Uwarunkowania geograficzne i zróżnicowanie regionalne konfliktów zbrojnych na świecie po drugiej wojnie światowej

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Uwarunkowania geograficzne i zróżnicowanie regionalne konfliktów zbrojnych na świecie po drugiej wojnie światowej"

Transkrypt

1 Piotr L. Wilczyński Uwarunkowania geograficzne i zróżnicowanie regionalne konfliktów zbrojnych na świecie po drugiej wojnie światowej Rozprawa doktorska przygotowana pod kierunkiem prof. dr hab. M. Sobczyńskiego w Zakładzie Geografii Politycznej WNG UŁ ŁÓDŹ 2011

2 Recenzenci prof. dr hab. M. Koter prof. dr hab. J. Skrzyp Podziękowania: Autor szczególnie pragnie podziękować tym osobom, bez których prawdopodobnie niniejsze opracowanie nigdy by nie powstało, a w szczególności: - promotorowi, prof. dr hab. M. Sobczyńskiemu za merytoryczną pomoc, wnikliwe uwagi, cierpliwość i pracę włożoną w poprawę wielu kwestii szczegółowych poruszanych w tej pracy - doradcom, prof. dr hab., gen. dyw., B. Balcerowiczowi, dr E. Choinkowskiej, prof. dr hab. Z. Długoszowi, dr K. Iankovej, prof. dr hab. I. Jażdżewskiej, prof. dr hab. J. Skrzypowi, prof. dr hab. W. J. Wilczyńskiemu za czas poświęcony na konsultacje związane z badanym zagadnieniem - prof. dr hab. M. Sułkowi za zainspirowanie i zainteresowanie badanym zagadnieniem - P. Drab, M. Kokosińskiej za bezcenną pomoc przy wpisywaniu danych do macierzy w komputerze - A. Araszkiewicz, K. Dąbrowskiemu, B. Litwińczukowi, J. Ostalskiej, E. Szkurłat, M. Woźniak za wsparcie w czasie badań i motywowanie do pracy - Rodzinie bez której wsparcia projekt ten nie zostałby ukończony Łódź 2011 Dedykuję moim Rodzicom 2

3 SPIS TREŚCI I. WSTĘP PODSTAWOWE POJĘCIA KONCEPCJA PRACY Ewolucja zjawiska wojny Sformułowanie problemu badawczego CELE BADAŃ ZAKRES MERYTORYCZNY, CZASOWY I PRZESTRZENNY PRZEDMIOTU BADAŃ STRUKTURA PRACY I PROCES BADAWCZY II. WOJNY NA ŚWIECIE W LATACH INFORMACJE OGÓLNE PRZYCZYNY I CHARAKTERYSTYKA Przyczyny wojen lat i główne ogniska zapalne Główne ogniska zapalne świata Palestyna Indochiny Afryka środkowa i południowa Róg Afryki Węzeł Afgański Wojny narodowo-wyzwoleńcze Dekolonizacja w Afryce Północnej Dekolonizacja w Afryce Subsaharyjskiej Dekolonizacja w Azji Wojny na tle ideologicznym Konflikty ideologiczne w Azji Konflikty ideologiczne w Ameryce Łacińskiej i Afryce Wojny ideologiczne w Europie Wojny religijne (cywilizacyjne) Wojny na obrzeżach islamu Konflikty religijne wewnątrz świata islamu Wojny etniczne Wojny etniczne na Bliskim Wschodzie Wojny etniczne w Azji Południowej i Wschodniej Wojny etniczne w Afryce i Ameryce Konflikty etniczne w strefie wpływów byłego ZSRR Wojny graniczne i o terytorium Wojny w celu pełnej aneksji Wojny o sporny odcinek granicy lub część terytorium Wojny o podłożu ekonomicznym Wojny o zyski z surowców naturalnych Pozostałe wojny o podłożu ekonomicznym TRWAJĄCE WOJNY I KONFLIKTY ZBROJNE III. CZYNNIKI WPŁYWAJĄCE NA WOJNY ANALIZA DOROBKU NAUKOWEGO POŚWIĘCONEGO CZYNNIKOM WPŁYWAJĄCYM NA WOJNY OKRESU PREINDUSTRIALNEGO ANALIZA DOROBKU NAUKOWEGO POŚWIĘCONEGO CZYNNIKOM WPŁYWAJĄCYM NA WOJNY EPOKI INDUSTRIALNEJ ANALIZA DOROBKU NAUKOWEGO POŚWIĘCONEGO CZYNNIKOM WPŁYWAJĄCYM NA WOJNY W TEORIACH WSPÓŁCZESNYCH IV. POMIAR UWARUNKOWAŃ GEOGRAFICZNYCH WPŁYWAJĄCYCH NA WOJNY LICZBA I RODZAJE CZYNNIKÓW PARAMETRY UWARUNKOWAŃ FIZYCZNOGEOGRAFICZNYCH PARAMETRY UWARUNKOWAŃ GOSPODARCZO-FINANSOWYCH PARAMETRY UWARUNKOWAŃ GOSPODARCZO-PRODUKCYJNYCH PARAMETRY UWARUNKOWAŃ GOSPODARCZO-ROZWOJOWYCH PARAMETRY UWARUNKOWAŃ MILITARNYCH PARAMETRY UWARUNKOWAŃ MODELOWO-MATEMATYCZNYCH PARAMETRY UWARUNKOWAŃ POLITYCZNYCH

4 4.9 PARAMETRY UWARUNKOWAŃ PSYCHOLOGICZNYCH PARAMETRY UWARUNKOWAŃ SPOŁECZNYCH V. ANALIZA ILOŚCIOWA UWARUNKOWAŃ GEOGRAFICZNYCH I GŁÓWNYCH CECH CHARAKTERYZUJĄCYCH WOJNY ZASTOSOWANE METODY I SPOSOBY WSTĘPNEGO OBLICZENIA KORELACJI. WYKORZYSTANE NARZĘDZIA. PRZYJĘTE ZAŁOŻENIA I ZASADY WSTĘPNEJ INTERPRETACJI WYNIKÓW KORELACJA MIĘDZY UWARUNKOWANIAMI GEOGRAFICZNYMI A REZULTATAMI WOJEN KORELACJA UWARUNKOWAŃ GEOGRAFICZNYCH Z LICZBĄ POLEGŁYCH W WALKACH W CZASIE WOJEN KORELACJA UWARUNKOWAŃ GEOGRAFICZNYCH Z DŁUGOŚCIĄ TRWANIA WOJEN TENDENCJE ZMIAN W SILE ODDZIAŁYWANIA CZYNNIKÓW GEOGRAFICZNYCH NA WOJNY Tendencje zmian w sile oddziaływania czynników fizycznogeograficznych na wojny Tendencje zmian w sile oddziaływania czynników gospodarczo-finansowych i gospodarczoprodukcyjnych na wojny Tendencje zmian w sile oddziaływania czynników militarnych na wojny Tendencje zmian w sile oddziaływania czynników politycznych na wojny Tendencje zmian w sile oddziaływania czynników produkcyjno-rozwojowych na wojny Tendencje zmian w sile oddziaływania czynników społecznych na wojny Wnioski dotyczące zmian w nasileniu współzależności czynników geograficznych i konfliktów zbrojnych ANALIZA WPŁYWU WYBRANYCH CZYNNIKÓW NA WOJNY METODĄ SKŁADOWYCH GŁÓWNYCH Przygotowanie macierzy Macierz korelacji Składowe główne Interpretacja wyników VI. ZAKOŃCZENIE OCENA STOPNIA REALIZACJI CELÓW I PRZEBIEGU BADAŃ WNIOSKI SPIS ZAŁĄCZNIKÓW BIBLIOGRAFIA

5 I. WSTĘP W całej historii ludzkości polityczna sytuacja w świecie podlegała nieustannym przemianom. Powstawały i upadały wielkie imperia, kreowano i obalano teorie wpływające na rozwój cywilizacji. Przełomowe znaczenia miały nowe wynalazki, pozwalające skutecznie zmieniać styl życia i przekształcać środowisko. W związku z tym nieustannym transformacjom podlegała świadomość społeczna, sposób postrzegania rzeczywistości i hierarchizowania problemów. Przy tym, zachodzące zmiany prawie zawsze odbywały się gwałtownie i przy użyciu siły. Przemoc towarzysząca cywilizacyjnym zmianom wyrażała się w postaci wojen. Okresem w historii ludzkości, który jest najbardziej nimi dotknięty, zarówno pod względem liczby ofiar jak i zasięgu, jest wiek XX. Wojny wpisane są w krajobraz kulturowy licznych państw, świadomość ich mieszkańców, tradycje, literaturę czy sztukę. Utrudniając ich rozwój społeczno-gospodarczy, nie pozwalały społeczeństwom na osiągnięcie stabilizacji życia i utrzymywały setki milionów ludzi w sytuacji zagrożenia i niepewności jutra. Konflikty zbrojne są przyczyną największych nieszczęść, generatorem inwalidów, niewolników i źródłem terroru. W prasie drugiej połowy stulecia pojawiały się dość często artykuły zapowiadające poprawę tej przygnębiającej sytuacji. Związane to było z uzyskiwaniem przez większość obecnych państw niepodległości. Plany poprawy jednak nie sprawdziły się. Poziom życia, w porównaniu z okresem kolonialnym, w wielu państwach nie polepszył się, a także nie zmniejszyła się liczba toczonych wojen i konfliktów zbrojnych. 1 Oficjalnie suwerenne kraje stawały się niekiedy poligonem oraz polem rywalizacji dwóch wrogich, zantagonizowanych i przeciwstawnych ideologii okresu tzw. zimnej wojny. W wielu państwach utrzymujących przyjazne stosunki i współpracujących z Zachodem działały grupy zbrojne wspomagane przez mocarstwa komunistyczne. Z kolei w krajach zorientowanych politycznie na ówczesny ZSRR i blok krajów komunistycznych, głównie pozaeuropejskich, organizowane były ugrupowania zbrojne korzystające z pomocy mocarstw zachodnich. Państwami tymi były przeważnie byłe metropolie. Grupy reprezentujące obydwie wrogie sobie ideologie zmierzały do obalenia władz i zmiany kierunku polityki zagranicznej. Różne motywy i przyczyny wojen powodują, że samo zjawisko wojny jest bardzo zróżnicowane. Dotyczy to także skali działań i zasięgu czasowego. Stąd zjawisko to stało się interesującym problemem badawczym. Zbadanie jakie uwarunkowania i czynniki wpływały na wojny w ciągu znanej nam historii ludzi, jest dla nas, jako potencjalnych jej uczestników, bardzo 1 Za wcześniejszymi badaniami: Wilczyński P. L., Konflikty zbrojne w Afryce po zakończeniu zimnej wojny, WDiNP UW, Warszawa (praca magisterska), s. 7 i nast.. 5

6 istotne. Nic więc dziwnego, że sprawy wojny i pokoju rozpatrywane są chyba w każdej dziedzinie nauki. Niemal w każdej subdyscyplinie naukowej można znaleźć cząstkę, która ma zastosowanie w badaniach lub prowadzeniu wojen. Ponadto nie dość, że na wojny wpływają różne czynniki, to w dodatku istnieje wiele zagadnień, w których są one istotnym czynnikiem oddziałującym, lub wyjaśniającym. Gdyby nie wojny, cała nasza historia potoczyłaby się zupełnie inaczej, życie poszczególnych grup byłoby zmienione, istnienie całych kultur mogłoby pozostać niezagrożone, lub ich powstanie byłoby niemożliwe. Zatem badany problem jest jednym z najistotniejszych. Wpisany jest niejako w listę osobliwości gatunkowych władców Ziemi - ludzi, przez co oddziałuje na wszelkie aspekty postrzeganej przez nas rzeczywistości, badanej syntetycznie przez geografię. 1.1 Podstawowe pojęcia Wojna jest to termin bardzo podobny i zbliżony do pojęcia konflikt zbrojny, a w potocznym myśleniu są one niemal tożsame. Dlatego te kluczowe w niniejszej pracy formuły wymagają doprecyzowania i dookreślenia. Sformułowanie wojna używane jest obecnie częstokroć w znaczeniach nie uznawanych za klasyczne, lecz raczej metaforyczne. Pojawiło się szereg nowych związków frazeologicznych takich jak wojna celna, wojna gospodarcza, wojna psychologiczna, dziwna wojna, czy zimna wojna. Łatwo można zauważyć, że termin wojna dość dowolnie jest stosowany w publicystyce i polityce. Dostrzec można przypadki, gdy nadużywa się tego słowa w celach politycznych, lub wręcz propagandowych. Typowym przykładem tego rodzaju retoryki jest wojna z terroryzmem. Władza zdaje się dążyć do stanu, w którym może oświadczyć, iż jest w stanie wojny, gdyż oznacza to usprawiedliwienie jej niektórych posunięć, mimo że w rzeczywistości sytuacja jest stabilna. Objaśnienie, czym dokładnie jest wojna trzeba poprzedzić wyjaśnieniem pojęć bliskoznacznych. Są nimi kryzys polityczny i konflikt zbrojny. Okazuje się bowiem, że prosta reguła dzieląca stany, w których może znajdować się państwo, na pokój i wojnę są niewystarczające. Stan kryzysu jest czymś zdaje się pośrednim, a w naukach strategicznowojskowych pojawia się coraz częściej sformułowanie strategia kryzysu, reagowanie kryzysowe itp. Kryzys dawniej oznaczał moment przełomowy, czy punkt zwrotny, zmierzający ku ostatecznym rozstrzygnięciom. Obecnie kryzys jest stanem przejściowej niestabilności państwa, organizacji, systemu, instytucji, który powoduje transformację lub 6

7 ustanie ich funkcji. 2 Największy polski badacz kryzysów R. Wróblewski wskazuje na dwa rodzaje czynników powodujących kryzysy polityczne: wewnętrzne zamieszki i strajki o zasięgu ogólnopaństwowym klęski żywiołowe katastrofy ekologiczne duże problemy ekonomiczne zamachy stanu deklaracje niepodległości i secesja części państwa łamanie konstytucji, praw człowieka, terror itp. zewnętrzne migracje na masową skalę incydenty zbrojne na granicach interwencje zbrojne państw trzecich jawne szykowanie się sąsiedniego mocarstwa do inwazji wojna lub kryzys w państwie sąsiednim itp. 3 W Polsce przyjmuje się podział kryzysów ze względu na ich położenie geograficzne. Dzielą się one na: Kryzysy w strefie NATO: zamieszki, kryzys społeczno-polityczny w państwie NATO antyterrorystyczna operacja wynikająca z zagrożenia państwa należącego do NATO Kryzysy poza strefą NATO wojny domowe napięcia dyplomatyczne, grożące wybuchem konfliktu stabilizowanie obszaru po wygaśnięciu konfliktu obalenie władzy sytuacje, gdy dochodzi do nadmiernych cierpień ludności zagrożenia katastrofami jądrowymi zagrożenia bezpieczeństwa obywateli państw NATO w państwach trzecich zagrożenie międzynarodowych szlaków morskich międzynarodowe interwencje w konflikty lokalne 2 Wróblewski R., Państwo w kryzysie, AON, Warszawa 2001, s Wróblewski R., Wprowadzenie do strategii wojskowej, BUWIK, Warszawa 1994, s

8 Tylko w takich przypadkach można zezwolić polskiej armii na udział w kryzysie. 4 Inny polski wybitny znawca tematu, B. Balcerowicz, wyróżnia cztery drogi postępowania w przypadku tych kryzysów: operację antyterrorystyczną, międzynarodową interwencję zbrojną, misje stabilizacyjne poza Polską, akcje policyjno-wojskowe w Polsce (w przypadku poważnego kryzysu w naszym kraju). 5 Kryzys w stosunkach międzynarodowych jest jedną z faz konfliktu. Konflikt w potocznym rozumieniu oznacza sprzeczność interesów, poglądów, niezgodność, spór, zatarg, kolizję 6. Może być nim zatem kłótnia rodzinna jak i wojna. Badaczy zagadnień wojennych interesuje raczej ta druga wersja konfliktu. Określają je jako konflikty międzynarodowe, czyli takie, gdzie stosunki psują się między uczestnikami stosunków międzynarodowych, a ponadto dochodzi do łamania norm prawnych. Jest to traktowane jako jedna z faz sporu, którego ostatnim etapem może być wojna. 7 Dla potrzeb niniejszej pracy ważniejsze jest jednak sprecyzowanie, czym jest konflikt zbrojny. Za L. Muchą są to działania sił zbrojnych przeciwstawnych państw (narodów, klas, grup społecznych), prowadzone na ograniczoną (co do celów, użytych środków, obszaru, czasu trwania) skalę. 8 Według Zbioru podstawowych terminów z zakresu nauki i doktryny wojennej konflikt zbrojny to działania stosunkowo krótkotrwałe na ograniczonym obszarze i ograniczonymi siłami. 9 J. Kaczmarek, definiuje konflikt zbrojny, jako taki, w którym cele polityczne są ograniczone, walka zbrojna toczy się na niewielkim obszarze, krótkim czasie, nie angażuje (...) całych sił zbrojnych. 10 Z tych definicji wynika, że konflikt zbrojny jest prosto pisząc małą wojną. Najświeższą polską definicję konfliktu zbrojnego zawiera słownik AON, który mówi, że konflikt zbrojny to sprzeczność (spór) (...) rozwiązywany przy wykorzystaniu sił zbrojnych (uzbrojonych grup) stosujących przemoc zbrojną. 11 W odróżnieniu od definicji XX-wiecznych, te nowe traktują konflikt zbrojny jako pojęcie szersze niż wojna. 12 Można zatem wyróżnić, kilka rodzajów konfliktów zbrojnych: - wojnę, - interwencję zbrojną, 4 Wróblewski R. Zagrożenia kryzysowe i wojenne Polski w kontekście jej członkowstwa w NATO, AON, Warszawa 1998, s Balcerowicz B., Pokój i nie-pokój na progu XXI wieku. Bellona, Warszawa 1999, s Słownik języka polskiego, t. I, A-K, PWN, Warszawa 1994, s Balcerowicz B., Siły zbrojne w konfliktach zbrojnych i wojnach, Scholar, Warszawa Mucha L., Przemoc zbrojna, AON, Warszawa 1991, s Zbiór podstawowych terminów z zakresu nauki i doktryny wojennej, Akademia Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, Warszawa 1980, s Kaczmarek J., Bitwa o przetrwanie, MON, Warszawa 1988, s Balcerowicz B. (red.), Słownik terminów z zakresu bezpieczeństwa narodowego, AON, Warszawa 2002, s Cziomer E., Zyblikiewicz L. Zarys współczesnych stosunków międzynarodowych, PWN, Kraków 2002, s

9 - incydent wojskowy, - przewrót wojskowy, - blokadę zbrojną, - demonstrację siły i inne formy. 13 Wojna będąc węższym pojęciem niż konflikt zbrojny, we współczesnej terminologii nie pasowała, jak się okazało po 11 września 2001 roku do zaistniałej sytuacji. Ten jednoznaczny termin, podobnie jak agresja zbrojna przestał być traktowany w ten sposób. Definicja zawarta w Karcie Narodów Zjednoczonych stwierdza, że wojna między państwami wybucha w wyniku agresji. Precyzyjne ujęcie tego czym jest agresja nastąpiło w 1974 roku w rezolucji nr Mówi ona, że agresją jest inwazja, atak lub okupacja przez siły zbrojne, aneksja terytorium przy użyciu siły, bombardowanie lub użycie jakiejkolwiek broni na terytorium innego państwa, blokada portów lub wybrzeży, użycie sił zbrojnych stacjonujących na terytorium innego państwa niezgodnie z porozumieniem z nim zawartym, wyrażenie zgody na wykorzystanie własnego terytorium do ataku na inny kraj przez stronę trzecią, angażowanie się w działalność zbrojną sił najemnych, bandyckich lub innych nieregularnych na terytorium państw trzecich. Lista ta nie jest zamknięta, gdyż w świetle prawa międzynarodowego Rada Bezpieczeństwa ONZ ma prawo i kompetencje decydować, który konflikt staje się wojną w świetle Karty Narodów Zjednoczonych. 14 Uznany przez USA i NATO za agresję zbrojną atak terrorystyczny na WTC nie spełniał założeń i definicji przyjętej przez ONZ, zaś wojna z terroryzmem była czymś szerszym niż klasyczna wojna. 15 Klasyczne definicje, w tym tę von Clausewitza, a brzmi ona następująco: Wojna jest (...) aktem przemocy, mającym na celu zmuszenie przeciwnika do spełnienia naszej woli. Ponadto celem działań wojennych jest obezwładnienie wroga, jego rozbrojenie, czyli doprowadzenie jego sił do stanu, w którym nie będą one zdolne do walki, 16 poddaje się zatem krytyce. Definicja Q. Wrighta, że wojna jest stanem prawnym pozwalającym dwóm lub większej liczbie grup rozwiązywać konflikt przez użycie siły zbrojnej. 17 Według F. Skibińskiego o charakterze wojny decydują krwawe walki staczane przez zorganizowane siły. 18 A. Suliborski i M. Baczwarow definiują wojnę jako zorganizowaną walkę zbrojną Balcerowicz B. (red.) Słownik terminów z zakresu bezpieczeństwa narodowego, AON, Warszawa Za: Michałowska G. (red.), Mały słownik stosunków międzynarodowych, WSiP, Warszawa 1997, hasła: agresja, ONZ, zasady stosunków międzynarodowych, zakaz wojny. 15 Balcerowicz B. Siły zbrojne... op. cit., s Clausewitz K. von, O wojnie, Tania Książka, Kraków 2003, s Wright Q., A Study of War, Routledge and Kegan Paul Ltd., Londyn 1967, s Skibiński F. Rozważania o sztuce wojennej, Wojskowy Instytut Historyczny, Warszawa 1975, s Baczwarow M., Suliborski A., Kompendium wiedzy o geografii politycznej i geopolityce. Terminologia, PWN, Warszawa-Łódź 2002, s

10 wskazując jednocześnie na wiele aspektów: społecznych, gospodarczych, politycznych, materialnych, technologicznych i humanitarnych definiowanego zagadnienia. Wojna w ujęciu klasycznym musi spełniać pewne warunki. B. Balcerowicz wskazuje, iż są to: - warunek prawny wojna musi być wypowiedziana, lub oficjalnie uznana za istniejącą, - warunek strukturalny w wojnie udział biorą państwa i ich siły zbrojne, - warunek funkcjonalny celem wojny jest narzucenie przeciwnikowi własnej woli poprzez zniszczenie lub obezwładnienie jego sił, - warunek ekonomiczny niemal wszystkie zasoby państwa muszą być zaangażowane w wojnę. 20 Przyjąć należy jednak nie definicję klasyczną, lecz bardziej odpowiadającą analitycznym potrzebom prowadzonych w niniejszej rozprawie badań. Najbardziej adekwatną definicją analityczną wojny jest przyjęta przez Sztokholmski Międzynarodowy Instytut Badań nad Pokojem (SIPRI). Mówi ona, że wojna to konflikt zbrojny powodujący straty powyżej 1000 osób na rok, powstały w bezpośrednich walkach, w którym walczą ze sobą oddziały wojskowe podporządkowane dwóm lub więcej rządom albo zorganizowanym strukturom wojskowym. 21 Definicja SIPRI, oparta o kryterium ilościowe wydaje się najlepszą, w związku z czym zostanie przyjęta jako obowiązująca w niniejszej pracy. Definicja uwarunkowań geograficznych wpływających na zmiany w wojnach i procesach jej towarzyszących jest niespotykana w polskich publikacjach. Znacznie częściej wymienia się je w sposób niekompletny w pracach popularnonaukowych, co jednak nie odpowiada standardom akademickim. Wynika to z niewielkiego zainteresowania polskich geografów wojną i a za tym geografią wojenną, jako dyscypliną zajmującą się właściwościami i rozmieszczeniem czynników geograficznych ( ) pod kątem ich wpływu na obronność państw, 22 lub jako nauką, która bada przestrzennego zróżnicowania warunków naturalnych, czynników politycznych, społeczno-politycznych i wojskowych na przygotowanie i prowadzenie działań wojennych i wojny. 23 Jako uwarunkowania geograficzne, rozumiana jest w niniejszej pracy zatem cała sfera zjawisk, zarówno przyrodniczych jak i społeczno-ekonomicznych. 24 Wynika to z tego, że geografia w odróżnieniu od dyscyplin nauki opartej na koncepcji pozytywistycznej, nie zajmuje się 20 Balcerowicz B. (red.) Słownik terminów z zakresu bezpieczeństwa narodowego, AON, Warszawa 2002, s Sollenberg M, Wallensteen P. Major Armed Conflict w: SIPRI Yearbook, 2005, s Balcerowicz B. (red.), Słownik, op. cit., s. 37, Parucki Z., Geografia polityczna i wojenna, MON, Warszawa 1979, s Por.: Russet B. M. (red.), Peace, war, and numbers, Sage, Beverly Hills

11 określonym wycinkiem rzeczywistości, lecz ujmuje w sposób syntetyczny całokształt zjawisk wpływających na ludzkie życie. Geografia wojenna jest doskonałym przykładem subdyscypliny geografii, która obrazuje to w kontekście konfliktów zbrojnych i obronności. Dlatego w zakres uwarunkowań geograficznych wchodzą wszystkie zjawiska i procesy zachodzące na określonych terytoriach, które mogą wpływać na przebieg wojny. Ze względów stylistycznych i estetycznych w pracy zastosowano zamiennie sformułowania uwarunkowania i czynniki geograficzne, rozumiane w sposób tożsamy. Niestety nie ma w literaturze polskojęzycznej żadnego opracowania dotyczącego regionalnego zróżnicowania wojen. Zróżnicowanie regionalne jest w niniejszej pracy zdefiniowane przez różnice w czynnikach i uwarunkowaniach geograficznych charakteryzujących badane zagadnienie występujących w zależności od jego umiejscowienia na świecie, podzielonym według danego kryterium na regiony. 25 Takie regiony z kolei obejmują przykłady występowania badanego zagadnienia, które posiadają jakąś cechę szczególną, która stała się podstawą wyróżnienia danego obszaru. Są w Polsce dostępne jedynie publikacje opisujące ogólnie stosunki międzynarodowe w danej części świata, bądź poszczególne konflikty. Dzieje się tak, ponieważ geografia wojenna w dawniejszym ujęciu, wciąż aktualnym, lecz współcześnie rozszerzonym, zajmuje się badaniem czynników i uwarunkowań geograficznych poszczególnych teatrów działań zbrojnych. 26 Zbadanie zróżnicowania regionalnego zjawiska wojny, nie tylko pomogło przy wyznaczeniu podziału świata na regiony geograficzno-wojenne, ale także rzuciło światło na to, które rejony świata są ogniskami zapalnymi wojen, a które części świata mogą być nazwane oazami pokoju. 1.2 Koncepcja pracy Ewolucja zjawiska wojny Klasycznie stan wojny i stan pokoju były wyraźnie rozdzielone. Już H. Grocjusz w swym wiekopomnym dziele 27 zaprzeczył jakoby między wojną i pokojem istniało jeszcze coś trzeciego. Żaden inny typ stosunków formalnie nie istniał, a czas wojny i czas pokoju oddzielały akty prawne, czyli wypowiedzenie wojny i traktat pokojowy. W nowoczesnych wojnach można jednak zauważyć, że początek i koniec wojny nie zawsze są tak wyraziste jak niegdyś, zaś traktat pokojowy zastąpiony został procesem pokojowym. B. Balcerowicz 25 Por.: Lemke D., Regions of war and peace, Cambridge Univ. Press, Cambridge Por.: Brodziłowski J. i in. (kom. red.), Mała encyklopedia wojskowa, Wyd. MON, Warszawa 1967, t. 1, s de Groot (Grocjusz) H., Trzy księgi o prawie wojny i pokoju, w których znajdują wyjaśnienie prawo natury i prawo narodów, a także główne zasady prawa publicznego, PWN, Warszawa 1957, s

12 stwierdza, iż proces taki udaje się jedynie wtedy, gdy prowadzony jest przez stronę trzecią, często przy użyciu siły. Ma on tu na myśli, że współcześnie strony walczące, decydujące się na ostateczny krok, jakim jest podjęcie działań zbrojnych, są już tak zantagonizowane, że aby doprowadzić do stabilizacji w regionie, trzeba wprowadzić trzecią siłę. Są to bądź siły pokojowe, bądź rozjemcze, należące do państwa trzeciego, a częściej do organizacji międzynarodowej, np. ONZ lub NATO. 28 Pisząc o klasycznym ujęciu wojny nie można pominąć największego w historii teoretyka tej dziedziny, jakim był Karl von Clausewitz. Określił on wojnę jako akt przemocy, którego celem jest zmuszenie przeciwnika do spełnienia naszej woli. 29 Mimo, że ta definicja została napisana jeszcze w XIX wieku nie straciła na swej aktualności i zdaje się być ponadczasowa. Teorią Clausewitza posiłkuje się wielu autorów XX wieku publikujących dzieła o tematyce wojennej. Najsłynniejszym z francuskich badaczy jest R. Aron, który uzupełnił ją o szczegóły charakterystyczne dla polityki XX wieku, jak na przykład polityka odstraszania związana z posiadaniem broni jądrowej. 30 Ponadto przytacza on szereg przykładów wojen współczesnych, które potwierdzają liczne prawidłowości stwierdzone przez niemieckiego klasyka. Wojny na świecie stopniowo zmieniały swój charakter na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci. Wojnę klasyczną, prowadzoną przez państwa lub bloki sojusznicze, która przeważała w okresie kolonializmu i zimnowojennej rywalizacji, zdającą się przechodzić powoli do historii, zastępują ją wojny domowe z interwencjami z zewnątrz, jak i odwrotnie, eskalacją konfliktów na sąsiednie kraje. Państwa jako monopoliści wojny ustąpiły miejsca graczom prywatnym lub quasi-państwowym. Doskonale ujął to H. Münkler opisując ich jako lokalnych warlordów i grupy partyzanckie, jak również działające na skalę światową firmy oferujące najemników oraz międzynarodowe sieci terrorystyczne. 31 Podobnie jak Huntington zwraca on uwagę, iż najwięcej konfliktów ma miejsce na obrzeżach dawnych imperiów bądź na terenach, gdzie stykają się kultury należące do odmiennych kręgów cywilizacyjnych. Dodaje także, że tam gdzie utrwaliły się stabilne struktury państwowe powstały obszary charakteryzujące się trwałym pokojem, zaś miejsca należące niegdyś do upadłych imperiów cechują się permanentnym zagrożeniem wojną, przez co nawiązuje do teorii geopolitycznych 28 Balcerowicz B. Pokój i nie-pokój na progu XXI wieku. Bellona, Warszawa 1999, s Clausewitz K. von O wojnie, Test, Lublin 1995, s Aron R. Pokój i wojna między narodami, Centrum im. Adama Smitha, Warszawa 1995, s Münkler H., Wojny naszych czasów, WAM, Kraków 2004, s

13 S. B. Cohena. 32 Prowadzą te konflikty do całkiem nowego zjawiska, jakim jest upadek państwowych organów władzy, przy jednoczesnym akceptowaniu istnienia państwa przez pozostałe podmioty polityki międzynarodowej. Przykładem takiego państwa w stanie upadku jest współcześnie Somalia. Przeciwną tezę wyłożył rodak Münklera, K. J. Gantzel, który zauważył, że obecne wojny nie prowadzą przede wszystkim do upadku państw, lecz do ich powstawania. 33 Potwierdza to M. Sobczyński, który wskazuje na istnienie około 70 państw będących samodzielnymi organizacjami politycznymi, które nie uzyskały uznania międzynarodowego (w tym przez ONZ), 34 lecz posiadają wszelkie pozostałe atrybuty państwowości. Podobną tezę stawiają raporty ONZ, wskazując, że w ciągu kolejnych 50 lat może powstać sto nowych organizmów państwowych. Upadek Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i zakończenie rywalizacji zimnowojennej nie przyniósł światu długo oczekiwanego spokoju i stabilizacji. Arena międzynarodowa przybrała kształt wielobiegunowy, gdzie zamiast rywalizacji dwustronnej pojawiła się wrogość wielostronna zmierzająca jak to określił harwardzki uczony S. Huntington do zderzenia cywilizacji 35. Badacz ten wskazuje, że religia i polityka, tak jak kiedyś, nadal wspólnie kroczą przez świat przełomu XX i XXI wieku, który pogrążył się w wojnach domowych i wyznaniowych. Według niego nadszedł okres, w którym demokracja, wolny rynek i bogactwo współistnieją z ludobójstwem, głodem i prześladowaniami. Państwa zaś powstają i upadają z woli despotycznych przywódców, będących dla jednych bohaterami, a dla innych tyranami. Okres ten charakteryzuje się tym, że wszystko można usprawiedliwić osobistą korzyścią jak i chwałą Boga. Wszystko to prowadzi zdaniem Huntingtona do III wojny światowej, w której najważniejszym wyznacznikiem przynależności będzie tożsamość cywilizacyjna Sformułowanie problemu badawczego Procesy zmian wywoływanych przez konflikty zbrojne, zarówno politycznych, społecznych i ekonomicznych, a także samo zjawisko, jakim jest wojna stanowi bardzo interesujący obiekt badań. Nie tylko podlega nieustannym zmianom ilościowym i 32 Cohen S. B., Middle East Geopolitical Transformation: The Disappearance of a Shatterbelt. (w:) Journal of Geography, 91(1), 1992, s. 2-10; zob. szerzej: Cohen S. B., Geopolitics of the world system, Rowmann & LittleField, Lanham, Gantzel K. J. Kriegsursachen Tendenzen und Perspektiven; w: Ethik und Sozialwissenschaften. Seitforum für Erwägungskultur, 8. Jg., Heft 3, 1997, s Sobczyński M. Państwa i terytoria zależne. Ujęcie geograficzno-polityczne; Wyd. A. Marszałek, Toruń 2006, s. 474 i n. 35 Huntigton S., Zderzenie cywilizacji i nowy kształt ładu światowego, Spektrum, Warszawa 1997, s

14 jakościowym, ale także jest zróżnicowany regionalnie. Podstawę teoretyczną, której wąską część stanowią wyżej wymienione dzieła, teorie i opinie, codziennie uzupełniają fakty dostarczane przez środki masowego przekazu. Dzięki temu wojna, będąc pośrednio obecną w domach i uczelniach, mimo nieraz olbrzymiej odległości między osobą zainteresowaną a miejscem, w którym odbywają się dramatyczne zdarzenia, staje się inspiracją do badań dla wielu uczonych. Przełom XX i XXI wieku obfituje w liczne prace dotyczące tej tematyki. Powstają nawet specjalne instytucje finansowane przez organizacje międzynarodowe i rządy, badające aktualną sytuację na licznych frontach. Najlepszym tego przykładem jest Sztokholmski Międzynarodowy Instytut Badań nad Pokojem (SIPRI), którego szefem w latach był Polak Adam D. Rotfeld. Warto zwrócić uwagę, że pierwsze badania nad konfliktami z zastosowaniem metod ilościowych miały miejsce jeszcze przed drugą wojną światową. 36 Ich rozwój przypadł na lata sześćdziesiąte. 37 Wtedy powstał też pierwszy większy projekt badawczy, mający na celu zbieranie informacji o wojnach i analizowanie ich za pomocą metod ilościowych. Chodzi tu o Correlates of War, założony przez J. D. Singera i grupę uczonych z Uniwersytetu Michigan. 38 Od tamtej pory powstało już wiele innych projektów. Warto tu chociażby wymienić kilka z nich. Jednymi z najstarszych projektów zaraz obok wyżej wymienionego są Polity oraz Minority at Risk, założone przez T. R. Gurra z Uniwersytetu Maryland. 39 Projekty te stanowią obecnie część Integrated Network for Societal Conflict Research (INSCR), sponsorowanego przez CIA. Znajdują się tam dane dotyczące reżimów w różnych państwach, ich charakteru, stabilności, wojowniczości oraz historii oraz konfliktów etnicznych. 40 Ponad 30 różnych wskaźników opisujących wojny domowe od 1944 roku można znaleźć w bazie Banku Światowego w zakładce dotyczącej finansowanego przez tę instytucję programu o nazwie Partition as a Solution to Ethnic War. 41 Kolejnym, wartym uwagi projektem, z którego też korzystano w niniejszej pracy jest 36 Por.: Sorokin P. A., Social and Cultural Dynamics: A Study of Change in Major Systems of Art, Truth, Ethics, Law and Social Relationships, Porter Sargent Publishers, Boston 1957 (reprint, data wydania oryginału: 1937); Wright Q., Study of War, The Univ. of Chicago Press, Chicago Por.: Richardson L. F., Statistics of Deadly Quarrels, , Inter-university Consortium for Political and Social Research, Ann Arbor Szerzej: Singer J. D., Small M., Correlates of War Project: International and Civil War Data, , Inter-university Consortium for Political and Social Research, Ann Arbor 1994; Vasquez J. A. (red.), What Do We Know About War?, Rowman & Littlefield Publ. Inc., Oksford 2000; Singer J. D., Diehl P. (red.), Measuring the Correlates of War, Univ. of Michigan Press, Ann Arbor 1990; Rodik P., Penzar D., Srbljinović A., Pregled Baza Podataka o Sukobima i Političkim Krizama, SOKO d o.o., Zagrzeb Por. Gurr T. R., Eckstein H., Patterns of Authority: A Structural Basis for Political Inquiry, John Wiley & Sons, Nowy Jork Marshall M. G. (red.), Polity IV Project: Political Regime Characteristics and Transitions, , George Mason Univ. Press, Fairfax 2007, s. 13 i n. 41 Por.: Sambanis N., Partition as a solution to ethnic war: An empirical critique of the theoretical literature (w:) World Politics, 52, 2000, s ; Kaufmann C., Possible and Impossible Solutions to Ethnic Civil Wars (w:) 14

15 KOSIMO, potężna baza danych o konfliktach od 1945 roku. 42 Konkurencyjna dla KOSIMO jest baza danych prowadzona przez badaczy z Uniwersytetu w Uppsali P. Wallensteena i M. Sollenberg (Uppsala Conflict Data Project) przy współpracy z wyżej nadmienionym SIPRI. 43 Intensywnie rozwijany jest także ACIP (Armed Conflict and Intervention Project), który w ostatnich latach został rozbudowany i zawiera interesujące dane o regionach konfliktogennych, 44 interwencjach zbrojnych, 45 oraz stosunkach międzynarodowych, handlu międzynarodowym, organizacjach międzynarodowych, przesiedleniach ludności i handlu bronią. 46 Jednak wskazując na wielość instytucji, projektów i publikacji zarówno na świecie jak i w Polsce należy zaznaczyć, iż w badaniach nad zjawiskiem konfliktów zbrojnych brakuje całościowego geograficznego ujęcia tego tematu. Problemem badanym w niniejszej pracy są różne aspekty związane z konfliktami zbrojnymi. Dotyczą one tego, jakie czynniki i uwarunkowania geograficzne, geograficznopolityczne, geopolityczne oraz geostrategiczne wpływają na konflikty, oraz czy istnieją prawidłowości przestrzenne w występowaniu na świecie różnych typów wojen. Wojny charakteryzują się różnymi cechami. Wśród nich chyba najistotniejsze są takie jak rozstrzygnięcie, przyczyny, liczba ofiar, czy długość trwania. Każdy z czynników kształtujących obraz omawianego zjawiska może w odmienny sposób wpływać na poszczególne wyżej wymienione cechy je charakteryzujące. Stąd wynika pewna komplikacja problemu badawczego. Ponadto należy zauważyć, że w historii badań nad wojnami pojawiło się bardzo wiele różnych idei opisujących jakie uwarunkowania, czy czynniki wpływają na konflikty. Należy zatem je zweryfikować, aby określić jakie czynniki mają znaczenie współcześnie, a które nie są już istotne. Pojawia się także kwestia, czy możliwe jest przewidywanie rezultatów wojen, choć w niewielkim stopniu. Każdemu z wyżej nakreślonych problemów badawczych poświęcona zostanie odrębna część pracy. International Security, Vol. 20, 4, 1996, s ; Downes A. B., The holy land divided: Defending Partition as a Solution to Ethnic Wars (w:) Security Studies, Vol. 10, 4, 2001, s ; 42 Pfetsch F. R., Rohloff C., KOSIMO: A Databank on Political Conflict (w:) Journal of Peace Research, Vol. 37, 3, 2000, s ; por.: 43 SIPRI Yearbook 2009, Armaments, Disarmament and International Security, SIPRI, Oxford Univ. Press, Oksford 2009; 44 Marshall M. G., Third World War: System, Process, and Conflict Dynamics, Rowman & Littlefield Publishers, Boulder 1999, s. 10 i n.; por.: 45 Baza stworzona w oparciu o: Pearson F. S., Baumann R. A., International Military Intervention, , University of Missouri-St. Louis, Center for International Studies, St. Louis 1989; Tillema H. K., Foreign Overt Military Interventions, September 2, 1945-December 31, 1991, University of Missouri, St. Louis 1992; Regan P. M., Conditions of Successful Third-Party Intervention in Intrastate Conflicts (w:) Journal of Conflict Resolution, 40, 1996, s ; (dane ONZ)

16 Geografia jako dyscyplina syntetycznie ujmująca całość rzeczywistości doświadczanej przez człowieka, posiada subdyscypliny, które bezpośrednio zajmują się problematyką konfliktów zbrojnych. Są to geografia wojenna oraz geopolityka i geografia polityczna. Mimo, że w polskiej geografii funkcjonują te subdyscypliny, w żadnej z nich, nie udało się znaleźć aktualnego całościowego opracowania badawczego skupionego na omawianym zagadnieniu. Jak wskazują Gray i Sloan, od geografii nie da się uciec ani politykom i strategom, mimo iż zachodzą w świecie rewolucyjne zmiany jeśli chodzi o politykę czy strategię, a także samo zjawisko wojny. Każda bowiem realnie uprawiana polityka to geopolityka, a każda realna strategia państwowa, czy koalicyjna to geostrategia. 47 Pierwotna koncepcja pracy wysnuta została już w czasie, gdy doszło do głośnych wydarzeń z 11 września 2001 roku, gdy islamscy terroryści zapoczątkowali nową epokę w strategii wojennej Stanów Zjednoczonych i całego świata w dość prosty i zarazem spektakularny oraz wielce dramatyczny sposób doprowadzając do zawalenia się wież World Trade Center. Wydarzenie to dało do myślenia chyba wszystkim, którzy choć trochę interesowali się konfliktami na świecie. Atak ten stał się inspiracją dla licznych uczonych, którzy na fali popularności tematyki zagrożenia i wojny z muzułmanami, publikowali setki opracowań z terroryzmem w tytule. Nie byłoby w tym nic szczególnego, gdyby nie fakt, iż jeszcze 12 lat przed tymi wydarzeniami nie zapowiadano ery pokoju związanej z bankructwem systemów totalitarnych. Szereg zmian na arenie międzynarodowej i w samym zjawisku wojny uzasadniany był procesem globalizacji. Termin ten stał się słowem używanym jako wytrych i zdominował dyskusję naukową przełomu tysiącleci. Celnie i zarazem lapidarnie ujął rezultaty globalizacji zastępca sekretarza stanu USA w gabinecie B. Clintona, S. Talbott, pisząc: co dzieje się tam, ma znaczenie tutaj. 48 Zmiany w konfliktach przedstawiane jako efekt globalizacji stały się podstawą rozważań na temat ewolucji wojen także w innych przełomowych momentach historii. Początkowo pojawił się zamiar u autora, ujęcia wojen całościowo w okresie historii nowożytnej, czyli od okresu wojen napoleońskich i kongresu wiedeńskiego. Okazało się jednak, że wojen w tym okresie było ponad tysiąc, a do wielu brak byłoby możliwości uzyskania porównywalnych danych. Zdecydowano się zatem na ograniczenie do okresu po drugiej wojnie światowej. Okres ten obejmuje aż trzy przełomowe etapy w historii wojskowości i strategii. Ich wyznacznikami był proces powojennej dekolonizacji, potem etap zimnej wojny i związanym z nią, niespotykanym wcześniej na taką skalę w czasach pokoju, wyścigiem zbrojeń, oraz okres 47 Gray C. S., Sloan G. (red.), Geopolitics, Geography and Strategy, Frank Cass, Londyn-Portland 1999, s Talbott S. Globalization and Diplomacy: A Practitioner s Perspective (w:) Foreign Policy, 3, 1997, s

17 postmodernistyczny, gdy umysły strategów zajęła wojna z terroryzmem 49 i cyberwojna, 50 a także nasilenie się nacjonalizmów i fundamentalizmu islamskiego. 51 Zróżnicowanie konfliktów w tym ponad 60-letnim okresie wydaje się wystarczające, aby dzięki analizie ponad 150 wojen, rozwiązać postawiony w pracy problem naukowy. Rozwojowi geopolityki, jako dyscypliny naukowej, towarzyszył intensywny, skokowy rozwój technologii wykorzystywanej w wojnie. Niektóre z nich, jak rozwój lotnictwa zdawał się niwelować rolę czynnika, jakim jest rozległość terytorialna. 52 Z kolei rozwój arsenałów jądrowych, czy łączności satelitarnej wpływał również modyfikująco na uwarunkowania wojny. 53 Także wielkie wydarzenia, takie jak obalenie komunizmu 54 czy rozprzestrzenianie się działalności terrorystycznej stanowiły przełom w strategii. Stąd pewne jest, że siła wpływu poszczególnych czynników wynikających z geopolityki zmieniała się stale. W rozwoju strategii już od końca XIX wieku zaznaczyła się tendencja dywersyfikacji. Każde państwo i każdy sztab zaczynał pracę nad własną strategią państwową, co powodowało eksplozję liczby strategii jako myśli wojskowo-politycznej. Stąd można mniemać, iż wojna podlegała podobnemu procesowi, dając początek zróżnicowaniu regionalnemu tego zjawiska. Ten element stał się, podwaliną pod koncepcję niniejszej pracy. 1.2 Cele badań Zgodnie z doświadczeniami wielu badaczy starających się wyjaśniać skomplikowane problemy, często obejmujące wiele aspektów otaczającej rzeczywistości, efektywność prac badawczych zależy od przeprowadzenia wstępnej analizy wyselekcjonowanych elementów składowych badanego zagadnienia. Dostrzeżenie wszelkich możliwych czynników wyjaśniających jest przy tym bardzo istotne. Następnym etapem jest wyjaśnienie ich różnorodnego występowania (pod względem przestrzennym, ilościowym i jakościowym) i opisanie prawidłowości kierujących tymi elementami. Dopiero po zrozumieniu złożoności każdego z elementów wchodzących w skład i kształtujących analizowane zagadnienie możliwe jest stworzenie syntetycznego wyjaśnienia. Stąd wynikła potrzeba, by we wstępnej 49 Hoffman B. Oblicza terroryzmu, Politeja, Warszawa 1999, s Bógdał-Brzezińska A., Gawrycki M. F. Cyberterroryzm i problemy bezpieczeństwa informacyjnego we współczesnym świecie, Fundacja Studiów Międzynarodowych, Warszawa 2003, s Zob. także: Bendyk E. Wojna wirtualna w: Res Publica Nova nr 21, Crépon P. Religie a wojna, Marabut, Gdańsk 1994, s Por.: Seversky A. P. de, Victory Through Air Power, Simon and Schuster, Nowy Jork 1942; Gooch J., Airpower: Theory and Practice, Frank Cass and Co. Ltd., Londyn Por.: Brodie B., Strategy in the Missile Age, Princeton Univ. Press, Princeton Jean C., 'The Role of the Nation-State in Providing Security in Changed World, (w:) International Spectator, 33/1, 1998, s ; Rosecrance R., Regionalism and the Post-Cold War Era (w:) International Journal, 66/3, 1991, s

18 fazie badań nad konfliktami zbrojnymi, przedstawić poszczególne ich elementy i formy, które stanowią empiryczną podstawę badań. Celem głównym badań zawartych w pracy jest sformułowanie odpowiedzi na pytanie, jakie uwarunkowania geograficzne wpływały na konflikty zbrojne po drugiej wojnie światowej oraz co decydowało o ich rozmieszczeniu. Wyjaśnianie tych dwóch kwestii jest tylko ogólnym celem, na który składają się cele szczegółowe badań wynikające ze złożoności i skomplikowania zagadnienia konfliktów zbrojnych. Ponadto założeniem początkowym, wynikającym z przedstawionego problemu jest sprawdzenie i stworzenie możliwości budowy modelu predykcyjnego, uwzględniającego różne uwarunkowania geograficzne, mającego za zadanie oszacowanie rezultatów przyszłych wojen, a w tym: długości trwania, liczby ofiar oraz określenie prawdopodobnego rozstrzygnięcia w różnych regionach świata. Celem pobocznym jest rozpoznanie obszarów o podobnych cechach wojen na nich toczonych, a także wskazanie, która z przyjętych kategorii uwarunkowań ma najistotniejszy wpływ na przebieg i wynik wojny. Do realizacji tych celów konieczne jest wykazanie, które z uwarunkowań mogą wpływać na wojny i jaka jest istotność statystyczna opisujących je parametrów. Dokonane to zostanie na podstawie analizy bieżących i historycznych teorii z zakresu nauk strategiczno-wojskowych i geopolityki, czy geografii społeczno-ekonomicznej. To, w jakim stopniu dany rodzaj uwarunkowań nadaje kształt wojnom, z pewnością zmienia się w czasie wraz ze zmianami technologicznymi, wielkimi wydarzeniami i innymi zjawiskami, mającymi na nie wpływ. Dlatego potrzebne jest podejście dynamiczne do tematu wojen, czyli wzięcie pod uwagę zmian w czasie i rozpoznanie jak intensywność oddziaływań poszczególnych uwarunkowań malała bądź rosła w poszczególnych okresach. Rozmieszczenie dowolnego rodzaju działalności ludzkiej podlega przemianom w czasie. Zmieniają się bowiem układy czynników kształtujących i wpływających na wojny. Są one bardzo niestabilne, a doświadczenie wskazuje, że czynniki wpływające na charakter zjawiska wojny są liczne, bardzo urozmaicone i różnorodne, przez co ich znaczenie podlega zmianom w zależności od konkretnych przypadków. Dlatego należy wykryć istotność oddziaływania poszczególnych czynników w poszczególnych okresach. Ponadto konsekwencją podejścia geograficznego do tematu wojen jest postawienie za cel, określenia różnic i prawidłowości charakteryzujących badane konflikty na wyszczególnionych obszarach. Identyfikacja różnic dotyczących wojen pozwoli na przedstawienie za pomocą opracowania kartograficznego, regionów charakteryzujących się odmienną tzw. kulturą wojenną. Wszystko to jednak zostanie uwzględnione w ostatecznym rezultacie niniejszych badań jakim będzie empiryczny model oparty na analizie wieloczynnikowej metodą składowych głównych umożliwiający 18

19 prawdopodobnych oszacowanie ofiar, długości i rezultatów wojen w przyszłości. Podsumowując, niniejsza praca ma charakter analityczny, gdzie stawiane hipotezy stawiane oraz weryfikowane w trakcie prowadzonych badań. 1.3 Zakres merytoryczny, czasowy i przestrzenny przedmiotu badań Opracowanie to czerpie pomysły, koncepcje, hipotezy z dorobku naukowego szeroko rozumianej geopolityki. Nie jest jednak pracą reprezentującą tę dziedzinę nauki, bowiem nie zajmuje się państwem, lecz efektem jego polityki i strategii, jakim jest konflikt zbrojny. Chcąc umiejscowić niniejszą pracę w systemie nauk należy wziąć pod uwagę dyscyplinę znaną jako geografia wojenna. Jest ona dziedziną nauki badającą fizyczne cechy terytorium, gospodarcze i geopolityczne położenie danego państwa, organizację władzy i sił militarnych z punktu widzenia ich wpływu na prowadzenie wojny. Współczesne armie wyposażone są nie tylko w broń. Formacje zbrojne działają według ściśle określonych i szczegółowych planów, będących często ważniejszymi niż uzbrojenie i bardziej wpływowymi na los każdego z żołnierzy. Owe plany operacyjne przygotowywane są przez specjalnie wydzielone jednostki zwane sztabami. To one zajmują się przygotowaniem na wypadek wojny, a także zabezpieczają potrzeby armii w czasie pokoju, tworzą mapy topograficzne, opisy obszarów działań zbrojnych i inne opracowania geograficzne. Współcześnie prowadzenie działań zbrojnych bez dokładnej znajomości geografii jest niemożliwe i nieopłacalne oraz kończy się porażką. Mapy i plany operacyjne, zawierające bardzo szczegółowe dane o terenie działań to jeden z najistotniejszych elementów kształtujących proces decyzyjny w wojsku. Mapy topograficzne, czy zdjęcia satelitarne potrzebne są najbardziej na poziomie taktycznym, jednak na szczeblu strategicznym stają się niewystarczające. Rozmach współczesnych operacji wojskowych, związany z niebywałym postępem technologicznym, umożliwiający prowadzenie działań w każdym miejscu na naszej planecie, sprawia, że poza opracowaniami topograficznymi i zdjęciami satelitarnymi, będącymi praktycznym zastosowaniem geografii wojskowej, istnieje zapotrzebowanie armii na opracowania dotyczące stosunków geograficzno-politycznych, uwarunkowań gospodarczych, stosunków demograficznych, etnicznych, sytuacji religijnej i ideologicznej, służące określeniu potencjału przeciwników. Oczywistym w świecie geografów, jest to, iż przedmiotem geografii są również wymienione wyżej zagadnienia. Stosunki polityczne w ujęciu przestrzennym bada geografia polityczna, gospodarkę geografia ekonomiczna, zagadnienia związane z ludźmi geografie ludności i osadnictwa. Nie zajmują się one jednak tymi zagadnieniami w celach ani pod kątem stworzenia planów operacyjnych dla wojska ani 19

20 pod żadnym innym związanym z bezpieczeństwem narodowym, gdyż tym zajmuje się geografia wojenna. Warto zauważyć, że termin geografia wojenna jak i geografia wojskowa, w opracowaniach cywilnych mogą być stosowane zamiennie, jednak wśród wojskowych geografia wojenna i wojskowa nie są tożsame lecz pokrewne. Niuanse wynikające z tych rozbieżności znajdują się w opracowaniach Stachowskiego, 55 Bodika, 56 czy Okęckiego 57 i wywoływały ożywioną dyskusję na łamach Myśli Wojskowej w latach pięćdziesiątych. Dyskusja o miejscu, zadaniach i roli omawianej dziedziny geografii miała miejsce także w innych krajach. 58 Ponieważ niniejsza praca tworzona jest w środowisku cywilnym, możliwe jest zamienne stosowanie obydwu pojęć. 59 Wydaje się zatem, iż geografia wojenna jest dziedziną odpowiednią dla właściwego określenia przynależności naukowej niniejszej pracy. Wskazać jednak należy, iż po części korzysta ona również z dorobku geopolityki, w świetle której położenie determinuje losy państw (położenie teatru działań zbrojnych jest jednym z podstawowych czynników również kształtujących wojnę) i nauk strategiczno-wojskowych, skąd na przykład czerpie wybór uwarunkowań wpływających na wojny. Ze względu zaś, że celem jest również określenie zróżnicowania regionalnego wojen, praca ta musi również skorzystać z dorobku geografii regionalnej. Połączenie tych czterech dyscyplin daje jej szansę przedstawienia wojen, w oryginalnym ujęciu. Przedmiotem badań niniejszej pracy są przyczyny, przebieg i rezultat wojen. Każdy konflikt zbrojny ma pewne cechy charakterystyczne, które wyróżniają je spośród pozostałych. Najczęściej stosowaną cechą są daty rozpoczęcia i zakończenia działań zbrojnych oraz nazwy stron konfliktu. Wojny różnią się między sobą także innymi cechami, które można uważać pośrednio za efekt wpływu wielu uwarunkowań. Przyjęte najistotniejsze cechy konfliktów to: A) długość trwania, B) liczba ofiar bezpośrednich starć, C) rezultat wojny. 60 Dodać należy, że są to nadal jedynie najbardziej ogólne cechy charakteryzujące konflikty zbrojne. W świetle nauk strategiczno-wojskowych dodaje się jeszcze: siły i środki 55 Stachowski J., O przedmiocie i zadaniach geografii wojennej, (w:) Myśl wojskowa, 4, 1955, s Bodik M., O przedmiocie i zadaniach geografii wojennej, (w:) Myśl wojskowa, 6, 1955, s Okęcki S., W sprawie przedmiotu, zadań i studiów geografii wojskowej, (w:) Myśl wojskowa, 2, 1951, s Hannesen H., Militär- und Wehrgeographie, (w:) Wehrkunde, 9, 1965, s Parucki Z., Zarys geografii wojennej, Wyd. MON, 1967, s Por.: Tir J., Schafer P., Diehl P. F., Goertz G., Territorial Changes, : Procedures and Data (w:) Conflict Management and Peace Science, vol. 16, 1, 1998, s

problemy polityczne współczesnego świata

problemy polityczne współczesnego świata Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmuller problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 1998 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności -

Bardziej szczegółowo

Problemy polityczne współczesnego świata

Problemy polityczne współczesnego świata A 372536 Zbigniew Cesarz, Elżbieta Stadtmiiller Problemy polityczne współczesnego świata Wrocław 2002 Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego Spis treści Od autorów 5 Wstęp 7 I. Problemy globalne współczesności

Bardziej szczegółowo

Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe

Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ A 388068 Bezpieczeństwo ' polityczne i wojskowe Redakcja i opracowanie: Andrzej Ciupiński Kazimierz Malak WARSZAWA 2004 SPIS TREŚCI WSTĘP 9 CZĘŚĆ I. NOWE PODEJŚCIE DO POLITYKI

Bardziej szczegółowo

ZASADY ZALICZENIA ĆWICZEŃ WNOPIP

ZASADY ZALICZENIA ĆWICZEŃ WNOPIP ZASADY ZALICZENIA ĆWICZEŃ WNOPIP mgr. Aleksandra Spychalska aleksandra.spychalska@prawo.uni.wroc.pl konsultacje: sala 307 budynek A poniedziałki godz. 14.45-15.45 wtorki godz. 11.15-12.15 ZASADY ZALICZENIA

Bardziej szczegółowo

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający

Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający Wymagania edukacyjne z historii do klasy I dopuszczający wymagania w zakresie wiadomości omawia najważniejsze postanowienia i konsekwencje traktatu wersalskiego definiuje pojęcie totalitaryzmu omawia główne

Bardziej szczegółowo

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia:

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia: Kierunek Stosunki Międzynarodowe Studia I stopnia Profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia: Kierunek: Stosunki Międzynarodowe Poziom kształcenia: studia I stopnia Uczelnia: Uczelnia Łazarskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE STUDIA II STOPNIA

BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE STUDIA II STOPNIA Wydział Nauk Ekonomicznych i Technicznych Państwowej Szkoły Wyższej im. Papieża Jana Pawła II w Białej Podlaskiej Zestaw pytań do egzaminu magisterskiego na kierunku BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE STUDIA II STOPNIA

Bardziej szczegółowo

Zmiany w naukach wojskowych (o obronności) a opracowanie zasobów bibliotecznych. Grzegorz Kolek Biblioteka Główna Akademii Obrony Narodowej

Zmiany w naukach wojskowych (o obronności) a opracowanie zasobów bibliotecznych. Grzegorz Kolek Biblioteka Główna Akademii Obrony Narodowej Zmiany w naukach wojskowych (o obronności) a opracowanie zasobów bibliotecznych Grzegorz Kolek Biblioteka Główna Akademii Obrony Narodowej Układ wystąpienia Zmiany w nazewnictwie Ewolucja nauk wojskowych

Bardziej szczegółowo

PROGRAM PRZYSPOSOBIENIA OBRONNEGO

PROGRAM PRZYSPOSOBIENIA OBRONNEGO PROGRAM PRZYSPOSOBIENIA OBRONNEGO Cel kształcenia Opanowanie przez studentów i studentki podstawowej wiedzy o bezpieczeństwie narodowym, w szczególności o organizacji obrony narodowej oraz poznanie zadań

Bardziej szczegółowo

Koncepcja strategiczna obrony obszaru północnoatlantyckiego DC 6/1 1 grudnia 1949 r.

Koncepcja strategiczna obrony obszaru północnoatlantyckiego DC 6/1 1 grudnia 1949 r. Koncepcja strategiczna obrony obszaru północnoatlantyckiego DC 6/1 1 grudnia 1949 r. I Preambuła 1. Osiągnięcie celów Traktatu Północnoatlantyckiego wymaga integracji przez jego państwa-strony takich środków

Bardziej szczegółowo

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ

mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ mgr Karol Marek Klimczak KONCEPCJA I PLAN ROZPRAWY DOKTORSKIEJ Tytuł: Zarządzanie ryzykiem finansowym w polskich przedsiębiorstwach działających w otoczeniu międzynarodowym Ostatnie dziesięciolecia rozwoju

Bardziej szczegółowo

_ A AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ. WYDZIAŁ STRATEGICZNO-OBRONNY Katedra Prawa i Bezpieczeństwa Międzynarodowego QD KONFLIKTÓW DO PARTNERSKIEJ WSPÓŁPRACY

_ A AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ. WYDZIAŁ STRATEGICZNO-OBRONNY Katedra Prawa i Bezpieczeństwa Międzynarodowego QD KONFLIKTÓW DO PARTNERSKIEJ WSPÓŁPRACY _ A AKADEMIA OBRONY NARODOWEJ WYDZIAŁ STRATEGICZNO-OBRONNY Katedra Prawa i Bezpieczeństwa Międzynarodowego AON wewn. 4969/97 QD KONFLIKTÓW DO PARTNERSKIEJ WSPÓŁPRACY. Redakcja naukowa prof. zw. dr hab.

Bardziej szczegółowo

BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE I stopień studia stacjonarne

BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE I stopień studia stacjonarne BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE I stopień studia stacjonarne Imię i nazwisko promotora DR HAB. ARKADIUSZ JUNCEWICZ DR HAB. INŻ. WALDEMAR KAWKA Zakres zainteresowań naukowych System bezpieczeństwa narodowego RP.

Bardziej szczegółowo

70. ROCZNICA ZAKOŃCZENIA II WOJNY ŚWIATOWEJ

70. ROCZNICA ZAKOŃCZENIA II WOJNY ŚWIATOWEJ 70. ROCZNICA ZAKOŃCZENIA II WOJNY ŚWIATOWEJ Wojna 1939-1945 była konfliktem globalnym prowadzonym na terytoriach: Europy, http://wiadomosci.dziennik.pl/wydarzenia/galeria/402834,5,niemcy-atakuja-polske-ii-wojna-swiatowa-na-zdjeciach-koszmar-ii-wojny-swiatowej-zobacz-zdjecia.html

Bardziej szczegółowo

KLASYFIKACJA ZAGROŻEŃ

KLASYFIKACJA ZAGROŻEŃ KLASYFIKACJA ZAGROŻEŃ Podczas klasyfikacji zagrożeń bezpieczeństwa w państwie Należy brać pod uwagę aspekty Polityczne Militarne Ekonomiczne Społeczne Zasięg i znaczenie możliwych następstw dla bezpieczeństw

Bardziej szczegółowo

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA GEOGRAFIA Z OCHRONĄ I KSZTAŁTOWANIEM ŚRODOWISKA. Dla Zasadniczej Szkoły Zawodowej

PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA GEOGRAFIA Z OCHRONĄ I KSZTAŁTOWANIEM ŚRODOWISKA. Dla Zasadniczej Szkoły Zawodowej PRZEDMIOTOWY SYSTEM OCENIANIA GEOGRAFIA Z OCHRONĄ I KSZTAŁTOWANIEM ŚRODOWISKA Dla Zasadniczej Szkoły Zawodowej I. Źródła informacji geograficznej i sposoby ich wykorzystania. II. Funkcjonowanie światowego

Bardziej szczegółowo

Podręcznik akademicki dotowany przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego

Podręcznik akademicki dotowany przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego Recenzenci: prof. dr hab. Marek Pietraś prof. dr hab. Michał Chorośnicki Redaktor prowadząca: Anna Raciborska Redakcja: Anna Kaniewska Korekta: Joanna Barska, Anna Kaniewska Projekt okładki: Katarzyna

Bardziej szczegółowo

Rozkład materiału. kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/

Rozkład materiału. kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/ Rozkład materiału kl. III/podręcznik :Poznać, zrozumieć, WSiP 2009/ Lp. Temat jednostki lekcyjnej Zagadnienia 1. I wojna światowa geneza, przebieg, skutki Proponowana Scenariusz lekcji liczba godzin str.

Bardziej szczegółowo

Pełna Oferta Usług Edu Talent

Pełna Oferta Usług Edu Talent Przedstawiamy Ci naszą Pełną Ofertę Usług. Przygotowaliśmy dla Ciebie szeroką ofertę profesjonalnego, terminowego i taniego pisania prac. Piszemy dla Ciebie: - prace magisterskie i licencjackie - prace

Bardziej szczegółowo

ROZDZIAŁ 6 MODEL REAGOWANIA NA ZAGROŻENIA PIRACTWEM MIĘDZYNARODOWEGO TRANSPORTU MORSKIEGO

ROZDZIAŁ 6 MODEL REAGOWANIA NA ZAGROŻENIA PIRACTWEM MIĘDZYNARODOWEGO TRANSPORTU MORSKIEGO ROZDZIAŁ 6 MODEL REAGOWANIA NA ZAGROŻENIA PIRACTWEM MIĘDZYNARODOWEGO TRANSPORTU MORSKIEGO Rozdział szósty zawiera analizę inicjatyw w poszczególnych regionach oraz ich schematy. Autorka zaproponuje w nim

Bardziej szczegółowo

1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania

1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania Spis treści Wprowadzenie... 9 1. Wprowadzenie do problematyki ochrony środowiska i gospodarowania jego zasobami... 13 1.1. Rola środowiska w procesach społeczno-gospodarczych... 13 1.2. Uwarunkowania zasobowe.

Bardziej szczegółowo

TRANSATLANTIC TRENDS POLAND

TRANSATLANTIC TRENDS POLAND TRANSATLANTIC TRENDS POLAND P.1 Czy uważa Pan(i), że dla przyszłości Polski będzie najlepiej, jeśli będziemy brali aktywny udział w sprawach światowych, czy też jeśli będziemy trzymali się od nich z daleka?

Bardziej szczegółowo

Konwersatorium Euro-Atlantycka przestrzeń bezpieczeństwa. Bezpieczeństwo narodowe II stopnia. Rok akademicki 2015/2016. Semestr I

Konwersatorium Euro-Atlantycka przestrzeń bezpieczeństwa. Bezpieczeństwo narodowe II stopnia. Rok akademicki 2015/2016. Semestr I Dr hab. Andrzej Podraza, prof. KUL Konwersatorium Euro-Atlantycka przestrzeń bezpieczeństwa Bezpieczeństwo narodowe II stopnia Rok akademicki 2015/2016 Semestr I 1. Realizm w stosunkach międzynarodowych

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent:

Kierunkowe efekty kształcenia Po ukończeniu studiów absolwent: Załącznik do uchwały nr 145/06/2013 Senatu Uniwersytetu Rzeszowskiego EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW Administracja studia drugiego stopnia poziom kształcenia profil kształcenia tytuł zawodowy

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: EKOLOGIA I POLITYKA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 3 6. LICZBA GODZIN: 30 WY/30 CA 7.

Bardziej szczegółowo

Usługi środowiska w świetle bezpieczeństwa ekologicznego

Usługi środowiska w świetle bezpieczeństwa ekologicznego Artur Michałowski ZMN przy Komitecie Prognoz Polska 2000 Plus PAN Konferencja naukowa Zrównoważony rozwój w polityce spójności w latach 2014-2020. Istota, znaczenie oraz zakres monitorowania Augustów 3-4

Bardziej szczegółowo

Roman Kabaczij. WYGNANI NA STEPY Przesiedlenia ludności ukraińskiej z Polski na południe Ukrainy w latach 1944-1946

Roman Kabaczij. WYGNANI NA STEPY Przesiedlenia ludności ukraińskiej z Polski na południe Ukrainy w latach 1944-1946 Roman Kabaczij WYGNANI NA STEPY Przesiedlenia ludności ukraińskiej z Polski na południe Ukrainy w latach 1944-1946 SPIS TREŚCI Wstęp 11 Rozdział I. Koncepcja wysiedlenia Ukraińców z Polski w kontekście

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY WYŻSZA SZKOŁA BEZPIECZEŃSTWA z siedzibą w Poznaniu EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA I STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY UMIEJSCOWIENIE KIERUNKU W OBSZARZE Kierunek studiów zarządzanie

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN W TRZECIEJ KLASIE GIMNAZUM W ROKU SZKOLNYM 2014/2015

EGZAMIN W TRZECIEJ KLASIE GIMNAZUM W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 EGZAMIN W TRZECIEJ KLASIE GIMNAZUM W ROKU SZKOLNYM 2014/2015 CZĘŚĆ 1. HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE ZASADY OCENIANIA ROZWIĄZAŃ ZADAŃ ARKUSZE: GH-H1, GH-H2, GH-H4, GH-H5, GH-H1U KWIECIEŃ 2015 Zadanie

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - POZIOM PODSTAWOWY WIADOMOŚCI O EPOCE wiadomości Określa ramy czasowe i genezę nazwy epoki. Wymienia głównych reprezentantów omawianych kierunków literackich. Wymienia

Bardziej szczegółowo

Stosunki międzynarodowe. Wprowadzenie

Stosunki międzynarodowe. Wprowadzenie Stosunki międzynarodowe Wprowadzenie Jeżeli teoria polityki jest tradycją spekulowania o państwie, to teoria międzynarodowa jest tradycją spekulowania o społeczeństwie państw, rodzinie narodów, czy też

Bardziej szczegółowo

Wykaz ważniejszych skrótów... 7 Wstęp... 9

Wykaz ważniejszych skrótów... 7 Wstęp... 9 Spis treści Wykaz ważniejszych skrótów.... 7 Wstęp.... 9 Rozdział I Usytuowanie Policji w systemie organów administracji publicznej. 13 1. Geneza Policji... 13 2. Źródła prawa dotyczące Policji... 16 3.

Bardziej szczegółowo

KONSTYTUCJA W ŚWIETLE NAUK EKONOMICZNYCH

KONSTYTUCJA W ŚWIETLE NAUK EKONOMICZNYCH KONSTYTUCJA W ŚWIETLE NAUK EKONOMICZNYCH dr Katarzyna Metelska-Szaniawska Wydział Nauk Ekonomicznych UW Seminarium PSEAP 25/10/2007 PLAN WYSTĄPIENIA I II III IV Ekonomia konstytucyjna jako program badawczy

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW ZARZĄDZANIE STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA - PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia Kierunek studiów Zarządzanie reprezentuje dziedzinę

Bardziej szczegółowo

prof. nadzw. dr Ryszard Bania Przedmioty wprowadzające - Student posiada zakres wiedzy/umiejętności/kompetencji Wymagania wstępne

prof. nadzw. dr Ryszard Bania Przedmioty wprowadzające - Student posiada zakres wiedzy/umiejętności/kompetencji Wymagania wstępne Kod przedmiotu: IH POL-L-1s18-2012BiZK-S Pozycja planu: E18 1. INFORMACJE O PRZEDMIOCIE A. Podstawowe dane Nazwa przedmiotu Kierunek studiów Poziom studiów Profil studiów Forma studiów Specjalność Historia

Bardziej szczegółowo

Ryszard Unia Europejska

Ryszard Unia Europejska A 377214 Ryszard Unia Europejska jako aktor stosunków międzynarodowych Wydawnictwo Naukowe Scholar Warszawa 2003 Spis treści Wstęp 13 Rozdział I Budowanie unii politycznej państw Wspólnoty Europejskiej:

Bardziej szczegółowo

Uchwała Nr 69 /2012. Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. z dnia 31 maja 2012 roku

Uchwała Nr 69 /2012. Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. z dnia 31 maja 2012 roku Uchwała Nr 69 /2012 Senatu Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach z dnia 31 maja 2012 roku w sprawie określenia efektów kształcenia dla kierunku zarządzanie na poziomie drugiego stopnia o profilu

Bardziej szczegółowo

BADANIE DIAGNOSTYCZNE

BADANIE DIAGNOSTYCZNE Centralna Komisja Egzaminacyjna BADANIE DIAGNOSTYCZNE W ROKU SZKOLNYM 2011/2012 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI GRUDZIEŃ 2011 Numer zadania 1. 2.

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku Administracja. Wydział Prawa i Administracji Uczelni Łazarskiego

Efekty kształcenia dla kierunku Administracja. Wydział Prawa i Administracji Uczelni Łazarskiego Efekty kształcenia dla kierunku Administracja Wydział Prawa i Administracji Uczelni Łazarskiego II stopień Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia Kierunek studiów Administracja należy do obszaru

Bardziej szczegółowo

Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego, (ang. North Atlantic Treaty Organization, NATO; organizacja politycznowojskowa powstała 24 sierpnia 1949

Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego, (ang. North Atlantic Treaty Organization, NATO; organizacja politycznowojskowa powstała 24 sierpnia 1949 Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego, (ang. North Atlantic Treaty Organization, NATO; organizacja politycznowojskowa powstała 24 sierpnia 1949 na mocy podpisanego 4 kwietnia 1949 Traktatu Północnoatlantyckiego.

Bardziej szczegółowo

1. Bezpieczeństwo w teoriach stosunków międzynarodowych

1. Bezpieczeństwo w teoriach stosunków międzynarodowych Bezpieczeństwo międzynarodowe Konwersatorium-Wykłady, Prowadzący: dr Kamila Pronińska, adiunkt Email: k.proninska@uw.edu.pl Dyżur: czwartek, godz. 18.30-20.00, sala 406 1. Bezpieczeństwo w teoriach stosunków

Bardziej szczegółowo

VII Konferencja Naukowa: Bezpieczeństwo a rozwój gospodarczy i jakość życia w świetle zagrożeń wewnętrznych i zewnętrznych

VII Konferencja Naukowa: Bezpieczeństwo a rozwój gospodarczy i jakość życia w świetle zagrożeń wewnętrznych i zewnętrznych VII Konferencja Naukowa: Bezpieczeństwo a rozwój gospodarczy i jakość życia w świetle zagrożeń wewnętrznych i zewnętrznych Wzorem lat ubiegłych Wyższa Szkoła Gospodarki Euroregionalnej im. Alcide de Gasperi

Bardziej szczegółowo

Czynniki determinujące wpływy z podatku dochodowego od osób prawnych w państwach Unii Europejskiej

Czynniki determinujące wpływy z podatku dochodowego od osób prawnych w państwach Unii Europejskiej Andrzej Karpowicz Doctoral Studies in Management and Economics Kolegium Gospodarki Światowej SGH Promotor: Prof. zw. dr hab. Jerzy Żyżyński Czynniki determinujące wpływy z podatku dochodowego od osób prawnych

Bardziej szczegółowo

Gniewomir Pieńkowski Funkcjonalne Obszary Analizy Problemu Kryzysu w Stosunkach Międzynarodowych

Gniewomir Pieńkowski Funkcjonalne Obszary Analizy Problemu Kryzysu w Stosunkach Międzynarodowych Gniewomir Pieńkowski Funkcjonalne Obszary Analizy Problemu Kryzysu w Stosunkach Międzynarodowych Łódź 2014r. Skład, redakcja i korekta techniczna: Wydawnicto Locuples Projekt okładki: Wydawnictwo Locuples

Bardziej szczegółowo

. omasz Stępniewskr. ^ Geopolityka regionu MORZA CZARNEG. ^, w pozimnowojennym świecie

. omasz Stępniewskr. ^ Geopolityka regionu MORZA CZARNEG. ^, w pozimnowojennym świecie . omasz Stępniewskr ^ Geopolityka regionu MORZA CZARNEG ^, w pozimnowojennym świecie Wstęp 11 Geopolityka jako przedmiot badań - wprowadzenie 23 CZĘŚĆ 1 (Geo)polityka państw nadbrzeżnych regionu Morza

Bardziej szczegółowo

Wstęp... 9. Rozdział I Definiowanie bezpieczeństwa ekonomicznego... 13

Wstęp... 9. Rozdział I Definiowanie bezpieczeństwa ekonomicznego... 13 Spis treści Wstęp... 9 Rozdział I Definiowanie bezpieczeństwa ekonomicznego... 13 1. Ekonomizacja bezpieczeństwa państw... 13 2. Definiowanie bezpieczeństwa ekonomicznego państw... 27 3. Typologia zagrożeń

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9

SPIS TREŚCI GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9 GEOGRAFIA JAKO NAUKA 9 I PLANETA ZIEMIA. ZIEMIA JAKO CZĘŚĆ WSZECHŚWIATA 1. Pierwotne wyobrażenia o kształcie Ziemi i ich ewolucja 11 2. Wszechświat. Układ Słoneczny 12 3. Ruch obrotowy Ziemi i jego konsekwencje

Bardziej szczegółowo

Gospodarowanie zasobami pracy w regionie. Liczba godzin stacjonarne: Wykłady: 15 Ćwiczenia: 15. niestacjonarne: Wykłady: 9 Ćwiczenia: 9

Gospodarowanie zasobami pracy w regionie. Liczba godzin stacjonarne: Wykłady: 15 Ćwiczenia: 15. niestacjonarne: Wykłady: 9 Ćwiczenia: 9 Karta przedmiotu Wydział: Wydział Finansów Kierunek: Gospodarka przestrzenna I. Informacje podstawowe Nazwa przedmiotu Gospodarowanie zasobami pracy w regionie Nazwa przedmiotu w j. ang. Język prowadzenia

Bardziej szczegółowo

dr Barbara CURYŁO 1. Zainteresowania badawcze:

dr Barbara CURYŁO 1. Zainteresowania badawcze: dr Barbara CURYŁO 1. Zainteresowania badawcze: Stosunki międzynarodowe, w szczególności: negocjacje międzynarodowe, dyplomacja publiczna, protokół dyplomatyczny, europeistyka, paradygmaty teoretyczne.

Bardziej szczegółowo

Obszary tematyczne do pytań na egzamin dyplomowy kierunek: Bezpieczeństwo Wewnętrzne

Obszary tematyczne do pytań na egzamin dyplomowy kierunek: Bezpieczeństwo Wewnętrzne Obszary tematyczne do pytań na egzamin dyplomowy kierunek: Bezpieczeństwo Wewnętrzne I. Wspólne hasła tematyczne dla studentów specjalności: służba policyjna, zarządzanie kryzysowe 1. Pojęcie prawa, systemu

Bardziej szczegółowo

Tematyka prac licencjackich proponowana przez promotorów Katedry Turystyki i Promocji Zdrowia

Tematyka prac licencjackich proponowana przez promotorów Katedry Turystyki i Promocji Zdrowia Katedra Turystyki i Promocji Zdrowia Główne tematy naukowo-badawcze podejmowane w katedrze: Turystyka kulturowa w Polsce i na świecie. Wpływ walorów turystycznych, historycznych i kulturowych miast na

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Słowo wstępne... 11. Przedmowa do czwartego wydania... 13. Wykaz skrótów... 15

Spis treści. Słowo wstępne... 11. Przedmowa do czwartego wydania... 13. Wykaz skrótów... 15 Spis treści Słowo wstępne............................................................ 11 Przedmowa do czwartego wydania.......................................... 13 Wykaz skrótów............................................................

Bardziej szczegółowo

Koncepcja utworzenia Energetycznego Think Tank działającego na rzecz OZE i czystego powietrza w Małopolsce

Koncepcja utworzenia Energetycznego Think Tank działającego na rzecz OZE i czystego powietrza w Małopolsce Koncepcja utworzenia Energetycznego Think Tank działającego na rzecz OZE i czystego powietrza w Małopolsce Paweł Jastrzębski Małopolska Agencja Energii i Środowiska sp. z o.o. ul. Łukasiewicza 1, 31 429

Bardziej szczegółowo

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu

Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Dynamiczna zdolność przedsiębiorstwa do tworzenia wartości wspólnej jako nowego podejścia do społecznej odpowiedzialności biznesu Rozprawa doktorska napisana pod kierunkiem naukowym prof. dr hab. Tomasz

Bardziej szczegółowo

Jakie nowe elementy wniosłaby ona do obecnego podejścia do spójności gospodarczej i społecznej w formie, którą praktykuje się w Unii Europejskiej?

Jakie nowe elementy wniosłaby ona do obecnego podejścia do spójności gospodarczej i społecznej w formie, którą praktykuje się w Unii Europejskiej? Artur Prażniewski Kujawsko-Pomorskie Biuro Planowania Przestrzennego i Regionalnego 1. Definicja Spójność terytorialna przynosi coraz to nowe zagadnienia oraz stawia istniejące problemy w nowym świetle.

Bardziej szczegółowo

Gdy żołnierzom nie wolno strzelać, czyli operacje pokojowe ONZ. Autor: Artur Brzeziński

Gdy żołnierzom nie wolno strzelać, czyli operacje pokojowe ONZ. Autor: Artur Brzeziński Gdy żołnierzom nie wolno strzelać, czyli operacje pokojowe ONZ Autor: Artur Brzeziński Skrócony opis lekcji Uczniowie poznają podstawowe informacje na temat celów i struktury Organizacji Narodów Zjednoczonych

Bardziej szczegółowo

Organizacja i Zarządzanie

Organizacja i Zarządzanie Kazimierz Piotrkowski Organizacja i Zarządzanie Wydanie II rozszerzone Warszawa 2011 Recenzenci prof. dr hab. Waldemar Bańka prof. dr hab. Henryk Pałaszewski skład i Łamanie mgr. inż Ignacy Nyka PROJEKT

Bardziej szczegółowo

DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH

DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH DEKLARACJA PRAW OSÓB NALEŻĄCYCH DO MNIEJSZOŚCI NARODOWYCH LUB ETNICZNYCH, RELIGIJNYCH I JĘZYKOWYCH rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr 47/135 przyjęta i proklamowana w dniu 10 grudnia 1992 roku Zgromadzenie

Bardziej szczegółowo

Warszawa, lipiec 2014 ISSN 2353-5822 NR 95/2014 STOSUNKI POLSKO-UKRAIŃSKIE W OPINIACH POLAKÓW

Warszawa, lipiec 2014 ISSN 2353-5822 NR 95/2014 STOSUNKI POLSKO-UKRAIŃSKIE W OPINIACH POLAKÓW Warszawa, lipiec 2014 ISSN 2353-5822 NR 95/2014 STOSUNKI POLSKO-UKRAIŃSKIE W OPINIACH POLAKÓW Znak jakości przyznany CBOS przez Organizację Firm Badania Opinii i Rynku 14 stycznia 2014 roku Fundacja Centrum

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3

Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3 Przedmiotowy system oceniania Bliżej geografii Gimnazjum część 3 1. Stary Kontynent Europa 2. Jedna Europa wiele narodów 3. Zgoda i waśnie w Europie 4. Gdzie można spotkać renifera? 5. Zimna wyspa na morzu

Bardziej szczegółowo

YADEMECUM NATO. Wydanie jubileuszowe. Dom Wydawniczy Bellona. przy współpracy. Departamentu Społeczno-Wychowawczego MON Biura Prasy i Informacji MON

YADEMECUM NATO. Wydanie jubileuszowe. Dom Wydawniczy Bellona. przy współpracy. Departamentu Społeczno-Wychowawczego MON Biura Prasy i Informacji MON A YADEMECUM NATO Wydanie jubileuszowe Dom Wydawniczy Bellona przy współpracy Departamentu Społeczno-Wychowawczego MON Biura Prasy i Informacji MON Warszawa 1999 SPIS TREŚCI Strona Słowo wstępne Sekretarza

Bardziej szczegółowo

olityka zagraniczna i bezpieczeństwa RFN

olityka zagraniczna i bezpieczeństwa RFN SUB Hamburg A/553448 Patrycja Sokołowska olityka zagraniczna i bezpieczeństwa RFN wobec państw obszaru byłej Jugosławii wiatach 1990-2005 SPIS TREŚCI Wykaz skrótów 13 Wstęp 17 ROZDZIAŁ 1 Główne kierunki

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013

EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 CZĘŚĆ HUMANISTYCZNA HISTORIA I WIEDZA O SPOŁECZEŃSTWIE WYKAZ SPRAWDZANYCH UMIEJĘTNOŚCI Numer zadania Wymagania ogólne (z podstawy programowej) 1. II. Analiza

Bardziej szczegółowo

Uniwersytet Wrocławski

Uniwersytet Wrocławski Uniwersytet Wrocławski Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii Instytut Historii Państwa i Prawa Zakład Historii Administracji Studia Stacjonarne Administracji pierwszego stopnia Anna Jaskóła SYTUACJA

Bardziej szczegółowo

Instytucjonalizacja demokracji w krajach Europy Środkowej i Wschodniej. Wybrane problemy

Instytucjonalizacja demokracji w krajach Europy Środkowej i Wschodniej. Wybrane problemy Instytucjonalizacja demokracji w krajach Europy Środkowej i Wschodniej Wybrane problemy NR 3224 Instytucjonalizacja demokracji w krajach Europy Środkowej i Wschodniej Wybrane problemy pod redakcją Marka

Bardziej szczegółowo

Wstęp... 11 Wykaz wybranych skrótów... 15. 1. Bezpieczeństwo jako kategoria współczesnych stosunków międzynarodowych

Wstęp... 11 Wykaz wybranych skrótów... 15. 1. Bezpieczeństwo jako kategoria współczesnych stosunków międzynarodowych Spis treści Wstęp.............................................................. 11 Wykaz wybranych skrótów............................................ 15 1. Bezpieczeństwo jako kategoria współczesnych

Bardziej szczegółowo

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9

Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski. Projekt okładki Jan Straszewski. Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Recenzent: prof. UW dr hab. Stanisław Sulowski Projekt okładki Jan Straszewski Opracowanie redakcyjne Joanna Paszkowska ISBN 978-83-62250-21-9 Copyright by Wyższa Szkoła Zarządzania i Prawa im. Heleny

Bardziej szczegółowo

STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE specjalność: Międzynarodowy wymiar obsługi ruchu granicznego Studia pierwszego stopnia/ ogólnoakademicki

STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE specjalność: Międzynarodowy wymiar obsługi ruchu granicznego Studia pierwszego stopnia/ ogólnoakademicki Karta przedmiotu STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE specjalność: Międzynarodowy wymiar obsługi ruchu granicznego Studia pierwszego stopnia/ ogólnoakademicki Przedmiot: Mniejszości narodowe i etniczne w Europie Kod

Bardziej szczegółowo

Wiedza. P1P_W01 S1P_W05 K_W03 Zna podstawowe prawa fizyki i chemii pozwalające na wyjaśnianie zjawisk i procesów zachodzących w przestrzeni

Wiedza. P1P_W01 S1P_W05 K_W03 Zna podstawowe prawa fizyki i chemii pozwalające na wyjaśnianie zjawisk i procesów zachodzących w przestrzeni Załącznik nr 1 Efekty kształcenia dla kierunku studiów Gospodarka przestrzenna studia pierwszego stopnia - profil praktyczny studia inżynierskie Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia Kierunek

Bardziej szczegółowo

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe)

Badania eksploracyjne Badania opisowe Badania wyjaśniające (przyczynowe) Proces badawczy schemat i zasady realizacji Agata Górny Demografia Wydział Nauk Ekonomicznych UW Warszawa, 4 listopada 2008 Najważniejsze rodzaje badań Typy badań Podział wg celu badawczego Badania eksploracyjne

Bardziej szczegółowo

Życie młodych ludzi w państwie Izrael

Życie młodych ludzi w państwie Izrael III SPOTKANIE - Konflikt izraelsko-palestyński na progu XXI wieku Życie młodych ludzi w państwie Izrael 1. Powszechna służba wojskowa kobiet i mężczyzn (rola IDF w społeczeństwie); 2. Aktywność polityczna

Bardziej szczegółowo

Copyright by Wydawnictwo Naukowe Scholar Sp. z o.o., Warszawa 2012

Copyright by Wydawnictwo Naukowe Scholar Sp. z o.o., Warszawa 2012 Redaktor prowadząca: Anna Raciborska Redakcja: Karolina Dębska, Anna Kaniewska Korekta: Anna Kaniewska Projekt okładki i stron tytułowych: Katarzyna Juras Ilustracja na okładce James Steidl Fotolia.com

Bardziej szczegółowo

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016)

WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) WYMAGANIA EDUKACYJNE Z JĘZYKA POLSKIEGO - OCENIANIE BIEŻĄCE, SEMESTRALNE I ROCZNE (2015/2016) Ocena dopuszczająca: Ocenę dopuszczającą otrzymuje uczeń, który opanował wiadomości i umiejętności określone

Bardziej szczegółowo

Program zajęć artystycznych w gimnazjum

Program zajęć artystycznych w gimnazjum Program zajęć artystycznych w gimnazjum Klasy II Beata Pryśko Cele kształcenia wymagania ogólne I. Odbiór wypowiedzi i wykorzystanie zawartych w nich informacji percepcja sztuki. II. Tworzenie wypowiedzi

Bardziej szczegółowo

GOSPODARKA REGIONALNA I LOKALNA W POLSCE Autor: red. Zbigniew Strzelecki, Wstęp

GOSPODARKA REGIONALNA I LOKALNA W POLSCE Autor: red. Zbigniew Strzelecki, Wstęp GOSPODARKA REGIONALNA I LOKALNA W POLSCE Autor: red. Zbigniew Strzelecki, Wstęp Podręcznik oddawany do rąk Czytelników jest rezultatem wyników badań Zespołu Katedry Samorządu Terytorialnego i Gospodarki

Bardziej szczegółowo

Etapy modelowania ekonometrycznego

Etapy modelowania ekonometrycznego Etapy modelowania ekonometrycznego jest podstawowym narzędziem badawczym, jakim posługuje się ekonometria. Stanowi on matematyczno-statystyczną formę zapisu prawidłowości statystycznej w zakresie rozkładu,

Bardziej szczegółowo

Sylwetka absolwenta kierunku Bezpieczeństwo Państwa

Sylwetka absolwenta kierunku Bezpieczeństwo Państwa Sylwetka absolwenta kierunku Bezpieczeństwo Państwa Aspiracją Instytutu Studiów Społecznych PWSZ w Raciborzu jest przygotowanie absolwentów do sprostania wyzwaniom coraz bardziej wymagającego rynku pracy.

Bardziej szczegółowo

Program studiów podyplomowych z zakresu etnologii, edycja 2014/2015

Program studiów podyplomowych z zakresu etnologii, edycja 2014/2015 Program studiów podyplomowych z zakresu etnologii, edycja 2014/2015 Ogólna charakterystyka studiów podyplomowych Wydział prowadzący studia podyplomowe: Nazwa studiów podyplomowych: Nazwa studiów podyplomowych

Bardziej szczegółowo

7. Kierunkowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów obszarowych. Kierunkowe efekty kształcenia

7. Kierunkowe efekty kształcenia i ich odniesienie do efektów obszarowych. Kierunkowe efekty kształcenia 1. Nazwa kierunku: SOCJOLOGIA 2. Stopień studiów: pierwszy 3. Profil: ogólnoakademicki 4. Obszar: nauki społeczne 5. Sylwetka absolwenta Absolwent posiada ogólną wiedzę o rodzajach struktur, więzi i instytucji

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Przedmowa... 11. Strona internetowa książki... 14. Uwagi na temat statystyk migracyjnych... 15. Rozdział 1. Wprowadzenie...

Spis treści. Przedmowa... 11. Strona internetowa książki... 14. Uwagi na temat statystyk migracyjnych... 15. Rozdział 1. Wprowadzenie... Spis treści Przedmowa.............................................................. 11 Strona internetowa książki................................................. 14 Uwagi na temat statystyk migracyjnych......................................

Bardziej szczegółowo

STRATEGIA BEZPIECZEŃSTWA MIĘDZYNARODOWEGO HOLANDII

STRATEGIA BEZPIECZEŃSTWA MIĘDZYNARODOWEGO HOLANDII Warszawa, 3 września 2013 r. STRATEGIA BEZPIECZEŃSTWA MIĘDZYNARODOWEGO HOLANDII /Notatka analityczna/ SYNTEZA W związku z dynamicznymi i głębokimi zmianami zachodzącymi na arenie międzynarodowej, postępującą

Bardziej szczegółowo

- Temat: Europejska polityka Rosji u progu XXI wieku Kierownik tematu: prof. dr hab. Bogdan Łomiński

- Temat: Europejska polityka Rosji u progu XXI wieku Kierownik tematu: prof. dr hab. Bogdan Łomiński Informacje ogólne Instytut Nauk Politycznych i Dziennikarstwa Uniwersytetu Śląskiego powstał w 1975 roku. Na dzień 30 listopada 2000 roku w Instytucie zatrudnionych było (w przeliczeniu na pełne etaty)

Bardziej szczegółowo

LISTĘ UCZELNI TREŚCI PROGRAMOWE PRZEDMIOTÓW. PODSTAWOWYCH - I st. Kierunki studiów - uczelnie - studia stosunki międzynarodowe

LISTĘ UCZELNI TREŚCI PROGRAMOWE PRZEDMIOTÓW. PODSTAWOWYCH - I st. Kierunki studiów - uczelnie - studia stosunki międzynarodowe studia społeczne, kierunek: STOSUNKI MIĘDZYNARODOWE ZOBACZ OPIS KIERUNKU ORAZ LISTĘ UCZELNI TREŚCI PROGRAMOWE PRZEDMIOTÓW PODSTAWOWYCH - I st. TREŚCI PROGRAMOWE PRZEDMIOTÓW PODSTAWOWYCH Prawo 30 h Pojęcie

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne...

SPIS TREŚCI. 1.5. Funkcje funduszy inwestycyjnych w gospodarce... 32 1.6. Szanse i zagrożenia inwestowania w fundusze inwestycyjne... SPIS TREŚCI Wstęp......................................................... 9 Rozdział 1. Pojęcie i istota funduszu inwestycyjnego.................. 13 1.1. Definicja funduszu inwestycyjnego...............................

Bardziej szczegółowo

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu

Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu Streszczenie pracy doktorskiej Autor: mgr Wojciech Wojaczek Tytuł: Czynniki poznawcze a kryteria oceny przedsiębiorczych szans Wstęp W ciągu ostatnich kilku dekad diametralnie zmienił się charakter prowadzonej

Bardziej szczegółowo

Energia elektryczna w Polsce Raport: Energia elektryczna co wiemy o zielonej energii? grudzień 2012

Energia elektryczna w Polsce Raport: Energia elektryczna co wiemy o zielonej energii? grudzień 2012 Energia elektryczna w Polsce Raport: Energia elektryczna co wiemy o zielonej energii? Raport: partner Co merytoryczny: wiemy o możliwości zmiany patroni sprzedawcy medialni energii elektrycznej? grudzień

Bardziej szczegółowo

Edukacja dla bezpieczeństwa

Edukacja dla bezpieczeństwa Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych Akademii Marynarki Wojennej Program kształcenia studiów podyplomowych Edukacja dla bezpieczeństwa Gdynia 2012 Nazwa kierunku studiów: Edukacja dla bezpieczeństwa

Bardziej szczegółowo

Studia podyplomowe Mechanizmy funkcjonowania strefy euro finansowane przez Narodowy Bank Polski

Studia podyplomowe Mechanizmy funkcjonowania strefy euro finansowane przez Narodowy Bank Polski Załącznik do uchwały nr 548 Senatu Uniwersytetu Zielonogórskiego w sprawie określenia efektów kształcenia dla studiów podyplomowych prowadzonych na Wydziale Ekonomii i Zarządzania Studia podyplomowe Mechanizmy

Bardziej szczegółowo

Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany

Pedagogika autorytarna. Geneza, modele, przemiany Pedagogika autorytarna Geneza, modele, przemiany Małgorzata Kosiorek Pedagogika autorytarna Geneza, modele, przemiany Oicyna Wydawnicza Impuls Kraków 2007 Copyright by Oicyna Wydawnicza Impuls, Kraków

Bardziej szczegółowo

Zagadnienia na egzamin licencjacki z tematyki europejskiej

Zagadnienia na egzamin licencjacki z tematyki europejskiej Zagadnienia na egzamin licencjacki z tematyki europejskiej 1. Greckie, chrześcijańskie i rzymskie źródła zjednoczonej Europy. 2. Porównaj projekt Unii Paneuropejskiej Richarda Coudenhove-Kalergiego i Unii

Bardziej szczegółowo

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe

PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA. CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe PYTANIA NA EGZAMIN MAGISTERSKI KIERUNEK: EKONOMIA STUDIA DRUGIEGO STOPNIA CZĘŚĆ I dotyczy wszystkich studentów kierunku Ekonomia pytania podstawowe 1. Cele i przydatność ujęcia modelowego w ekonomii 2.

Bardziej szczegółowo

Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum

Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum Wymagania na poszczególne stopnie z historii klas I-III gimnazjum Kryteria oceniania historia kl. I Ocena dopuszczająca. Poziom wymagań konieczny. - zna pojęcia źródło historyczne, era, zlokalizuje na

Bardziej szczegółowo

Konsument. na rynku usług. Grażyna Rosa. Redakcja naukowa. Wydawnictwo C.H.Beck

Konsument. na rynku usług. Grażyna Rosa. Redakcja naukowa. Wydawnictwo C.H.Beck Konsument na rynku usług Redakcja naukowa Grażyna Rosa Wydawnictwo C.H.Beck KONSUMENT NA RYNKU USŁUG Autorzy Anna Bera Urszula Chrąchol-Barczyk Magdalena Małachowska Łukasz Marzantowicz Beata Meyer Izabela

Bardziej szczegółowo

PREZENTACJA SYLWETEK PROMOTORÓW

PREZENTACJA SYLWETEK PROMOTORÓW WYŻSZA SZKOŁA BEZPECZEŃSTWA OCHRONY im. Marszałka Józefa PŁSUDSKEGO z siedzibą w Warszawie PREZENTACJA SYLWETEK PROMOTORÓW Lp. Promotor Kierunek 1. dr R. Chmielewski / Specjalizacja: bezpieczeństwo państwa,

Bardziej szczegółowo

Społeczno-gospodarcze problemy Azji Centralnej i Kaukazu Południowego jako element kształcenia studentów i młodzieży

Społeczno-gospodarcze problemy Azji Centralnej i Kaukazu Południowego jako element kształcenia studentów i młodzieży Społeczno-gospodarcze problemy Azji Centralnej i Kaukazu Południowego jako element kształcenia studentów i młodzieży Instytut Wschodni UAM moduł: Mapa problematyki społeczno-gospodarczej Azji Centralnej

Bardziej szczegółowo

Ma podstawową wiedzę na temat podstaw prawnych, organizacji i zakresu działania instytucji tworzących państwowy aparat bezpieczeństwa wewnętrznego.

Ma podstawową wiedzę na temat podstaw prawnych, organizacji i zakresu działania instytucji tworzących państwowy aparat bezpieczeństwa wewnętrznego. Zgodnie z załącznikiem do rozporządzenia ministra nauki i szkolnictwa wyższego z dnia 8 sierpnia 2011 r. w sprawie obszarów wiedzy, dziedzin nauki sztuki oraz dyscyplin naukowych i artystycznych nauki

Bardziej szczegółowo

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia

Kierunkowe efekty kształcenia. dla kierunku KULTUROZNAWSTWO. Studia pierwszego stopnia Załącznik nr 1 do Uchwały nr 41/2014/2015 Senatu Akademickiego Akademii Ignatianum w Krakowie z dnia 26 maja 2015 r. Kierunkowe efekty kształcenia dla kierunku KULTUROZNAWSTWO Studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

UNIWERSYTET RZESZOWSKI WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY INSTYTUT PEDAGOGIKI

UNIWERSYTET RZESZOWSKI WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY INSTYTUT PEDAGOGIKI UNIWERSYTET RZESZOWSKI WYDZIAŁ PEDAGOGICZNY INSTYTUT PEDAGOGIKI ŁUCJA JAROCH MOTYWY WYBORU ZAWODU PRZEZ UCZNIÓW KLAS III GIMNAZJALNYCH Z RÓŻNYCH ŚRODOWISK SPOŁECZNYCH Praca magisterska napisana pod kierunkiem

Bardziej szczegółowo