Papers and Studies in Axiological Linguistics

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Papers and Studies in Axiological Linguistics"

Transkrypt

1

2

3 Papers and Studies in Axiological Linguistics

4 Philologica Wratislaviensia: Acta et Studia Edited by Zdzisław Wąsik Advisory Board Janusz Arabski (Katowice) Jerzy Bańczerowski (Poznań) Andrzej Ciuk (Opole) Piotr Chruszczewski (Wrocław) Anna Duszak (Warszawa) Jacek Fisiak (Poznań) Krzysztof Janikowski (Wrocław) Norbert Morciniec (Wrocław) Tadeusz Piotrowski (Wrocław) Michał Post (Wrocław) Stanisław Prędota (Wrocław) Stanisław Puppel (Poznań) Teresa Siek-Piskozub (Poznań) Liliana Sikorska (Poznań) Anna Stroka (Wrocław) Aleksander Szwedek (Poznań) Jerzy Wełna (Warszawa) Ryszard Wolny (Opole) Vol. 7 PHILOLOGICAL SCHOOL OF HIGHER EDUCATION IN WROCŁAW PUBLISHING

5 Zdzisław Wąsik Michał Post (eds.) Papers and Studies in Axiological Linguistics WYDAWNICTWO WYŻSZEJ SZKOŁY FILOLOGICZNEJ WE WROCŁAWIU

6 This volume basing on the peer-review principles has been published with a financial support from Philological School of Higher Education in Wrocław. ABSTRACT. Zdzisław Wąsik, Michał Post (eds.) 2012: Papers and Studies in Axiological Linguistics. Wrocław: Philological School of Higher Education in Wrocław Publishing / Wydawnictwo Wyższej Szkoły Filologicznej we Wrocławiu (Philologica Wratislaviensia: Acta et Studia. Vol. 7. Edited by Zdzisław Wąsik). 219 pp. ISBN KEY WORDS: philology, axiological linguistics, pragmatics, verbal communication ZDZISŁAW WĄSIK, Rector, Professor and Head, Department of Linguistic Semiotics and Communicology, Philological School of Higher Education in Wrocław; Professor, Institute of Humanities, Angelus Silesius State School of Higher Vocational Education in Wałbrzych; Professor, School of English, Adam Mickiewicz University in Poznań; Visiting Professor, Faculty of Humanities, Karkonosze State School of Higher Education in Jelenia Góra; Bureau Member and Fellow, International Communicology Institute, Executive Office, Washington, DC. MICHAŁ POST, Associate Professor, Institute of English Studies, University of Wrocław; Associate Professor, Head of the Department of Axiological Linguistics, Philological School of Higher Education in Wrocław. Copyright by Wyższa Szkoła Filologiczna we Wrocławiu, Wrocław 2011 Typesetting by Zdzisław Wąsik Language proof of English texts by David Bridges Editorial reading by Sylwia Rudzińska and Barbara Woldan Cover design by Beata Opala ISBN WYŻSZA SZKOŁA FILOLOGICZNA WE WROCŁAWIU ul. Sienkiewicza 32, Wrocław tel. (0 71) , fax. (0 71) , Wydanie I. Nakład 200 egz. Ark. wyd. 13,69

7 Table of contents I. Zakresy dyscyplin badających wartości wypowiedzi językowych PIOTR CZAJKA Wartości a działanie językowe człowieka MAREK KUŹNIAK Dylematy teorii integracji pojęciowej w świetle dokonań lingwistyki aksjologicznej MICHAŁ POST Od aksjologii lingwistycznej do lingwistyki aksjologicznej II. Values and valuing in the domain of discourse studies AGNIESZKA SOWIŃSKA The value of Polish axiological semantics for Critical Discourse Analysis MACIEJ KIELAR Expressing valuation in press discourse on the 2004 EU enlargement through grammatical structures MICHAŁ SZAWERNA Superpower corruption the blended universe of Watchmen by Alan Moore, Dave Gibbons, and John Higgins III. Applied aspects of axiological linguistics MAREK KRAWIEC Foreign language textbook as a carrier of cultural values and meanings LESZEK CICHOBŁAZIŃSKI Negotiating values in organizational communication as a speech act

8 6 III. Axiology of speech genres in the research reports of distinguished graduate students MAGDALENA GAWLICZEK-KAPELUSZ Themes of speech-genre templates as bearers of values: An axiological study of English refusal letters JOANNA HARDUKIEWICZ Lexical exponents of themes and values of English company business profiles NATALIA FRYMAR Axiological aspects of the composition of the English speech genre Euroleague basketball game commentary BOGUMIŁ UCHEREK The axiological structure of American military songs and its correlations with the genre s compositional patterns JOANNA BOGUSKA-KAWAŁEK Axiosemiotics of malice (on the basis of literary fiction The Tide of Life by Catherine Cookson) MARIA DZYSIUK Distorting human needs and values through commercial communication: An axiosemiotic inquiry into the sources of eating disorders...199

9 I. ZAKRESY DYSCYPLIN BADAJĄCYCH WARTOŚCI WYPOWIEDZI JĘZYKOWYCH

10

11 PIOTR CZAJKA UNIWERSYTET WROCŁAWSKI WYŻSZA SZKOŁA FILOLOGICZNA WE WROCŁAWIU Wartości a działanie językowe człowieka STRESZCZENIE. Artykuł niniejszy stanowi próbę skonstruowania teorii lingwistyczno-aksjologicznej umożliwiającej uchwycenie związków języka i wartości nie tylko na płaszczyźnie wyrażania ocen, lecz także w sferze oddziaływania wypowiedzi językowych na rzeczywistość pozajęzykową. Punktem wyjścia jest tutaj aksjologia Charlesa Williama Morrisa, wzbogacona o ustalenia psychologów humanistycznych, którzy postulowali istnienie związków świata ludzkich wartości z indywidualnie odczuwanymi potrzebami i działaniami nakierowanymi na ich zaspokojenie. W tę teorię wartości zostają następnie wpisane podstawowe twierdzenia teorii aktów mowy, co pozwala z kolei wskazać na aksjologiczny wymiar wypowiadania się w języku naturalnym: wypowiedzi mogą same stawać się wartościami lub przyczyniać się do powstawania wartości, ponieważ wypowiadanie się, jako forma ludzkiego działania w świecie, może odgrywać znaczącą rolę w procesie zaspokajania potrzeb jednostki. Problematyka wartości pojawia się w dyskursie lingwistycznym zazwyczaj wtedy, gdy językoznawcy skupiają się na wartościowaniu pojmowanym w kategoriach wyrażania ocen. Uznają oni, że oceny takie dotyczyć mogą albo poszczególnych składników świata pozajęzykowego, albo konkretnych wypowiedzi językowych, a następnie przedstawiają swoje metody opisu językowych środków wartościowania. 1 Metody te oczywiście bywają różne, ponieważ uzależnione są od reprezentowanych przez językoznawców paradygmatów, lecz wydaje się, że mają one jeden 1 Takie podejście do opisywania związków wartości z językiem charakteryzuje wielu badaczy. Na przykład według Tadeusza Zgółki (1988) o wartościach i języku można mówić łącznie wtedy, gdy oceniamy wypowiedzi językowe w kategoriach prawdziwości, poprawności oraz piękna. Uważa on ponadto, że można na język spojrzeć jako na narzędzie wartościowania (Zgółka 1988: 106). Podobnie rozumuje Radosław Pawelec (1991) oraz najlepiej chyba znana na gruncie polskim badaczka interesującej nas problematyki Jadwiga Puzynina (1981, 1982, 1983, 1991, 1991a, 1992). Pisze ona, że spotkanie aksjologii z językoznawstwem następuje w świecie wyrazów i ich znaczeń, w związku z czym jej refleksja nad wartościami i językiem skierowana jest na to, jak wyraża się wartościowanie w języku, jakie jednostki języka temu wartościowaniu służą, oraz jak wyraża się ono w strukturze tekstów (Puzynina 1982: 25), a szczegółową charakterystykę należących do polszczyzny środków wartościowania, pojmowanego właśnie jako wyrażanie ocen, przedstawia w swej książce Język wartości (Puzynina 1992). Co do różnych propozycji opisywania oceniającego komponentu znaczeń wyrażeń językowych, to warto zwrócić uwagę na prace Bogusława Bierwiaczonka (1991), Stanisława Grabiasa (1981, 1988) i Stefana Warchoła (1974). PHILOLOGICA WRATISLAVIENSIA: ACTA ET STUDIA 7

12 10 Piotr Czajka wspólny cel: zlokalizować i opisać oceniający komponent znaczeń elementów leksykalnych lub struktur gramatycznych występujących w poddawanych badaniom językach. 2 Sprawia to, że lingwista-aksjolog ogranicza swe pole działania do obszaru semantyki rozumianej jako studium intersubiektywnie dzielonych znaczeń i na plan dalszy odsuwa ustalenia pragmatyki językoznawczej teorii aktów mowy w szczególności zgodnie z którymi wypowiedź w języku jest nie tyle wypowiedzią o rzeczywistości, co środkiem celowego oddziaływania nadawcy na rzeczywistość i na innych uczestników komunikacji. I właśnie pod tym względem przedstawiona w niniejszym artykule koncepcja połączenia aksjologii z lingwistyką różnić się będzie od wyżej wspomnianych propozycji badania wartości w języku. Artykuł ten ma bowiem na celu wskazać na możliwość zbudowania takiej teorii, w której odpowiednio sformułowane pojęcia wartości i wypowiedzi językowej zetkną się ze sobą na płaszczyźnie celowego działania człowieka nakierowanego na zaspokojenie subiektywnie odczuwanych potrzeb. Zacznijmy od przedstawienia odpowiadającej celowi tego artykułu teorii wartości. Wydaje się, że punktem wyjścia mogłaby tu być koncepcja Charlesa Williama Morrisa (1964: 17), dla którego aksjologia to studium zachowania preferencyjnego 3 nakierowanego na dany obiekt lub sytuację. Może ono przybrać formę pozytywnego zachowania preferencyjnego, polegającego na dążeniu człowieka do tego, by utrzymać obecność tego obiektu czy sytuacji, lub wytworzyć ten obiekt lub sytuację, gdy nie są one obecne (Morris 1964: 16). Może także objawić się jako zachowanie preferencyjne negatywne, gdy jednostka usiłuje oddalić się od tego obiektu lub sytuacji, zniszczyć je, lub też zapobiec ich zaistnieniu (Morris 1964: 17). W odniesieniu do swej koncepcji pozytywnego i negatywnego zachowania preferencyjnego Morris wyróżnia wartości operacyjne, pomyślane i przedmiotowe. Wartością operacyjną nazywa kierunek zachowania preferencyjnego danej jednostki w różnorodnych 2 Na przykład Tadeusz Zgółka (1988: 67) zauważa, że nie tylko słowa, lecz także formy gramatyczne mogą mieć odcienie znaczeniowe zwane zabarwieniem emocjonalnym, dzięki czemu funkcjonują jako językowe narzędzia do wyrażania ocen. Podobne tezy stawia Anna Wierzbicka. Dostrzega ona przede wszystkim możliwość opisywania semantyki nie tylko jednostek leksykalnych, lecz także struktur składniowych, a nawet kategorii gramatycznych (np. Wierzbicka 1980: , oraz 1991: 16). W związku z tym uważa ona, że wszystkie te elementy języka mogą być nośnikami różnorodnych znaczeń powstających wskutek dokonywanych przez człowieka ocen w kategoriach dychotomii dobry zły (Wierzbicka 1988: ). Na uwagę zasługują tu także koncepcje Tomasza P. Krzeszowskiego (1990, 1993, 1997), który łączy refleksję aksjologiczną z językoznawstwem kognitywnym. 3 Wszystkie cytaty pochodzące z anglojęzycznych źródeł podane są w tłumaczeniu autora (PC).

13 Wartości a działanie językowe człowieka 11 sytuacjach (Morris 1964: 19). Wartościami pomyślanymi stają się obiekty lub sytuacje, które nawet nie muszą być obecne, a nawet nie muszą istnieć wystarczy, że są oznaczane jeśli tylko nakierowane jest na nie działanie preferencyjne danej jednostki (Morris 1964: 19). Z kolei wartość przedmiotowa jest cechą przedmiotu rozpatrywaną w odniesieniu do jej możliwości wywołania nakierowanego na nią zachowania preferencyjnego niektórych organizmów 4 (Morris 1964: 20), choć, jak się wydaje, cechami takimi wedle Morrisa (1964: 20) mogą charakteryzować się także konkretne sytuacje. Terminy wartość operacyjna, pomyślana i przedmiotowa będą tu jednak używane w nieco odmiennym znaczeniu. Przede wszystkim proponujemy, aby mówić o nich tylko wtedy, gdy mamy do czynienia z zachowaniem preferencyjnym pozytywnym. Staną się one wtedy bliższe językowi codziennego użytku, w którym słowem wartość określamy to, co wydaje się nam cenne, do czego staramy się dążyć, czyli innymi słowy właśnie to, na co kierujemy nasze pozytywne zachowania preferencyjne. Wartości pomyślane będą wtedy porównywalne z konceptami o charakterze utopijnym 5, które jednostka czuje się w obowiązku realizować w rzeczywistości, a wartości przedmiotowe będzie można utożsamić z pożądanymi cechami obiektów lub sytuacji, przy czym jeśli chodzi o cechy sytuacji najważniejszymi dla jednostki wydają się cechy relacji interpersonalnych. 6 Co się tyczy wartości operacyjnych, warto zwrócić uwagę, że jak twierdzą Clyde Kluckhohn i inni (1951: 403) z aprobatą lub dezaprobatą spotykają się także sposoby przeprowadzania działania bez względu na to, czy działanie samo w sobie odbierane jest jako cel czy też środek do celu. Wniosek z tego byłby taki, że zachowanie preferencyjne może być nakierowane na działanie samo w sobie, na sam proces wykonywania danych czynności. W związku z tym wartością operacyjną będzie tutaj nazywane każde działanie, na które jednostka nakierowuje swe pozytywne zachowanie preferencyjne i wskutek tego po prostu je podejmuje. 7 4 Pojęcie wartości przedmiotowej zbliżone jest zatem do pojęcia cechy wartościotwórczej, którym w swych rozważaniach aksjologicznych posługiwał się polski filozof Henryk Elzenberg ( ). Cecha wartościotwórcza była dla Elzenberga ([1992] 1994: 214) tym czymś bezpośrednio poznawalnym, czego stwierdzenie w przedmiocie pozwala orzec, że jest on wartościowy. Nie była ona jednak sama wartością; wartość utożsamia on (Elzenberg [1992] 1994: 214) z pewnym stanem rzeczy, pewnym faktem: faktem, że przedmiot jest taki, jaki być powinien. 5 Podobieństwo to dostrzega sam Morris (1964: 19). 6 Potwierdzeniem tej tezy mogłyby być wyniki badań nad efektami komunikacji społecznej, o których pisze na przykład Joseph DeVito (1976: 470). 7 Oznaczałoby to zatem, że cechy przedmiotów lub sytuacji, działania oraz utopie, na które człowiek kieruje swe negatywne zachowanie preferencyjne, nie będą tutaj sta-

14 12 Piotr Czajka Morris (1964: 20) podkreśla, że wartości operacyjne mogą wypływać z pomyślanych i przyjąwszy powyższe, zmodyfikowane, rozumienie wartości operacyjnych myśli tej wcale nie trzeba odrzucać, gdyż zrealizowanie jakiejkolwiek wartości pomyślanej, czyli spowodowanie zaistnienia pożądanego stanu rzeczy, może przełożyć się na podjęcie konkretnego działania. Ustalenia Morrisa, nawet jeśli wzbogacić je o przedstawione powyżej zmiany, nie wydają się jednak jeszcze zadowalające. Mieszczą się one bowiem w całości w paradygmacie behawiorystycznym, a w opinii Johna Rogersa Searle a (1995 [1984]: 57) podejmowane przez behawiorystów próby opisywania działania w terminach czysto fizycznych ruchów doprowadziły do tego, że wielu ludzi lekceważy umysłowy składnik działania. Składnikiem tym jest intencja, która decyduje o tym, co uznamy za powodzenie lub niepowodzenie działania (Searle 1995: 57), czyli zarówno reprezentuje i odzwierciedla, jak i powoduje składnik fizyczny (Searle 1995: 58). O ludzkim działaniu w podobnym duchu pisali już wcześniej m.in. Florian Znaniecki i Roman Ingarden. Dla Znanieckiego (1992 [1952]: 198) działanie jednostki jest pochodną zamiaru, który obejmuje zarówno cel rozumiany jako przewidywany i pożądany przez wykonawcę wynik końcowy czynności, jak i środki rozumiane jako przewidywane zmiany istniejących faktów mające według jego [wykonawcy] oczekiwań prowadzić do osiągnięcia celu. Ingarden zaś (1972: 133) uznaje, że człowiek realizuje własne, niezależne od świata zewnętrznego działanie, które jest przyczynowo uwarunkowane w samym człowieku, choć niezależność ta nie jest pełna, gdyż Zarówno sfery, jak okresy czasu, w którym [działanie] zachodzi, nie zależą jedynie od ogólnej systemowej struktury człowieka, lecz również od każdorazowej indywidualnej historii danego człowieka i od okoliczności, w których on się chwilowo znajduje w świecie. (Ingarden 1972: 133) A zatem przyczyn, czyli motywacji, działania należałoby poszukiwać w samym podmiocie podejmującym działanie. Podążając tropem psychologów (np. Maslov 1943, 1962, 2006 /1990/ [1970 /1954/], 1964 [1954], 1964; Kocowski 1982: 200, Wade i Tavris 1990: 347) za przyczyny takie można uznać odczuwane przez działającą jednostkę potrzeby. Samo pojęcie potrzeby pojawia się w pracach psychologów często i bywa nowić wartości w ogóle. Można by zapewne nazwać je antywartościami i uczynić z nich przedmiot odrębnych studiów.

15 Wartości a działanie językowe człowieka 13 rozumiane różnie, 8 lecz w opinii Kazimierza Jankowskiego (1976 /1975/: 137) przede wszystkim Henry Alexander Murray, Abraham Harold Maslow i Kazimierz Obuchowski usiłowali w centrum swoich zainteresowań stawiać system potrzeb człowieka i wiązać je z jego zachowaniem. Przyjrzyjmy się więc, jak potrzebę definiują właśnie oni. Według Obuchowskiego potrzebę jakiegoś przedmiotu Y można określić najogólniej jako właściwość osobnika X, polegającą na tym, że osobnik X bez przedmiotu Y nie może normalnie funkcjonować, tj. uzyskać optymalnej sprawności w zachowaniu siebie i gatunku oraz w zapewnieniu własnego rozwoju. (cyt. Gajewska 1997: 28) Z kolei dla Murraya potrzeba to konstrukt reprezentujący siłę w mózgu, który organizuje naszą percepcję, rozumienie, i zachowanie w taki sposób aby zmienić niezadowalającą sytuację i powiększyć zadowolenie Motywuje on nas do tego, aby poszukiwać lub unikać określonych rodzajów nacisku. (cyt. Engler 1985: 223) Maslow zaś (1959: 123) określa ją jako niedobór, który musi być optymalnie zaspokojony przez środowisko w celu uniknięcia choroby lub subiektywnie odbieranego złego samopoczucia. Różnice pomiędzy przytoczonymi tu definicjami nie wydają się duże. We wszystkich potrzeba jest w zasadzie sprowadzona do pewnego stanu wewnętrznego organizmu stanu, który uznany jest przez organizm za nieodpowiedni i domagający się zmiany. Dodatkowo u Murraya (1951: 445) przeczytamy wyraźniej niż u innych, że potrzeba powoduje ludzkie działanie w świecie zewnętrznym, i że może zostać zaspokojona albo przez sam proces działania, albo poprzez osiągnięcie określonego rezultatu. W pierwszym przypadku Murray (1951: 445) mówi o potrzebach czynnościowych (activity needs), a w drugim o potrzebach skoncentrowanych na wyniku (effect needs). Nic więc chyba nie stoi na przeszkodzie, by uznać, że pozytywne zachowanie preferencyjne danej jednostki może być motywowane odczuwaną przez nią potrzebą. Oznaczałoby to, że człowiek skłonny jest postrzegać pewne cechy sytuacji lub obiektów jako wartości przedmiotowe, gdy jest przekonany, iż kontakt z nimi niezbędny jest do zaspokojenia odczuwanej przez niego potrzeby. Będąc o tym przekonany, może poprzez podjęcie konkretnych działań dążyć do kontaktu z nimi lub do ich 8 Problemowi funkcjonowania koncepcji potrzeby w psychologii poświęcona jest w całości książka Tomasza Kocowskiego Potrzeby człowieka. Koncepcja systemowa (1982).

16 14 Piotr Czajka wytworzenia, jeżeli jeszcze nie istnieją, czyli wykazywać nakierowane na nie pozytywne zachowanie preferencyjne. W zależności od charakteru i dostępności danych wartości przedmiotowych wysiłek włożony w te działania będzie różny, a może nawet żaden, gdy dojdzie do tak zwanej gratyfikacji (por. Murray 1964 [1951]: 189), czyli momentu, kiedy wskutek zbiegu okoliczności lub działania innych osób wartości te będą łatwo dostępne. Wynika z tego, że wartości operacyjne, rozumiane tutaj jako konkretne działania, wobec których jednostka objawia pozytywne zachowanie preferencyjne to znaczy podejmuje właśnie te, a nie inne także łączą się z odczuwaną przez nią potrzebą: są one prowadzone wtedy, gdy jednostka widzi ich pozytywną rolę w procesie zaspokajania swych potrzeb. Warto tu dodać, że zasygnalizowany wyżej związek pomiędzy wartościami przedmiotowymi i operacyjnymi a potrzebami człowieka może stać się podstawą bardziej szczegółowej typologii wartości. W typologii tej zarówno wartości przedmiotowe, jak i operacyjne mogłyby być uporządkowane w odniesieniu do potrzeb, które byłyby przez nie zaspokajane. Na przykład posiadana przez pewien obiekt cecha przydatności do spożycia byłaby wartością przedmiotową ze względu na odczuwaną przez podmiot potrzebę fizjologiczną głodu, 9 natomiast działanie podjęte przez podmiot w celu jej zaspokojenia stanowiłoby wartość operacyjną ze względu na tę potrzebę. Stopień złożoności takiej typologii wartości zależałby od liczby uwzględnionych w niej potrzeb mogłoby być ich nawet kilkadziesiąt, jeśli oprzeć ją na klasyfikacji potrzeb autorstwa Murraya (1938), lub kilkanaście, jeśli uznać za wystarczające bardziej zwięzłe klasyfikacje opracowane na przykład przez Maslowa (1964a [1954], 1964b, 1970), Ericha Fromma (1996 [1955]: 44 74), czy Obuchowskiego (1967: ). W tym miejscu należałoby dodać, że w takiej typologii powinien zapewne znaleźć się także podział wartości operacyjnych i przedmiotowych na podstawowe oraz instrumentalne. Podstawowymi byłyby te, które odczuwaną przez podmiot potrzebę po prostu zaspokajają, a instrumentalnymi te, które jawią się podmiotowi jako niezbędne do osiągnięcia wartości podstawowych lub kolejnych instrumentalnych. 10 A więc cecha 9 Potrzeby dotyczące fizjologicznych czynności ludzkiego organizmu występują we wszystkich wspomnianych dalej klasyfikacjach. 10 Podobnie dzieli wartości Puzynina (1991: 132) na absolutne i instrumentalne choć nie posługuje się przy tym koncepcją potrzeby. Jej zdaniem wartości instrumentalne zawsze odnoszone są do innych, tych traktowanych przez ludzi jako absolutne (Puzynina 1991: 132). Zdzisław Cackowski (1995: 37) twierdzi nawet, że wszystko, co jest wartością, jest nią dwojako: przedmiotowo (jako cel zabiegów realizacyjnych) i instrumentalnie (jako środek realizacji innej/innych wartości). U Miltona Rokea-

17 Wartości a działanie językowe człowieka 15 wymienialności charakteryzująca monetę, czy też banknot, byłaby wartością przedmiotową instrumentalną, gdyż dzięki niej podmiot jest w stanie nabyć obiekty posiadające cechę stanowiącą dla niego wartość przedmiotową podstawową, czyli jak choćby wspomnianą już przydatność do spożycia. Działanie określane jako praca można by z kolei uznać za operacyjną wartość instrumentalną, gdyż umożliwia podmiotowi korzystanie z wymienialności pieniądza (czyli kolejnej wartości instrumentalnej) lub prowadzi bezpośrednio do wytworzenia obiektów mających na przykład cechę przydatności do spożycia (czyli wartość podstawową). Praca mogłaby jednak stanowić dla jednostki równocześnie wartość operacyjną podstawową, gdyby okazało się, że zaspokaja ona jakąś potrzebę czynnościową. 11 Pozostaje jeszcze omówić związki, jakie można dostrzec pomiędzy wartościami pomyślanymi a potrzebami. Wartości te zdefiniowane zostały jako koncepty-utopie domagające się zrealizowania w życiu jednostki (przykładami mogłyby tu być takie indywidualnie rozumiane koncepty, jak sprawiedliwość, wolność, uczciwość, prawość 12 itp.), o których powiedziano, że zostają przez jednostkę zaakceptowane pod wpływem potrzeb. Otóż wydaje się, że w przypadku tych wartości można całkiem precyzyjnie wskazać na potrzebę, którą mogłyby one zaspokajać. Byłaby to znajdująca się w klasyfikacji Obuchowskiego potrzeba sensu życia (Obuchowski 1967: 233). Potrzeba ta powoduje, że bez zaistnienia w jego [człowieka] działalności życiowej takich wartości, które są lub mogą zostać uznane przez niego za nadające sens życiu, nie może on prawidłowo funkcjonować, co oznacza w praktyce, że jego działalność życiowa jest za słaba w stosunku do możliwości, nieukierunkowana i oceniana przez niego negatywnie. (Obuchowski 1967: 233) cha (1973) także odnaleźć można zbliżony podział wartości: na instrumentalne i finalne. 11 Według na przykład Maslowa 1964a ([1954]: 159, zob. też Hilgard 1972 [1953]: 195), ludzkie potrzeby nie zawsze zaspokajane są pojedynczo. Wynikałoby z tego, że człowiek w swym celowym działaniu może być motywowany kilkoma równocześnie odczuwanymi potrzebami. 12 Wartości te znajdują się na przedstawionej przez Jerzego Bartmińskiego (1991: 207) liście haseł aksjologicznego słownika języka polskiego. Na liście tej odnajdziemy więcej wartości, które można by tutaj uznać za wartości pomyślane, gdyż zawiera ona rzeczy bardzo różnego rodzaju: całości i części, byty materialne, psychiczne i duchowe, stany rzeczy i procesy, własności i stosunki, rzeczy i idee, czynności i wytwory, a także rzeczy istniejące materialnie, psychicznie, idealnie lub nie wiadomo jak (np. Ojczyzna) może intencjonalnie, jeśli przyjąć koncepcję fenomenologów (Borowiecka 1991: 212). Są więc tam na przykład: wierność, cierpliwość, bezinteresowność, pokora, męstwo/odwaga, odpowiedzialność, solidarność, jawność/szczerość, lojalność, równość, godność, doskonałość, wspólnota, szacunek.

18 16 Piotr Czajka Gdy potrzeba sensu życia pozostaje niezaspokojona, człowiek nie może funkcjonować normalnie, nie może zmobilizować wszystkich swoich zdolności w maksymalnym stopniu, a zaspokojenie jej polega na uzasadnieniu sobie w jakiś sposób sensu swojego bytu, dzięki czemu jednostka jest w stanie wytyczyć sobie jasny, praktyczny i możliwy do zaaprobowania przez siebie kierunek działania (Obuchowski 1967: 234). 13 A zatem wśród wartości pomyślanych raczej nie odnajdziemy takich, które byłyby instrumentalne. Wydaje się bowiem, że jeśli dane koncepty o charakterze utopijnym zostają przez jednostkę zaakceptowane i uznane za godne realizacji, to po prostu potrzebę sensu życia przynajmniej na jakiś czas zaspokajają i w ten sposób stają się od razu wartościami podstawowymi; jeśli przestają ją zaspokajać, równocześnie przestają być dla jednostki wartościami pomyślanymi. Ponadto przyjęte przez człowieka wartości pomyślane oddziaływać mogą na charakter innych odczuwanych przez niego potrzeb (por. Kluckhohn i inni 1951: 428). W związku z tym uzasadnione byłoby porównanie ich do swego rodzaju systemu wartości podstawowych, który niejako sprawuje kontrolę nad potrzebami jednostki i przez to manifestuje się w wybieranych przez nią wartościach zarówno operacyjnych, jak i przedmiotowych. Wzbogacenie przedstawionej powyżej teorii wartości o wymiar językoznawczy nie powinno stanowić dużego problemu. Aby to uczynić, trzeba jednak odejść od badań z pogranicza aksjologii i lingwistyki, które ograniczają się do podawania sposobów opisywania a następnie opisów oceniających komponentów znaczeń przyporządkowywanych elementom języka o różnym stopniu złożoności. W zamian, należałoby skupić się na tym, co na temat posługiwania się językiem naturalnym mają nam do powiedzenia tacy filozofowie, jak na przykład John Langshaw Austin (1993 [1975 /1962/]) i John R. Searle (1969, 1975, 1979, 1991 [1965]). Z ich prac, stanowiących podwaliny teorii aktów mowy, można wyciągnąć wniosek, że gdy człowiek wypowiada się w języku, to działa celowo i intencjonalnie, a konkretna wypowiedź, będąca bezpośrednim wynikiem tego działania, oddziałuje na odbiorcę i wskutek tego kształtuje rzeczywistość pozajęzykową oraz powoduje zaistnienie konkretnych sytuacji, na które składają między innymi stosunki interpersonalne łączące nadawcę z odbiorcą. Jeśli więc przyjmie się ich tok rozumowania, chyba nic nie stoi na przeszkodzie, aby uczynić jeszcze jeden krok: uznać, że cele oraz intencje działania językowego nadawcy mogą być motywo- 13 Podobny charakter miałaby też zapewne wyszczególniona przez Fromma potrzeba posiadania układu orientacji i oddania oraz potrzeba poczucia tożsamości, której zaspokojenie oznacza sformowanie koncepcji samego siebie (Fromm 1959:157).

19 Wartości a działanie językowe człowieka 17 wane odczuwaną przez niego potrzebą i w ten sposób wprowadzić problem wypowiadania się w języku do skonstruowanej tu teorii wartości. Biorąc pod uwagę wszystko, co zostało do tej pory powiedziane, można pokusić się o bliższe określenie typów wartości, które mają szansę zaistnieć dla nadawcy dzięki temu, że podejmuje on konkretne działanie językowe, czyli formułuje wypowiedź w języku naturalnym w danej sytuacji: (1) Wartościami przedmiotowymi podstawowymi mogą być cechy wypowiedzi (leksykalne, składniowe, kompozycyjne, czy też akustyczne w przypadku wypowiedzi mówionych), które bezpośrednio zaspokajają potrzebę nadawcy. Przykładem byłyby tu cechy takiej wypowiedzi, z której, ujmując rzecz najprościej, zadowolony jest jej autor; (2) Wartością przedmiotową podstawową może być zaspokajający bezpośrednio potrzebę nadawcy efekt wypowiedzi w postaci cech sytuacji spowodowanych przez nią w świecie pozajęzykowym, rozumianym materialnie, lub jako sfera stosunków interpersonalnych z odbiorcą; (3) Wartością operacyjną podstawową może być sama czynność tworzenia w mowie lub piśmie danej wypowiedzi, jeśli zaspokaja ona którąś z potrzeb czynnościowych nadawcy; (4) Wartościami przedmiotowymi instrumentalnymi mogą być konkretne cechy wypowiedzi takie jak te wymienione w punkcie (1) jeśli są niezbędne do osiągnięcia wartości typu (1) albo typu (2), lub do podjęcia czynności będących wartościami typu (3); (5) Wartością przedmiotową instrumentalną może być efekt wypowiedzi w postaci cech sytuacji spowodowanych przez nią w świecie pozajęzykowym rozumianym materialnie lub jako sfera stosunków interpersonalnych z odbiorcą, jeżeli sam nie zaspokaja jeszcze potrzeby nadawcy, a jedynie jest niezbędny do osiągnięcia wartości typu (1) albo typu (2), lub do podjęcia czynności będących wartościami typu (3); (6) Wartością operacyjną instrumentalną może być czynność formułowania takiej wypowiedzi, która będzie zawierać wartości przedmiotowe podstawowe typu (1) lub wartości przedmiotowe instrumentalne typu (4). Oczywiście należy tu pamiętać, że wartość instrumentalna niekoniecznie musi prowadzić bezpośrednio do wartości podstawowej; bywa czasem niezbędna do osiągnięcia następnej wartości instrumentalnej, co widać na przykład w punkcie (6) Przedstawiona tu koncepcja postrzegania wypowiedzi językowej jako wartości inspirowana była pracami Zdzisława Wąsika (1992, 1997) z zakresu aksjosemiotyki, w których

20 18 Piotr Czajka Na sam koniec warto zauważyć, że posługujący się zaproponowaną tu terminologią lingwista-aksjolog może wykorzystać ją do uprawiania refleksji na przynajmniej dwa sposoby ściśle związane z tym, jak odpowie on sobie na bardzo podstawowe pytanie o to, czy treść zdania zmienia się od mówiącego do mówiącego i od odbiorcy do odbiorcy (Rorty 2009 [2007]: 191). 15 Jeśli uzna, że w treści tej istnieje coś stałego, może dążyć do wyjaśnienia, jakie kombinacje cech wypowiedzi wykorzystywane są w badanym języku do zaspokojenia określonej potrzeby, czyli, innymi słowy, próbować ustalić coś, co można by nazwać aksjologiczną siłą ilokucyjną typów wypowiedzi charakteryzujących się zespołami takich cech siła ta byłaby zapewne zróżnicowana w zależności od typów interakcji komunikacyjnych, w których wypowiedzi te się pojawiają, ale jednak przyporządkowana danemu typowi wypowiedzi. 16 Jeśli jednak nie będzie przekonany o istnieniu niczego niezmiennego w treści wypowiedzi, to zaproponowana tutaj metoda opisywania wartości także okaże się przydatna: umożliwi mu unikanie twierdzeń uogólniających, mających (rzekomo?) obowiązywać określone grupy użytkowników języka, i ograniczenie się do przedstawienia przygodności badanych interakcji, w których doszło lub nie do zaspokojenia potrzeb odczuwanych przez jednostkę działającą językowo. Bibliografia Austin, John L(angshaw) 1993 [1975 /1962/]: Jak działać słowami. W: John L. Austin Mówienie i poznawanie: rozprawy i wykłady filozoficzne. Przeł., wstępem i przypisami opatrzył oraz skorowidze sporządził Bohdan Chwedeńczuk. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN (Biblioteka Współczesnych Filozofów), [How to Do Things with Words: The William James Lectures Delivered at Harvard University in Wyd. 2. Red. J(ames) O(pie) Urmson, Marina Sbisà. Oxford, UK: Clarendon Press]. Bartmiński, Jerzy 1991: Projekt i założenia ogólne słownika aksjologicznego. Język a kultura. 2. Zagadnienia leksykalne i aksjologiczne. Wrocław: Wiedza o kulturze, Bierwiaczonek, Bogusław 1991: On axiology of language the case of English disjuncts. Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego XLIII XLV, uwypuklona została rola, jaką w procesie zaspokajania ludzkich potrzeb pełnić mogą znaki (zob. też Wąsik 2003: ). 15 Konsekwencje przyjęcia różnych odpowiedzi na to pytanie przedstawia Rorty ([2007] 2009). Z pytaniem tym zmaga się Ludwig Wittgenstein (2008 [1953]), a na przykład Stanley Fish (1980) odpowiada na nie z punktu widzenia antyesencjalisty i społecznego konstruktywisty. O innych antyesencjalistycznych podejściach do problemu języka przeczytać można w książce Ewy Bińczyk (2007). 16 Tym tropem poszedł autor w książce O aksjologicznym wymiarze dyskursu akademickiego na przykładzie podręczników do językoznawstwa (Czajka 2010).

21 Wartości a działanie językowe człowieka 19 Bińczyk, Ewa 2007: Obraz, który nas zniewala. Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas. Borowiecka, Ewa 1991: Komentarz do listy haseł słownika aksjologicznego. Język a kultura. 2. Zagadnienia leksykalne i aksjologiczne. Wrocław: Wiedza o kulturze, Cackowski, Zdzisław 1995: Aksjologia a pedagogika. Dwanaście dyskusyjnych tez o wartościach i WARTOŚCIAH. W: Tadeusz Szkołut (red.) 1995: Studia etyczne i estetyczne. Nowoczesność i tradycja. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie- Skłodowskiej, Czajka, Piotr 2010: O aksjologicznym wymiarze dyskursu akademickiego na przykładzie podręczników do językoznawstwa. Wrocław: Oficyna Wydawnicza ATUT. DeVito, Joseph A. 1976:: The Interpersonal Communication Book. New York et al.: Harper & Row Publishers. Elzenberg, Henryk 1994 [1992]: Wartość i powinność. W: Magdalena Środa (red.) 1994: O wartościach, normach i problemach moralnych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Engler, Barbara 1985: Personality Theories: An Introduction. Boston: Houghton Mifflin Company. Fish, Stanley 1980: Is There a Text in This Class? The Authority of Interpretive Communities. Cambridge, MA: Harvard University Press. Fromm, Erich 1959: Value, psychology, and human existence. W: Abraham Maslow (red.) 1959: New Knowledge in Human Values. New York: Harper & Row Publishers, Fromm, Erich 1996 [1955]: Zdrowe społeczeństwo. Tłum. Anna Tanalska-Dulęba. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy [The Sane Society. New York: Holt, Rinehart & Winston]. Gajewska, Grażyna 1997: Problemy-dylematy wynikające z teorii potrzeb dla teorii i praktyki opieki nad dzieckiem. Zielona Góra: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej. Grabias, Stanisław 1981: O ekspresywności języka. Ekspresja a słownictwo. Lublin: Wydawnictwo Lubelskie. Grabias, Stanisław 1988: Socjolingwistyczne perspektywy badań nad ekspresywnością języka. Socjolingwistyka 8, Hilgard, Ernest 1972 [1953]: Wprowadzenie do psychologii. Tłum. Józef Radzicki. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe [Introduction to Psychology. New York: Harcourt & Brace]. Ingarden, Roman 1972: Książeczka o człowieku. Kraków: Wydawnictwo Literackie. Jankowski, Kazimierz 1976 /1975/: Od psychiatrii biologicznej do humanistycznej. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Kluckhohn, Clyde 1951: Values and value-orientations in the theory of action. W: Talcott Parsons, Edward A. Shils (red.) 1951: Toward a General Theory of Action. Cambridge, MA: Harvard University Press, Kocowski, Tomasz P. 1982, Potrzeby człowieka. Koncepcja systemowa. Wrocław et al.: Polska Akademia Nauk. Komitet Badań i Prognoz Polska Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Krzeszowski, Tomasz P. 1990: The axiological aspect of idealized cognitive models. W: Jerzy Tomaszczyk, Barbara Lewandowska-Tomaszczyk (red.) 1990: Meaning and Lexicography. Amsterdam: John Benjamins, Krzeszowski, Tomasz P. 1993: The axiological parameter in preconceptual image schemata. W: Richard A. Geiger, Brygida Rudzka-Ostyn (red.) 1993: Conceptualizations and Mental Processing in Language. Berlin, New York: Mouton de Gruyter,

22 20 Piotr Czajka Krzeszowski, Tomasz P. 1997: Angels and Devils in Hell. Elements of Axiology in Semantics. Warszawa: Wydawnictwo Energeia. Maslow, Abraham H(arold) 1943: A theory of human motivation. Psychological Review 50, Maslow, Abraham H(arold) 1959: Psychological data and value theory. W: Abraham Maslow (red.) 1959: New Knowledge in Human Values. New York: Harper & Row, Publishers, Maslow, Abraham H(arold) 1962: Toward a Psychology of Being. Princeton, NJ: Van Nostrand Reihold Company. Maslow, Abraham H(arold) 1964a [1954]: Teoria hierarchii potrzeb. Tłum. Stanisław Mika. W: Janusz Reykowski (red.) 1964: Problemy osobowości i motywacji w psychologii amerykańskiej. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Maslow, Abraham H(arold) 1964b: Religions, Values, and Peak Experiences. New York: Viking. Maslow, Abraham H(arold) 2006 /1990/ [1970 /1954/]: Motywacja i osobowość. Red. Teresa Rzepa. Tłum. Józef Radzicki. Wyd. 2. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN (Biblioteka Klasyków Psychologii) /Tłum. Paula Sawicka. Warszawa: Pax/. [Motivation and Personality: Wyd. 2. New York: Harper & Brothers]. Morris, Charles W(illiam) 1964: Signification and Significance. A Study of the Relations of Signs and Values. Cambridge, MA: The Massachusetts Institute of Technology. Murray, Henry A(lexander) 1938: Explorations in Personality. New York: Oxford University Press. Murray, Henry A(lexander) 1951: Toward a classification of interactions. W: Talcott Parsons, Edward A. Shils (red.) 1951: Toward a General Theory of Action. Cambridge, MA: Harvard University Press, Murray, Henry A(lexander) 1964 [1951]: Próba analizy sił kierunkowych osobowości. Tłum. Józef Radzicki. W: Janusz Reykowski (red.) 1994: Problemy osobowości i motywacji w psychologii amerykańskiej. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Obuchowski, Kazimierz 1967: Psychologia dążeń ludzkich. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Pawelec, Radosław 1991: O metodach badania osobniczego języka wartości. Język a kultura. 3. Wartości w języku i tekście. Wrocław: Wiedza o kulturze, Puzynina, Jadwiga 1981: O znaczeniu czasownika oceniać we współczesnym języku polskim. Studia Gramatyczne IV. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Puzynina, Jadwiga 1982: Językoznawstwo a aksjologia. Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego XXXIX, Puzynina, Jadwiga 1983: O elementach ocen w strukturze znaczeniowej wyrazów. Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego XL, Puzynina, Jadwiga 1991: Jak pracować nad językiem wartości? Język a kultura. 2. Zagadnienia leksykalne i aksjologiczne. Wrocław: Wiedza o kulturze, Puzynina, Jadwiga 1991a: Człowiek język wartość. Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego XLIII XLV, Puzynina, Jadwiga 1992: Język wartości. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Rokeach, Milton 1973: The nature of Human Values. New York: The Free Press. Rorty, Richard 2009 [2007]: Filozofia jako polityka kulturalna. Tłum. Bogdan Baran. Warszawa: Czytelnik [Philosophy as Cultural Politics. Cambridge, UK: Cambridge University Press (Philosophical Papers 4). Searle, John R(ogers) 1969: Speech Acts. An Essay in the Philosophy of Language. London, New York: Cambridge University Press.

23 Wartości a działanie językowe człowieka 21 Searle, John R(ogers) 1975: A taxonomy of illocutionary acts. Minnesota Studies in the Philosophy of Science 7, Searle, John R(ogers) 1979: Expression and Meaning: Studies in the Theory of Speech Acts. Cambridge, UK, New York, NY: Cambridge University Press. Searle, John R(ogers) 1991 /1965/: What is a speech act? W: Steven Davis (red.) 1991: Pragmatics. A Reader. New York-Oxford: Oxford University Press, /In: Max Black (red.) 1965: Philosophy in America, Allen and Unwin, New York, /. Searle, John R(ogers) 1995 [1984]: Umysł, mózg i nauka. Tłum. Jerzy Bobryk. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe [Mind, Brain, and Science. Cambridge, MA: Harvard University Press. Wade, Carole, Carol Tavris 1990: Psychology. New York: Harper & Row Publishers. Warchoł, Stefan 1974: Formacje ekspresywne a system języka. Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego XXXII, Wąsik, Zdzisław 1992: Karty pocztowe w perspektywie semiologicznej. W: Paweł Banaś (red.) 1992: Aksjosemiotyka karty pocztowej. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wąsik, Zdzisław 1997: Verbal means as signs of human needs in the light of an axiosemiotic theory of culture. W: Irmengard Rauch, Gerald Carr (red.) 1997: Semiotics Around the World: Synthesis in Diversity. Proceedings of the Fifth Congress of the International Association for Semiotic Studies, Berkeley Berlin,-New York: Mouton de Gruyter, Wąsik, Zdzisław 2003: Epistemological Perspectives on Linguistic Semiotics. Frankfurt am Main et al.: Peter Lang. (Polish Studies in English Language and Literature 8). Wierzbicka, Anna 1980: Lingua mentalis. The Semantics of Natural Language. Sydney et al.: Academic Press. Wierzbicka, Anna 1988: The Semantics of Grammar. Amsterdam: John Benjamins. Wierzbicka, Anna 1991: Cross-Cultural Pragmatics. The Semantics of Human Interaction. Berlin-New York: Mouton de Gruyter. Wittgenstein, Ludwig 2008 [1953]: Dociekania filozoficzne. Tłum. Bogusław Wolniewicz, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN [Philosophische Untersuchungen. Frankfurt am Main: Surkamp Verlag]. Zgółka, Tadeusz 1988, Język wśród wartości. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie. Znaniecki, Florian 1992 [1952]: Nauki o kulturze. Tłum. Jerzy Szacki. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe [Cultural Sciences. Their Origin and Development. Urbana, IL: University of Illinois Press].

24

25 MAREK KUŹNIAK UNIWERSYTET WROCŁAWSKI WYŻSZA SZKOŁA FILOLOGICZNA WE WROCŁAWIU Dylematy teorii integracji pojęciowej w świetle dokonań lingwistyki aksjologicznej STRESZCZENIE. Niniejszy artykuł oferuje kilka krytycznych spostrzeżeń na temat Teorii Integracji Pojęciowej Gillesa Fauconniera i Marka Turnera (2002) jako alternatywy metodologicznej opisu wyrażeń metaforycznych dla Teorii Metafory Konceptualnej, w sposób systematyczny wyłożonej przez George a Lakoffa oraz Marka Johnsona w słynnej publikacji Metaphors We Live by z 1980 roku. Osnową dyskusji w artykule jest znana wszystkim krytyka figury pojęciowej CHIRURG TO RZEŹNIK, która według Fauconniera oraz Turnera nie daje się w sposób konsekwentny opisać w oparciu o Teorię Metafory Konceptualnej. Inaczej niż Fauconnier oraz Turner autor niniejszego artykułu argumentuje, że opisywana figura może być z powodzeniem zbadana przy użyciu metodologii Lakoffa oraz Johnsona wzbogaconej o aspekt aksjologiczny przedstawiony przez Tomasza P. Krzeszowskiego w przełomowej monografii z 1997 roku pt. Angels and Devils in Hell. W ten sposób, jak dalej stwierdza autor, będzie można uniknąć zbytecznie wyrafinowanych koncepcji metodologicznych zaproponowanych przez Fauconniera oraz Turnera, zachowując tym samym wartość heurystyczną analizowanej figury. Artykuł kończy garść przemyśleń dotyczących obszarów, gdzie Teoria Integracji Pojęciowej ma realne szanse wzbogacić opis zjawisk językowych bez narażania się na dublowanie już istniejących, sprawdzonych koncepcji. Wstęp Teoria integracji pojęciowej rozwinęła się w latach 90. ubiegłego stulecia jako swoistego rodzaju meta-teoretyczny amalgamat, z jednej strony oryginalnego przedsięwzięcia badawczego, jakie stanowiło badanie przestrzeni mentalnych w dyskursie zaproponowane przez Gillesa Fauconniera (1985), a z drugiej strony prac Marka Turnera (1996) nad badaniem metafor konceptualnych w tekstach literackich, o czym piszą Vyvyan Evans i Melanie Green (2006: 401). Owa konwergencja założeń co do sposobu analizy konstrukcji znaczenia w języku naturalnym zaowocowała wspólną monografią zatytułowaną Conceptual Blending Theory wydaną w 2002 roku. Tezy zawarte w tejże pracy miały stanowić odpowiedź niezadowalającym zdaniem autorów sposobom analizy emergencji znaczeniowej, którą starała się opisać teoria metafory konceptualnej nakreślona w słynnym artykule Lakoffa The contemporary theory of metaphor z 1993 roku, a zapoczątkowana trzynaście lat wcze-

26 24 Marek Kuźniak śniej w niemniej słynnej publikacji Metaphors We Live By z 1980 roku współautorstwa Marka Johnsona i wspomnianego George a Lakoffa. Niezadowolenie to przejawiało się w konstatacji, że znaczenia metaforyczne stosunkowo dużej ilości wyrażeń językowych nie są redukowalne do mechanizmu odwzorowywania struktury domeny źródłowej na strukturę domeny docelowej. Argumentowano zatem, że pojawienie się pewnych nowych elementów znaczeniowych opisywanych wyrażeń jest skorelowane z potrzebą postulowania jakościowo nowych domen konceptualnych. Elementy tych nowych domen, po części stanowią pochodną struktur schematycznowyobrażeniowych domen źródłowej i docelowej (w teorii integracji pojęciowej odpowiednio Input 1 oraz Input 2), ale pozostała ich część jest swoiście przynależna tylko do tej nowo wyłaniającej się domeny. Owa domena łączy, co prawda, domenę źródłową i docelową danej konstrukcji, ale zawiera wspomniane wyżej nowe elementy nie stanowiące części wspólnej tychże starych domen w matematycznym rozumieniu tego słowa. Niniejszy artykuł będzie się starał pokazać, że wykorzystując dokonania lingwistyki aksjologicznej, ściślej aksjologiczny wymiar metafor konceptualnych szeroko omówiony w książce Tomasza P. Krzeszowskiego Angels and Devils in Hell z 1997 roku, możemy z powodzeniem opisywać pewne wyrażenia bez konieczności odwoływania się do teorii integracji pojęciowej (por. Evans & Green 2006: 401). Argumentuję zatem, przeciwnie do stanowiska przyjętego przez Evansa oraz Green, że sztandarowy przykład będący podstawą eksplikacji teorii integracji pojęciowej w opozycji do teorii metafory konceptualnej, tj. Ten chirurg jest rzeźnikiem [ang. That surgeon is a butcher] w istocie daje się świetnie opisać w ramach teorii konceptualnej metafory poszerzonej o aspekt aksjologiczny. Część pierwsza artykułu poświęcona będzie opisowi wspomnianego wyżej klasycznego przykładu Ten chirurg jest rzeźnikiem w ramach teorii integracji pojęciowej. Część druga przypomni czytelnikowi podstawowe założenia aksjologicznego wymiaru procesów metaforyzacji. Wreszcie, część trzecia stanowić będzie próbę obrony starszej teorii metafory konceptualnej przed nowszą teorią integracji pojęciowej, w przekonaniu jednak, że nowa teoria ma szansę stanowić prawdziwą alternatywę dla starszej, jeśli jej instrumentarium pozwala na systematyczne opisywanie zjawisk, które nie dadzą się w żaden sposób systematycznie badać w obrębie rywalizującej starszej teorii. Przykłady obszarów, gdzie teoria integracji pojęciowej stanowi w ocenie autora niniejszego artykułu rzeczywiście efektywną propozycję metodologiczną na arenie zmagań z problemami opisu języka naturalnego, zostaną wskaza-

27 Dylematy teorii integracji pojęciowej w świetle lingwistyki aksjologicznej 25 ne w konkluzjach (część 4). Artykuł ten kończy garść przemyśleń na temat innych słabości teorii integracji pojęciowej, a co za tym idzie wyzwań, którymi winna stawić czoło, aby stanowić satysfakcjonującą odpowiedź dla teorii metafor konceptualnych, szczególnie w obliczu dokonań lingwistyki aksjologicznej. 1. CHIRURG TO RZEŹNIK w świetle teorii integracji pojęciowej Jak już wspomniano wyżej, jednym z częściej cytowanych przykładów mających zilustrować metodologiczną użyteczność teorii integracji pojęciowej w opozycji do teorii metafory konceptualnej jest przykład wyrażenia ten chirurg jest rzeźnikiem, który zdaniem komentatorów sympatyzujących z teorią integracji pojęciowej (np. Grady, Oakley oraz Coulson 1999) pokazuje, że znaczenie niektórych wyrażeń nie da się opisać w sposób systematyczny, a co ważniejsze poznawczo zadowalający, biorąc pod uwagę stare narzędzia wypracowane przez wspomnianą teorię metafory. I tak metafora pojęciowa CHIRURG to RZEŹNIK, gdyby zastosować standardową re-analizę korelacji epistemologiczno-ontologicznych pomiędzy domenami, wyglądałaby jak w schemacie 1. ŹRÓDŁO: RZEŹNIK ODWZOROWANIE CEL: CHIRURG RZEŹNIK TASAK RZEŹNICZY TUSZE ZWIERZĘCE ĆWIARTOWANIE CHIRURG SKALPEL PACJENCI OPEROWANIE Schemat 1. Odwzorowania metaforyczne (CHIRURG to RZEŹNIK) (adaptacja na podstawie Evansa i Green 2006: 402, tłumaczenie własne: MK) Najbardziej ważkim argumentem według Grady ego, Oakley oraz Coulson (1999) jest wyłonienie się negatywnego zabarwienia znaczeniowego całej konstrukcji, którego nie sposób wprost wyprowadzić z domeny źródłowej (zob. Evans i Green 2006: 402). Pytanie, które zatem stawiają badacze, dotyczy sposobu, w jaki pejoratywny wydźwięk wyrażenia towarzyszący implikaturze o niekompetencji chirurga, przy jednoczesnym zestawieniu dwóch domen, z których każda traktuje na temat dwóch odrębnych, ale profesjonalnych umiejętności, staje się w ogóle obecny w procesie interpretacyjnym.

28 26 Marek Kuźniak W sukurs temu teoriopoznawczemu dylematowi przychodzi teoria integracji pojęciowej, gdzie prosty binarny model reprezentacji konceptualnej składający się z domeny źródłowej oraz docelowej zastąpiony zostaje modelem składającym się z czterech domen: domeny docelowej (ang. input 1), domeny źródłowej (input 2), przestrzeni generycznej (generic space) oraz właściwego amalgamatu (blend). Powstaje zatem reprezentacja o charakterze relacyjno-procesualnym z wyraźnie zarysowanymi przestrzeniami właściwymi pewnym porcjom wyłaniającego się znaczenia: domena źródłowa przestrzeń generyczna AGENS PACJENS INSTRUMENT PRZESTRZEŃ DO PRACY PROCEDURA CEL SPOSÓB domena docelowa CHIRURG PACJENT SKALPEL SALA OPERACYJNA CEL: WYLECZENIE SPOSÓB: CHIRURGIA RZEŹNIK ZWIERZĘ TASAK RZEŹNICZY RZEŹNIA CEL: DZIELENIE MIĘSA SPOSÓB: RZEŹNICTWO TOŻSAMOŚĆ CHIRURGA ROLA: RZEŹNIK SALA OPERACYJNA CEL: WYLECZENIE SPOSÓB: RZEŹNICTWO NIEKOMPETENCJA amalgamat Schemat 2. Amalgamat CHIRURG to RZEŹNIK (źródło adaptacji autorskiej: Evans & Green 2006: 406, tłumaczenie własne terminów: MK) Jak przedstawiono w schemacie 2, połączenia między domeną źródłową oraz docelową mają charakter stabilny (linia nieprzerywana), natomiast towarzyszące im domeny (generyczna, oraz właściwy amalgamat) są dynamicznie wyłaniającymi się reprezentacjami w toku interpretacji wyrażenia w trybie online (zjawisko to graficznie zostało przedstawione za pomocą linii przerywanych).

29 Dylematy teorii integracji pojęciowej w świetle lingwistyki aksjologicznej 27 W efekcie otrzymujemy model emergencji znaczeniowej, który ma stanowić rodzaj aproksymacji konceptualnego mechanizmu interpretacji wyrażeń językowych. Pytanie zasadnicze brzmi, czy taki model jest w przypadku takich wyrażeń w ogóle potrzebny? Odpowiedź, antycypowana już we wstępie do niniejszego artykułu zdaje się brzmieć negatywnie. Sceptycyzm rodzi się z wypracowanej przez Krzeszowskiego (1997) metodologii opisu aksjologicznego wymiaru procesów metaforyzacji, który świetnie uzupełnia istniejącą już teorię metafory bez uciekania się do powoływania nowych bytów teoretycznych. 2. Aksjologiczny wymiar metafor konceptualnych Krzeszowski w swojej znanej monografii Angels and Devils in Hell z 1997 roku w rozdziale 8 obszernie odnosi się do współczesnej teorii metafory, proponując jednocześnie wzbogacenie jej o parametr PLUS MINUS wywodzący się wprost ze schematu SKALI, który z kolei wyrasta z naszego przedpojęciowego cielesnego doświadczenia dystansu, rozmiaru oraz wagi (patrz Krzeszowski 1997: ). Ów aksjologiczny parametr PLUS MINUS, jak przekonująco dowodzi Krzeszowski, jest wbudowany w strukturę postulowanych schematów przedpojęciowych w rozumieniu Johnsona (1987), tak że np. schemat orientacyjny GORA DÓŁ jest skorelowany w sposób systematyczny z PLUS MINUS, gdzie GORA to PLUS, natomiast DÓŁ to MINUS. Krzeszowski przytacza w rozdziale piątym obszerny materiał empiryczny w postaci skonwencjonalizowanych wyrażeń języka naturalnego, które poświadczają w sposób jednoznaczny zasygnalizowane tendencje. Sam ładunek aksjologiczny staje się częścią wyidealizowanego modelu kognitywnego opisywanych pojęć, a nie elementem zewnętrznym przypisywanym jednostkom leksykalnym w drodze li tylko pragmatycznego zachowania użytkownika języka, jak chce tego Puzynina (1992). Aksjologia Krzeszowskiego jest zatem bardziej zrośnięta z opisem semantycznym pojęć leksykalnych, co jest bezpośrednim efektem motywacji doświadczeniowej przedpojęciowych struktur wyobrażeniowych, które wspomniane pojęcia konfigurują na wyższym poziomie schematyczności wraz z towarzyszącym parametrem PLUS MINUS. Szczególnie istotny dla naszych dalszych rozważań (patrz poniżej, część 4) jest przywołany przez Krzeszowskiego schemat CZĘŚĆ CAŁOŚĆ (w oryginale: PART-WHOLE schema). Krzeszowski (1997: ) argumentuje, że schemat ten odpowiedzialny jest za strukturyzację bardzo licznych pojęć odnoszących się do jedności oraz podziału (por. popularność sloganów wykorzystywanych w dyskursie politycznym, jak podczas

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia Efekty kształcenia na kierunku Opis kierunkowych efektów kształcenia Odniesienie efektów do obszaru wiedzy MODUŁ 20 Seminarium magisterskie Seminarium

Bardziej szczegółowo

Co to jest znaczenie? Współczesne koncepcje znaczenia i najważn. i najważniejsze teorie semantyczne

Co to jest znaczenie? Współczesne koncepcje znaczenia i najważn. i najważniejsze teorie semantyczne Co to jest znaczenie? Współczesne koncepcje znaczenia i najważniejsze teorie semantyczne Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego 1 Koncepcje znaczenia 2 3 1. Koncepcje referencjalne znaczenie jako byt

Bardziej szczegółowo

Z punktu widzenia kognitywisty: język naturalny

Z punktu widzenia kognitywisty: język naturalny Z punktu widzenia kognitywisty: język naturalny Wykład I: Czym jest język? http://konderak.eu/pwk13.html Piotr Konderak kondorp@bacon.umcs.lublin.pl p. 205, Collegium Humanicum konsultacje: czwartki, 11:10-12:40

Bardziej szczegółowo

Psychologia społeczna. SYLABUS A. Informacje ogólne

Psychologia społeczna. SYLABUS A. Informacje ogólne Psychologia społeczna SYLABUS A. Informacje ogólne Elementy składowe sylabusu Nazwa jednostki prowadzącej kierunek Nazwa kierunku studiów Poziom kształcenia Profil studiów Forma studiów Kod przedmiotu

Bardziej szczegółowo

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO

Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO SAMOTNE OJCOSTWO Anna Dudak SAMOTNE OJCOSTWO Oficyna Wydawnicza Impuls Kraków 2006 Copyright by Anna Dudak Copyright by Oficyna Wydawnicza Impuls, Kraków 2006 Recenzent: prof. zw. dr hab. Józef Styk Redakcja

Bardziej szczegółowo

Umysł-język-świat 2012

Umysł-język-świat 2012 Umysł-język-świat 2012 Wykład II: Od behawioryzmu lingwistycznego do kognitywizmu w językoznawstwie Język. Wybrane ujęcia [Skinner, Watson i behawioryzm] Język jest zespołem reakcji na określonego typu

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW FILOLOGIA POLSKA poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy absolwenta studia pierwszego stopnia ogólnoakademicki licencjat I. Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Zasady pisania prac dyplomowych

Zasady pisania prac dyplomowych Zasady pisania prac dyplomowych I. POSTANOWIENIA OGÓLNE 1. Prace licencjackie - mogą mieć postać prac przeglądowych: streszczać poglądy filozofów, stanowić świadectwo rozumienia tekstów filozoficznych,

Bardziej szczegółowo

Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji

Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Mikroświaty społeczne wyzwaniem dla współczesnej edukacji Pod redakcją naukową Martyny Pryszmont-Ciesielskiej Copyright by Uniwersytet Wrocławski

Bardziej szczegółowo

Proces badawczy schemat i zasady realizacji

Proces badawczy schemat i zasady realizacji Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Zaoczne Studia Doktoranckie z Ekonomii Warszawa, 14 grudnia 2014 Metodologia i metoda badawcza Metodologia Zadania metodologii Metodologia nauka

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Załącznik Nr 5 KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Wstęp do językoznawstwa. 2. KIERUNEK: filologia, specjalność filologia angielska

Załącznik Nr 5 KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Wstęp do językoznawstwa. 2. KIERUNEK: filologia, specjalność filologia angielska Załącznik Nr 5 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Wstęp do językoznawstwa 2. KIERUNEK: filologia, specjalność filologia angielska 3. POZIOM STUDIÓW: studia pierwszego stopnia 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW:

Bardziej szczegółowo

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG:

dr hab. Mieczysław Ciosek, prof. UG, kierownik Zakładu Psychologii Penitencjarnej i Resocjalizacji Instytutu Psychologii UG: Niedostosowanie społeczne nieletnich. Działania, zmiana, efektywność. Justyna Siemionow Publikacja powstała na podstawie praktycznych doświadczeń autorki, która pracuje z młodzieżą niedostosowaną społecznie

Bardziej szczegółowo

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Tytuł: Zarządzanie ryzykiem finansowym w polskich przedsiębiorstwach działających w otoczeniu międzynarodowym Ostatnie dziesięciolecia rozwoju

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

Gramatyka kontrastywna polsko-angielska. III rok filologii angielskiej studia niestacjonarne I stopnia, semestr II. Profil ogólnoakademicki 2012-2013

Gramatyka kontrastywna polsko-angielska. III rok filologii angielskiej studia niestacjonarne I stopnia, semestr II. Profil ogólnoakademicki 2012-2013 PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE I. KARTA PRZEDMIOTU: Gramatyka kontrastywna polsko-angielska III rok filologii angielskiej studia niestacjonarne I stopnia, semestr II Profil ogólnoakademicki 2012-2013 CEL PRZEDMIOTU

Bardziej szczegółowo

REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO

REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO REGUŁY ANALIZY TEKSTU NAUKOWEGO (według Mieczysława Gogacza) Plan i cel prezentacji PLAN 1. Odróżnianie pytań badawczych od odpowiedzi 2. Analiza pytań badawczych 3. Analiza odpowiedzi 4. Precyzowanie

Bardziej szczegółowo

Filozofia analityczna szkoła analityczna a neopozytywizm

Filozofia analityczna szkoła analityczna a neopozytywizm Filozofia analityczna szkoła analityczna a neopozytywizm odmiany f. analitycznej: filozofia języka idealnego filozofia języka potocznego George E. Moore (1873 1958) analiza pojęciowa a filozoficzna synteza

Bardziej szczegółowo

Katedra Języków Specjalistycznych Wydział Lingwistyki Stosowanej U n i w e r s y t e t W a r s z a w s k i. Debiuty Naukowe. Leksykon tekst wyraz

Katedra Języków Specjalistycznych Wydział Lingwistyki Stosowanej U n i w e r s y t e t W a r s z a w s k i. Debiuty Naukowe. Leksykon tekst wyraz Katedra Języków Specjalistycznych Wydział Lingwistyki Stosowanej U n i w e r s y t e t W a r s z a w s k i Debiuty Naukowe III Leksykon tekst wyraz WARSZAWA 2009-1 - Seria Debiuty Naukowe Redaktor tomu

Bardziej szczegółowo

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem)

Ogólnoakademicki. Umiejscowienie kierunku w obszarze (obszarach) kształcenia (wraz z uzasadnieniem) Efekty kształcenia dla kierunku STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE STUDIA II STOPNIA Wydział prowadzący kierunek studiów: Wydział Politologii i Studiów Międzynarodowych Kierunek studiów: Stosunki międzynarodowe Poziom

Bardziej szczegółowo

Odniesienie do efektów kształcenia w obszarze (obszarach)

Odniesienie do efektów kształcenia w obszarze (obszarach) Załącznik nr 42 do Uchwały Nr 54/2012 Senatu Uniwersytetu Wrocławskiego z dnia 20 czerwca 2012 r. Nazwa wydziału: Wydział Filologiczny Nazwa kierunku studiów: informacja naukowa i bibliotekoznawstwo Obszar

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Magister

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Magister Załącznik nr 2 do Uchwały nr 113/2013 Senatu UKSW z dnia 27 czerwca 2013 r. Załącznik nr 2 do Uchwały nr 38/2012 Senatu UKSW z dnia 26 kwietnia 2012 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA

Bardziej szczegółowo

ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ

ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ ANDRZEJ L. ZACHARIASZ TEORIA POZNANIA JAKO RELATYSTYCZNA KONCEPCJA PRAWDY TEORETYCZNEJ WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU RZESZOWSKIEGO RZESZÓW 2011 Recenzował prof. dr hab. TADEUSZ BUKSIŃSKI Opracowanie redakcyjne

Bardziej szczegółowo

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe)

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe) Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Demografia Wydział Nauk Ekonomicznych UW Warszawa, 4 listopada 2008 Najważniejsze rodzaje badań Typy badań Podział wg celu badawczego Badania eksploracyjne

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU. Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Psychologii, Zakład Psychologii Osobowości 4. Kod przedmiotu/modułu

SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU. Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych, Instytut Psychologii, Zakład Psychologii Osobowości 4. Kod przedmiotu/modułu 1. Nazwa przedmiotu w języku polskim SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU Psychologia ogólna - Osobowość 2. Nazwa przedmiotu w języku angielskim Psychology of Personality 3. Jednostka prowadząca przedmiot Wydział

Bardziej szczegółowo

Programowanie treści kształcenia metodą/wersją blokową: wybór materiałów Oprac. Marta Boszczyk Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Kielcach, 2016 r.

Programowanie treści kształcenia metodą/wersją blokową: wybór materiałów Oprac. Marta Boszczyk Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Kielcach, 2016 r. Programowanie treści kształcenia metodą/wersją blokową: wybór materiałów Oprac. Marta Boszczyk Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka w Kielcach, 2016 r. Wydawnictwa zwarte 1. Bereźnicki, Franciszek : Dydaktyka

Bardziej szczegółowo

Uchwała nr 28/II/2013 Senatu Uniwersytetu Jagiellońskiego z dnia 27 lutego 2013 r.

Uchwała nr 28/II/2013 Senatu Uniwersytetu Jagiellońskiego z dnia 27 lutego 2013 r. Uchwała nr 28/II/2013 Senatu Uniwersytetu Jagiellońskiego z dnia 27 lutego 2013 r. w sprawie: utworzenia na Wydziale Filologicznym UJ stacjonarnych i niestacjonarnych studiów drugiego stopnia o profilu

Bardziej szczegółowo

prof. dr hab. Jadwiga Woźniak-Kasperek Instytut Informacji Naukowej i Studiów Bibliologicznych Uniwersytet Warszawski

prof. dr hab. Jadwiga Woźniak-Kasperek Instytut Informacji Naukowej i Studiów Bibliologicznych Uniwersytet Warszawski prof. dr hab. Jadwiga Woźniak-Kasperek Instytut Informacji Naukowej i Studiów Bibliologicznych Uniwersytet Warszawski Rola języka i semantyki w procesach reprezentowania i wyszukiwania treści Możliwości

Bardziej szczegółowo

NAUKA JĘZYKÓW OBCYCH. JĘZYKOZNAWSTWO

NAUKA JĘZYKÓW OBCYCH. JĘZYKOZNAWSTWO NAUKA JĘZYKÓW OBCYCH. JĘZYKOZNAWSTWO WZ 007644-WZ BEC VANTAGE BEC Vantage Masterclass Upper Intermediate : Workbook with key / Ed. Nick Brieger Oxford : University Press, 2009. - 96 s. ; 30 cm. + CD ISBN

Bardziej szczegółowo

Logika dla socjologów Część 4: Elementy semiotyki O pojęciach, nazwach i znakach

Logika dla socjologów Część 4: Elementy semiotyki O pojęciach, nazwach i znakach Logika dla socjologów Część 4: Elementy semiotyki O pojęciach, nazwach i znakach Rafał Gruszczyński Katedra Logiki Uniwersytet Mikołaja Kopernika 2011/2012 Spis treści 1 Krótkie wprowadzenie, czyli co

Bardziej szczegółowo

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Raciborzu

Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Raciborzu Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Raciborzu KARTA PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu: Translatoryka tekstu 2. Kod przedmiotu: FAT-21 3. Okres ważności karty: 2015-2018 4. Forma : studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wartości w wychowaniu

Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy. Wartości w wychowaniu Ekonomiczny Uniwersytet Dziecięcy Wartości w wychowaniu prof. Ewa Chmielecka Szkoła Główna Handlowa w Warszawie 20 października 2009 r. EKONOMICZNY UNIWERSYTET DZIECIĘCY WWW.UNIWERSYTETDZIECIECY.PL O czym

Bardziej szczegółowo

Motywowanie pracowników do wykonywania pracy

Motywowanie pracowników do wykonywania pracy Materiał do użytku wewnętrznego dla studentów PWSZ w Głogowie Motywowanie pracowników do wykonywania pracy Wykład XII Źródło: opracowano na podstawie R.W.Gryffin, Podstawy zarządzania organizacjami. Warszawa:

Bardziej szczegółowo

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski Projekt okładki Jan Straszewski Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Copyright by Wyższa Szkoła Zarządzania i Prawa im. Heleny

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WIADOMOŚCI O EPOCE wiadomości Określa ramy czasowe i genezę nazwy epoki. Wymienia głównych reprezentantów omawianych kierunków literackich. Wymienia

Bardziej szczegółowo

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz

Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne. Maciej Bieńkiewicz 2012 Społeczna odpowiedzialność biznesu podejście strategiczne i operacyjne Maciej Bieńkiewicz Społeczna Odpowiedzialność Biznesu - istota koncepcji - Nowa definicja CSR: CSR - Odpowiedzialność przedsiębiorstw

Bardziej szczegółowo

Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany

Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany Pedagogika autorytarna Geneza, modele, przemiany Małgorzata Kosiorek Pedagogika autorytarna Geneza, modele, przemiany Oicyna Wydawnicza Impuls Kraków 2007 Copyright by Oicyna Wydawnicza Impuls, Kraków

Bardziej szczegółowo

PROGRAM KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PODYPLOMOWYCH: ZINTEGROWANE NAUCZANIE PRZEDMIOTOWO-JĘZYKOWE (JĘZYK ANGIELSKI)

PROGRAM KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PODYPLOMOWYCH: ZINTEGROWANE NAUCZANIE PRZEDMIOTOWO-JĘZYKOWE (JĘZYK ANGIELSKI) PROGRAM KSZTAŁCENIA DLA STUDIÓW PODYPLOMOWYCH: ZINTEGROWANE NAUCZANIE PRZEDMIOTOWO-JĘZYKOWE (JĘZYK ANGIELSKI) Efekty kształcenia dla studiów podyplomowych: Po ukończeniu studiów ich absolwent: 1. swobodnie

Bardziej szczegółowo

dr Kazimierz Gelleta dr Kazimierz Gelleta

dr Kazimierz Gelleta dr Kazimierz Gelleta (1) Nazwa przedmiotu Podstawy psychoterapii (2) Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Rok akademicki 2015/2016 Wydział Medyczny Instytut Położnictwa i Ratownictwa Medycznego Katedra: Położnictwa (3) Kod

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS)

OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) OPIS PRZEDMIOTU / MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu / modułu w języku polskim Media w edukacji 2. Nazwa przedmiotu / modułu w języku angielskim Media in Education 3. Jednostka prowadząca

Bardziej szczegółowo

Załącznik Nr 1 KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Seminarium dyplomowe. 2. KIERUNEK: filologia, specjalność filologia angielska

Załącznik Nr 1 KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Seminarium dyplomowe. 2. KIERUNEK: filologia, specjalność filologia angielska KARTA PRZEDMIOTU Załącznik Nr 1 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Seminarium dyplomowe 2. KIERUNEK: filologia, specjalność filologia angielska 3. POZIOM STUDIÓW: studia pierwszego stopnia 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: rok

Bardziej szczegółowo

Program kształcenia na studiach doktoranckich Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Śląskiego (moduł: bibliologia i informatologia)

Program kształcenia na studiach doktoranckich Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Śląskiego (moduł: bibliologia i informatologia) Program kształcenia na studiach doktoranckich Wydziału Filologicznego Uniwersytetu Śląskiego (moduł: bibliologia i informatologia) 1. Poziom kształcenia Studia III stopnia 2. Profil kształcenia Ogólnoakademicki

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1. Spis treści

Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1. Spis treści Księgarnia PWN: Ewa Marynowicz-Hetka - Pedagogika społeczna. T. 1 Spis treści Przedmowa 11 CZE ŚĆ I PODSTAWY EPISTEMOLOGICZNE, ONTOLOGICZNE I AKSJOLOGICZNE DYSCYPLINY ORAZ KATEGORIE POJE CIOWE PEDAGOGIKI

Bardziej szczegółowo

Doskonalenie. Zdzisł aw Gomółk a. funkcjonowania. organizacji. Difin

Doskonalenie. Zdzisł aw Gomółk a. funkcjonowania. organizacji. Difin Zdzisł aw Gomółk a Doskonalenie funkcjonowania organizacji Difin Recenzent Prof. dr hab. Zbigniew Banaszak Prof. dr hab. Maciej Wiatr w UE i jej efekty. Copyright Difin SA Warszawa 2009. Wszelkie prawa

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Seminarium dziedzinowe 2: Badanie mediów społecznościowych i marketingu internetowego

KARTA KURSU. Seminarium dziedzinowe 2: Badanie mediów społecznościowych i marketingu internetowego KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Seminarium dziedzinowe 2: Badanie mediów społecznościowych i marketingu internetowego Discipline seminar 2: Social media and internet marketing research Kod Punktacja

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp / 13. Introduction / 19

Spis treści. Wstęp / 13. Introduction / 19 Spis treści Wstęp / 13 Introduction / 19 I II III IV Zasady dydaktyczne procesu kształcenia w uniwersytecie / 27 Istota i geneza zasad dydaktycznych oraz ich klasyfikacja / 30 Treści zasad dydaktycznych

Bardziej szczegółowo

ZASADY OPRACOWYWANIA PRACY DYPLOMOWEJ

ZASADY OPRACOWYWANIA PRACY DYPLOMOWEJ WYŻSZA SZKOŁA EKOLOGII I ZARZĄDZANIA Wydział Architektury 02-061 Warszawa, ul. Wawelska 14 INŻYNIERSKA PRACA DYPLOMOWA na kierunku Budownictwo ZASADY OPRACOWYWANIA PRACY DYPLOMOWEJ Warszawa 2011/2012 r.

Bardziej szczegółowo

TEORETYCZNE PODSTAWY WYCHOWANIA

TEORETYCZNE PODSTAWY WYCHOWANIA Autor: Prof. PAWEŁ TYRAŁA Tytuł: TEORETYCZNE PODSTAWY WYCHOWANIA zarys teorii oraz metodyki wychowania Recenzja Prof. Igor Kominarec Liczba stron: 240 Rok wydania: 2012 Spis treści WSTĘP Rozdział I TEORIA

Bardziej szczegółowo

Bibliografia załącznikowa do prac naukowych, dyplomowych inżynierskich i magisterskich

Bibliografia załącznikowa do prac naukowych, dyplomowych inżynierskich i magisterskich Bibliografia załącznikowa do prac naukowych, dyplomowych inżynierskich i magisterskich Każda praca naukowa i dyplomowa (inżynierska i magisterska) powinna mieć dołączony wykaz materiałów źródłowych wykorzystanych

Bardziej szczegółowo

Wyższa Szkoła Pedagogiczna ZNP w Warszawie. Specjalność: Pedagogika pracy z zarządzaniem i marketingiem,

Wyższa Szkoła Pedagogiczna ZNP w Warszawie. Specjalność: Pedagogika pracy z zarządzaniem i marketingiem, Wyższa Szkoła Pedagogiczna ZNP w Warszawie Katedra Pedagogiki Pracy dr hab. Henryk Bednarczyk Technologia kształcenia zawodowego Plan nauczania Specjalność: Pedagogika pracy z zarządzaniem i marketingiem,

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia drugiego stopnia

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia drugiego stopnia Załącznik nr 2 do Uchwały nr 41/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Kierunkowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia drugiego stopnia Profil

Bardziej szczegółowo

Metodyka badań w naukach o zarządzaniu

Metodyka badań w naukach o zarządzaniu Metodyka badań w naukach o zarządzaniu - konspekt prowadzący: dr inż. Paweł Morawski Katedra Marketingu i Logistyki Kontakt z prowadzącym: www: http://pmorawski.spoleczna.pl mail: pmorawski@spoleczna.pl

Bardziej szczegółowo

Jakość życia nie zależy wyłącznie od dobrostanu fizycznego, bo stan zdrowia ma wpływ na wiele aspektów życia.

Jakość życia nie zależy wyłącznie od dobrostanu fizycznego, bo stan zdrowia ma wpływ na wiele aspektów życia. Jakość życia w chorobie nowotworowej Krzysztof G. Jeziorski Warszawa Definicja jakości życia WHO (1993) Poczucie jednostki co do jej pozycji życiowej w ujęciu kulturowym oraz systemu wartości, w którym

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 11

SPIS TREŚCI. Wprowadzenie... 11 SPIS TREŚCI Wprowadzenie... 11 1. CHARAKTERYSTYCZNE CECHY NAUKI... 13 1.1. Pojęcie nauki...13 1.2. Zasady poznawania naukowego...15 1.3. Cele nauki...15 1.4. Funkcje nauki...16 1.5. Zadania nauki...17

Bardziej szczegółowo

Wymogi dotyczące przygotowania prac licencjackich i magisterskich UKŁAD PRACY

Wymogi dotyczące przygotowania prac licencjackich i magisterskich UKŁAD PRACY Radom, 13.10.2014 Wymogi dotyczące przygotowania prac licencjackich i magisterskich UKŁAD PRACY 1. Układ pracy powinien być logiczny i poprawny pod względem metodologicznym oraz odpowiadać wymaganiom stawianym

Bardziej szczegółowo

AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY WYDZIAŁ INSTRUMENTÓW SMYCZKOWYCH, HARFY, GITARY I LUTNICTWA

AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY WYDZIAŁ INSTRUMENTÓW SMYCZKOWYCH, HARFY, GITARY I LUTNICTWA AKADEMIA MUZYCZNA IM. I.J. PADEREWSKIEGO W POZNANIU WYDZIAŁ INSTRUMENTALNY WYDZIAŁ INSTRUMENTÓW SMYCZKOWYCH, HARFY, GITARY I LUTNICTWA Moduł/Przedmiot: Metodologia pracy badawczej i naukowej Kod modułu:

Bardziej szczegółowo

STUDIA TURYSTYKI I REKREACJI W POLSCE

STUDIA TURYSTYKI I REKREACJI W POLSCE Zygmunt Jaworski STUDIA TURYSTYKI I REKREACJI W POLSCE Programy i podmioty propozycje standardów Tourism and recreation studies in Poland Syllabuses and subjects propositions of standards Warszawa 2008

Bardziej szczegółowo

30 2 Zal. z oc. Język obcy nowożytny 60/4 30 30 4 Zal z oc. 8 Psychologia 15/1 15 1 Zal z oc. 9 Pedagogika 30/2 30 2 Zal z oc.

30 2 Zal. z oc. Język obcy nowożytny 60/4 30 30 4 Zal z oc. 8 Psychologia 15/1 15 1 Zal z oc. 9 Pedagogika 30/2 30 2 Zal z oc. Lp. Przedmiot Załącznik Nr 1 do Uchwały nr XX Rady Wydziału Nauk Technicznych z dnia 29 maja 2013 roku Program i plan kształcenia dla studiów doktoranckich - stacjonarnych w dyscyplinie inżynieria rolnicza.

Bardziej szczegółowo

Założenia programowe

Założenia programowe Założenia programowe Nauczanie języków obcych w szkole jest ograniczone czasowo (wymiarem godzin lekcyjnych) i tematycznie (programem nauczania) i z przyczyn oczywistych skupia się często na zagadnieniach

Bardziej szczegółowo

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia:

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia: Kierunek Stosunki Międzynarodowe Studia I stopnia Profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia: Kierunek: Stosunki Międzynarodowe Poziom kształcenia: studia I stopnia Uczelnia: Uczelnia Łazarskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 41/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Kierunkowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności.

Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności. Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności. HARD CASE tzw. trudny przypadek stosowania prawa > brak jednoznacznej normy, która została wytworzona przez określony autorytet >przypadki trudności

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia:

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI. Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia: Załącznik nr 1 do Uchwały nr 113/2013 Senatu UKSW z dnia 27 czerwca 2013 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU FILOLOGIA POLSKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Opracował zespół: Prof. UKSW

Bardziej szczegółowo

Sylabus przedmiotu MSzW w Brzesku MAŁOPOLSKA SZKOŁA WYŻSZA W BRZESKU. Wydział Nauk Stosowanych w Tarnowie

Sylabus przedmiotu MSzW w Brzesku MAŁOPOLSKA SZKOŁA WYŻSZA W BRZESKU. Wydział Nauk Stosowanych w Tarnowie JEDNOSTKA MAŁOPOLSKA SZKOŁA WYŻSZA W BRZESKU WYDZIAŁ Wydział Nauk Stosowanych w Tarnowie KIERUNEK Pedagogika specjalna, I rok, studia niestacjonarne STOPIEŃ (TYTUŁ) NAUKOWY mgr IMIĘ I NAZWISKO Izabela

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wstęp... 11

Spis treści. Wstęp... 11 Wstęp.... 11 Rozdział 1. Przedmiot, ewolucja i znaczenie zarządzania kadrami (Tadeusz Listwan)... 15 1.1. Pojęcie zarządzania kadrami.................................. 15 1.2. Cele i znaczenie zarządzania

Bardziej szczegółowo

Wstęp... 7. Rozdział 1. Skuteczność i efektywność jako kryteria ocen ekonomicznych. 13

Wstęp... 7. Rozdział 1. Skuteczność i efektywność jako kryteria ocen ekonomicznych. 13 Spis treści Wstęp... 7 Rozdział 1. Skuteczność i efektywność jako kryteria ocen ekonomicznych. 13 1.1. Podejście komplementarne do interpretacji efektywności i skuteczności... 14 1.2. Efektywność jako

Bardziej szczegółowo

Wybrane aspekty analiz i strategii podmiotów gospodarczych we współczesnych czasach. Część I

Wybrane aspekty analiz i strategii podmiotów gospodarczych we współczesnych czasach. Część I Wybrane aspekty analiz i strategii podmiotów gospodarczych we współczesnych czasach Część I Szczecin 2013 Tytuł monografii naukowej: Wybrane aspekty analiz i strategii podmiotów gospodarczych we współczesnych

Bardziej szczegółowo

HERBERT MARSHALL McLUHAN (1911-1980). Determinizm technologiczny. (zestawienie bibliograficzne w wyborze).

HERBERT MARSHALL McLUHAN (1911-1980). Determinizm technologiczny. (zestawienie bibliograficzne w wyborze). Jaworzno, 26.03.2015 HERBERT MARSHALL McLUHAN (1911-1980). Determinizm technologiczny. (zestawienie bibliograficzne w wyborze). Teksty H. M. McLuhan a 1. McLUHAN, Marshall. Galaktyka Gutenberga / Marshall

Bardziej szczegółowo

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Badania naukowe w pielęgniarstwie

S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne. Badania naukowe w pielęgniarstwie S YL AB US MODUŁ U ( PRZEDMIOTU) I nforma cje ogólne Kod modułu CBNP Nazwa modułu Badania naukowe w pielęgniarstwie Rodzaj modułu Wydział PUM Kierunek studiów Specjalność Poziom studiów Forma studiów Rok

Bardziej szczegółowo

W gospodarce rynkowej szczególnie ważną rolę odgrywają małe i średnie. firmy, tworzone przez indywidualnych przedsiębiorców.

W gospodarce rynkowej szczególnie ważną rolę odgrywają małe i średnie. firmy, tworzone przez indywidualnych przedsiębiorców. PRZEDSIĘBIORCZOŚĆ Jak założyć i prowadzić własną firmę? Autor: red. Hanna Godlewska-Majkowska, Wstęp W gospodarce rynkowej szczególnie ważną rolę odgrywają małe i średnie firmy, tworzone przez indywidualnych

Bardziej szczegółowo

1. Przygotowanie pracy magisterskiej: Aspekty merytoryczne i techniczno-formalne

1. Przygotowanie pracy magisterskiej: Aspekty merytoryczne i techniczno-formalne SEM. MAGISTERSKIE - SPEC. JĘZYKOZNAWSTWO Prof. UG, dr hab. Danuta Stanulewicz Zakres tematyki: 1. Językoznawstwo materiałowe, porównawcze, korpusowe; socjolingwistyka. 2. Składnia, semantyka, pragmatyka.

Bardziej szczegółowo

KARTA KURSU. Seminarium dziedzinowe 1: Multimedia w edukacji i e-learning

KARTA KURSU. Seminarium dziedzinowe 1: Multimedia w edukacji i e-learning KARTA KURSU Nazwa Nazwa w j. ang. Seminarium dziedzinowe 1: Multimedia w edukacji i e-learning Discipline seminar 1: Multimedia in education and e-learning Kod Punktacja ECTS* 2 Koordynator dr Maria Zając

Bardziej szczegółowo

Problem pomiaru obiektywnych i subiektywnych uwarunkowań jakości życia

Problem pomiaru obiektywnych i subiektywnych uwarunkowań jakości życia Problem pomiaru obiektywnych i subiektywnych uwarunkowań jakości życia MIKOŁAJ MAJKOWICZ KATEDRA PSYCHOLOGII I ZAKŁAD BADAŃ NAD JAKOŚCIĄ ŻYCIA WYDZIAŁ NAUK O ZDROWIU GDAŃSKI UNIWERSYTET MEDYCZNY Użycie

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku studiów SPORT II stopnia i ich relacje z efektami kształcenia dla obszarów kształcenia

Efekty kształcenia dla kierunku studiów SPORT II stopnia i ich relacje z efektami kształcenia dla obszarów kształcenia Załącznik nr 1 do uchwały Nr 24/2014/2015 Senatu Akademii Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie z dnia 20 stycznia 2015 roku Akademia Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

Znaczenie. Intuicyjnie najistotniejszy element teorii języka Praktyczne zastosowanie teorii lingwistycznej wymaga uwzględnienia znaczeń

Znaczenie. Intuicyjnie najistotniejszy element teorii języka Praktyczne zastosowanie teorii lingwistycznej wymaga uwzględnienia znaczeń Znaczenie Intuicyjnie najistotniejszy element teorii języka Praktyczne zastosowanie teorii lingwistycznej wymaga uwzględnienia znaczeń postulaty teorii semantycznej: uznajemy zdania za znaczące z racji

Bardziej szczegółowo

Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych umys³owo

Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych umys³owo Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych umys³owo Ma³gorzata Czajkowska Kompensacyjna funkcja internatu w procesie socjalizacji dzieci i m³odzie y upoœledzonych

Bardziej szczegółowo

Pielęgniarstwo. Kod przedmiotu P-1-K-BwP studia stacjonarne w/sem. Zajęcia zorganizowane: 20h/20h - 1,7 Praca własna studenta: 10h - 0,3

Pielęgniarstwo. Kod przedmiotu P-1-K-BwP studia stacjonarne w/sem. Zajęcia zorganizowane: 20h/20h - 1,7 Praca własna studenta: 10h - 0,3 Nazwa jednostki prowadzącej kierunek: Nazwa kierunku: Poziom kształcenia: Profil kształcenia: Moduły wprowadzające/wymagania wstępne: Pielęgniarstwo Wyższa Szkoła Medyczna w Białymstoku Pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

Niektóre zasady pisania prac dyplomowych

Niektóre zasady pisania prac dyplomowych Niektóre zasady pisania prac dyplomowych Praca dyplomowa licencjacka/inżynierska Wymaga samodzielnego rozwiązania problemu zawodowego, technicznego lub badawczego w zakresie wiedzy zdobytej podczas studiów.

Bardziej szczegółowo

CZĘŚĆ I. UWARUNKOWANIA ROZWOJU PRZEDSIĘBIORCZOŚCI

CZĘŚĆ I. UWARUNKOWANIA ROZWOJU PRZEDSIĘBIORCZOŚCI Nowoczesne podejście do zarządzania organizacjami. redakcja naukowa Anna Wasiluk Książka podejmuje aktualną problematykę zarządzania organizacjami w dynamicznie zmieniającym się otoczeniu. Przedstawiono

Bardziej szczegółowo

SYLABUS. politologia studia I stopnia stacjonarne

SYLABUS. politologia studia I stopnia stacjonarne Rzeszów, 1 październik 2014 r. SYLABUS Nazwa przedmiotu Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Kod przedmiotu Studia Kierunek studiów Poziom kształcenia Forma studiów Marketing polityczny Wydział Socjologiczno-Historyczny

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA WE WŁOCŁAWKU. Wszystkie specjalności Instytut Humanistyczny/Zakład Pedagogiki. praktyczny.

OPIS PRZEDMIOTU PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA WE WŁOCŁAWKU. Wszystkie specjalności Instytut Humanistyczny/Zakład Pedagogiki. praktyczny. OPIS PRZEDMIOTU PAŃSTWOWA WYŻSZA SZKOŁA ZAWODOWA WE WŁOCŁAWKU Nazwa przedmiotu: Moduł kształcenia I- Psychologiczne podstawy rozwoju i wychowania - Psychologia ogólna Nazwa kierunku studiów: Nazwa specjalności

Bardziej szczegółowo

W obrębie polskiego języka narodowego należy wydzielić dwa systemy:

W obrębie polskiego języka narodowego należy wydzielić dwa systemy: Wykład nr 2 W obrębie polskiego języka narodowego należy wydzielić dwa systemy: a) polszczyznę ogólną (zwaną literacką); b)polszczyznę gwarową (gwary ludowe). Jest to podział dokonany ze względu na zasięg

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 11 do Uchwały Nr XXIII-25.9/15 z dnia 22 kwietnia 2015 r.

Załącznik nr 11 do Uchwały Nr XXIII-25.9/15 z dnia 22 kwietnia 2015 r. Załącznik nr 11 do Uchwały Nr XXIII-25.9/15 z dnia 22 kwietnia 2015 r. Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Efekty kształcenia dla kierunku studiów: UKRAINISTYKA studia drugiego stopnia profil

Bardziej szczegółowo

Nauki w zakresie podstaw pielęgniarstwa. Polski OGÓŁEM LICZBA GODZIN 45 godz. ROK II SEMESTR III 15 godz. ROK III SEMESTR V i VI 30 godz.

Nauki w zakresie podstaw pielęgniarstwa. Polski OGÓŁEM LICZBA GODZIN 45 godz. ROK II SEMESTR III 15 godz. ROK III SEMESTR V i VI 30 godz. KARTA PRZEDMIOTU CECHA PRZEDMIOTU OPIS INFORMACJE OGÓLNE O PRZEDMIOCIE Jednostka realizująca Instytut Nauk o Zdrowiu Kierunek Pielęgniarstwo Profil kształcenia Praktyczny Poziom realizacji Studia pierwszego

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE. I. KARTA PRZEDMIOTU: Metodyka seminarium licencjackie Rok III, stopień I

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE. I. KARTA PRZEDMIOTU: Metodyka seminarium licencjackie Rok III, stopień I PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE I. KARTA PRZEDMIOTU: Metodyka seminarium licencjackie Rok III, stopień I CEL PRZEDMIOTU C1 Zapoznanie się z metodami prowadzenia badań w dziedzinie dydaktyki nauczania języka

Bardziej szczegółowo

PODSTAWOWE WIADOMOŚCI Z GRAMATYKI POLSKIEJ I WŁOSKIEJ SZKIC PORÓWNAWCZY

PODSTAWOWE WIADOMOŚCI Z GRAMATYKI POLSKIEJ I WŁOSKIEJ SZKIC PORÓWNAWCZY PODSTAWOWE WIADOMOŚCI Z GRAMATYKI POLSKIEJ I WŁOSKIEJ SZKIC PORÓWNAWCZY NR 134 Katarzyna Kwapisz Osadnik PODSTAWOWE WIADOMOŚCI Z GRAMATYKI POLSKIEJ I WŁOSKIEJ SZKIC PORÓWNAWCZY Wydawnictwo Uniwersytetu

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA KIERUNKOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA. Wiedza

EFEKTY KSZTAŁCENIA KIERUNKOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA. Wiedza Załącznik do uchwały nr 204 Senatu Uniwersytetu Zielonogórskiego z dnia 27listipada 2013 r. EFEKTY KSZTAŁCENIA Nazwa kierunku studiów: Dziennikarstwo i komunikacja społeczna Poziom kształcenia: I stopień

Bardziej szczegółowo

Propozycja badań potrzeb i kompetencji informacyjnych grupy zawodowej tłumaczy t. Krystyna Dziewańska Agnieszka Korycińska-Huras

Propozycja badań potrzeb i kompetencji informacyjnych grupy zawodowej tłumaczy t. Krystyna Dziewańska Agnieszka Korycińska-Huras Propozycja badań potrzeb i kompetencji informacyjnych grupy zawodowej tłumaczy t Krystyna Dziewańska Agnieszka Korycińska-Huras Historia napisana po angielsku, a potem przełożona na polski, jest jak symfonia

Bardziej szczegółowo

Prof. dr hab. n. med. Jerzy Jakowicki. Prof. dr hab. n. med. Jerzy Jakowicki

Prof. dr hab. n. med. Jerzy Jakowicki. Prof. dr hab. n. med. Jerzy Jakowicki (1) Nazwa Badania naukowe w położnictwie (2) Nazwa jednostki prowadzącej przedmiot Wydział Medyczny Instytut Położnictwa i Ratownictwa Medycznego Katedra: Położnictwa (3) Kod - (4) Studia Kierunek studiów

Bardziej szczegółowo

WyŜsza Szkoła Europejska im. ks. Józefa Tischnera z siedzibą w Krakowie

WyŜsza Szkoła Europejska im. ks. Józefa Tischnera z siedzibą w Krakowie WyŜsza Szkoła Europejska im. ks. Józefa Tischnera z siedzibą w Krakowie KARTA PRZEDMIOTU 1. PODSTAWOWE INFORMACJE O PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu PEDAGOGIKA Rocznik studiów 2012/13 Wydział Wydział Stosowanych

Bardziej szczegółowo

UNIWERSYTET RZESZOWSKI WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY INSTYTUT PEDAGOGIKI

UNIWERSYTET RZESZOWSKI WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY INSTYTUT PEDAGOGIKI UNIWERSYTET RZESZOWSKI WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY INSTYTUT PEDAGOGIKI ŁUCJA JAROCH MOTYWY WYBORU ZAWODU PRZEZ UCZNIÓW KLAS III GIMNAZJALNYCH Z RÓŻNYCH ŚRODOWISK SPOŁECZNYCH Praca magisterska napisana pod kierunkiem

Bardziej szczegółowo

Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2. Spis treści TEORIE WYCHOWANIA

Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2. Spis treści TEORIE WYCHOWANIA Księgarnia PWN: Pod red. Z. Kwiecińskiego i B. Śliwerskiego - Pedagogika. T. 2 Spis treści Część I TEORIE WYCHOWANIA Wstęp (Bogusław Śliwerski) 12 Rozdział 1. Istota i przedmiot badań teorii wychowania

Bardziej szczegółowo

S Y L A B U S NAZWA PRZEDMIOTU:

S Y L A B U S NAZWA PRZEDMIOTU: S Y L A B U S Druk DNiSS nr 11D NAZWA PRZEDMIOTU: Akwizycja języków słowiańskich Kod przedmiotu: - Rodzaj przedmiotu: kierunkowy; obowiązkowy Wydział: Wydział Humanistyczno-Społeczny Kierunek: filologia

Bardziej szczegółowo

STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ STRESZCZENIE ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Imię i nazwisko autora rozprawy: mgr Paulina Mamiedow Stopień / tytuł naukowy oraz imię i nazwisko promotora rozprawy: dr hab. Mariusz Gizowski Temat rozprawy doktorskiej:

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Lektorat języka angielskiego. 2. KIERUNEK: Turystyka i rekreacja. 3. POZIOM STUDIÓW: I stopnia

KARTA PRZEDMIOTU. 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Lektorat języka angielskiego. 2. KIERUNEK: Turystyka i rekreacja. 3. POZIOM STUDIÓW: I stopnia KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: Lektorat języka angielskiego 2. KIERUNEK: Turystyka i rekreacja 3. POZIOM STUDIÓW: I stopnia 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/1 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 2 6. LICZBA GODZIN:

Bardziej szczegółowo

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1 Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 71/2014 Senatu UKSW z dnia 29 maja 2014 r. Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 26/2012 Senatu UKSW z dnia 22 marca 2012 r. 1. Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla

Bardziej szczegółowo

SIECI BIZNESOWE A PRZEWAGA KONKURENCYJNA PRZEDSIĘBIORSTW ZAAWANSOWANYCH TECHNOLOGII NA RYNKACH ZAGRANICZNYCH

SIECI BIZNESOWE A PRZEWAGA KONKURENCYJNA PRZEDSIĘBIORSTW ZAAWANSOWANYCH TECHNOLOGII NA RYNKACH ZAGRANICZNYCH Milena Ratajczak-Mrozek SIECI BIZNESOWE A PRZEWAGA KONKURENCYJNA PRZEDSIĘBIORSTW ZAAWANSOWANYCH TECHNOLOGII NA RYNKACH ZAGRANICZNYCH WYDAWNICTWO UNIWERSYTETU EKONOMICZNEGO W POZNANIU POZNAŃ 2010 SIECI

Bardziej szczegółowo

Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej

Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej Krytyka współczesnych koncepcji polityki społecznej Dr hab. Ryszard Szarfenberg Uniwersytet Warszawski Instytut Polityki Społecznej Pracownia Pomocy i Integracji Społecznej XXXIII Konferencja Polityków

Bardziej szczegółowo