (PLUTONICZNE)

SKAŁY MAGMOWE SKAŁY GŁĘBINOWE (PLUTONICZNE) SKAŁY MAGMOWE Skały magmowe powstają w procesie krystalizacji magmy. Utwory krystalizujące pod powierzchnią ziemi zaliczamy do skał głębinowych (plutonicznych), natomiast na powierzchni do skał wylewnych

Bardziej szczegółowo

Prezentacja. Układ Słoneczny

Prezentacja. Układ Słoneczny Prezentacja Układ Słoneczny Układ Słoneczny Układ Słoneczny układ planetarny składający się ze Słońca i powiązanych z nim grawitacyjnie ciał niebieskich. Ciała te to osiem planet, 166 znanych księżyców

Bardziej szczegółowo

Łom skał kwarcowo-skaleniowych Jaworek. Długość: Szerokość:

Łom skał kwarcowo-skaleniowych Jaworek. Długość: Szerokość: OPIS GEOSTANOWISKA Stanisław Madej Informacje ogólne Nr obiektu 73 Nazwa obiektu (oficjalna, obiegowa lub nadana) Łom skał kwarcowo-skaleniowych Jaworek Współrzędne geograficzne [WGS 84 hddd.dddd] Długość:

Bardziej szczegółowo

BUDOWLANY PODZIAŁ KAMIENI

BUDOWLANY PODZIAŁ KAMIENI Budowlany podział kamieni WYKORZYSTAĆ KAMIEŃ 139 BUDOWLANY PODZIAŁ KAMIENI Najprostszą formą wykorzystania skał jako surowca budowlanego jest bezpośrednie użycie ich fragmentów. Rodzaj wybranej skały,

Bardziej szczegółowo

KOPALNIA OGORZELEC - KRUSZYWA Z NOWEGO ZŁOŻA AMFIBOLITU

KOPALNIA OGORZELEC - KRUSZYWA Z NOWEGO ZŁOŻA AMFIBOLITU Instytut Mechanizacji Budownictwa i Górnictwa Skalnego KOPALNIA OGORZELEC - KRUSZYWA Z NOWEGO ZŁOŻA AMFIBOLITU dr hab. Stefan GÓRALCZYK, prof. IMBiGS mgr inż. Danuta KUKIELSKA Kruszywa amfibolitowe w Polsce

Bardziej szczegółowo

OLSZTYŃSKIE PLANETARIUM I OBSERWATORIUM ASTRONOMICZNE POLSKIE TOWARZYSTWO METEORYTOWE II SEMINARIUM METEORYTOWE 24-26.04.

OLSZTYŃSKIE PLANETARIUM I OBSERWATORIUM ASTRONOMICZNE POLSKIE TOWARZYSTWO METEORYTOWE II SEMINARIUM METEORYTOWE 24-26.04. OLSZTYŃSKIE PLANETARIUM I OBSERWATORIUM ASTRONOMICZNE POLSKIE TOWARZYSTWO METEORYTOWE II SEMINARIUM METEORYTOWE 24-26.4.23 OLSZTYN Marian SZURGOT 1, Krzysztof POLAŃSKI 2 BADANIA MIKROSKOPOWE CHONDRYTÓW

Bardziej szczegółowo

Wulkany. Wojtek Jóźwiak

Wulkany. Wojtek Jóźwiak Wulkany Wojtek Jóźwiak Wulkan(z łac. Vulcanus imię rzymskiego boga ognia) miejsce na powierzchni Ziemi, z którego wydobywa się lawa, gazy wulkaniczne (solfatary, mofety, fumarole) i materiał piroklastyczny.

Bardziej szczegółowo

Test z geologii. 4) Jaka panuje stała temperatura w naszym klimacie na głębokości 26 m? a) 5 0 C b) 15 0 C c) 8 0 C d) 12 0 C

Test z geologii. 4) Jaka panuje stała temperatura w naszym klimacie na głębokości 26 m? a) 5 0 C b) 15 0 C c) 8 0 C d) 12 0 C Test z geologii 1) Promień równikowy Ziemi wynosi: a) 637,8 km b) 6378,4 km c) 36561,31 km d) 3656,1 km 2) Największą gęstość posiada: a) Atmosfera b) Litosfera c) Mezosfera d) Barysfera 3) Na Śląsku stopień

Bardziej szczegółowo

Układ Słoneczny. Powstanie Układu Słonecznego. Dysk protoplanetarny

Układ Słoneczny. Powstanie Układu Słonecznego. Dysk protoplanetarny Układ Słoneczny Powstanie Układu Słonecznego Układ Słoneczny uformował się około 4,6 mld lat temu w wyniku zagęszczania się obłoku materii składającego się głównie z gazów oraz nielicznych atomów pierwiastków

Bardziej szczegółowo

Geologia historyczna - zajmuje się dziejami Ziemi, historią skorupy ziemskiej, a także życia organicznego

Geologia historyczna - zajmuje się dziejami Ziemi, historią skorupy ziemskiej, a także życia organicznego Geologia historyczna - zajmuje się dziejami Ziemi, historią skorupy ziemskiej, a także życia organicznego GEOCHRONOLOGIA Kompleksowy zespół procedur umożliwiających ustalenie wieku skał lub procesów geologicznych.

Bardziej szczegółowo

GEOCHEMIA WYBRANYCH PIERWIASTKÓW

GEOCHEMIA WYBRANYCH PIERWIASTKÓW GEOCHEMIA WYBRANYCH PIERWIASTKÓW Na, K i inne metale alkaliczne silnie elektrododatnie metale o dużych promieniach jonowych tworzące jony +1 i wiązania w przewadze jonowe sód i potas są składnikami minerałów

Bardziej szczegółowo

Badania bezpośrednie (np.: sondy kosmiczne, meteoryty itp.) Obserwacje form krajobrazu (budowa i ilość kraterów, wylewy magmy itp.

Badania bezpośrednie (np.: sondy kosmiczne, meteoryty itp.) Obserwacje form krajobrazu (budowa i ilość kraterów, wylewy magmy itp. Dariusz Ślązek Badania bezpośrednie (np.: sondy kosmiczne, meteoryty itp.) Obserwacje form krajobrazu (budowa i ilość kraterów, wylewy magmy itp.) Metody porównawcze pomiędzy poszczególnymi ciałami w naszym

Bardziej szczegółowo

Kamienne archiwum Ziemi XII konkurs geologiczno-środowiskowy - 2011

Kamienne archiwum Ziemi XII konkurs geologiczno-środowiskowy - 2011 Kamienne archiwum Ziemi XII konkurs geologiczno-środowiskowy - 2011 LICEA 1 Które z wymienionych poniżej skał należą do grupy skał metamorficznych? Pokreśl je. ropa naftowa, serpentynit, kwarcyt, mołdawit

Bardziej szczegółowo

Ewolucja w układach podwójnych

Ewolucja w układach podwójnych Ewolucja w układach podwójnych Tylko światło Temperatura = barwa różnica dodatnia różnica równa 0 różnica ujemna Jasnośd absolutna m M 5 log R 10 pc Diagram H-R Powstawanie gwiazd Powstawanie gwiazd ciśnienie

Bardziej szczegółowo

Łom ortognejsów Stachów 2. Długość: 16,96404 Szerokość: 50,72293

Łom ortognejsów Stachów 2. Długość: 16,96404 Szerokość: 50,72293 OPIS GEOSTANOWISKA Stanisław Madej Informacje ogólne Nr obiektu 126 Nazwa obiektu (oficjalna, obiegowa lub nadana) Łom ortognejsów Stachów 2 Współrzędne geograficzne [WGS 84 hddd.dddd] Długość: 16,96404

Bardziej szczegółowo

SUROWCE I RECYKLING. Wykład 8

SUROWCE I RECYKLING. Wykład 8 SUROWCE I RECYKLING Wykład 8 WYBRANE NIEMETALICZNE SUROWCE MINERALNE surowce krzemionkowe, tj. zasobne w SiO 2, surowce ilaste, surowce glinowe, glinokrzemianowe i zawierające alkalia, surowce wapniowe,

Bardziej szczegółowo

ETAP II. Astronomia to nauka. pochodzeniem i ewolucją. planet i gwiazd. na wydarzenia na Ziemi.

ETAP II. Astronomia to nauka. pochodzeniem i ewolucją. planet i gwiazd. na wydarzenia na Ziemi. ETAP II Konkurencja I Ach te definicje! (każda poprawnie ułożona definicja warta jest aż dwa punkty) Astronomia to nauka o ciałach niebieskich zajmująca się badaniem ich położenia, ruchów, odległości i

Bardziej szczegółowo

Piława Górna, osiedle Kośmin / osiedle Kopanica Koordynaty przedstawiają przybliżone współrzędne miejsc Opis lokalizacji i dostępności

Piława Górna, osiedle Kośmin / osiedle Kopanica Koordynaty przedstawiają przybliżone współrzędne miejsc Opis lokalizacji i dostępności Opis geostanowiska Grzegorz Gil Informacje ogólne (weryfikacja) Numer obiektu 177 Nazwa obiektu (oficjalna, obiegowa lub Miejsca upadku fragmentów meteorytu "Gnadenfrei" ("Piława nadana) Górna") Współrzędne

Bardziej szczegółowo

Konferencja AGC/GAC, AMC/MAC, SEG i SGA 2008 Quebec City, Kanada, 25 28.05.2008

Konferencja AGC/GAC, AMC/MAC, SEG i SGA 2008 Quebec City, Kanada, 25 28.05.2008 Konferencja AGC/GAC, AMC/MAC, SEG i SGA 2008 Quebec City, Kanada, 25 28.05.2008 W dniach 25 28 maja 2008 r. w centrum kongresowym w Quebec City, obchodz¹cym w tym roku 400-lecie za³o enia miasta, odby³a

Bardziej szczegółowo

5. Wnętrze Ziemi. Zadanie 5.1 P I 1, II 1. Zadanie 5.2 P I 1. Zadanie 5.3 P I 1

5. Wnętrze Ziemi. Zadanie 5.1 P I 1, II 1. Zadanie 5.2 P I 1. Zadanie 5.3 P I 1 5. Wnętrze Ziemi 0 950 2900 5100 A B C D E 6371 km Rysunek 5.1. Przekrój przez wnętrze Ziemi Zadanie 5.1 P I 1, II 1 Napisz, którymi literami oznaczono na rysunku 5.1: a) skorupę ziemską... A, b) płaszcz

Bardziej szczegółowo

Łom granitu Mała Kotlina

Łom granitu Mała Kotlina OPIS GEOSTANOWISKA Marcin Goleń Informacje ogólne Nr obiektu 83 Nazwa obiektu (oficjalna, obiegowa lub nadana) Łom granitu Mała Kotlina Współrzędne geograficzne [WGS 84 hddd.dddd] Długość: 1871289.145

Bardziej szczegółowo

SKAŁY NATURALNE SKUPISKA MINERAŁÓW JEDNORODNYCH LUB RÓŻNORODNYCH KALSYFIKACJA SKAŁ ZE WZGLĘDU NA ICH GENEZĘ

SKAŁY NATURALNE SKUPISKA MINERAŁÓW JEDNORODNYCH LUB RÓŻNORODNYCH KALSYFIKACJA SKAŁ ZE WZGLĘDU NA ICH GENEZĘ SKAŁY NATURALNE SKUPISKA MINERAŁÓW JEDNORODNYCH LUB RÓŻNORODNYCH KALSYFIKACJA SKAŁ ZE WZGLĘDU NA ICH GENEZĘ MAGMOWE POWSTAJĄCE Z KRYSTALIZACJI MAGMY, LAWY I SUBSTANCJI IM TOWARZYSZĄCYCH OSADOWE POWSTAJĄCE

Bardziej szczegółowo

Układ słoneczny, jego planety, księżyce i planetoidy

Układ słoneczny, jego planety, księżyce i planetoidy Układ słoneczny, jego planety, księżyce i planetoidy Układ słoneczny składa się z ośmiu planet, ich księżyców, komet, planetoid i planet karłowatych. Ma on około 4,6 x10 9 lat. W Układzie słonecznym wszystkie

Bardziej szczegółowo

Wykłady z Geochemii Ogólnej

Wykłady z Geochemii Ogólnej Wykłady z Geochemii Ogólnej III rok WGGiOŚ AGH 2010/11 dr hab. inż. Maciej Manecki A-0 p.24 www.geol.agh.edu.pl/~mmanecki ELEMENTY KOSMOCHEMII Nasza wiedza o składzie materii Wszechświata pochodzi z dwóch

Bardziej szczegółowo

Układ Słoneczny. Pokaz

Układ Słoneczny. Pokaz Układ Słoneczny Pokaz Rozmiary planet i Słońca Orbity planet Planety typu ziemskiego Merkury Najmniejsza planeta U.S. Brak atmosfery Powierzchnia podobna do powierzchni Księżyca zryta kraterami część oświetlona

Bardziej szczegółowo

Metale i niemetale. Krystyna Sitko

Metale i niemetale. Krystyna Sitko Metale i niemetale Krystyna Sitko Substancje proste czyli pierwiastki dzielimy na : metale np. złoto niemetale np. fosfor półmetale np. krzem Spośród 115 znanych obecnie pierwiastków aż 91 stanowią metale

Bardziej szczegółowo

SKAŁY, TEKTONIKA, PROCESY ENDOGENICZNE ZADANIA. 1.Oznacz literą P tylko te zdania, których prawdziwość potwierdza załączony poniżej rysunek.

SKAŁY, TEKTONIKA, PROCESY ENDOGENICZNE ZADANIA. 1.Oznacz literą P tylko te zdania, których prawdziwość potwierdza załączony poniżej rysunek. SKAŁY, TEKTONIKA, PROCESY ENDOGENICZNE ZADANIA 1.Oznacz literą P tylko te zdania, których prawdziwość potwierdza załączony poniżej rysunek. A) W wyniku wietrzenia skał magmowych mogą utworzyć się skały

Bardziej szczegółowo

Kamil Adamaszek Piotr Siedlecki

Kamil Adamaszek Piotr Siedlecki Kamil Adamaszek Piotr Siedlecki Budowa Marsa Mars jest czwartą planetą od Słońca w Układzie Słonecznym. Nazwa planety pochodzi od imienia rzymskiego boga wojny Mars. Zawdzięcza ją swej barwie, która przy

Bardziej szczegółowo

Geochemia krajobrazu. pod redakcją Urszuli Pokojskiej i Renaty Bednarek

Geochemia krajobrazu. pod redakcją Urszuli Pokojskiej i Renaty Bednarek Geochemia krajobrazu pod redakcją Urszuli Pokojskiej i Renaty Bednarek SPIS TREŚCI Spis treści Spis treści Przedmowa... 11 CZĘŚĆ 1. WIADOMOŚCI WPROWADZAJĄCE Rozdział I. Elementy chemii ogólnej (Urszula

Bardziej szczegółowo

Materiały miejscowe i technologie proekologiczne w budowie dróg

Materiały miejscowe i technologie proekologiczne w budowie dróg Naukowo techniczna konferencja szkoleniowa Materiały miejscowe i technologie proekologiczne w budowie dróg Łukta, 17 19 września 2008 Zasoby materiałów w miejscowych do budowy dróg na terenie Warmii i

Bardziej szczegółowo

Grupa I Nazwisko i imię: (0 2) Przyporządkuj rodzajom skał odpowiadające im warunki powstawania. A. magmowe głębinowe -... B. metamorficzne -...

Grupa I Nazwisko i imię: (0 2) Przyporządkuj rodzajom skał odpowiadające im warunki powstawania. A. magmowe głębinowe -... B. metamorficzne -... Grupa I Nazwisko i imię:... 1. (0 2) Przyporządkuj rodzajom skał odpowiadające im warunki powstawania. A. magmowe głębinowe -... B. metamorficzne -... a) Powstały wskutek przemian innych skał pod wpływem

Bardziej szczegółowo

XXXV OLIMPIADA GEOGRAFICZNA Zawody II stopnia pisemne podejście 1

XXXV OLIMPIADA GEOGRAFICZNA Zawody II stopnia pisemne podejście 1 -1/1- XXXV OLIMPIADA GEOGRAFICZNA Zawody II stopnia pisemne podejście 1 W zadaniach 1-3 należy wykorzystać mapę (s. 4) i przekrój geologiczny (s. 5). Zadanie 1. Uwaga: w miejscach pozostawionych po poleceniach

Bardziej szczegółowo

Towaroznawstwo artykułów przemysłowych

Towaroznawstwo artykułów przemysłowych Towaroznawstwo artykułów przemysłowych Towaroznawstwo Tomasz Poskrobko Przemysł produkcja materialna, polegająca na wytwarzaniu wyrobów w sposób masowy, przy użyciu urządzeń mechanicznych, Towary przemysłowe

Bardziej szczegółowo

Bogusława Kozub; nauczyciel chemii w Publicznym Gimnazjum nr 5 w Płazie

Bogusława Kozub; nauczyciel chemii w Publicznym Gimnazjum nr 5 w Płazie Bogusława Kozub; nauczyciel chemii w Publicznym Gimnazjum nr 5 w Płazie Temat: Surowce i tworzywa pochodzenia mineralnego. Temat realizowany metodą projektu. Celem projektu jest zapoznanie się uczniów

Bardziej szczegółowo

PROSZĘ UWAŻNIE SŁUCHAĆ NA KOŃCU PREZENTACJI BĘDZIE TEST SPRAWDZAJĄCY

PROSZĘ UWAŻNIE SŁUCHAĆ NA KOŃCU PREZENTACJI BĘDZIE TEST SPRAWDZAJĄCY PROSZĘ UWAŻNIE SŁUCHAĆ NA KOŃCU PREZENTACJI BĘDZIE TEST SPRAWDZAJĄCY RUCH OBROTOWY ZIEMI Ruch obrotowy to ruch Ziemi wokół własnej osi. Oś Ziemi jest teoretyczną linią prostą, która przechodzi przez Biegun

Bardziej szczegółowo

pobrano z serwisu Fizyka Dla Każdego - http://fizyka.dk - zadania fizyka, wzory fizyka, matura fizyka

pobrano z serwisu Fizyka Dla Każdego - http://fizyka.dk - zadania fizyka, wzory fizyka, matura fizyka 4. Pole grawitacyjne. Praca. Moc.Energia zadania z arkusza I 4.8 4.1 4.9 4.2 4.10 4.3 4.4 4.11 4.12 4.5 4.13 4.14 4.6 4.15 4.7 4.16 4.17 4. Pole grawitacyjne. Praca. Moc.Energia - 1 - 4.18 4.27 4.19 4.20

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE STOPNIE SZKOLNE Z CHEMII klasa I

WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE STOPNIE SZKOLNE Z CHEMII klasa I WYMAGANIA NA POSZCZEGÓLNE STOPNIE SZKOLNE Z CHEMII klasa I Aby uzyskać ocenę wyższą niż dana ocena, uczeń musi opanować wiadomości i umiejętności dotyczące danej oceny oraz ocen od niej niższych. Dział:

Bardziej szczegółowo

SUROWCE MINERALNE. Wykład 5

SUROWCE MINERALNE. Wykład 5 SUROWCE MINERALNE Wykład 5 PROCESY POMAGMOWE Etap pegmatytowy (800-600 0 C) w resztkach pomagmowych składniki krzemianowe przewaŝają jeszcze nad składnikami łatwolotnymi. Obfitość tych ostatnich nadaje

Bardziej szczegółowo

Badania laboratoryjne składu chemicznego wód podziemnych

Badania laboratoryjne składu chemicznego wód podziemnych Katowice 27.11.2015r. Odpowiedź na list Towarzystwa na rzecz Ziemi W związku ze zgłaszanymi przez Towarzystwo na rzecz Ziemi (pismo z dnia 05.11.2015r.) pytaniami dotyczącymi pierwiastków występujących

Bardziej szczegółowo

Astronomia. Znając przyspieszenie grawitacyjne planety (ciała), obliczyć możemy ciężar ciała drugiego.

Astronomia. Znając przyspieszenie grawitacyjne planety (ciała), obliczyć możemy ciężar ciała drugiego. Astronomia M = masa ciała G = stała grawitacji (6,67 10-11 [N m 2 /kg 2 ]) R, r = odległość dwóch ciał/promień Fg = ciężar ciała g = przyspieszenie grawitacyjne ( 9,8 m/s²) V I = pierwsza prędkość kosmiczna

Bardziej szczegółowo

PRZYGOTOWANIE PRÓBEK DO MIKROSKOPI SKANINGOWEJ

PRZYGOTOWANIE PRÓBEK DO MIKROSKOPI SKANINGOWEJ Ewa Teper PRZYGOTOWANIE PRÓBEK DO MIKROSKOPI SKANINGOWEJ WIELKOŚĆ I RODZAJE PRÓBEK Maksymalne wymiary próbki, którą można umieścić na stoliku mikroskopu skaningowego są następujące: Próbka powinna się

Bardziej szczegółowo

Kamieniołom granitu w Białym Kościele

Kamieniołom granitu w Białym Kościele OPIS GEOSTANOWISKA Dawid Białek Informacje ogólne Nr obiektu 56 Nazwa obiektu (oficjalna, obiegowa lub nadana) Kamieniołom granitu w Białym Kościele Współrzędne geograficzne [WGS 84 hddd.dddd] Długość:

Bardziej szczegółowo

Zespół Szkół Samochodowych

Zespół Szkół Samochodowych Zespół Szkół Samochodowych Podstawy Konstrukcji Maszyn Materiały Konstrukcyjne i Eksploatacyjne Temat: OTRZYMYWANIE STOPÓW ŻELAZA Z WĘGLEM. 2016-01-24 1 1. Stopy metali. 2. Odmiany alotropowe żelaza. 3.

Bardziej szczegółowo

Łom amfibolitów Kluczowa. Długość: Szerokość:

Łom amfibolitów Kluczowa. Długość: Szerokość: OPIS GEOSTANOWISKA Stanisław Madej Informacje ogólne Nr obiektu 69 Nazwa obiektu (oficjalna, obiegowa lub nadana) Łom amfibolitów Kluczowa Współrzędne geograficzne [WGS 84 hddd.dddd] Długość: 16.77329537

Bardziej szczegółowo

(19) PL (11) (13) B1 (12) OPIS PATENTOWY PL B1

(19) PL (11) (13) B1 (12) OPIS PATENTOWY PL B1 RZECZPOSPOLITA POLSKA Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (12) OPIS PATENTOWY (21) Numer zgłoszenia: 316302 (22) Data zgłoszenia: 26.09.1996 (19) PL (11) 181586 (13) B1 ( 5 1) Int.Cl.7 C03C 3/00

Bardziej szczegółowo

Zadanie 3. (2 pkt) Dobierz odpowiednie rodzaje skał (spośród zaznaczonych na przekroju) do procesów geologicznych, w wyniku których powstały.

Zadanie 3. (2 pkt) Dobierz odpowiednie rodzaje skał (spośród zaznaczonych na przekroju) do procesów geologicznych, w wyniku których powstały. Lekcja powtórkowa z 1 części litosfery. Zadania maturalne: Zadanie 1. (1 pkt) Flisz to kompleks skał osadowych morskiego pochodzenia. Zaznacz literę, którą oznaczono skały wchodzące w skład fliszu. A.

Bardziej szczegółowo

Rys Krater meteorytowy Canyon Diablo w Arizonie

Rys Krater meteorytowy Canyon Diablo w Arizonie 1. Elementy kosmochemii 1 1. ELEMENTY KOSMOCHEMII O planetach Układu Słonecznego zdobywamy z wolna wiedzę z bezpośrednich badań załogowych czy bezzałogowych misji kosmicznych wysyłanych na Księżyc, na

Bardziej szczegółowo

Piława Górna, osiedle Kopanica Opis lokalizacji i dostępności. Łatwo dostępne, prowadzi do niego czarny szlak od ul.

Piława Górna, osiedle Kopanica Opis lokalizacji i dostępności. Łatwo dostępne, prowadzi do niego czarny szlak od ul. Opis geostanowiska Grzegorz Gil Informacje ogólne (weryfikacja) Numer obiektu 178 Nazwa obiektu (oficjalna, obiegowa lub nadana) Punkt widokowy i nieczynny łom mylonitów Piława Górna Współrzędne geograficzne

Bardziej szczegółowo

STRUKTURA MATERIAŁÓW

STRUKTURA MATERIAŁÓW STRUKTURA MATERIAŁÓW ELEMENTY STRUKTURY MATERIAŁÓW 1. Wiązania miedzy atomami 2. Układ atomów w przestrzeni 3. Mikrostruktura 4. Makrostruktura 1. WIĄZANIA MIĘDZY ATOMAMI Siły oddziaływania między atomami

Bardziej szczegółowo

OLSZTYŃSKIE PLANETARIUM I OBSERWATORIUM ASTRONOMICZNE POLSKIE TOWARZYSTWO METEORYTOWE II SEMINARIUM METEORYTOWE 24-26.04.

OLSZTYŃSKIE PLANETARIUM I OBSERWATORIUM ASTRONOMICZNE POLSKIE TOWARZYSTWO METEORYTOWE II SEMINARIUM METEORYTOWE 24-26.04. OLSZTYŃSKIE PLANETARIUM I OBSERWATORIUM ASTRONOMICZNE POLSKIE TOWARZYSTWO METEORYTOWE II SEMINARIUM METEORYTOWE 24-26.04.2003 OLSZTYN Łukasz KARWOWSKI 1, Stanisław JACHYMEK 2, Anna LUDWIG 3, Agnieszka

Bardziej szczegółowo

WYKŁAD 2016 HISTORIA GEOLOGII. starożytność. Teofrast z Eresos

WYKŁAD 2016 HISTORIA GEOLOGII. starożytność. Teofrast z Eresos PLANETA ZIEMIA BUDOWA WNĘTRZA ZIEMI MINERAŁY, SKAŁY POWIERZCHNIA ZIEMI SEDYMENTACJA STRATYGRAFIA MAGMATYZM METAMORFIZM TEKTONIKA GEOZAGROŻENIA HISTORIA GEOLOGII starożytność Teofrast z Eresos (322-287

Bardziej szczegółowo

Energia geotermalna. W-7a

Energia geotermalna. W-7a Energia geotermalna W-7a Co to jest energia geotermalna Nadwyżka energii cieplnej w stosunku do energii odpowiadającej średniej temperaturze powierzchni Ziemi. (ok.8. 10 30 J) Wewnętrzne ciepło Ziemi nagromadzone

Bardziej szczegółowo

Synteza jądrowa (fuzja) FIZYKA 3 MICHAŁ MARZANTOWICZ

Synteza jądrowa (fuzja) FIZYKA 3 MICHAŁ MARZANTOWICZ Synteza jądrowa (fuzja) Cykl życia gwiazd Narodziny gwiazd: obłok molekularny Rozmiary obłoków (Giant Molecular Cloud) są rzędu setek lat świetlnych. Masa na ogół pomiędzy 10 5 a 10 7 mas Słońca. W obłoku

Bardziej szczegółowo

O co pytają mieszkańcy lokalnych społeczności. i jakie mają wątpliwości związane z wydobyciem gazu łupkowego.

O co pytają mieszkańcy lokalnych społeczności. i jakie mają wątpliwości związane z wydobyciem gazu łupkowego. O co pytają mieszkańcy lokalnych społeczności i jakie mają wątpliwości związane z wydobyciem gazu łupkowego. Czy szczelinowanie zanieczyszcza wody gruntowe? Warstwy wodonośne chronione są w ten sposób,

Bardziej szczegółowo

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak

Opracowała: mgr inż. Ewelina Nowak Materiały dydaktyczne na zajęcia wyrównawcze z chemii dla studentów pierwszego roku kierunku zamawianego Inżynieria Środowiska w ramach projektu Era inżyniera pewna lokata na przyszłość Opracowała: mgr

Bardziej szczegółowo

Budowa atomu Wiązania chemiczne

Budowa atomu Wiązania chemiczne strona 1/8 Budowa atomu Wiązania chemiczne Dorota Lewandowska, Anna Warchoł, Lidia Wasyłyszyn Treść podstawy programowej: Budowa atomu: jądro i elektrony, składniki jądra, izotopy. Promieniotwórczość i

Bardziej szczegółowo

ANDRZEJ MANECKI METEORYTY, PYŁY KOSMICZNE I SKAŁY KSIĘŻYCOWE

ANDRZEJ MANECKI METEORYTY, PYŁY KOSMICZNE I SKAŁY KSIĘŻYCOWE POLSKA AKADEMIA NAUK ODDZIAŁ W KRAKOWIE uka dla wszystkich ANDRZEJ MANECKI METEORYTY, PYŁY KOSMICZNE I SKAŁY KSIĘŻYCOWE ** POLSKA AKADEMIA NAUK ODDZIAŁ W KRAKOWIE NAUKA DLA WSZYSTKICH Nr 251 ANDRZEJ MANECK1

Bardziej szczegółowo

Co dzieje się we wnętrzu Ziemi?

Co dzieje się we wnętrzu Ziemi? Andrzej Żelaźniewicz Marek Grad Co dzieje się we wnętrzu Ziemi? Polska Akademia Nauk planetaziemia Nauki o Ziemi jej mieszkańcom Warszawa 2009 Komitet Planeta Ziemia PAN Wydział VII PAN planetaziemia Nauki

Bardziej szczegółowo

I. Substancje i ich przemiany

I. Substancje i ich przemiany NaCoBeZU z chemii dla klasy 1 I. Substancje i ich przemiany 1. Pracownia chemiczna podstawowe szkło i sprzęt laboratoryjny. Przepisy BHP i regulamin pracowni chemicznej zaliczam chemię do nauk przyrodniczych

Bardziej szczegółowo

Ciała drobne w Układzie Słonecznym

Ciała drobne w Układzie Słonecznym Ciała drobne w Układzie Słonecznym Planety karłowate Pojęcie wprowadzone w 2006 r. podczas sympozjum Międzynarodowej Unii Astronomicznej Planetą karłowatą jest obiekt, który: znajduje się na orbicie wokół

Bardziej szczegółowo

XL OLIMPIADA GEOGRAFICZNA Zawody III stopnia pisemne podejście 2

XL OLIMPIADA GEOGRAFICZNA Zawody III stopnia pisemne podejście 2 -2/1- XL OLIMPIADA GEOGRAFICZNA Zawody III stopnia pisemne podejście 2 Zadanie 10. A. Okolice Chęcin są podręcznikowym przykładem obszaru występowania inwersji rzeźby. Wyjaśnij, na czym polega inwersja

Bardziej szczegółowo

Geologia poziom rozszerzony, ćwiczenia Zadanie 1. (2 pkt) Na mapie przedstawiono granice i kierunki ruchu płyt litosfery.

Geologia poziom rozszerzony, ćwiczenia Zadanie 1. (2 pkt) Na mapie przedstawiono granice i kierunki ruchu płyt litosfery. Geologia poziom rozszerzony, ćwiczenia Zadanie 1. (2 pkt) Na mapie przedstawiono granice i kierunki ruchu płyt litosfery. Przyporządkuj obszarom oznaczonym na mapie literami A i B po dwa zjawiska lub procesy

Bardziej szczegółowo

Własności optyczne materii. Jak zachowuje się światło w zetknięciu z materią?

Własności optyczne materii. Jak zachowuje się światło w zetknięciu z materią? Własności optyczne materii Jak zachowuje się światło w zetknięciu z materią? Właściwości optyczne materiału wynikają ze zjawisk: Absorpcji Załamania Odbicia Rozpraszania Własności elektrycznych Refrakcja

Bardziej szczegółowo

Niemetaliczne materiały konstrukcyjne pochodzenia mineralnego

Niemetaliczne materiały konstrukcyjne pochodzenia mineralnego CHEMIA A SPOŁECZEŃSTWO Niemetaliczne materiały konstrukcyjne pochodzenia mineralnego Marek Kwiatkowski Zakład Dydaktyki Chemii Wydział Chemii UG ul. Sobieskiego 18, 80-952 Gdańsk tel. (058) 3450 462 e-mail:

Bardziej szczegółowo

GEOLOGIA: Petrologia i petrografia Mineralogia i geochemia Geologia dynamiczna Gleboznawstwo Tektonika Stratygrafia Paleontologia Kartowanie

GEOLOGIA: Petrologia i petrografia Mineralogia i geochemia Geologia dynamiczna Gleboznawstwo Tektonika Stratygrafia Paleontologia Kartowanie GEOLOGIA: Petrologia i petrografia Mineralogia i geochemia Geologia dynamiczna Gleboznawstwo Tektonika Stratygrafia Paleontologia Kartowanie geologiczne Geologia inżynierska, geofizyka, hydrogeologia,

Bardziej szczegółowo

Geologia złóż. 1. Nazwa przedmiotu/modułu w języku polskim

Geologia złóż. 1. Nazwa przedmiotu/modułu w języku polskim 1. Nazwa przedmiotu/modułu w języku polskim Geologia złóż 2. Nazwa przedmiotu/modułu w języku angielskim Geology of deposits 3. Jednostka prowadząca przedmiot WNZKŚ, Instytut Nauk Geologicznych, Zakład

Bardziej szczegółowo

a) Wypiętrzenie się Andów i Kordylierów. b) Rozwój psylofitów na lądach.

a) Wypiętrzenie się Andów i Kordylierów. b) Rozwój psylofitów na lądach. Materiały szkoleniowe Dzieje i budowa Ziemi 1. Uporządkuj chronologicznie podane wydarzenia w dziejach Ziemi. I II a) Sfałdowanie Sudetów i Uralu. a) Wypiętrzenie się Andów i Kordylierów. b) Rozwój psylofitów

Bardziej szczegółowo

(86) Data i numer zgłoszenia międzynarodowego: , PCT/FI01/01126 (87) Data i numer publikacji zgłoszenia międzynarodowego:

(86) Data i numer zgłoszenia międzynarodowego: , PCT/FI01/01126 (87) Data i numer publikacji zgłoszenia międzynarodowego: RZECZPOSPOLITA POLSKA (12) OPIS PATENTOWY (19) PL (11) 197236 (21) Numer zgłoszenia: 360949 (13) B1 Urząd Patentowy Rzeczypospolitej Polskiej (22) Data zgłoszenia: 19.12.2001 (86) Data i numer zgłoszenia

Bardziej szczegółowo

I KONKURS METEORYTOWY

I KONKURS METEORYTOWY Imię. Nazwisko. Klasa... Pytania: 1. Układ Słoneczny powstał : a) 450 mln lat temu b) ponad 14 mld lat temu c) 3,2 mld lat temu d) ok. 4,5 mld lat temu I KONKURS METEORYTOWY DLA UCZNIÓW KATOLICKIEGO GIMNAZJUM

Bardziej szczegółowo

Układ Słoneczny Pytania:

Układ Słoneczny Pytania: Układ Słoneczny Pytania: Co to jest Układ Słoneczny? Czy znasz nazwy planet? Co jeszcze znajduje się w Układzie Słonecznym poza planetami? Co to jest Układ Słoneczny Układ Słoneczny to układ ciał niebieskich,

Bardziej szczegółowo

Budowa Ziemi i jej własności fizyczne. Opracowała: Inż. Aurelia Grabarek

Budowa Ziemi i jej własności fizyczne. Opracowała: Inż. Aurelia Grabarek Budowa Ziemi i jej własności fizyczne Opracowała: Inż. Aurelia Grabarek O czym będzie mowa? Czym jest Ziemia? Budowa Ziemi na przekroju poprzecznym Omówienie poszczególnych warstw Ziemi Atmosfera Ziemi

Bardziej szczegółowo

Polityka Surowcowa Polski

Polityka Surowcowa Polski Polityka Surowcowa Polski z perspektywy państwowej służby geologicznej PIG-PIB Andrzej Przybycin Zastępca Dyrektora PIG-PIB Dyrektor ds. państwowej służby geologicznej 19.11.2014 r. Misja Państwowej służby

Bardziej szczegółowo

Łom perydotytów na wzgórzu Grochowiec. Długość: Szerokość:

Łom perydotytów na wzgórzu Grochowiec. Długość: Szerokość: OPIS GEOSTANOWISKA Stanisław Madej Informacje ogólne Nr obiektu 75 Nazwa obiektu (oficjalna, obiegowa lub nadana) Łom perydotytów na wzgórzu Grochowiec Współrzędne geograficzne [WGS 84 hddd.dddd] Długość:

Bardziej szczegółowo

Haiku. Sprawdź aktualny stan magazynu Silestone. Więcej informacji o Silestone na stronie www.silestone.pl

Haiku. Sprawdź aktualny stan magazynu Silestone. Więcej informacji o Silestone na stronie www.silestone.pl Sprawdź aktualny stan magazynu Silestone Więcej informacji o Silestone na stronie www.silestone.pl Silestone to najwyższej jakości kwarco-granit o parametrach zbliżonych do granitu. Zastosowanie innowacyjnej

Bardziej szczegółowo

CHEMIA I GIMNAZJUM WYMAGANIA PODSTAWOWE

CHEMIA I GIMNAZJUM WYMAGANIA PODSTAWOWE WYMAGANIA PODSTAWOWE wskazuje w środowisku substancje chemiczne nazywa sprzęt i szkło laboratoryjne opisuje podstawowe właściwości substancji będących głównymi składnikami stosowanych na co dzień produktów

Bardziej szczegółowo

X POLSKO-NIEMIECKA KONFERENCJA ENERGETYKA PRZYGRANICZNA POLSKI I NIEMIEC DOŚWIADCZENIA I PERSPEKTYWY SULECHÓW, 21-22 LISTOPAD 2013

X POLSKO-NIEMIECKA KONFERENCJA ENERGETYKA PRZYGRANICZNA POLSKI I NIEMIEC DOŚWIADCZENIA I PERSPEKTYWY SULECHÓW, 21-22 LISTOPAD 2013 X POLSKO-NIEMIECKA KONFERENCJA ENERGETYKA PRZYGRANICZNA POLSKI I NIEMIEC DOŚWIADCZENIA I PERSPEKTYWY SULECHÓW, 21-22 LISTOPAD 2013 SHALE GAS, TIGHT GAS MINIONY ROK W POSZUKIWANIACH mgr inż. Aldona Nowicka

Bardziej szczegółowo

Chemia. 3. Która z wymienionych substancji jest pierwiastkiem? A Powietrze. B Dwutlenek węgla. C Tlen. D Tlenek magnezu.

Chemia. 3. Która z wymienionych substancji jest pierwiastkiem? A Powietrze. B Dwutlenek węgla. C Tlen. D Tlenek magnezu. Chemia Zestaw I 1. Na lekcjach chemii badano właściwości: żelaza, węgla, cukru, miedzi i magnezu. Który z zestawów badanych substancji zawiera tylko niemetale? A Węgiel, siarka, tlen. B Węgiel, magnez,

Bardziej szczegółowo

CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery.

CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. CHEMIA klasa 1 Wymagania programowe na poszczególne oceny do Programu nauczania chemii w gimnazjum. Chemia Nowej Ery. Dział - Substancje i ich przemiany WYMAGANIA PODSTAWOWE stosuje zasady bezpieczeństwa

Bardziej szczegółowo

w_08 Chemia mineralnych materiałów budowlanych c.d. Chemia metali budowlanych

w_08 Chemia mineralnych materiałów budowlanych c.d. Chemia metali budowlanych w_08 Chemia mineralnych materiałów budowlanych c.d. Chemia metali budowlanych Spoiwa krzemianowe Kompozyty krzemianowe (silikatowe) kity, zaprawy, farby szkło wodne Na 2 SiO 3 + 2H 2 O H 2 SiO 3 +

Bardziej szczegółowo

BADANIE WYNIKÓW NAUCZANIA Z CHEMII KLASA I GIMNAZJUM. PYTANIA ZAMKNIĘTE.

BADANIE WYNIKÓW NAUCZANIA Z CHEMII KLASA I GIMNAZJUM. PYTANIA ZAMKNIĘTE. BADANIE WYNIKÓW NAUCZANIA Z CHEMII KLASA I GIMNAZJUM. PYTANIA ZAMKNIĘTE. 1. Którą mieszaninę można rozdzielić na składniki poprzez filtrację; A. Wodę z octem. B. Wodę z kredą. C. Piasek z cukrem D. Wodę

Bardziej szczegółowo

Fot: Widok płaskich powierzchni okazu. Fot: Zbliżenia łusek z powierzchni okazu. Fot: Zbliżenia spodniej części okazu.

Fot: Widok płaskich powierzchni okazu. Fot: Zbliżenia łusek z powierzchni okazu. Fot: Zbliżenia spodniej części okazu. Okaz 120 MCh/P/11620 - Lepidodendron Brzeszcze Płaski fragment łupka o zarysie przypominającym nieco poszarpany trapez. Pomiędzy warstwami substancji ilastej znajdują się wkładki węgla. Skamieniałość znajduje

Bardziej szczegółowo

Nazwy pierwiastków: A +Fe 2(SO 4) 3. Wzory związków: A B D. Równania reakcji:

Nazwy pierwiastków: A +Fe 2(SO 4) 3. Wzory związków: A B D. Równania reakcji: Zadanie 1. [0-3 pkt] Na podstawie podanych informacji ustal nazwy pierwiastków X, Y, Z i zapisz je we wskazanych miejscach. I. Suma protonów i elektronów anionu X 2- jest równa 34. II. Stosunek masowy

Bardziej szczegółowo

71_1 Zlepieńce karbońskie w dolinie Srebrnika. 71_2 Gnejsowy otoczak w obrębie zlepieńców

71_1 Zlepieńce karbońskie w dolinie Srebrnika. 71_2 Gnejsowy otoczak w obrębie zlepieńców 71_1 Zlepieńce karbońskie w dolinie Srebrnika 71_2 Gnejsowy otoczak w obrębie zlepieńców 72_1 Sztolnie z pegmatytem Wilczej Poręby 72_2 Szafir z pegmatytu Wilczej Poręby 72_3 Dumortieryt z pegmatytu Wilczej

Bardziej szczegółowo

Blanco Zeus Extreme. Sprawdź aktualny stan magazynu Silestone. Więcej informacji o Spiekach Kwarcowych na stronie www.silestone.pl

Blanco Zeus Extreme. Sprawdź aktualny stan magazynu Silestone. Więcej informacji o Spiekach Kwarcowych na stronie www.silestone.pl Sprawdź aktualny stan magazynu Silestone Więcej informacji o Spiekach Kwarcowych na stronie www.silestone.pl Silestone to najwyższej jakości kwarco-granit o parametrach zbliżonych do granitu. Zastosowanie

Bardziej szczegółowo

Odsłonięcie skał wapniowo-krzemianowych w Gębczycach. Długość: 17, Szerokość: 50,

Odsłonięcie skał wapniowo-krzemianowych w Gębczycach. Długość: 17, Szerokość: 50, OPIS GEOSTANOWISKA Teresa Oberc-Dziedzic, Stanisław Madej Informacje ogólne Nr obiektu 13 Nazwa obiektu (oficjalna, obiegowa lub nadana) Odsłonięcie skał wapniowo-krzemianowych w Gębczycach Współrzędne

Bardziej szczegółowo

Kilka słów o nas. Nasze usługi to najwyższa jakość potwierdzona Certyfikatem Jakości ISO 9001 1/8

Kilka słów o nas. Nasze usługi to najwyższa jakość potwierdzona Certyfikatem Jakości ISO 9001 1/8 Kilka słów o nas Nasza firma istnieje od 1986 roku. Mamy więc za sobą kilkadziesiąt lat doświadczeń, których owocem jest ceniona za wysoką jakość usługa. Profesjonalny personel jest w stanie doradzić oraz

Bardziej szczegółowo

Piotr Chojnacki. Geochemia Ołowiu

Piotr Chojnacki. Geochemia Ołowiu Piotr Chojnacki Wrocław dn. 6 czerwca 2005 roku Geochemia Ołowiu Piotr Chojnacki Astronomowie uważają, że dzieje Wszechświata zaczęły się od punktu w nieskończenie wielkiej temperaturze, gęstości i ciśnieniu.

Bardziej szczegółowo

SP Klasa VI, temat 2

SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 SP Klasa VI, temat 2 zagiąć NAUKOWCY SP Klasa VI, temat

Bardziej szczegółowo

Podstawy nauk o Ziemi

Podstawy nauk o Ziemi Podstawy nauk o Ziemi Zależność rzeźby od budowy geologicznej mgr inż. Renata Różycka-Czas Katedra Gospodarki Przestrzennej i Architektury Krajobrazu Wydział Inżynierii Środowiska i Geodezji Uniwersytet

Bardziej szczegółowo

Frialit -Degussit Ceramika tlenkowa Wałki kruszące

Frialit -Degussit Ceramika tlenkowa Wałki kruszące Frialit -Degussit Ceramika tlenkowa Wałki kruszące Zastosowanie: Kruszenie i mielenie twardych materiałów Materiał: Tlenek glinu FRIALIT F99,7 Tlenek cyrkonu FRIALIT FZM Produkcja Friatec Wałki kruszące

Bardziej szczegółowo

Falowanie czyli pionowy ruch cząsteczek wody, wywołany rytmicznymi uderzeniami wiatru o powierzchnię wody. Fale wiatrowe dochodzą średnio do 2-6 m

Falowanie czyli pionowy ruch cząsteczek wody, wywołany rytmicznymi uderzeniami wiatru o powierzchnię wody. Fale wiatrowe dochodzą średnio do 2-6 m Ruchy wód morskich Falowanie Falowanie czyli pionowy ruch cząsteczek wody, wywołany rytmicznymi uderzeniami wiatru o powierzchnię wody. Fale wiatrowe dochodzą średnio do 2-6 m wysokości i 50-100 m długości.

Bardziej szczegółowo

Zmiany środowiska po roku 1750

Zmiany środowiska po roku 1750 Zmiany środowiska po roku 1750 Zmiany od końca XVIII wieku: - wzrost uprzemysłowienia spowodował wzrost demograficzny - przemysł staje się podstawową gałęzią gospodarki - rozpoczynają się procesy urbanizacyjne

Bardziej szczegółowo

Oprócz podstawowej działalności produkcyjnej, jesteśmy operatorem największego

Oprócz podstawowej działalności produkcyjnej, jesteśmy operatorem największego Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo SA jest największą polską spółką działającą na krajowym rynku poszukiwania i wydobycia gazu ziemnego i ropy naftowej. Oddział PGNiG SA w Zielonej Górze funkcjonuje

Bardziej szczegółowo