Fridtjof Nansen F R A M W A R K T Y C E

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Fridtjof Nansen F R A M W A R K T Y C E"

Transkrypt

1 Fridtjof Nansen F R A M W A R K T Y C E

2

3

4 Fridtjof Nansen Przełożyła z angielskiego Joanna Leszczyńska F R A M W A R K T Y C E Autentyczne fotografie z wyprawy Kraków 2011

5 Tytuł oryginału: Fram over Polhavet Tłumaczenie: Joanna Leszczyńska z adaptowanego tłumaczenia francuskiego Charlesa Rabota Vers le pôle Copyright for this edition by Tomasz Wyczarski Wydawnictwo SEL All rights reserved Zdjęcia: Fridtjof Nansen, Sigurd Hansen, Fredrik Hjalmar Johansen, Joh. v.d. Fehr. Zdjęcia opublikowane zostały dzięki uprzejmości biblioteki zdjęć Norweskiej Biblioteki Narodowej w Oslo. Mapa Ziemi Franciszka Józefa wykonana wg Payera źródło: Farthest North, Fridtjof Nansen, Harper and Brothers Publishers, New York Rysunki na stronach: 14, 65, 82, 244 źródło: Vers le pôle, Fridtjof Nansen, Ernest Flammarion, Paris Tomasz Wyczarski Wydawnictwo SEL Kraków, ul. Por. Halszki 9/10 e mail: ISBN Kraków 2011 Opracowanie graficzne i skład: Wojciech Piątkowski Zdjęcia na okładce: Fridtjof Nansen Druk: Drukarnia Pijarów

6 F R A M

7

8 Wstęp Najpierw lody polarne zaatakowali nasi przodkowie Wikingowie. Od VIII wieku, kiedy to marynarze innych narodowości nie ośmielali się opuszczać przybrzeżnych wód, oni wyruszali odważnie na pełne morze. Odkryli wtedy Islandię i Grenlandię. Natknęli się tam na lody i szybko poznali grożące z ich strony niebezpieczeństwa. Kongespeil (Zwierciadło królów), dokument z XIII wieku, zawiera bardzo dokładny opis owych kryształowych płaszczyzn. Niezmiernie to charakterystyczne dla owej epoki, kiedy jeszcze zupełnie nie badano zjawisk natury. W kilka lat później, w ślad za Wikingami, przystąpili do walki z lodami Anglicy i Holendrzy. Żeglarze północnoeuropejscy, wierząc w istnienie na północy wolnego od lodów morza, długo szukali tam drogi do Indii i Chin. Zamykały ją lody. Niezrażeni niepowodzeniami nie ustawali w swych usiłowaniach. Rozumowali tak: jeśli morze jest pokryte lodami na szerokości stosunkowo południowej w rejonie południowych brzegów Grenlandii, Spitzbergenu i Nowej Ziemi z pewnością nie ma ich dalej na północ. Śmiało więc usiłowali się tam przedrzeć. Jakkolwiek ta hipoteza była mylna, przyczyniła się do rozwoju wiedzy o naszym globie. Dokonując bowiem cennych obserwacji, wszystkie owe wyprawy powodowały, że zmniejszała się ilość nie znanych obszarów. Dawni i współcześni badacze usiłowali dotrzeć do tajemniczych rejonów bieguna, wytyczając sobie różne drogi i stosując bardzo różne sposoby. Początkowo używano statków, niezbyt odpowiednich do tego rodzaju przedsięwzięć. Zarówno słabe, bezpokładowe barki Wikingów, jak karawele 1 holenderskie czy angielskie nie osiągały 1 Typ jednokadłubowego żaglowca z XV XVII w.

9 8 I FRAM W ARKTYCE odpowiedniej szybkości ani me były dostatecznie odporne, by oprzeć się lodom. Ale sztuka budowania okrętów stopniowo, się rozwijała. Statki zaczęto lepiej przystosowywać do celów, do których miano ich użyć, a i człowiek z coraz to większym zapałem przypuszczał szturm do lodów polarnych. Na długo przed rozpoczęciem wypraw arktycznych ludy północnej Azji i Ameryki, przebywając zamieszkiwane przez nie lodowe pustynie, posługiwały się ciągnionymi przez psy saniami. Z tego środka lokomocji skorzystali po raz pierwszy badacze na Syberii. Rosjanie od XVII i XVIII wieku odbywali podróże na saniach, badając północne wybrzeża Azji, od granicy z Europą aż po Cieśninę Beringa. Na saniach przebyli oni rozległy obszar lodów polarnych docierając do Wysp Nowosyberyjskich, które leżą na północ od Azji. Także w Ameryce zrobili angielscy badacze stosunkowo dawno użytek z sań, badając brzegi Północnego Oceanu Lodowatego. Najczęściej ciągnęli je ludzie. W 1876 roku Albert Markham, podążając w ten sposób przez lody, dokonał najśmielszego na owe czasy wyczynu w dziedzinie badań basenu polarnego. Parry był pierwszym, który użył trzeciego środka lokomocji sań i łodzi. Ten oficer, opuściwszy swój statek na północnym wybrzeżu Spitsbergenu, rozpoczął marsz przez lodową płaszczyznę, ciągnąc łodzie na saniach. W ten sposób dotarł dalej niż ktokolwiek dotąd: osiągnął 82 45'N. Ponieważ jednak prąd unosił na południe lody, po których Parry z trudem podążał na północ, musiał się on ostatecznie cofnąć. Używając różnych środków lokomocji usiłowali badacze przedrzeć się do basenu polarnego czterema różnymi drogami: Cieśniną Smitha, obydwoma skrajami rozległej cieśniny między Grenlandią a Ziemią Franciszka Józefa oraz Cieśniną Beringa. Najczęściej wybierano wówczas Cieśninę Smitha, ponieważ Amerykanie utrzymywali nieco lekkomyślnie, że wody wolne od lodu ciągną się w niej bardzo daleko na północ. Rzeczywistość, niestety, okazała się zupełnie inna. Tą otwartą cieśniną między Grenlandią a Północną Ameryką płyną na południe, unoszone prądem, przeogromne pola lodowe. Przed owymi dryfującymi lodowymi płaszczyznami każdy statek musi się zatrzymać i szukać schronienia przy brzegu.

10 Wstęp I 9 Najpoważniejszą na tym szlaku była wyprawa Naresa ( ). Uczestnik owej ekspedycji, kapitan Markham, za cenę niesłychanych wysiłków osiągnął 83 20'N, dotarł więc najdalej wówczas na północ. Po tej próbie Nares doszedł do wniosku, że zdobycie bieguna przez Cieśninę Smitha jest niemożliwe. Podczas pobytu w owych okolicach ekspedycji Greely'ego ( ) porucznik Lockwood przekroczył szerokość osiągniętą przez Markhama jedynie o cztery minuty. Aż więc do naszej wyprawy rekord światowy w marszu na północ należał do Markhama. W rozległej cieśninie między Grenlandią i Spitsbergenem musieli się żeglarze zatrzymywać na szerokościach bardziej południowych. Niemiecka ekspedycja Koldeweya, podążająca w r. na saniach wzdłuż wschodniego brzegu Grenlandii, nie mogła przekroczyć 77 N. Wzdłuż tego brzegu Grenlandii bowiem płynie z północy na południe prąd, który niesie przeogromne masy lodów. Od strony Spitsbergenu warunki są bardziej sprzyjające. Ciepły prąd, który płynie na północ wzdłuż zachodnich brzegów tego archipelagu, oczyszcza morze z lodów aż do 80 N. Nigdzie poza tym nie można równie łatwo osiągnąć takiej szerokości. Bardziej na wschód stan lodów jest mniej korzystny, dlatego też nieliczne tylko wyprawy wybierały tę drogę. Najpoważniejszą z nich była ekspedycja Weyprechta i Payera ( ). Prąd poniósł na północ austro węgierski statek, unieruchomiony przez lody na wysokości północnego krańca Nowej Ziemi. Tak została odkryta Ziemia Franciszka Józefa, a Payer osiągnął 82 5'N. Potem do owego archipelagu dotarł jedynie Leigh Smith, a obecnie przebywa tam angielska misja Jacksona Harmswortha. Przez Cieśninę Beringa pierwszy ruszył Cook (1776); ostatnią była nieszczęśliwa wyprawa Jeannette. Statek, uwięziony przez lody 6 września 1879 roku na SE 2 od Wyspy Wrangla, po dwuletnim dryfie 3 w kierunku WNW 4 został zmiażdżony na północ od Wysp Nowosyberyjskich. 2 Z ang.: South południe i East wschód. 3 Tu: przesuwanie się statku po powierzchni wody pod wpływem wiatrów lub prądów morskich. 4 Z ang.: West zachód, North północ.

11 10 I FRAM W ARKTYCE Tak więc lody unicestwiały wszelkie ludzkie usiłowania. Aby złamać ich opór, należało wymyślić nowy środek lokomocji i wybrać nową drogę. W trzy lata po rozbiciu Jeannette odkryto jej szczątki na krze koło Julianehaab w pobliżu południowo zachodniego krańca Grenlandii. Oczywiście owa kra nie mogła się tam znaleźć nie przebywszy polarnego basenu. Ale jaką drogą? Na pewno nie przez Cieśninę Smitha. W tym przesmyku bowiem prąd polarny, który opływa Ziemię Baffina i Labrador, nanosi na brzeg amerykański i grenlandzki masy lodowe. Istotnie, kra nie mogłaby dotrzeć do Julianehaab, jeśliby nie niósł jej potężny prąd polarny kierujący się na południe wzdłuż wschodniego wybrzeża Grenlandii, który zatoczywszy łuk na wysokości przylądka Farvel płynie ku północy Cieśniną Davisa. Co do tego nie było wątpliwości. Pozostawało tylko do wyjaśnienia, jak posuwała się kra od Wysp Nowosyberyjskich do wschodniej Grenlandii. Najprawdopodobniej po rozbiciu statku jego szczątki dryfowały na północny zachód, niesione przez prąd płynący od Syberii w tym kierunku. Następnie minąwszy od północy Ziemię Franciszka Józefa i Spitsbergen, chyba w pobliżu bieguna, znalazły się na wodach przybrzeżnych wschodniej Grenlandii i zostały uniesione na południe przez polarny prąd tego obszaru. Przy obecnym stanie wiedzy hydrograficznej jest to jedyna dopuszczalna trasa. Odległość: Wyspy Nowosyberyjskie Julianehaab w linii wyżej przedstawionej wynosi 2900 mil morskich 5. Szczątki Jeannette przebyły tę trasę w ciągu 1100 dni płynąc z prędkością 2,6 mili na dobę, co jest zgodne ze znaną szybkością dryfu. Inne przykłady mniej charakterystyczne niż przykład szczątków Jeannette wskazują na ruch wód basenu polarnego od Syberii ku wschodniej Grenlandii. Na wybrzeżu Grenlandii znaleziono przyrząd do miotania strzał. Identyczne sporządzają Eskimosi, którzy mieszkają nad Cieśniną Beringa. Poza tym większość kawałków drewna, znalezionych na wybrzeżu Grenlandii, pochodzi z północy azjatyckiego kontynentu. Na dwadzieścia pięć kawałków drewna zebranych przez ekspedycję Koldeweya siedemnaście było z sy 5 Mila morska = 1852 m

12 Wstęp I 11 beryjskiego modrzewia. Tu przypominam sobie, że według Grisebacha flora Grenlandii obejmuje również gatunki syberyjskie. Te rośliny, rzecz jasna, dotarły tak daleko od swej ojczyzny dzięki prądowi, który łączy oba kraje. To jeszcze nie wszystko. Badanie próbek osadu, które pobrałem w 1888 roku na lodach wschodniej Grenlandii, ujawniły zupełnie szczególne ich cechy. Ów osad zawierał nie mniej niż dwadzieścia rodzajów różnych minerałów. Tak wielka różnorodność składu osadu pozwoliła doktorowi Törnebohm ze Sztokholmu wysnuć wniosek, że owe minerały pochodzą z bardzo rozległego obszaru, prawdopodobnie z Syberii. Na dobitkę doktor Cleve odkrył w owym osadzie bardzo charakterystyczne glony, takie same jak te, z którymi spotkała się wyprawa statku Vega na przylądku Wankarem w Cieśninie Beringa. Wszystko to wskazuje niewątpliwie na istnienie potężnego prądu przecinającego basen polarny na linii: Syberia wschodnia Grenlandia. Zresztą i teoria dowodzi istnienia owego prądu. Na wschód od południowego Spitsbergenu i południowego krańca Ziemi Franciszka Józefa znajduje się na Północnym Oceanie Lodowatym ośrodek niżu barometrycznego. Zgodnie z prawem Buys Ballota w północnej części tej strefy wiatry wieją ze wschodu na zachód, wobec czego muszą powodować również ruch wód w tym kierunku, to jest w kierunku basenu polarnego i Grenlandii. Jeśli większość przedsiębranych dotąd wypraw zakończyła się niepowodzeniem, działo się tak dlatego, że usiłowały one płynąć na północ, a prąd niósł je na południe. Im bardziej statek posuwał się na północ, tym większe napotykał masy ruchomych lodów. Zamykały go one w końcu w swych okowach i unosiły na południe. Jeśli badacze próbowali posuwać się po lodach na saniach, tracili siły w bezużytecznych usiłowaniach. Za cenę nadludzkich wysiłków posuwali się na północ, podczas gdy lekki ruch wód pchał lody, po których podążali, na południe. Aby dotrzeć do basenu polarnego, należało skorzystać z prądu płynącego na północ, to jest odbyć taką podróż, jaką odbyły szczątki Jeannette. Mój więc plan był następujący: dotrzeć do Wysp Nowosyberyjskich, stamtąd posunąć się możliwie daleko na północ, torując sobie przejście przez lody, a następnie, korzystając z prądu, dryfować na północny zachód.

13 12 I FRAM W ARKTYCE Nie miało dla mnie specjalnego znaczenia, czy trasa resztek Jeannette biegła przez biegun, czy między nim i Ziemią Franciszka Józefa. Jak bowiem pisałem w roku 1891 w moim pierwszym projekcie podróży, przedłożonym w Christianii 6 Towarzystwu Geograficznemu, moim celem nie było osiągnięcie północnego bieguna osi naszego globu, lecz zbadanie w sposób naukowy otaczających go ogromnych obszarów. Było to jedyne przeznaczenie zamierzonej wyprawy, moim bowiem zdaniem znalezienie punktu, który stanowi biegun, to sprawa drugorzędnej wagi. Nie spodziewałem się przyznaję by projekt mój spotkał się z uznaniem badaczy Arktyki: zbyt odbiegał od przyjętych poglądów. Przedsięwzięcie tego rodzaju groziło oczywiście niebezpieczeństwami. Ja jednakże spodziewałem się ich uniknąć przez staranne Nansen w swojej kabinie na Framie (15 lutego 1895 r.) 6 Dawna nazwa stolicy Norwegii. Obecnie Oslo.

14 Wstęp I 13 przygotowanie wyposażenia wyprawy, przez odpowiedni dobór jej uczestników oraz przez wybór odpowiedniej trasy. Po ustaleniu planu należało zapewnić sobie jego realizację. Rząd i parlament norweski z entuzjazmem przyznały mi subwencję w wysokości franków. Ponieważ wydatki wyniosły franków, różnicę pokrył nasz król i szlachetni ziomkowie. Potrzebowałem przede wszystkim statku o nieprzeciętnej odporności, zdolnego oprzeć się naciskowi lodów, który z pewnością będzie olbrzymi. Sprawą jego konstrukcji zajęliśmy się więc ze szczególną troskliwością. Norweski inżynier Colin Archer, któremu powierzyłem skonstruowanie statku, doskonale zrozumiał wagę zadania i włożył w jego wykonanie całą swą wiedzę i pasję. Jemu też zawdzięczam w znacznej mierze powodzenie przedsięwzięcia. Większość dotychczasowych ekspedycji nie dysponowała statkiem przystosowanym do żeglugi wśród lodów, co wydaje się tym dziwniejsze, że były one stosunkowo kosztowne. Kiedy owe ekspedycje zostały zatwierdzone przez odnośne władze, kierującym nimi badaczom tak spieszno było na morze, że nie mogli zapewnić wyprawom odpowiedniego wyposażenia. W większości wypadków przygotowania rozpoczynano na kilka miesięcy przed wyjazdem. Nasza ekspedycja nie mogła zostać przygotowana tak szybko; jej organizacja miała zająć trzy lata, a plan został ustalony na dziewięć lat przed rejsem. Mimo długich poszukiwań najwłaściwszej konstrukcji, statek nasz bynajmniej nie odznaczał się eleganckimi liniami. Najistotniejsze jednak było nadanie mu takiego kształtu konstrukcyjnego, by pod presją lodów nie uległ zmiażdżeniu, lecz wzniósł się do góry. Nie chcieliśmy, by Fram (Naprzód) był statkiem szybkim, lecz solidnym i wygodnym schronieniem na czas naszego dryfu przez polarny basen. Myślałem o statku jak najmniejszym 170 ton netto zadowalało mnie w zupełności. Fram był jednak znacznie większy: 402 tony brutto, 307 netto. Chciałem, by statek był krótki mógłby wówczas łatwo przesuwać się między lodami i łatwo się im przeciwstawiać. Długi pokład to wielki defekt, kiedy się płynie wśród lodów. Z drugiej strony chodziło o to, by burty statku były jak najbardziej opływowe. Żeby statek o tego typu burtach mógł mieć wyporność, o jakiej mówiłem, musiał być szeroki. Toteż Fram miał szerokość równą jednej trzeciej jego długości. Kadłub, dziób, rufa i kil miały

15 14 I FRAM W ARKTYCE Legenda: 1 fokmaszt, 2 grotmaszt, 3 bezanmaszt, RB komora sterowa, SB komora śruby napędowej, C zejściówka do komory silnikowej, S Salon, A sofa w salonie, T stół w salonie, H pracownia, B kabina nawigacyjna, R siłownia, M maszyna parowa, KJ kocioł parowy, DY pomieszczenie na prądnicę (dynamo), I główna ładownia, L ładownia dolna, N ładownia dziobowa, O dolna ładownia dziobowa, 4K kabiny czteroosobowe, BK kabina Blessinga, SVK kabina Sverdrupa, HK kabina Scotta Hansena, NK kabina Nansena, G korytarz, K kambuz (kuchnia), D luk (właz) główny, E szalupy, F forluk (właz dziobowy), P komora windy kotwicznej. Schemat budowy Frama

16 Spis treści Wstęp 7 Odjazd. Chabarowsk. Morze Karskie. Przylądek Czeluskin. Wśród lodów Pierwsze zimowanie Wiosna i lato wśród pól lodowych Druga jesień wśród pól lodowych Druga zima wśród pól lodowych Przez pola lodowe Odwrót w kierunku Ziemi Franciszka Józefa Walka o życie Ziemia! Ziemia! Zimowanie na Ziemi Franciszka Józefa Powrót Sprawozdanie kapitana Otto Sverdrupa

17 W 1893 r. Fridtjof Nansen wyruszył z 12 towarzyszami na polarną ekspedycję badawczą na Framie, szkunerze o nieprzeciętnej odporności, zdolnym oprzeć się naciskowi lodów i do dryfowania z prądem morskim od Wysp Nowosyberyjskich do Grenlandii przez biegun północny. Ten wizjonerski, uważany za samobójczy projekt powstał po historii statku Jeannette, który zmiażdżony przez lody przy wschodniej Syberii w 1881 r., wyrzucony został 3 lata później na odległy brzeg Grenlandii. Książka Fram w Arktyce po raz pierwszy opublikowana w 1897 r. odniosła niebywały sukces stając się poruszającym zapisem heroicznego rejsu. Nansen opowiada o podróży wzdłuż północnych granic Europy i Azji, niebezpiecznym dryfowaniu na północ po nieznanym i zamarzniętym Oceanie Arktycznym, walce z napierającymi krami, długich nocach polarnych, nowych odkryciach i codziennym życiu załogi. Gdy stało się jasne, że Fram nie zdryfuje blisko bieguna, Nansen wraz z Johansenem wyrusza na niebezpieczną wyprawę psimi zaprzęgami, aby dotrzeć na najdalszą północ. Polarnicy doświadczeni niezmiernymi trudami spiętrzonym pakiem lodowym i jego przeciwnym dryfem, wyczerpaniem, mrozem i głodem, zawrócili, osiągając najdalszy na północ punkt w historii 86 13'N. 15 miesięcy po opuszczeniu Frama, przebyciu 700 mil, dopłynięciu kajakami do Ziemi Franciszka Józefa i spędzeniu tam długiej zimy w prowizorycznym szałasie, spotykają angielską wyprawę badawczą. Nansen i Johansen wracają tryumfalnie do Norwegii w 1896 r., a zaraz po nich niezwyciężony Fram z pozostałymi członkami załogi. Urodzony w Norwegii w 1861 r. Fridtjof Nansen był sławnym podróżnikiem, pionierem narciarstwa, naukowcem i dyplomatą. Za działalność na rzecz uchodźców otrzymał w 1922 r. Pokojową Nagrodę Nobla. Umarł jako bohater narodowy w 1930 r. 100 zdjęć z wyprawy

ZAĆMIENIA. Zaćmienia Słońca

ZAĆMIENIA. Zaćmienia Słońca ZAĆMIENIA Zaćmienia Słońca 1. Całkowite zaćmienie Słońca 20 marca 2015. Pas fazy całkowitej zaćmienia rozpocznie się 20 marca 2015 o godzinie 9 h 10 m na północnym Atlantyku, prawie 500 km na południe

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z realizacji badań w rejsie jachtu Magnus Zaremba.

Sprawozdanie z realizacji badań w rejsie jachtu Magnus Zaremba. Sprawozdanie z realizacji badań w rejsie jachtu Magnus Zaremba. Rejs odbył się na jachcie Magnus Zaremba w okresie od 5 lipca do 26 września 2014 r. na trasie Gdańsk, Islandia, Grenlandia, Spitsbergen

Bardziej szczegółowo

Podstawy Nawigacji. Kierunki. Jednostki

Podstawy Nawigacji. Kierunki. Jednostki Podstawy Nawigacji Kierunki Jednostki Program wykładów: Istota, cele, zadania i rodzaje nawigacji. Podstawowe pojęcia i definicje z zakresu nawigacji. Morskie jednostki miar. Kierunki na morzu, rodzaje,

Bardziej szczegółowo

Czterej kapitanowie cztery regiony

Czterej kapitanowie cztery regiony W sobotę, 25 października 2014, do nabrzeża Basenu Jachtowego im. Mariusza Zaruskiego w Gdyni zacumował polski jacht Barlovento II powracający z arktycznej wyprawy Sekstant Expedition Lodowe Krainy 2014.

Bardziej szczegółowo

OCEANY STELLA CHOCHOWSKA KL.1TH

OCEANY STELLA CHOCHOWSKA KL.1TH OCEANY STELLA CHOCHOWSKA KL.1TH Oceany światowe: Ocean Arktyczny Ocean Indyjski Ocean Atlantycki Ocean Spokojny Ocean Arktyczny Ocean Arktyczny jest bardzo ściśle monitorować na skutki zmian klimatycznych.

Bardziej szczegółowo

Pod Hasłem "MORZA I OCEANY" Etap III Finał

Pod Hasłem MORZA I OCEANY Etap III Finał III MIĘDZYPOWIATOWY KONKURS GEOGRAFICZNY Pod Hasłem "MORZA I OCEANY" Etap III Finał Drogi uczniu, masz przed sobą test składający się z 17 zadań, czytaj uwaŝnie polecenia i pracuj spokojnie. Na rozwiązanie

Bardziej szczegółowo

Test sprawdzający wiadomości z rozdziału I i II

Test sprawdzający wiadomości z rozdziału I i II Test sprawdzający wiadomości z rozdziału I i II Zadanie 1 Do poniższych poleceń dobierz najlepsze źródło informacji. Uwaga: do każdego polecenia dobierz tylko jedno źródło informacji. Polecenie Źródło

Bardziej szczegółowo

Cechy klimatu Europy. Czynniki kształtujące klimat Europy

Cechy klimatu Europy. Czynniki kształtujące klimat Europy Czynniki kształtujące klimat Europy Cechy klimatu Europy położenie geograficzne kontynentu Zszerokością geograficzną związane jest nasłonecznienie powierzchni lądu, długość dnia i nocy, a pośrednio rozkład

Bardziej szczegółowo

RUCH OBROTOWY I OBIEGOWY ZIEMI

RUCH OBROTOWY I OBIEGOWY ZIEMI 1. Wpisz w odpowiednich miejscach następujące nazwy: Równik, Zwrotnika Raka, Zwrotnik Koziorożca iegun Południowy, iegun Północny Koło Podbiegunowe Południowe Koło Podbiegunowe Południowe RUCH OROTOWY

Bardziej szczegółowo

ZAŁĄCZNIK 11. REZOLUCJA MEPC.265(68) (przyjęta 15 maja 2015 r.)

ZAŁĄCZNIK 11. REZOLUCJA MEPC.265(68) (przyjęta 15 maja 2015 r.) ZAŁĄCZNIK 11 REZOLUCJA MEPC.265(68) (przyjęta 15 maja 2015 r.) POPRAWKI DO ZAŁĄCZNIKA DO PROTOKOŁU Z 1978 R. DO MIĘDZYNARODOWEJ KONWENCJI O ZAPOBIEGANIU ZANIECZYSZCZANIU MORZA PRZEZ STATKI, 1973 Poprawki

Bardziej szczegółowo

Bałtyk morzem szelfowym i śródlądowym

Bałtyk morzem szelfowym i śródlądowym Konspekt lekcji z geografii dla klasy III gimnazjum Cele lekcji: Bałtyk morzem szelfowym i śródlądowym Cel ogólny: poznanie środowiska geograficznego Bałtyku oraz przyczyn zasolenia Sfera poznawcza cele

Bardziej szczegółowo

Geografia jako nauka. Współrzędne geograficzne.

Geografia jako nauka. Współrzędne geograficzne. Geografia (semestr 3 / gimnazjum) Lekcja numer 1 Temat: Geografia jako nauka. Współrzędne geograficzne. Geografia jest nauką opisującą świat, w którym żyjemy. Wyraz geographia (z języka greckiego) oznacza

Bardziej szczegółowo

Wielkie odkrycia geograficzne przyniosły korzyści także w innych dziedzinach życia, na przykład w handlu i żegludze.

Wielkie odkrycia geograficzne przyniosły korzyści także w innych dziedzinach życia, na przykład w handlu i żegludze. Wielkie odkrycia geograficzne przyniosły korzyści także w innych dziedzinach życia, na przykład w handlu i żegludze. udoskonalenie i upowszechnienie map poszerzenie wiedzy geograficznej poznanie nowych

Bardziej szczegółowo

Ściąga eksperta. Ruch obiegowy i obrotowy Ziemi. - filmy edukacyjne on-line. Ruch obrotowy i obiegowy Ziemi.

Ściąga eksperta. Ruch obiegowy i obrotowy Ziemi.  - filmy edukacyjne on-line. Ruch obrotowy i obiegowy Ziemi. Ruch obiegowy i obrotowy Ziemi Ruch obrotowy i obiegowy Ziemi Ruch obiegowy W starożytności uważano, że wszystkie ciała niebieskie wraz ze Słońcem poruszają się wokół Ziemi. Jest to tzw. teoria geocentryczna.

Bardziej szczegółowo

www.nauczycielka.com ARKTYKA KRAINA WIECZNEGO LODU I ŚNIEGU

www.nauczycielka.com ARKTYKA KRAINA WIECZNEGO LODU I ŚNIEGU ARKTYKA KRAINA WIECZNEGO LODU I ŚNIEGU ARKTYKA GRENLANDIA Arktyka to obszar wokół bieguna północnego obejmujący Morze Arktyczne, Grenlandię, część Kanady i Syberię. Mieszkają tu Eskimosi i Lapończycy.

Bardziej szczegółowo

Transport ciepła do Oceanu Arktycznego z wodami Prądu Zachodniospitsbergeńskiego

Transport ciepła do Oceanu Arktycznego z wodami Prądu Zachodniospitsbergeńskiego VI Doroczna Konferencja Naukowa INSTYTUTU OCEANOLOGII PAN W SOPOCIE Transport ciepła do Oceanu Arktycznego z wodami Prądu Zachodniospitsbergeńskiego Waldemar Walczowski Jan Piechura Schemat Globalnej Cyrkulacji

Bardziej szczegółowo

JEDZIEMY NAD... Morze Bałtyckie

JEDZIEMY NAD... Morze Bałtyckie JEDZIEMY NAD... Morze Bałtyckie Morze Bałtyckie, Bałtyk płytkie morze śródlądowe na szelfie kontynentalnym w północnej Europie. Połączone z Morzem Północnym przez Cieśniny Duńskie (Sund, Mały i Wielki

Bardziej szczegółowo

12-13.02.2015 Wyprawa SELMA-ANTARKTYDA-WYTRWAŁOŚĆ - REKORD! KOMUNIKAT nr 12 s/y Selma Expeditions dotarła do "końca świata"

12-13.02.2015 Wyprawa SELMA-ANTARKTYDA-WYTRWAŁOŚĆ - REKORD! KOMUNIKAT nr 12 s/y Selma Expeditions dotarła do końca świata 12-13.02.2015 Wyprawa SELMA-ANTARKTYDA-WYTRWAŁOŚĆ - REKORD! KOMUNIKAT nr 12 s/y Selma Expeditions dotarła do "końca świata" Zatoka Wielorybów, Morze Rossa, Antarktyda, 78º43'926 S Aktualna pozycja jachtu:

Bardziej szczegółowo

Opracowała: Małgorzata Brzezińska Nauczyciel Nauczania Zintegrowanego Szkoła Podstawowa w Gryficach

Opracowała: Małgorzata Brzezińska Nauczyciel Nauczania Zintegrowanego Szkoła Podstawowa w Gryficach Opracowała: Małgorzata Brzezińska Nauczyciel Nauczania Zintegrowanego Szkoła Podstawowa w Gryficach Scenariusz zajęć z wykorzystaniem komputera w klasie III Ośrodek tematyczny: W kraju Anaruka Temat dnia:

Bardziej szczegółowo

Hospitacja diagnozująca

Hospitacja diagnozująca Hospitacja diagnozująca Klasa: IG Termin: 9-05-2005 Temat: Ćwiczenia utrwalające z mapą Ameryki Cel ogólny: sprawne korzystanie z mapy jako źródła wiedzy geograficznej Cele szczegółowe: Wiadomości A uczeń

Bardziej szczegółowo

Kartkówka powtórzeniowa nr 2

Kartkówka powtórzeniowa nr 2 Terminarz: 3g 7 lutego 3b, 3e 8 lutego 3a, 3c, 3f 9 lutego Kartkówka powtórzeniowa nr 2 Zagadnienia: 1. czas słoneczny 2. ruch obrotowy i obiegowy Słońca 3. dni charakterystyczne, oświetlenie Ziemi Ad.

Bardziej szczegółowo

www.leopardcatamarans.pl

www.leopardcatamarans.pl www.leopardcatamarans.pl PRZEDSTAWIAMY Najnowszy katamaran motorowy Po wpłynięciu na rynek katamaranów motorowych i wyprodukowaniu dwóch jednostek tego typu, które odniosły ogromny sukces, Leopard Catamarans

Bardziej szczegółowo

Londyn, Krążownik HMS Belfast - największy okręt muzeum w Europie.

Londyn, Krążownik HMS Belfast - największy okręt muzeum w Europie. A gdzież to człowieka poniesie czasem. Ano do Londynu na przykład. A Londyn ma do zaoferowania wiele, oj wiele... Z tego też powodu skłonny jestem założyć się, że odwiedzający to miasto turyści, albo nawet

Bardziej szczegółowo

KALENDARIUM ODKRYĆ GEOGRAFICZNYCH. Przygotowała Katarzyna Semla SP-5 Żywiec

KALENDARIUM ODKRYĆ GEOGRAFICZNYCH. Przygotowała Katarzyna Semla SP-5 Żywiec KALENDARIUM ODKRYĆ GEOGRAFICZNYCH Przygotowała Katarzyna Semla SP-5 Żywiec PIERWSZE ODKRYCIA Tysiące lat temu, kiedy nie było jeszcze samochodów, pociągów i samolotów, nieustraszeni poszukiwacze przygód

Bardziej szczegółowo

S T A T E K P A S A Ż E R S K I >S Y L V I A<

S T A T E K P A S A Ż E R S K I >S Y L V I A< S T A T E K P A S A Ż E R S K I >S Y L V I A< Pragniemy przedstawić Państwu najnowszy produkt naszej stoczni, który jest odpowiedźią na rosnące zainteresowanie szerokorozumianą turystyką rzeczną. Jest

Bardziej szczegółowo

Norwegia: fiord i lodowiec

Norwegia: fiord i lodowiec Norwegia: fiord i lodowiec Warszawa Świnoujście Ystad Oslo Flam - Undredal - Fiord Geiranger lodowiec w Briksdal Kopenhaga Świnoujście - Warszawa: 4000 km 10 do 12 dni Prom ze Świnoujścia przypływa do

Bardziej szczegółowo

Tztàt gütçvéxãá~t `tüàt _tá~éãá~t

Tztàt gütçvéxãá~t `tüàt _tá~éãá~t Tztàt gütçvéxãá~t `tüàt _tá~éãá~t Oceany występujące na świecie Ocean Spokojny Ocean Indyjski Ocean Atlantycki Ocean Arktyczny OCEAN - (łac. Oceanus, - u starożytnych Greków i Rzymian mityczna rzeka oblewająca

Bardziej szczegółowo

Tłumaczenie: Serce Arktyki; 24 czerwca - 6 lipca 2013 na pokładzie The Clipper Adventurer

Tłumaczenie: Serce Arktyki; 24 czerwca - 6 lipca 2013 na pokładzie The Clipper Adventurer Tłumaczenie: Serce Arktyki; 24 czerwca - 6 lipca 2013 na pokładzie The Clipper Adventurer OFERTA PRZYGOTOWANA WSPÓLNIE PRZEZ ADVENTURE CLUB & ADVENTURE CANADA Dołącz do nas w krainie północnego słońca!

Bardziej szczegółowo

Wymagany czas : 60 min Nazwisko i imię ucznia... Szkoła... Nazwisko i imię nauczyciela przygotowującego ucznia do konkursu...

Wymagany czas : 60 min Nazwisko i imię ucznia... Szkoła... Nazwisko i imię nauczyciela przygotowującego ucznia do konkursu... Wojewódzki Konkurs Geograficzny Etap szkolny 2006/2007 Wymagany czas : 60 min Nazwisko i imię ucznia... Szkoła... Nazwisko i imię nauczyciela przygotowującego ucznia do konkursu... Życzymy powodzenia!

Bardziej szczegółowo

Wiatry OKRESOWE ZMIENNE NISZCZĄCE STAŁE. (zmieniające swój kierunek w cyklu rocznym lub dobowym)

Wiatry OKRESOWE ZMIENNE NISZCZĄCE STAŁE. (zmieniające swój kierunek w cyklu rocznym lub dobowym) Wiatry Co to jest wiatr? Wiatr to poziomy ruch powietrza w troposferze z wyżu barycznego do niżu barycznego. Prędkość wiatru wzrasta wraz z różnicą ciśnienia atmosferycznego. W N Wiatry STAŁE (niezmieniające

Bardziej szczegółowo

OFERTA SZKOŁA PRZYWÓDZTWA POD ŻAGLAMI

OFERTA SZKOŁA PRZYWÓDZTWA POD ŻAGLAMI Kontakt w sprawie oferty: Tomasz Gardian dyrektor ds. sprzedaży tomaszgardian@prospero.com.pl 509 966 485 OFERTA SZKOŁA PRZYWÓDZTWA POD ŻAGLAMI PROSPERO BUSINESS TRAINING Ul. Mickiewicza 29, 40-085 Katowice

Bardziej szczegółowo

Regulamin Amatorskiego Połowu Ryb na Morzu

Regulamin Amatorskiego Połowu Ryb na Morzu Regulamin Amatorskiego Połowu Ryb na Morzu I. POSTANOWIENIA OGÓLNE 1. Regulamin dotyczy amatorskiego połowu ryb wędką na wodach morskich. 2. Regulamin obowiązuje członków i członków - uczestników PZW.

Bardziej szczegółowo

W Y T Y C Z N E. Do weryfikacji z uprawnień zawodowych morskich i śródlądowych na stopnie motorowodne. Opracowano w oparciu o :

W Y T Y C Z N E. Do weryfikacji z uprawnień zawodowych morskich i śródlądowych na stopnie motorowodne. Opracowano w oparciu o : W Y T Y C Z N E Do weryfikacji z uprawnień zawodowych morskich i śródlądowych na stopnie motorowodne. Opracowano w oparciu o : 1. Rozporządzenie Ministra Sportu i Turystyki z dnia 9 kwietnia 2013 r. w

Bardziej szczegółowo

Biuletyn Śniegowy dla Tatr Polskich nr 12/14 za okres 21.02.2014 27.02.2014

Biuletyn Śniegowy dla Tatr Polskich nr 12/14 za okres 21.02.2014 27.02.2014 nr 12/14 za okres 21.2.214 27.2.214 O P I S P O G O D Y Na początku opisywanego okresu Polska południowa znajdowała się na skraju niżu znad Atlantyku, w strefie falującego frontu atmosferycznego. W jego

Bardziej szczegółowo

Egzamin klasyfikacyjny z geografii Gimnazjum klasa III

Egzamin klasyfikacyjny z geografii Gimnazjum klasa III Egzamin klasyfikacyjny z geografii Gimnazjum klasa III część pisemna czas trwania części pisemnej egzaminu: 60 minut Zadanie 1 ( 0-2) Uzupełnij zdania podanymi terminami (jest ich więcej): Atlantycki,

Bardziej szczegółowo

Spis elementów multimedialnych zawartych w multibooku (cz. 2)

Spis elementów multimedialnych zawartych w multibooku (cz. 2) 6 Spis elementów multimedialnych zawartych w multibooku (cz. 2) Pokazy prezentują dodatkowe zdjęcia i informacje wzbogacające treść lekcji służą utrwalaniu wiedzy i umiejętności poszerzają wiedzę i rozbudzają

Bardziej szczegółowo

Wielkie Odkrycia Geograficzne

Wielkie Odkrycia Geograficzne Wielkie Odkrycia Geograficzne 1. Średniowieczna wiedza o świecie ziemia jest płaska fantastyczne stwory zamieszkujące odległe tereny Dzięki Arabom zaczęto odkrywać Arystotelesa i Ptolemeusza W Geografii

Bardziej szczegółowo

DZIAŁALNOŚĆ BRACTWA KAPHORNOWCÓW Roczne sprawozdanie grotmaszta Bractwa Kaphornowców

DZIAŁALNOŚĆ BRACTWA KAPHORNOWCÓW Roczne sprawozdanie grotmaszta Bractwa Kaphornowców DZIAŁALNOŚĆ BRACTWA KAPHORNOWCÓW Roczne sprawozdanie grotmaszta Bractwa Kaphornowców 1. OKRES SPRAWOZDAWCZY (16.08.2014 06.03.2015 R.) Do dnia 06.03.2015 r. przylądek Horn został pokonany 100 razy przez

Bardziej szczegółowo

Copyright by Wydawnictwo Nasza Księgarnia, Warszawa 1946. Projekt okładki i stron tytułowych Joanna Rusinek

Copyright by Wydawnictwo Nasza Księgarnia, Warszawa 1946. Projekt okładki i stron tytułowych Joanna Rusinek Copyright by Wydawnictwo Nasza Księgarnia, Warszawa 1946 Projekt okładki i stron tytułowych Joanna Rusinek Wśród gromady dzieci eskimoskich, bawiących się między namiotami na brzegu morza, rej wodził Anaruk.

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3

Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3 Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3 1. Stary Kontynent Europa 2. Jedna Europa wiele narodów 3. Zgoda i waśnie w Europie 4. Gdzie można spotkać renifera? 5. Zimna wyspa na morzu

Bardziej szczegółowo

Rekreacyjne jednostki pływające

Rekreacyjne jednostki pływające 1 PN-EN 15609:2012 Wyposażenie i osprzęt do LPG -- Układ zasilania skroplonym gazem węglowodorowym (LPG) w łodziach, jachtach i innych statkach EN 15609:2012 15.08.2012 EN 15609:2008 (30.11.2012) 2 PN-EN

Bardziej szczegółowo

Coaching Way.Metrum kurs coachingu w drodze do Santiago de Compostela!

Coaching Way.Metrum kurs coachingu w drodze do Santiago de Compostela! TM Coaching Way. kurs coachingu w drodze do Santiago de Compostela! idea projektu W filozofii METRUM coaching to DROGA, jaką Klient pokonuje osiągając integralność osobistą. DROGA ta może mieć różne formy.

Bardziej szczegółowo

Zad. 1 Samochód przejechał drogę s = 15 km w czasie t = 10 min ze stałą prędkością. Z jaką prędkością v jechał samochód?

Zad. 1 Samochód przejechał drogę s = 15 km w czasie t = 10 min ze stałą prędkością. Z jaką prędkością v jechał samochód? Segment A.I Kinematyka I Przygotował: dr Łukasz Pepłowski. Zad. 1 Samochód przejechał drogę s = 15 km w czasie t = 10 min ze stałą prędkością. Z jaką prędkością v jechał samochód? v = s/t, 90 km/h. Zad.

Bardziej szczegółowo

Trzy kraje Skandynawii

Trzy kraje Skandynawii Trasa 7000km Trzy kraje Skandynawii Kraj: Powierzchnia tys. km ² Miejsce na świecie Kraj: Miejsce na świecie Gęstość zaludnienia osób/km ² Finlandia 338 63 Finlandia 112 16 Szwecja 450 52 Norwegia 324

Bardziej szczegółowo

ZESZYTY NAUKOWE NR 11(83) AKADEMII MORSKIEJ W SZCZECINIE. Ograniczenia nawigacyjne i pogodowe żeglugi do portu Svea na Spitsbergenie

ZESZYTY NAUKOWE NR 11(83) AKADEMII MORSKIEJ W SZCZECINIE. Ograniczenia nawigacyjne i pogodowe żeglugi do portu Svea na Spitsbergenie ISSN 1733-8670 ZESZYTY NAUKOWE NR 11(83) AKADEMII MORSKIEJ W SZCZECINIE IV MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA NAUKOWO-TECHNICZNA E X P L O - S H I P 2 0 0 6 Bernard Wiśniewski Ograniczenia nawigacyjne i pogodowe

Bardziej szczegółowo

Ameryka Łacińska została naniesiona na chińskie mapy już przed Kolumbem

Ameryka Łacińska została naniesiona na chińskie mapy już przed Kolumbem 28.02.2015 Ameryka Łacińska została naniesiona na chińskie mapy już przed Kolumbem Autor: Wieczorna Image not found http://wieczorna.pl/uploads/photos/middle_ Ameryka Łacińska została naniesiona na chińskie

Bardziej szczegółowo

Z wizytą na biegunie południowym scenariusz zajęć na podstawie książki Rafała Witka Wyprawa na biegun o ekspedycji Amundsena

Z wizytą na biegunie południowym scenariusz zajęć na podstawie książki Rafała Witka Wyprawa na biegun o ekspedycji Amundsena Z wizytą na biegunie południowym scenariusz zajęć na podstawie książki Rafała Witka Wyprawa na biegun o ekspedycji Amundsena Autorka scenariusza: Edyta Michnik Biblioteka szkolna Szkoły Podstawowej nr

Bardziej szczegółowo

Patenty i Licencje Motorowodne. Polski Związek Motorowodny i Narciarstwa Wodnego

Patenty i Licencje Motorowodne. Polski Związek Motorowodny i Narciarstwa Wodnego Patenty i Licencje Motorowodne Polski Związek Motorowodny i Narciarstwa Wodnego Jachty żaglowe o długości kadłuba poniżej 7,5 m Prowadzenie jachtów bez uprawnień. Ustawa z dnia 21 grudnia 2000 r. o żegludze

Bardziej szczegółowo

STANICA NA MORZU. czyli udział harcerzy z Drużyn Wodnych w

STANICA NA MORZU. czyli udział harcerzy z Drużyn Wodnych w STANICA NA MORZU czyli udział harcerzy z Drużyn Wodnych w Operacji Żagiel 2009 1 ORGANIZACJA I FINANSOWANIE 1. Organizacja Rejsu Głównym organizatorem rejsu jest Wrocławskie Stowarzyszenie Żeglarskie Port

Bardziej szczegółowo

Kryteria ocen z geografii w gimnazjum specjalnym dla uczniów z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim

Kryteria ocen z geografii w gimnazjum specjalnym dla uczniów z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim Kryteria ocen z geografii w gimnazjum specjalnym dla uczniów z upośledzeniem umysłowym w stopniu lekkim Celem przedmiotowego systemu oceniania jest: notowanie postępów i osiągnięć ucznia, wspomaganie procesu

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9

SPIS TREŚCI GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9 GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9 I PLANETA ZIEMIA. ZIEMIA JAKO CZĘŚĆ WSZECHŚWIATA 1. Pierwotne wyobrażenia o kształcie Ziemi i ich ewolucja 11 2. Wszechświat. Układ Słoneczny 12 3. Ruch obrotowy Ziemi i jego konsekwencje

Bardziej szczegółowo

Ciekawie o Somalii Somalia w Pigułce państwo w północno-wschodniej części Afryki położone na Półwyspie Somalijskim (zwanym Rogiem Afryki ). Przylega do Oceanu Indyjskiego i Zatoki Adeńskiej. Na północnym

Bardziej szczegółowo

Bałtycki Festiwal Nauki

Bałtycki Festiwal Nauki Bałtycki Festiwal Nauki W dniach 27-29 maja 2010r. członkowie Koła Naukowego Nawigator po raz kolejny aktywnie uczestniczyli w organizacji Bałtyckiego Festiwalu Nauki. Główną atrakcją przygotowaną przez

Bardziej szczegółowo

Spis treści JAK PRZEDSTAWIĆ OBRAZ POWIERZCHNI ZIEMI?... 5 CO MOŻNA ODNALEŹĆ NA MAPIE ŚWIATA?... 56 JAK WYZNACZYĆ POŁOŻENIE MIEJSCA NA ŚWIECIE?...

Spis treści JAK PRZEDSTAWIĆ OBRAZ POWIERZCHNI ZIEMI?... 5 CO MOŻNA ODNALEŹĆ NA MAPIE ŚWIATA?... 56 JAK WYZNACZYĆ POŁOŻENIE MIEJSCA NA ŚWIECIE?... Spis treści 1. 2. 3. JAK PRZEDSTAWIĆ OBRAZ POWIERZCHNI ZIEMI?................ 5 Skala na mapie i jej odczytywanie................................ 5 Obliczamy odległości w terenie na podstawie skali mapy..................

Bardziej szczegółowo

odwzorowanie równokątne elipsoidy Krasowskiego

odwzorowanie równokątne elipsoidy Krasowskiego odwzorowanie równokątne elipsoidy Krasowskiego wprowadzony w 1952 roku jako matematyczną powierzchnię odniesienia zastosowano elipsoidę lokalną Krasowskiego z punktem przyłożenia do geoidy w Pułkowie odwzorowanie

Bardziej szczegółowo

Państwowa Komisja Badania Wypadków Lotniczych Samolot ultralekki Dedal KB; SP-SZKB; 21.08.2010 r., Łódź ALBUM ILUSTRACJI

Państwowa Komisja Badania Wypadków Lotniczych Samolot ultralekki Dedal KB; SP-SZKB; 21.08.2010 r., Łódź ALBUM ILUSTRACJI ALBUM ILUSTRACJI z wypadku samolotu ultralekkiego Dedal KB; SP-SZKB 21 sierpnia 2010 r., Łódź ALBUM ILUSTRACJI Strona 1 z 23 1, 2, 3 Samolot Dedal KB SP-SZKB na zdjęciach wykonanych w okresie poprzedzającym

Bardziej szczegółowo

IZRAEL. Wykład 1. Dlaczego Izrael?

IZRAEL. Wykład 1. Dlaczego Izrael? IZRAEL Wykład 1 Dlaczego Izrael? Zanim rozpoczniemy wykład na temat Izraela, należy się zastanowić co wpłynęło na fakt, że ten niewielki skrawek lądu budzi zainteresowanie całego świata. Spójrzmy przede

Bardziej szczegółowo

1. Wykres przedstawia zależność wzrostu temperatury T dwóch gazów zawierających w funkcji ciepła Q dostarczonego gazom.

1. Wykres przedstawia zależność wzrostu temperatury T dwóch gazów zawierających w funkcji ciepła Q dostarczonego gazom. . Wykres przedstawia zależność wzrostu temperatury T dwóch gazów zawierających i N N w funkcji ciepła Q dostarczonego gazom. N N T I gaz II gaz Molowe ciepła właściwe tych gazów spełniają zależność: A),

Bardziej szczegółowo

Rzeźba na mapach. m n.p.m

Rzeźba na mapach. m n.p.m Rzeźba na mapach Rzeźbę terenu przedstawia się obecnie najczęściej za pomocą poziomic. Poziomice (izohipsy) są to linie na mapie łączące punkty o jednakowej wysokości. Mapa poziomicowa (hipsometryczna)

Bardziej szczegółowo

ALPEN TOUR Biuro Turystyczne - Agent info@alpentour.pl, www.alpentour.pl 22/425-92-26, 691-032-018

ALPEN TOUR Biuro Turystyczne - Agent info@alpentour.pl, www.alpentour.pl 22/425-92-26, 691-032-018 MAGIA LAPONII DZIEWICZEJ KRAINY ZA KOŁEM POLARNYM Laponia jest ziemią Saamów, którzy osiedlili się tutaj 7000 lat temu. Ten lud, początkowo żyjący z rybactwa i łowiectwa, w XVIII w. udomowił renifery i

Bardziej szczegółowo

Copyright 2015 Monika Górska

Copyright 2015 Monika Górska 1 Wiesz jaka jest różnica między produktem a marką? Produkt się kupuje a w markę się wierzy. Kiedy używasz opowieści, budujesz Twoją markę. A kiedy kupujesz cos markowego, nie zastanawiasz się specjalnie

Bardziej szczegółowo

Obliczanie czasów miejscowych słonecznych i czasów strefowych. 1h = 15 0

Obliczanie czasów miejscowych słonecznych i czasów strefowych. 1h = 15 0 Obliczanie czasów miejscowych słonecznych i czasów strefowych. Kilka słów wstępnych Ziemia obraca się z zachodu na wschód. W ciągu 24 godzin obróci się o 360 0. Jeżeli podzielimy 360 0 na 24 godziny otrzymamy

Bardziej szczegółowo

Za kołem podbiegunowym. O 12UTC notowano 30.5 C w Kevo (69 45 N), 29.7 C w Tanabru (70 12 N), 29.2 C było w Karasjok.

Za kołem podbiegunowym. O 12UTC notowano 30.5 C w Kevo (69 45 N), 29.7 C w Tanabru (70 12 N), 29.2 C było w Karasjok. Dziś jeszcze cieplej Za kołem podbiegunowym. O 12UTC notowano 30.5 C w Kevo (69 45 N), 29.7 C w Tanabru (70 12 N), 29.2 C było w Karasjok. Ponownie padły rekordy ciepła m.in. w Tromsø, gdzie temperatura

Bardziej szczegółowo

Wydobycie ropy naftowej w Federacji Rosyjskiej

Wydobycie ropy naftowej w Federacji Rosyjskiej Wydobycie ropy naftowej w Federacji Rosyjskiej Rosja zwiększyła produkcje ropy naftowej w czerwcu bieżącego roku utrzymując pozycję czołowego producenta. Jednakże analitycy zwracają uwagę na problemy mogące

Bardziej szczegółowo

Rozplanowanie pomieszczeń należy do najistotniejszych problemów architektury okrętowej.

Rozplanowanie pomieszczeń należy do najistotniejszych problemów architektury okrętowej. 6. Wyposażenie Kadłuba i Pomieszczeń Statku Podstawowym przeznaczeniem okrętu handlowego jest przewóz ładunku i ludzi, do czego dostosowywane są poszczególne przestrzenie w jego kadłubie i nadbudowach.

Bardziej szczegółowo

Komentarz technik nawigator morski 314[01]-01 Czerwiec 2009

Komentarz technik nawigator morski 314[01]-01 Czerwiec 2009 Strona 1 z 13 Strona 2 z 13 Strona 3 z 13 Strona 4 z 13 Strona 5 z 13 Strona 6 z 13 Zdający egzamin w zawodzie technik nawigator morski wykonywali zadanie praktyczne wynikające ze standardu wymagań o treści

Bardziej szczegółowo

Tellurium szkolne [ BAP_1134000.doc ]

Tellurium szkolne [ BAP_1134000.doc ] Tellurium szkolne [ ] Prezentacja produktu Przeznaczenie dydaktyczne. Kosmograf CONATEX ma stanowić pomoc dydaktyczną w wyjaśnianiu i demonstracji układu «ZIEMIA - KSIĘŻYC - SŁOŃCE», zjawiska nocy i dni,

Bardziej szczegółowo

3. Zadanie nr 21 z rozdziału 7. książki HRW

3. Zadanie nr 21 z rozdziału 7. książki HRW Lista 3. do kursu Fizyka; rok. ak. 2012/13 sem. letni W. Inż. Środ.; kierunek Inż. Środowiska Tabele wzorów matematycznych (http://www.if.pwr.wroc.pl/~wsalejda/mat-wzory.pdf) i fizycznych (http://www.if.pwr.wroc.pl/~wsalejda/wzf1.pdf;

Bardziej szczegółowo

Maria Rozenbajgier, Ryszard Rozenbajgier, Małgorzata Godlewska, Danuta Szot-Gawlik. Świat fizyki

Maria Rozenbajgier, Ryszard Rozenbajgier, Małgorzata Godlewska, Danuta Szot-Gawlik. Świat fizyki Maria Rozenbajgier, Ryszard Rozenbajgier, Małgorzata Godlewska, Danuta Szot-Gawlik Świat fizyki Zeszyt przedmiotowo-ćwiczeniowy dla uczniów gimnazjum Część 1A Właścicielem tego zeszytu jest: Klasa Gimnazjum

Bardziej szczegółowo

Dynamika ruchu postępowego, ruchu punktu materialnego po okręgu i ruchu obrotowego bryły sztywnej

Dynamika ruchu postępowego, ruchu punktu materialnego po okręgu i ruchu obrotowego bryły sztywnej Dynamika ruchu postępowego, ruchu punktu materialnego po okręgu i ruchu obrotowego bryły sztywnej Dynamika ruchu postępowego 1. Balon opada ze stałą prędkością. Jaką masę balastu należy wyrzucić, aby balon

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Rekordy klimatyczne Rekordy wysokościowe Rekordy wodne Rekordy szaty roślinnej

SPIS TREŚCI. Rekordy klimatyczne Rekordy wysokościowe Rekordy wodne Rekordy szaty roślinnej Adam Grzesiak Mateusz Przybyła kl. IIgc kl. IIgc SPIS TREŚCI Rekordy klimatyczne Rekordy wysokościowe Rekordy wodne Rekordy szaty roślinnej Rekordy Klimatyczne Najwyższa temperatura powietrza na Ziemi

Bardziej szczegółowo

Scenariusz lekcji. nauczyciel: mgr Magdalena Sadowska Zespół Szkól Gimnazjum Dla Dorosłych ul. świrki i Wigury 10 62 800 Kalisz

Scenariusz lekcji. nauczyciel: mgr Magdalena Sadowska Zespół Szkól Gimnazjum Dla Dorosłych ul. świrki i Wigury 10 62 800 Kalisz nauczyciel: mgr Magdalena Sadowska Zespół Szkól Gimnazjum Dla Dorosłych ul. świrki i Wigury 10 62 800 Kalisz Temat: Pole magnetyczne. Cele lekcji ogólny (uczeń): - dowiaduje się o istnieniu pola magnetycznego;

Bardziej szczegółowo

GRA DLA 2-4 GRACZY W WIEKU 6-106 LAT AUTORZY GRY: VALERY FOURCADE I JEAN-PHILIPPE MARS

GRA DLA 2-4 GRACZY W WIEKU 6-106 LAT AUTORZY GRY: VALERY FOURCADE I JEAN-PHILIPPE MARS GRA DLA 2-4 GRACZY W WIEKU 6-106 LAT AUTORZY GRY: VALERY FOURCADE I JEAN-PHILIPPE MARS Jak przewieźć statkiem wilka, kozę i kapustę? To nie takie proste, ponieważ wilk ma apetyt na kozę, a koza bardzo

Bardziej szczegółowo

Materiały pomocnicze 11 do zajęć wyrównawczych z Fizyki dla Inżynierii i Gospodarki Wodnej

Materiały pomocnicze 11 do zajęć wyrównawczych z Fizyki dla Inżynierii i Gospodarki Wodnej Materiały pomocnicze 11 do zajęć wyrównawczych z Fizyki dla Inżynierii i Gospodarki Wodnej 1. Magnetyzm to zjawisko przyciągania kawałeczków stali przez magnesy. 2. Źródła pola magnetycznego. a. Magnesy

Bardziej szczegółowo

Test egzaminacyjny z teorii na stopień. Jachtowego Sternika Morskiego. Podstawowe przepisy prawa drogi na morskich i śródlądowych drogach wodnych.

Test egzaminacyjny z teorii na stopień. Jachtowego Sternika Morskiego. Podstawowe przepisy prawa drogi na morskich i śródlądowych drogach wodnych. 1 Test egzaminacyjny z teorii na stopień Jachtowego Sternika Morskiego Na każde pytanie jest jedna poprawna odpowiedź którą należy zaznaczyć na polu z numerem pytania na karcie Egzamin teoretyczny Podstawowe

Bardziej szczegółowo

KONKURS FIZYCZNY dla uczniów gimnazjów województwa lubuskiego 27 stycznia 2012 r. zawody II stopnia (rejonowe)

KONKURS FIZYCZNY dla uczniów gimnazjów województwa lubuskiego 27 stycznia 2012 r. zawody II stopnia (rejonowe) Pieczęć KONKURS FIZYCZNY dla uczniów gimnazjów województwa lubuskiego 27 stycznia 2012 r. zawody II stopnia (rejonowe) Witamy Cię na drugim etapie Konkursu Fizycznego i życzymy powodzenia. Maksymalna liczba

Bardziej szczegółowo

1. Podpisz na mapce główne rzeki i miasta Polski i Słowacji, a następnie zakoloruj obszar Tatr. Wpisz kierunki świata przy róży wiatrów.

1. Podpisz na mapce główne rzeki i miasta Polski i Słowacji, a następnie zakoloruj obszar Tatr. Wpisz kierunki świata przy róży wiatrów. Palcem po mapie m e c l Pa apie po m Projekt współfinansowany przez Unię Europejską z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego za pośrednictwem Euroregionu Tatry w ramach Programu Współpracy Transgranicznej

Bardziej szczegółowo

Magnetyzm. Magnetyzm zdolność do przyciągania małych kawałków metalu. Bar Magnet. Magnes. Kompas N N. Iron filings. Biegun południowy.

Magnetyzm. Magnetyzm zdolność do przyciągania małych kawałków metalu. Bar Magnet. Magnes. Kompas N N. Iron filings. Biegun południowy. Magnetyzm Magnetyzm zdolność do przyciągania małych kawałków metalu Magnes Bar Magnet S S N N Iron filings N Kompas S Biegun południowy Biegun północny wp.lps.org/kcovil/files/2014/01/magneticfields.ppt

Bardziej szczegółowo

Opole, dnia 16 maja 2013 r. Poz. 1156 ROZPORZĄDZENIE NR 3/2013 DYREKTORA REGIONALNEGO ZARZĄDU GOSPODARKI WODNEJ WE WROCŁAWIU. z dnia 9 maja 2013 r.

Opole, dnia 16 maja 2013 r. Poz. 1156 ROZPORZĄDZENIE NR 3/2013 DYREKTORA REGIONALNEGO ZARZĄDU GOSPODARKI WODNEJ WE WROCŁAWIU. z dnia 9 maja 2013 r. DZIENNIK URZĘDOWY WOJEWÓDZTWA OPOLSKIEGO Opole, dnia 16 maja 2013 r. Poz. 1156 ROZPORZĄDZENIE NR 3/2013 DYREKTORA REGIONALNEGO ZARZĄDU GOSPODARKI WODNEJ WE WROCŁAWIU z dnia 9 maja 2013 r. w sprawie ustanowienia

Bardziej szczegółowo

Czy na początku XX wieku w Arktyce było mniej lodu niż obecnie?

Czy na początku XX wieku w Arktyce było mniej lodu niż obecnie? Czy na początku XX wieku w Arktyce było mniej lodu niż obecnie? Określenie ostatnich minimów zasięgu pokrywy lodowej Arktyki jako rekordowe, czy bezprecedensowe często powoduje atak ostrej czkawki u sceptyków

Bardziej szczegółowo

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ INSTYTUT SPRAW PUBLICZNYCH CBOS BRYTYJCZYCY I POLACY O ROZSZERZENIU UNII EUROPEJSKIEJ BS/46/2001 KOMUNIKAT Z BADAŃ

CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ INSTYTUT SPRAW PUBLICZNYCH CBOS BRYTYJCZYCY I POLACY O ROZSZERZENIU UNII EUROPEJSKIEJ BS/46/2001 KOMUNIKAT Z BADAŃ CBOS CENTRUM BADANIA OPINII SPOŁECZNEJ INSTYTUT SPRAW PUBLICZNYCH UL. ŻURAWIA 4A, SKR. PT.24 00-503 W A R S Z A W A TELEFAX 629-40 - 89 http://www.cbos.pl sekretariat@cbos.pl SEKRETARIAT 629-35 - 69, 628-37

Bardziej szczegółowo

PAŃSTWOWA KOMISJA BADANIA WYPADKÓW MORSKICH RAPORT KOŃCOWY 15/14

PAŃSTWOWA KOMISJA BADANIA WYPADKÓW MORSKICH RAPORT KOŃCOWY 15/14 PAŃSTWOWA KOMISJA BADANIA WYPADKÓW MORSKICH RAPORT KOŃCOWY 15/14 poważny wypadek morski ŁÓDŹ ROBOCZA TURBOT zalanie przedziałów rufowych łodzi w dniu 14 maja 2014 r. skutkujące koniecznością wezwania pomocy

Bardziej szczegółowo

Niepubliczne Liceum Ogólnokształcące nr 81 SGH TEST EGZAMINACYJNY 2011 r. Zadania egzaminacyjne GEOGRAFIA wersja A kod ucznia...

Niepubliczne Liceum Ogólnokształcące nr 81 SGH TEST EGZAMINACYJNY 2011 r. Zadania egzaminacyjne GEOGRAFIA wersja A kod ucznia... Niepubliczne Liceum Ogólnokształcące nr 81 SGH TEST EGZAMINACYJNY 2011 r. Zadania egzaminacyjne GEOGRAFIA wersja A kod ucznia... Zadanie 1. (2 punkty) Przyporządkuj podanym regionom geograficznym odpowiednie

Bardziej szczegółowo

Spitsbergen - tydzień na krańcu Północy!

Spitsbergen - tydzień na krańcu Północy! Spitsbergen - tydzień na krańcu Północy! Opis Cena od: 6000 PLN Liczba dni: 7 dni Kraj: Norwegia Wystarczy jeden wolny tydzień, by spędzić wartościowy czas na pełnej atrakcji wyprawie docierając aż za

Bardziej szczegółowo

PRZEPISY PUBLIKACJA NR 101/P JACHTY KOMERCYJNE 12+

PRZEPISY PUBLIKACJA NR 101/P JACHTY KOMERCYJNE 12+ PRZEPISY PUBLIKACJA NR 101/P JACHTY KOMERCYJNE 12+ 2013 Publikacje P (Przepisowe) wydawane przez Polski Rejestr Statków są uzupełnieniem lub rozszerzeniem Przepisów i stanowią wymagania obowiązujące tam,

Bardziej szczegółowo

mgr Wanda Małgorzata Walaszek

mgr Wanda Małgorzata Walaszek MÓJ PRZYJACIEL PIES - realizacja projektu edukacyjnego jako przykład dobrej praktyki pedagogicznej w zakresie pracy z dzieckiem młodszym w przedszkolu. mgr Wanda Małgorzata Walaszek Projekt to wyprawa

Bardziej szczegółowo

Stan istniejący. Cel zadania inwestycyjnego. Parametry techniczne planowanej drogi:

Stan istniejący. Cel zadania inwestycyjnego. Parametry techniczne planowanej drogi: Stan istniejący Zielona Góra posiada obwodnice po trzech stronach miasta. Kierunki tranzytowe północ-południe obsługuje droga ekspresowa S3 oraz droga krajowa nr 27, natomiast ruch na kierunkach wschód-zachód

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYSZKOLNY KONKURS GEOGRAFICZNY DLA GIMNAZJALISTÓW WĘDRUJEMY PO MAPIE ŚWIATA

MIĘDZYSZKOLNY KONKURS GEOGRAFICZNY DLA GIMNAZJALISTÓW WĘDRUJEMY PO MAPIE ŚWIATA Nazwisko Imię Szkoła Liczba punktów (wypełnia sprawdzający) XXI LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE im. św. St. Kostki w Lublinie MIĘDZYSZKOLNY KONKURS GEOGRAFICZNY DLA GIMNAZJALISTÓW Część I Czas pracy: 30 minut

Bardziej szczegółowo

Malborskie mosty. Bernard Jesionowski. Malbork 2008. Bernard Jesionowski Malborskie mosty Strona 1

Malborskie mosty. Bernard Jesionowski. Malbork 2008. Bernard Jesionowski Malborskie mosty Strona 1 Malborskie mosty Bernard Jesionowski Malbork 2008 Bernard Jesionowski Malborskie mosty Strona 1 Tradycja istnienia stałej przeprawy przez Nogat w Malborku ma średniowieczną tradycję. Świadczą o tym cylindryczne

Bardziej szczegółowo

Biuletyn Śniegowy dla Tatr Polskich nr 10/14 za okres 7.02.2014 13.02.2014

Biuletyn Śniegowy dla Tatr Polskich nr 10/14 za okres 7.02.2014 13.02.2014 nr 1/14 za okres 7.2.214 13.2.214 O P I S P O G O D Y Na początku opisywanego okresu region Tatr był w zasięgu płytkiej zatoki niżowej związanej z niżem z ośrodkiem nad Szetlandami, w strefie frontu okluzji.

Bardziej szczegółowo

Zarząd Dróg i Utrzymania Miasta 53-633 Wrocław, ul. Długa 49. "Poprawa stanu technicznego torów wraz z trakcją tramwajową w ciągu ul.

Zarząd Dróg i Utrzymania Miasta 53-633 Wrocław, ul. Długa 49. Poprawa stanu technicznego torów wraz z trakcją tramwajową w ciągu ul. 1 Lider Konsorcjum PROGREG Sp. z o.o. 30-414 Kraków, ul. Dekarzy 7C tel. (012) 269-82-50, fax. (012) 268-13-91 NIP 679-301-39-27 REGON 120974723 www.progreg.pl e-mail: biuro@progreg.pl Uczestnik Konsorcjum

Bardziej szczegółowo

Program Motywacyjny. ANTARKTYDA W Krainie Lodu. Antarktyda Rejs na Antarktydę Ushuaia Cape Horn Cieśnina Drake a Punta Arena King George

Program Motywacyjny. ANTARKTYDA W Krainie Lodu. Antarktyda Rejs na Antarktydę Ushuaia Cape Horn Cieśnina Drake a Punta Arena King George Program Motywacyjny ANTARKTYDA W Krainie Lodu Antarktyda Rejs na Antarktydę Ushuaia Cape Horn Cieśnina Drake a Punta Arena King George ANTARKTYDA Rejs w krainę lodu Termin wyjazdu: styczeń Czas trwania

Bardziej szczegółowo

ALPEJSKA OAZA SPOKOJU

ALPEJSKA OAZA SPOKOJU ALPEJSKA OAZA SPOKOJU 1. Cele wyprawy 1. Karawanki to część Alp leżąca na pograniczu Słowenii i Austrii. Ich długość to w przybliżeniu 120 kilometrów. Najwyższym szczytem jest Stol - 2236 m n.p.m. Rozciągają

Bardziej szczegółowo

OBWIESZCZENIE Dyrektora Urzędu Morskiego w Gdyni. z dnia 24 kwietnia 2002 r.

OBWIESZCZENIE Dyrektora Urzędu Morskiego w Gdyni. z dnia 24 kwietnia 2002 r. Pomor.02.28.695 OBWIESZCZENIE Dyrektora Urzędu Morskiego w Gdyni z dnia 24 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków uprawiania żeglugi na wodach morskich w celach rekreacyjnosportowych przez jednostki pływające

Bardziej szczegółowo

W poszukiwaniu Ziemi Sannikowa

W poszukiwaniu Ziemi Sannikowa Przegląd Geograficzny, 2014, 86, 3, s. 405-415 PRZEGLĄD GEOGRAFICZNY 2014, 86, 3, s. 405-415 W poszukiwaniu Ziemi Sannikowa In search of Sannikov Land KRZYSZTOF KUBIAK Wydział Zarządzania i Administracji,

Bardziej szczegółowo

OCEANY ZIMNE, OCEANY CIEPŁE

OCEANY ZIMNE, OCEANY CIEPŁE JAN WĘSŁAWSKI OCEANY ZIMNE, OCEANY CIEPŁE SKAMIENIAŁOŚCI NA GRENLANDII DOWODZĄ, ŻE W CZASIE, GDY WYSPA TA ZAJMOWAŁA JUŻ OBECNE POŁOŻENIE, PORASTAŁY JĄ BUJNE, TROPIKALNE LASY. JAK BYŁO TO MOŻLIWE W WARUNKACH

Bardziej szczegółowo

TRAVEL COACHING. WYSPY KANARYJSKIE

TRAVEL COACHING. WYSPY KANARYJSKIE Będąc szczęśliwym jesteś niemal jak słońce emanujesz wewnętrznym ciepłem i energią. Blask, który się z Ciebie emanuje ma moc oświetlenia wszystkich ścieżek, którymi chcesz pójść. Czasami jednak boisz się

Bardziej szczegółowo