Publikacja towarzyszy wystawie zorganizowanej przez Centrum Sztuki Współczesnej ŁAŹNIA w Gdańsku w ramach cyklu Art & Science Meeting w dniach 30

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Publikacja towarzyszy wystawie zorganizowanej przez Centrum Sztuki Współczesnej ŁAŹNIA w Gdańsku w ramach cyklu Art & Science Meeting w dniach 30"

Transkrypt

1

2 Publikacja towarzyszy wystawie zorganizowanej przez Centrum Sztuki Współczesnej ŁAŹNIA w Gdańsku w ramach cyklu Art & Science Meeting w dniach 30 marca 22 kwietnia 2012 The publication accompanies the exhibition organised by LAZNIA Centre for Contemporary Art in Gdansk in the scope of Art & Science Meeting 30 March 22 April 2012 Wystawa w Centrum Nauki Kopernik w Warszawie w dniach czerwca 2012 The exhibition at Copernicus Science Centre June 2012

3

4 CRUDE LIFE The Tissue Culture & Art Project Oron Catts & Ionat Zurr Centrum Sztuki Współczesnej Łaźnia Laznia Centre for Contemporary Art 30 marca 22 kwietnia March 22 April 2012 Centrum Nauki Kopernik Copernicus Science Centre czerwca June 2012 producent wystawy: Centrum Sztuki Współczesnej Łaźnia Gdańsk exhibition produced by: Laznia Centre for Contemporary Art Gdańsk kurator curator prof. dr hab. Ryszard W. Kluszczyński

5 Spis treści Contents 5 Ryszard W. Kluszczyński Wprowadzenie Introduction 6 Joanna Żylińska W laboratorium etyki. Odpowiedzialność za życie In the Ethics Lab. Taking Responsibility for Life 16 Maciej Ożóg Sztuka krytycznego zaangażowania. Uwagi o twórczości The Tissue Culture & Art Project The Art of Critical Engagement. Remarks on the Work of The Tissue Culture & Art Project 34 Monika Bakke Rzeczywista materia możliwe życie Actual Matter Possible Life 52 Ryszard W. Kluszczyński Estetyka rozumnej troski The Aesthetics of Reason and Care 72 Oron Catts, Ionat Zurr Materia życia: retrospektywa projektu The Tissue Culture & Art ( ) Crude Life: The Tissue Culture & Art Project Retrospective ( ) 92 Spis ilustracji List of illustrations 152

6 Wprowadzenie Introduction Ryszard W. Kluszczyński

7 Oron Catts i Ionat Zurr należą do wąskiej grupy artystów, którzy swoją twórczo ścią przyczynili się w największym stopniu do wyłonienia się w polu współczesnej sztuki tendencji określanej mianem bioart. W 1996 roku zainicjowali oni wspólnie projekt The Tissue Culture & Art, w ramach którego zaczęli tworzyć sztukę z zastosowaniem technologii tkankowych, a więc hodując dzieła, a nie budując. Sam Oron Catts był również współzałożycielem w 2000 roku, w ramach Szkoły Anatomii i Biologii Człowieka Uniwersytetu Zachodniej Australii, Centrum Doskonalenia w Sztukach Biologicznych SymbioticA, artystycznego laboratorium zajmującego się badaniami, nauczaniem i krytyką nauk o życiu, instytucji stwarzającej możliwość wspólnej badawczej pracy artystów i naukowców. Oboje, Catts i Zurr, działają tam od samego początku istnienia laboratorium, tworząc w ramach jego aktywności liczne dzieła sztuki. W przeciwieństwie do artystów, którzy, jak na przykład Larry Miller czy Eduardo Kac, pracują z technologiami genetycznymi, uwaga Cattsa i Zurr jest skupiona przed wszystkim na materialnych aspektach życia, na komórkach i ich mnożeniu, na podłożu i sposobach, w jakie warunkuje ono życie. Dzieła Cattsa i Zurr tworzone są przy użyciu hodowanych żywych tkanek. Jak sami zauważają, w laboratoriach na całym świecie opracowywane i przechowywane są tony biomasy, swoiście żywego materiału, który jest przez nich określany jako pół-żyjący (Semi-Living). Materiał ten znajduje się poza granicami macierzystych organizmów, z których pochodzi. Stąd wyłoniła się idea rozszerzonego ciała (Extended Body), zaproponowana przez artystów, Oron Catts and Ionat Zurr belong to a small group of artists whose works have made the greatest contribution to the emergence of the trend in contemporary art referred to as bioart. In 1996, they jointly launched The Tissue Culture & Art Project, in which they began creating art with the use of tissue technologies, and thus growing their work rather than making it. Oron Catts was also the co-founder in 2000 of SymbioticA The Centre of Excellence in Biological Arts at the School of Anatomy and Human Biology, University of Western Australia an artistic laboratory dedicated to research, learning and critique of the life sciences, and an institution enabling artists and scientists to carry out joint research. Both Catts and Zurr have been carrying on work at the laboratory since it was initiated, using it to create numerous works of art. In contrast to artists like Larry Miller and Eduardo Kac, who work with genetic technologies, Catts and Zurr focus their attention primarily on the material aspects of life, on cells and their reproduction, on the substrate and the ways in which it conditions life. Catts and Zurr s works are created using living tissue cultures. As they themselves point out, laboratories around the world develop and maintain tonnes of biomass, a form of living material which is defined by them as semi-living. This material exists outside of the parent organism from which it derives. This led to the emergence of the idea of the Extended Body proposed by the artists, conceptually linking this biomass with the organisms from which it originates. The life of biomass is deprived of autonomy

8

9 Crude Life, 2012

10 łącząca koncepcyjnie ową biomasę z organizmami, z których pochodzi. Życie biomasy jest pozbawione autonomii w dwojakim sensie: poprzez pozbawienie jej bezpośredniego kontaktu z macierzystymi ciałami oraz ze względu na jej niezdolność do samodzielnej egzystencji, uzależnienie od podtrzymującej jej życie technologii. Dlatego właśnie jest ona określona jako jedynie pół-żyjąca. Z jej użyciem Catts i Zurr tworzą pół-żyjące rzeźby, obiekty podlegające tym samym, co ona rygorom, egzystujące jedynie dzięki aparaturze podtrzymującej życie, w laboratoriach budowanych w przestrzeniach galeryjnych. W ten sposób artyści podejmują w swych dziełach problematykę życia, jego pojmowania i definicji, granic i form, jak również zagadnienia tożsamości, transgresji, wyzysku i polityki życia. Sztuka, którą tworzą Oron Catts i Ionat Zurr, zrywa z tradycyjną, fundamentalną dla zachodniej kultury wizualnej ideą reprezentacji, zastępując ją specyficznie pojmowaną koncepcją obecności. W swych dziełach bowiem artyści ci nie dążą do przedstawienia życia, lecz je tworzą. Media, którymi posługują się Catts i Zurr, są określane jako mokre, biologiczne. Rozwijana w ich ramach twórczość przybiera postać działań kształtujących żyjące, czy pół-żyjące formy. Jednocześnie, charakterystyczne dla współczesnej sztuki skłonności metaartystyczne i metamedialne, w tym szczególnym wypadku kierują naszą uwagę ku samemu życiu właśnie głębokiej naturze użytych mediów. Życie więc jest tu jednocześnie przedmiotem kreacji i refleksji. Zarazem jednak ze względu na fakt, że owo życie jest tu laboratoryjnie konstruowane, przedmiotem dyskusji stają się również kwestie dotyczące re- in a double sense: by its being depriving of direct contact with the parent organisms, and due to its inability to live independently, its dependence on technology for life support. For this reason, it is defined as being only semi-living. Catts and Zurr use it to form semi-living sculptures, objects that are subject to the same rigors as biomass, existing only by means of life-support apparatus in laboratories assembled inside of gallery spaces. In this way, the artists works explore problems concerning life how it is understood and defined, its boundaries and the forms it takes as well as questions related to identity, transgression, exploitation and life politics. The art created by Oron Catts and Ionat Zurr breaks with a long-standing concept that is fundamental to Western visual culture, the idea of representation, replacing it with a specifically understood concept of presence. In their works, the artists do not seek to depict life, but to create it. The media used by Catts and Zurr are referred to as wet, biological. Their work takes the form of activities that shape living, or half-living, forms. At the same time, they exhibit meta-artistic and meta-medial tendencies, characteristic of contemporary art in general, which in this case direct our attention toward this life itself to the profound nature of the media used. Life is therefore here the subject of both creation and reflection. Yet, because this life is created in the laboratory, it also generates discussion about the relationship between nature and culture, and raises philosophical questions about the creation of life and living beings. Given the context of their bio-artistic practices, a research

11 The Remains of Disembodied Cuisine, 2003 lacji między naturą a kulturą, filozoficzna problematyka kreacji życia i żywych istot. W kontekście prowadzonych przez nich praktyk bioartystycznych pracownia artystyczna nieuchronnie przeobraża się w laboratorium badawcze, narzędzia pracy twórczej w aparaturę naukową, artefakt natomiast staje się uprawianą, pół-żyjącą formą tkankową. W ten sposób tradycyjna sfera artystyczna nieuchronnie łączy się w działaniach Cattsa i Zurr z problematyką naukową oraz z zagadnieniami etycznymi. Prezentacja twórczości Orona Cattsa i Ionat Zurr w Centrum Sztuki Współczesnej Łaźnia w Gdańsku, powtórzona następnie w Centrum Nauki Kopernik w Warszawie, to pierwsza w świecie retrospektywna wystawa tych artystów. W jej ramach przedstawiono pełne spektrum ich działań artystycznych: od wczesnych wydruków laboratory inevitably became their studio, scientific equipment became tools for their creative work, and lab-grown tissue cultures the artifact itself. In this way, the activities of Catts and Zurr inevitably create a connection between the traditional sphere of art and scientific problems and ethical issues. The exhibition of Oron Catts and Ionat Zurr s work at the Łaźnia Centre for Contemporary Art in Gdańsk, to be presented once again afterward at the Copernicus Science Centre in Warsaw, is the world s first retrospective exhibition of these two artists. It will feature a full spectrum of their artistic activities, from their early prints and lightboxes ( ), through the video installation The Remains of Disembodied Cuisine (2003), to their semi-living sculptures: Semi-Living

12 i lightboxów ( ), poprzez instalację wideo The Remains of Disembodied Cuisine (2003), aż do pół-żyjących rzeźb: Semi-Living Worry Dolls (2000), Victimless Leather (2004) oraz Crude Matter (2012 premiera dzieła). Instalacja The Remains of Disembodied Cuisine nawiązuje do innego, wcześniejszego projektu Disembodied Cuisine (2003), w ramach którego artyści zaoferowali do spożycia gościom wystawy maleńkie steki, wyhodowane laboratoryjnie z komórek pobranych od żab, które same też były świadkami-uczestnikami przyjęcia. Projekt Semi-Living Worry Dolls odnosi się do gwatemalskiej opowieści o lalkach, którym dzieci przekazywały własne lęki, aby się w ten sposób od nich uwolnić. Lalki wyhodowane przez artystów z komórek mysich na szkieletach polimerowych (i ozdobione nicią chirurgiczną) wprawdzie także wysłuchują trosk zgłaszanych im przez widzów, lecz z powodu swej pół-żyjącej delikatności i bezradności (są ulokowane w podtrzymującym ich pół-życie bioreaktorze) same nieuchronnie stają się, czy też powinny się stać, obiektami naszej troski. Z kolei celem Victimless Leather jest wyhodowanie z żyjących komórek w czasie trwania wystawy miniaturowego, pozbawionego szwów skórzanego płaszczyka (hodowla skóry zamiast uprzemysłowionej hodowli zwierząt w celu pozyskania skóry); artyści podejmują tu kwestię eksploatacji przez człowieka innych żywych stworzeń. Crude Matter natomiast, najnowsza z prezentowanych na wystawie prac, dystansując się od genetycznej koncepcji życia jako kodu i odwołując się do legendy o Golemie, podejmuje problematykę podłoża, źródłowej materii, kontekstu dla życia, stającego się ostatecznie jego substytutem. Worry Dolls (2000), Victimless Leather (2004) and Crude Matter (2012 the work s premiere). Their installation The Remains of Disembodied Cuisine refers to another, earlier project Disembodied Cuisine (2003) in which the artists served visitors to the exhibition tiny laboratorygrown steaks made from cells taken from frogs, which themselves were also witness-participants in the event. Their project Semi-Living Worry Dolls makes reference to Guatemalan tales of dolls onto which children transmit their fears, in this way freeing themselves of them. The dolls grown by the artists from mouse cells onto polymer scaffolds (and decorated with surgical thread) likewise listened to the concerns expressed to them by the audience, but because of their semi-living frailty and helplessness (they are housed in a bioreactor that sustains their semilife), they themselves inevitably become, or should become, objects of our concern. The purpose of Victimless Leather, in turn, is the breeding of a miniature stitch-free leather coat from living cells during the course of the exhibition (skin cultivation rather than industrialized animal farming is used to obtain the skin); the artists here take up the issue of human exploitation of other living creatures. Crude Matter, their latest exhibition work, distances itself from the concept in genetics of life as a code, making reference to the legend of the Golem to discuss the problem of the substrate, of the source material and context for life, which ultimately becomes a substitute for it. In both places it is being presented, the Łaźnia Centre for Contemporary Art and the Copernicus Science Centre, The Semi-Living Worry Dolls [AKA Tissue Culture & Art(ifical) Womb], 2000

13

14 Victimless Leather, 2004 W obu miejscach swej prezentacji, w Centrum Sztuki Współczesnej Łaźnia i w Centrum Nauki Kopernik, wystawa Crude Matter przekracza tradycyjne ramy, które wyznaczają zwykle odmienne pola działania tych instytucji, wnosząc doń nieobecne tam na ogół obiekty i działania. Do świata sztuki wprowadza ona instrumentarium poznawcze, laboratorium biotechnologiczne oraz procesy twórcze, które nie są konstruowaniem artefaktów, lecz ich hodowlą. W świecie nauki natomiast instaluje formy artystyczne i wartości estetyczne, ekspresję i kontemplatywną perspektywę percepcji. Zaś w obu równolegle uruchamia procesy transgresji, wyzwala uczucia niepewności oraz wprowadza nowy wymiar towarzyszącej im refleksji etycznej. Crude Matter goes beyond the boundaries of these institutions traditional (and usually different) sphere of activities, bringing objects and activities into them which are usually not present. It introduces into the art world cognitive instruments, biotechnology laboratories and creative processes that involve not the making of artifacts, but the growing of them. Into the world of science, in turn, it introduces artistic forms and aesthetic values, the expression and contemplative perspective of perception. In both cases, however, it simultaneously sets in motion transgressive processes, triggers feelings of uncertainty, and introduces a new dimension to the accompanying ethical reflection.

15 Sztuka Orona Cattsa i Ionat Zurr wyłania się ze złożonych, transdyscyplinarnych motywacji i działań. Łączy w sobie dążenia twórcze i poznawcze, artystyczne i naukowe, przynosząc w efekcie dzieła hybrydyczne, nietrwałe, pół-żyjące, wymagające troskliwej opieki. Inicjuje ona także, jak również sama podejmuje, co jest w tym wypadku w pełni zrozumiałe, nowatorsko ujęte dyskursy etyczne i bioetyczne. Twórczość artystyczna okazuje się w wypadku Orona Cattsa i Ionat Zurr etyczną refleksją nad światem ludzkiego poznania, wiedzy, umiejętności, światem społecznych wartości. Z połączenia sztuki, nauki i etyki wyłania się tu estetyka rozumnej troski. Oron Catts and Ionat Zurr s art emerges from complex, trans-disciplinary motivations and actions. It combines creative, cognitive, artistic and scientific aspirations, resulting in works that are hybrid, unstable, semi-living, and require care. It also initiates, and itself engages in which in this case is fully understandable imaginatively conceived ethical and bioethical discourses. Artistic creation turns out to be, in the case of Oron Catts and Ionat Zurr, an ethical reflection on the world of human cognition, knowledge, abilities, and on the world of social values. From the combination of art, science and ethics, emerges the aesthetics of reason and care.

16 W laboratorium etyki Odpowiedzialność za życie In the Ethics Lab Taking Responsibility for Life Joanna Żylińska

17 Bioart, nurt w sztuce, w którym artyści wykorzystują materiał biologiczny taki jak żywa tkanka, krew, geny, bakterie lub wirusy jako swoje płótno, stanowi dosłowną realizację starego powiedzenia sztuka jest życiem. Oron Catts i Ionat Zurr z The Tissue Culture & Art Project w swojej działalności zajmują się inżynierią tkanek, tworząc podczas tego procesu nową formę życia, którą określają jako byty pół-żyjące ( semi-living ). Jak wyjaśniają sami artyści we wprowadzeniu do zredagowanej przez siebie książki na ten temat, w ramach projektu Living Books 1, byty pół-żyjące to żywe fragmenty organizmów biologicznych, formy życia wyhodowane w laboratorium, które zostały przekształcone, wielokrotnie przemieszane, przeznaczone do nowych funkcji w nowych kontekstach i zinstrumentalizowane 2. Najbardziej interesujący w na wpół ożywionych obiektach Cattsa i Zurr jest sposób, w jaki elementy żywe i nieożywione są w nich fizycznie splecione i sztucznie podtrzymywane, aby umożliwić ich ciągłą egzystencję. Wśród takich obiektów można wymienić pół-żyjący płaszcz wyhodowany z unieśmiertelnionych linii komórkowych, które tworzą żywą warstwę tkanki, podtrzymywaną przez biodegradowalną sieć polimerową. Wyeksponowany w szklanej kuli połączonej z licznymi probówkami maleńki obiekt podobny do płaszcza, nazwany Victimless Leather (2004), skłania nas do instynktownej refleksji nad tym, w jaki sposób używamy i nadużywamy żywych 1 Living Books about Life, 2 O. Catts, I. Zurr, Introduction. Partial Life, red. O. Catts, I. Zurr, seria Living Books about Life, Open Humanities Press, 2011 [strony nienumerowane]. Bioart, a genre of art in which artists use biomaterial such as living tissue, blood, genes, bacteria or viruses as their canvas, is a literal enactment of that old adage art is life. Oron Catts and Ionat Zurr of The Tissue Culture & Art Project have been involved in tissue engineering throughout their practice, creating in the process a new form of life, which they term the semi-living. As the artists themselves explain in the Introduction to their edited Living Books 1 on the subject, the semi-living are living fragments of biological bodies, forms of lab-grown life which have been reconfigured, mixed and remixed, reappropriated, recontextualised and instrumentalised 2. What is most interesting about Catts and Zurr s semiliving artefacts is the way in which life and non-life are materially interwoven and artificially sustained in them to enable their continued existence. Among such artefacts we can mention a semi-living coat grown out of immortalised cell lines, which form a living layer of tissue supported by a biodegradable polymer matrix. Displayed in a glass sphere connected to various test tubes, the tiny garment-like object, branded Victimless Leather (2004), engages us in a visceral reflection on our use and abuse of living systems in our daily lives. There is also their Pig Wings project ( ), for which the artists grew three sets of wings from pigs stem cells over polymer scaffolds, or the Semi-Living Worry Dolls (2000), modern 1 Living Books about Life, 2 Oron Catts and Ionat Zurr, Introduction. Partial Life, eds. Oron Catts & Ionat Zurr, Living Books about Life series. Open Humanities Press, 2011 [n.p.].

18 Victimless Leather, 2004 The Semi-Living Worry Dolls [AKA Tissue Culture & Art(ifical) Womb] Doll A, 2000 versions of the legendary Guatemalan worry dolls, grown out of tissue cultures over biodegradable polymers in an artificial womb. In Catts and Zurr s practice, the artist s studio has thus been replaced by an art-science lab, with modes of work borrowed from science and engineering being incorporated into the more conventional artistic palette. Yet I want to argue in this article that it is not so much the daring or even blasphemous novelty or the serious yet irreverent interdisciplinary crossings that make bioartistic experiments such as those undertaken by Catts and Zurr worthy of our attention. Rather, it is what happens to life itself within bioart that opens up the most interesting field of possibilities for artists, philosophers and the wider pubsystemów w naszym codziennym życiu. Inne projekty to Pig Wings ( ), w którym artyści wyhodowali trzy pary skrzydeł z komórek macierzystych świni rozpostartych na polimerowym szkielecie, oraz Semi-Living Worry Dolls (2000), czyli współczesna wersja słynnych gwatemalskich laleczek, które wyhodowano z tkanek na biodegradowalnych elementach polimerowych w sztucznym łonie. W twórczości Cattsa i Zurr pracownię artysty zastępuje zatem artystyczno-naukowe laboratorium, w którym do tradycyjnej palety narzędzi artystycznych włączono metody zapożyczone z nauki i inżynierii. W tym artykule chciałabym jednak dowieść, że to nie tyle śmiałość czy nawet bluźniercze nowatorstwo ani nie poważne, choć obrazoburcze przejścia interdyscypli-

19 narne sprawiają, że bioartystyczne eksperymenty prowadzone przez Cattsa i Zurr stają się godne naszej uwagi. To raczej to, co dzieje się z samym życiem w ramach bioartu, otwiera najwięcej możliwości artystom, filozofom i szerokiej publiczności. Te możliwości mają nie tylko charakter wizualny, ale również materialny, a zatem można powiedzieć, ontologiczny: dotyczą prawdziwej natury istnienia w czasie i tego, co rozumiemy pod pozornie oczywistymi pojęciami, takimi jak trwanie, powstawanie, rozmnażanie i życie. W pracach takich, jak dzieła autorstwa The Tissue Culture & Art Project, życie jest stwarzane na nowo, doprowadzane do swoich granic, na nowo formowane i składane, rozcinane i znów łączone. Można zatem stwierdzić, że Catts i Zurr przenoszą twórczy imperatyw sztuki na inny poziom, do pewnego stopnia nawiązując do tego, co filozof Henri Bergson nazwał ewolucją twórczą formą procesu życiowego, który nie przebiega po prostych pionowych liniach według z góry określonego wzoru, lecz umożliwia stworzenie czegoś naprawdę nowatorskiego, życia w nieznanej nam dotąd postaci. Nie oznacza to, że nowość jest wartością pożądaną za wszelką cenę lub jest z definicji postępowa i dobra. Nie jest również tak, że bioart wykracza poza dominujące normy kulturowe czy też wena twórcza, stanowiąca podstawę działalności artystycznej, zwalnia z dalszych społecznych konwencji i obowiązków twórców zajmujących się manipulacją życiem na poziomie genetycznym, komórkowym czy tkankowym. Nie ulega zatem wątpliwości, że należy zastanowić się nad odpowiedzią na pytania o zasady moralne i przepisy prawa, które obowiązują artystów. Pytania te często Pig Wings, 2011 lic. These possibilities are not only visual but also material, and thus we may say, ontological: they concern the very nature of existence in time, and what we understand by seemingly self-evident concepts such as duration, emergence, reproduction and being alive. In works such as those by The Tissue Culture & Art Project, life is re-created, pushed to the limit, remoulded, remediated, cut and spliced back again. Catts and Zurr can be said to be taking art s creative imperative to a different level, echoing to an extent what the philosopher Henri Bergson termed creative evolution a form of life s unfolding which does not proceed in straight vertical lines according to a pre-designed formula but which rather entails the possibility of creating some real novelty, or life

20 powtarzają się w dyskusjach na temat nurtu bioart: czy artyści mają prawo tak manipulować życiem i bawić się w Boga, czy jest to moralne i czy życie jako takie nie zasługuje na jakiś rodzaj ochrony przed możliwymi nadużyciami ze strony nieodpowiedzialnych eksperymentatorów nadużyciami, których doświadczyliśmy szczególnie mocno w XX wieku. Choć takie pytania są zrozumiałe i istotne w danym kontekście, chciałabym zasugerować, że nie są najwłaściwszymi pytaniami, jakie możemy zadać w kwestii bioartu, z tego prostego powodu, że nawiązują do normatywnego podejścia do życia, odzwierciedlając sposób rozumowania występujący w filozofii i naukach o zdrowiu pod nazwą bioetyki. Tradycyjna bioetyka opiera się na unikalnych wyższych wartościach, których samych w sobie nie wolno kwestionować (takich, jak Bóg, życie, natura, godność ludzka, autonomia, własność). Taka wyższa wartość służy następnie jako punkt odniesienia dla sformułowania kodeksu moralnego; kodeksu dyktującego przekonanie upowszechnione co należy, a czego nie wolno robić, niezależnie od okoliczności. W mojej książce Bioethics in the Age of New Media dowodziłam, że taka normatywna, formalna, oparta na wartościach bioetyka nie jest adekwatna w złożonym, demokratycznym społeczeństwie, którego własne punkty odniesienia, takie jak życie, natura czy człowiek, podlegają licznym przemianom technologicznym i mediacjom oraz funkcjonują w antagonistycznych relacjach pomiędzy zwolennikami sprzecznych stanowisk wobec życia (np. między uważającymi płód za przyszłą istotę ludzką, której tym samym przysługuje niezbywalne prawo do życia, a tymi, as we do not know it yet. This is not to say that novelty is desirable under any circumstances, or that it is inherently progressive and good. Nor is it to assert that bioart remains outside the dominant cultural norms, or that the creative impulse which underpins their work releases the artists involved in the manipulation of life at the genetic, cellular or tissue level from wider social conventions and obligations. We should therefore by all means give due consideration to the questions concerning artists rights and moral obligations that are frequently raised in debates on bioart: questions as to whether artists have the right to manipulate life and to play God in this way, whether it is moral to do so, and whether life as such does not deserve some kind of protection from the possible excesses of some irresponsible experimenters excesses that the twentieth century in particular witnessed in great numbers. However, while such questions are understandable and important in the given context, I want to suggest that they are not the best questions we can ask about bioart, for the simple reason that they evoke a normative position on life, echoing the mode of reasoning that in philosophy and health-related disciplines goes under the name of bioethics. Traditional bioethics is anchored in some kind of unique superior value, which itself remains free from questioning (a value such as God, life, nature, human dignity, autonomy or property). This superior value then serves as an orientation point for the formulation of a moral code, a code which stipulates universalisable judgement, i.e., what must and must not be done, under all possible

21 dla których płód jest zbiorem komórek pozbawionym możliwości samodzielnej egzystencji, o którego losie decydować powinna osoba fizycznie nosząca go w sobie). Nawiązując do wspomnianej argumentacji, uważam, że konwencjonalna bioetyka, rozumiana jako etyka życia podlegającego sądowi a priori i logicznemu argumentowaniu, zawodzi w zetknięciu z wieloma projektami nurtu bioart. Zezwala jedynie na rozpatrywanie ich poprzez odwołanie się do dość konwencjonalnych definicji życia, natury i rodzaju ludzkiego definicji obecnie radykalnie przeformułowywanych przez bioartystów i bionaukowców (których badania bioartyści wykorzystują w swojej pracy). W efekcie konwencjonalna bioetyka ma skłonność do pomijania tego, co Chantal Mouffe określiła jako paradoks demokracji, to znaczy stan rzeczy, w którym tym, co nie podlega dyskusji w liberalnej demokracji, jest przekonanie, że w imię wolności uzasadnione jest ograniczenie powszechnej suwerenności 3. Paradoks demokracji oznacza, że jeśli liberalna, demokratyczna idea praw człowieka doprowadzi do swych logicznych następstw, zawsze nieuchronnie będzie naruszać prawa innej jednostki. Mouffe podkreśla, iż ważne jest, abyśmy zrozumieli, że w liberalnej demokracji zawsze istnieje wewnętrzne napięcie pomiędzy różnymi systemami logiki, gramatyki i artykulacji (przykładowo pojęć Boga, wolności, natury, sprawiedliwości, własności, godności itd.), napięcie, którego nigdy nie można przezwyciężyć, a jedynie na różne sposoby negocjować 4. Mouffe sugeruje, że zamiast dążyć do prostych rozwiązań, opartych na liberalnej, 3 C. Mouffe, The Democratic Paradox, Verso, London 2000, s Ibidem, s. 5. circumstances. In Bioethics in the Age of New Media I argued that such normative, procedural, value-driven bioethics is inadequate for a complex democratic society, whose very own signal points such as life, nature and the human are undergoing a series of technological transformations and mediations as well as existing in a series of antagonistic relations between advocates of divergent positions on life (e.g. those who see the foetus as a future human and therefore as having an inalienable right to life vs. those for whom the foetus is a collection of cells which lacks sovereign existence and about which decisions are to be made by its physical carrier). To take this argument further, I want to suggest that conventional bioethics as an ethics of life that is amenable to prior judgement and reasoned argument falters when faced with many bioart projects. Indeed, it can only approach them by retreating into rather conventional definitions of life, nature and the human definitions which both bioartists and bioscientists (whose research the former incorporate into their practice) are in the process of radically reformulating. As a result, conventional bioethics tends to overlook what Chantal Mouffe has termed the democratic paradox, i.e. a state of events whereby what cannot be contestable in a liberal democracy is the idea that it is legitimate to establish limits to popular sovereignty in the name of liberty 3. This democratic paradox implies that the liberal democratic idea of human rights, if applied to its logical conclusion, will inevitably jeopardize some 3 Chantal Mouffe, The Democratic Paradox, London: Verso, 2000, p. 4.

22 racjonalnej argumentacji (która nieuchronnie będzie odsłaniać swoje wewnętrzne słabe strony), te negocjacje należy raczej rozumieć jako formę kontaminacji, czyli gdy zaistnieją dwie reguły [np. broniąca życia i broniąca wolnego wyboru J.Ż.] nawet w sposób nietrwały każda z nich zmienia istotę tej drugiej 5. Tu właśnie dochodzi do głosu siła ingerencji bioartu, jako czynnika kontaminującego liberalny consensus. Jednak według mnie te negocjacje nie są oparte jedynie na języku, to znaczy są nie tylko formą racjonalnych rozważań, ale również emocjonalnej transmutacji, która oznacza także wprowadzanie zmian do materialnej organizacji świata (czyli do ciał i umysłów negocjatorów oraz do materialnej dynamiki życia, która ich kształtuje). Celem takiej kontaminacji jest odpowiedzialna, krytyczna ingerencja w założenia leżące u podstaw liberalnych standardów i wartości, które, jeśli nie są kwestionowane, mają tendencję do przekształcania się w moralistyczne formuły. Jak już wspomniano wcześniej, można i należy poruszyć w związku z tym kwestię odpowiedzialności bioartystów w ramach ich twórczości. Powinniśmy jednak wstrzymać się przed pospiesznym odwoływaniem się do już ustalonych stanowisk moralnych, zwłaszcza że w sytuacjach zagrożenia i paniki taka moralna ucieczka zmienia się często w brzydkiego bliźniaka moralności moralizatorstwo. To pojęcie określa sytuacje, w których rozumowanie moralne ustępuje miejsca zakorzenionym i często arbitralnym stanowiskom, wyrażającym się w całkowitych zakazach (dotyczących jakiegokolwiek eksperymentowania z życiem lub jego unicestwienia, 5 Ibidem, s. 10. else s existing rights. Mouffe emphasises that it is important for us to understand that in a liberal democracy there always exists a constitutive tension between different logics, grammars or articulations (say, of ideas of God, freedom, nature, justice, property, dignity, etc.), a tension that can never be overcome but only negotiated in different ways 4. Rather than aim for a straightforward resolution premised on a liberal rational argument (which just as inevitably entails its own constitutive blind spots), Mouffe suggests that this negotiation should rather be envisaged to take the form of contamination, in the sense that once the articulation of the two principles has been effectuated [e.g. pro-life and pro-choice], albeit in a precarious way, each alters the identity of the other 5. This is where bioart s interventionist energy as a contaminant of liberal consensus comes in. However, for me this negotiation is not just language-based, i.e., it is not just a form of rational deliberation, but also an affective transmutation which involves making changes to the material arrangement of the world (i.e. to the negotiators bodies and minds and to the very material dynamics of life that shapes them). The purpose of such contamination is to make a responsible critical intervention into the premises behind liberal norms and values which, when unquestioned, have a tendency to turn into moralist assumptions. As mentioned above, the question of bioartists responsibility with regard to their practice can, and should, therefore be raised. Yet we 4 Ibid., p Ibid., p. 10.

23 podważania na przykład wartości ludzkich czy zabawy w Boga ) oraz w często histerycznej odmowie uwzględnienia braku wspólnego gruntu z przeciwnikami 6. Nurt bioart może zatem wysunąć na pierwszy plan antagonizm społeczny dotyczący różnych przedbiologicznych i nietechnicystycznych definicji życia, zarówno uwarunkowanych religijnie, jak i świeckich, które często najeżone są odłamkami metafizyki (życie jako manifestacja Bożego tchnienia, życie jako wartościowa pierwotna materia jednocząca wszystkie byty, życie jako sacrum publiczne). Jak już wspomniano, taki antagonizm jest nieunikniony w liberalnym społeczeństwie demokratycznym, w którym dzielą przestrzeń społeczną i kulturową ludzie o różnych wyznaniach religijnych i orientacjach politycznych. W dyskusji nad tym antagonizmem może pomóc nam właśnie nurt bioart, pomimo że wiąże się z nim ryzyko pogłębienia antagonizmu poprzez podgrzewanie emocji i zakłócanie procesu osiągania większościowego konsensusu działaniem kontaminacyjnym (genetycznym lub filozoficznym). Eksperymenty bioartystyczne podważają nie tylko metafizyczne rozumienie życia, ale także tradycyjną humanistyczną etykę opartą na wartościach, w której mglisty byt zwany życiem ludzkim jest z góry ustanowioną wartością, czymś, co należy chronić za wszelką cenę. Można by stwierdzić, że bioart ma zdolność włączenia się w proces performatywnego odgrywania życia jako takiego. Ta zdolność wyraża się w stawianiu lub wręcz narzucaniu pytań o znaczenie życia na jego poziomie materialnym, o granice 6 Por. W. Brown, Politics Out of History, Princeton: Princeton University Press, 2001, s should be wary of retreating prematurely into pre-established moral positions, especially since, in situations of threat and panic, such moral retreat has a habit of turning into morality s ugly twin: moralism. The latter refers to situations whereby moral reasoning gives way to embedded and frequently intransigent positions, which manifest themselves in blanket bans (on any kind of experimentation with or annihilation of life, on undermining human values, or on playing God ) and an oftentimes hysterical refusal to consider the lack of shared ground with one s opponents. 6 Bioart is thus capable of bringing to the fore the social antagonism that exists over various pre-biological and non-technicist definitions of life, whether religiously inflected or secular, which are frequently spiked with shards of metaphysics (life as a manifestation of God s breath, life as a precious original substance unifying all beings, life as a public sacrum). As has already been stated, such antagonism is inevitable in a liberal democratic society in which people of various religious and political orientations share social and cultural spaces. It is precisely in negotiating the antagonism over the meaning of life that bioart can be of assistance although it also inevitably involves the possibility of aggravating the antagonism by stirring passions and disturbing the majority consensus with its contamination work (genetic or philosophical). Bioartistic experiments not only undermine the metaphysical understanding of life but also challenge traditional humanist value-based ethics, where this 6 See Wendy Brown, Politics Out of History, Princeton: Princeton University Press, 2001, pp

24 żywych organizmów i relacje pomiędzy nimi a ich środowiskiem, wreszcie o związek pomiędzy postulowaną autonomią żywych organizmów (a co za tym idzie ich suwerennością) a możliwością opatentowania i komercjalizacji różnych form życia. Naturalnie bioart nie jest nam do tego niezbędny: sama biotechnologia zdolna jest zadawać tego rodzaju kluczowe pytania i poruszać fundamentalne problemy naszych ustalonych koncepcji życia. Ta gałąź nauki, ingerując technicznie w to, co ożywione i nieożywione, przesuwa granice metafizyki poprzez próby klonowania żywych organizmów, obdarzenia inteligencją nieożywionych sprzętów domowych, takich jak toster czy lodówka, i stworzenia sztucznych form życia. Jednakże to bioart ma wyjątkową możliwość podjęcia tej problematyki świadomie i celowo, jako że pozbawiony jest pragmatycznego imperatywu rządzącego wieloma projektami naukowymi i technologicznymi, w których dążenie do innowacji i wzrostu gospodarczego często usuwa w cień wszelkie projekty nienakierowane na konkretny cel. Pomimo że przemysł biotechnologiczny i bioart nieraz rozwijają się w tych samych laboratoriach i stanowią części wspólnego grantu naukowego, misja nurtu artystycznego wyraźnie różni się od tej przyjętej przez naukę. Pierwszym i głównym celem bioartu jest reprezentacja, artykulacja i otwarty proces tworzenia nowych form i trybów życia a nie finansowo uwarunkowana produkcja Life TM. Jak ujmują to sami Catts i Zurr, podczas gdy naukowiec, a nawet»odpowiedzialny«dziennikarz, powinien, przynajmniej teoretycznie, opisywać rzeczy takimi, jakimi są i podpierać swoje twierdzenia faktami i dowodami, artysta nebulous entity called human life is posited as a value in advance, something to be protected at all costs. It could perhaps be argued that bioart has the power to become involved in the performative enactment of life as such. This power manifests itself in being able to pose or even force questions about the meaning of life at its material level, about the boundaries of living organisms and the relations between them and their environment, and, last but not least, about the connection between the postulated autonomy (and hence self-ownership) of living organisms and the possibility of patenting and commercialising various life forms. Naturally, we do not need bioart to do this: biotechnology itself is perfectly capable of raising critical questions of this kind and creating fundamental problems for our established ideas of life. In its attempt to clone living organisms, endow inanimate domestic objects such as toasters and fridges with intelligence, and create artificial life, it realigns the boundaries of metaphysics with its technical interventions into the living and the non-living. Yet bioart is uniquely placed to undertake this kind of questioning knowingly and purposefully, since it lacks the pragmatic imperative of many science and technology projects, whereby innovation and economic growth frequently overshadow any non-goal oriented agendas. Although the two are often developed from within the same labs and are part of the same research grants, bioart s mission is ostensibly different from that embraced by the biotechnological industry. The primary business of bioart is the representation, articulation and open-ended

25 ma prawo wyobrażać sobie, wymyślać i pokazywać nierealistyczne oczekiwania nauki i technologii 7. Wracając do kwestii praw i obowiązków bioartystów, chciałabym niniejszym przeformułować ją na kwestię podejmowania odpowiedzialności za życie. Pragnę wyrazić pogląd, że artyści eksperymentujący z życiem, pozostając w pełni moralni i odpowiedzialni, są performatywnie zaangażowani nie tylko w inny sposób przedstawiania życia, lecz także w przedstawianie innej etyki życia. Poprzez swoją twórczość kształtują nowe bioetyczne ramy do rozważań nad tym, co oznacza dobre życie i (dosłownie) czynienie życia dobrym. To właśnie ten twórczy, kreatywny aspekt bioartu, jego zdolność do ustanawiania nowych możliwości w życiu i dla życia, jest cechą, która w moim mniemaniu sytuuje go w granicach etyki. Jednakże, jak już stwierdzono, nie ma to na celu określenia jakiejkolwiek formy nowości lub twórczego wysiłku jako wartościowej lub dobrej samej w sobie, a jedynie przyciągnięcie uwagi do wrodzonego twórczego potencjału bioartu, niezależnie od tego, czy zostanie on faktycznie urzeczywistniony w konkretnych pracach, czy nie. Co za tym idzie, bioartyści nie mogą być oceniani za kształtowanie na nowo życia według ustalonych normatywnych kryteriów zakładających, że jednostki oraz świat funkcjonują według określonych reguł, skoro sami artyści są zaangażowani można powiedzieć, że na poziomie pierwotnym w transformację fundamentów tego świata. Oprócz wymyślania życia na nowo, bioartyści mogą nam zatem zapewnić sposób na 7 O. Catts, I. Zurr, Big Pigs, Small Wings : On Genohype and Artistic Autonomy, Culture Machine 2005, Vol. 7 [strony nienumerowane]. creation of new forms and modes of life not capital-induced production of Life TM. As Catts and Zurr themselves put it, While the scientist or even the responsible journalist should, at least in theory, report things as they are and support their claims with facts and evidence, the artist has the licence to imagine, to fantasise and to exhibit unrealistic expectations of science and technology To return to the question of the rights and obligations of the bioartist, I would like to rephrase it as a question of taking responsibility for life. I want to suggest that, far from being immoral or irresponsible, artists experimenting with life are themselves performatively engaged not just in enacting life differently but also in enacting a different ethics of life. Through their practice, they give shape to a new bioethical framework for thinking what it means to live a good life and to make life good, literally. It is precisely the inventive, creative aspect of bioart and its ability to enact new possibilities in and for life that for me situates it within an ethical horizon. Yet, as stated before, this is not to designate any form of novelty or creative endeavour as valuable or good in itself, only to draw attention to the inherently creative potential of bioart, regardless of whether it is going to be actualized in individual works or not. In remoulding life, bioartists cannot therefore be judged by the established normative criteria which correspond to entities and the world presumed to be a certain way, if they themselves are involved at the core level, we might say in transforming the very 7 Oron Catts and Ionat Zurr, Big Pigs, Small Wings : On Genohype and Artistic Autonomy, Culture Machine Vol. 7, 2005 [n.p.].

26 stworzenie nowych norm życiowych i nowej konceptualizacji życia. Taki program najwyraźniej przyjmują Catts i Zurr w swojej niedawnej pracy zatytułowanej Crude Matter, pomyślanej jako szereg artystycznych medytacji nad materialnym aspektem życia i ludzką weń ingerencją. Przywołując żydowską ludową opowieść o Golemie (co dosłownie oznacza bezkształtny lub surowy ), projekt bada przemianę różnych materiałów w substraty, które mają zdolność podtrzymywania życia i oddziaływania na nie. Artyści wyjaśniają, że Crude Matter podejmuje próbę destabilizacji dominującej logiki transformacji życia w surowiec dla celów inżynierii; próbę zakwestionowania logiki, która wydaje się przedkładać informacje zakodowane w DNA nad kontekst, w którym funkcjonuje życie 8. Catts i Zurr nie postulują bezpośrednio zakazu manipulacji życiem, skupiając się na kwestii ludzkiej odpowiedzialności za wiedzę o życiu i jednocześnie podkreślając ludzką arogancję, która wyraża się w niektórych sposobach zastosowania tej wiedzy. Tego rodzaju projekty wprowadzają zatem nowe rozumienie kontekstu życia. Artyści nie unikają odpowiedzialności za swoją działalność czy swoje wypowiedzi, ale ta odpowiedzialność koncentruje się na jednym fundamentalnym (meta)pytaniu co dokładnie oznacza ponoszenie odpowiedzialności za życie? Można wnioskować, że pytanie to wywodzi się z konieczności rozważenia, co dokładnie oznacza dobre wymyślenie życia. Ten imperatyw 8 Idem, Crude Matter. Artists notes on the project supplied for the exhibition of their work at the Centre for Contemporary Art (CSW Łaźnia) in Gdansk, Poland, March April 2012 [strony nienumerowane]. fundamentals of that world. As well as reinventing life, bioartists may thus be offering us a way of reinventing life s norms and our conceptualisations of it. This is precisely the agenda explicitly embraced by Catts and Zurr s more recent work Crude Matter, designed as a series of artistic meditations on the material aspect of life and on human intervention into it. Referencing the Jewish folk story of the Golem (which literally means crude, unshaped or raw ), the project explores the transformation of different materials into substrates which have the ability to sustain and act on life. The artists explain that Crude Matter attempts to destabilise the prevailing logic of the transformation of life into raw material for engineering ends; to question the logic that seems to privilege the information embedded in DNA over the context in which life operates 8. While no outright ban on the manipulation of life is postulated by them, Catts and Zurr foreground the issue of human responsibility for the knowledge about life, while also highlighting the human hubris which manifests itself in some of the applications of this knowledge. What projects of this kind enact is therefore a new understanding of the context for life. The two artists do not eschew responsibility for their activities or statements, but rather focus this responsibility on one fundamental (meta) question: what does it actually mean to bear responsibility towards life? We could understand the latter question to be driven by an imperative to consider what 8 Id., Crude Matter. Artists notes on the project supplied for the exhibition of their work at the Centre for Contemporary Art (CSW Łaźnia) in Gdansk, Poland, March April 2012 [n.p.].

27 wymaga od nas również refleksji nad tym, jak taka odpowiedzialność za życie może zostać urzeczywistniona, przy założeniu, że sam substrat, za który tę odpowiedzialność należy ponieść, jest w trakcie procesu przetwarzania. Stajemy tu w obliczu nie tylko paradoksu demokracji sformułowanego przez Mouffe, ale także wobec innego, ontologicznego: w samym sercu bioetyki, ustanowiony przez wiele projektów bioartu, znajduje się pusty znacznik, który pomimo to emanuje pozbawione treści zobowiązanie do reakcji i wzięcia odpowiedzialności. Oczywiście, w określonych okolicznościach ten pusty znacznik życie wypełnia się konkretną treścią. Nasza reakcja na tę treść jest zawsze naznaczona etycznie, nawet jeśli nie zawsze jest etyczna sama w sobie. We współczesnej myśli krytycznej istnieje tendencja (zapoczątkowana przez Spinozę i Deleuze a) do postrzegania takich reakcji etycznych przede wszystkim jako reakcje afektywne, w których to, co dzieje się z żywym ciałem po jego wejściu w układ z innymi ciałami, oraz to, czy układ ten zwiększa czy redukuje jego możliwości i potencjalną energię, uznaje się za wyznacznik dobrej relacji. Dobrem jest, kiedy ciało bezpośrednio łączy się w swej relacji z naszym, i całą swoją mocą lub jej częścią, zwiększa naszą moc, jak ujmuje to Deleuze w swojej książce Spinoza 9. W tym kontekście etykę definiuje się jako formę etologii, która w odniesieniu do ludzi i zwierząt za każdym razem rozważa jedynie ich zdolność do ulegania wpływom 10. Zamiast reagować na daną sytuację (gdyż jest to zachowanie, które może wydawać się wtórne i pasywne i z pewnością wielu 9 G. Deleuze, Spinoza: Practical Philosophy, San Francisco: City Lights Books, 1988, s Ibidem, 27. it actually means to invent life well. This imperative also requires us to reflect on how this responsibility for life can be enacted, given that the very substrate for which responsibility is to be taken is itself in the process of being remoulded. We are thus faced not just with the democratic paradox that Mouffe has revealed but also with an ontological one: at the very heart of the bioethics enacted by many bioart projects lies an empty signifier that nevertheless exudes a content-free obligation to respond to it, and to take responsibility for it. Obviously, in particular circumstances this empty signifier life is filled with specific content. Our response to such content is always marked ethically, even if it is not always ethical in itself. In contemporary critical thought there has been a tendency (driven by the work of Spinoza and Deleuze) to see such ethical responses primarily as affective reactions, whereby what happens to a living body after it has entered into a composition with other bodies, and whether it enhances or reduces its capabilities and potential energy, has been deemed an adequate indicator of a good relation. The good is when a body directly compounds its relation with ours, and, with all or part of its power, increases ours, as Deleuze puts it in his book Spinoza 9. In this context, ethics is defined as a form of ethology which, with regard to men and animals, in each case only considers their capacity for being affected 10. Rather than reacting to a given situation a gesture that could perhaps be 9 Gilles Deleuze, Spinoza: Practical Philosophy, San Francisco: City Lights Books, 1988, p Ibid., 27.

ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS.

ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS. ERASMUS + : Trail of extinct and active volcanoes, earthquakes through Europe. SURVEY TO STUDENTS. Strona 1 1. Please give one answer. I am: Students involved in project 69% 18 Student not involved in

Bardziej szczegółowo

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl Back Twoje konto Wyloguj magda.szewczyk@slo-wroc.pl BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to students Tworzenie ankiety Udostępnianie Analiza (55) Wyniki

Bardziej szczegółowo

Egzamin maturalny z języka angielskiego na poziomie dwujęzycznym Rozmowa wstępna (wyłącznie dla egzaminującego)

Egzamin maturalny z języka angielskiego na poziomie dwujęzycznym Rozmowa wstępna (wyłącznie dla egzaminującego) 112 Informator o egzaminie maturalnym z języka angielskiego od roku szkolnego 2014/2015 2.6.4. Część ustna. Przykładowe zestawy zadań Przykładowe pytania do rozmowy wstępnej Rozmowa wstępna (wyłącznie

Bardziej szczegółowo

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers

Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl. magda.szewczyk@slo-wroc.pl. Twoje konto Wyloguj. BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers 1 z 7 2015-05-14 18:32 Ankiety Nowe funkcje! Pomoc magda.szewczyk@slo-wroc.pl Back Twoje konto Wyloguj magda.szewczyk@slo-wroc.pl BIODIVERSITY OF RIVERS: Survey to teachers Tworzenie ankiety Udostępnianie

Bardziej szczegółowo

No matter how much you have, it matters how much you need

No matter how much you have, it matters how much you need CSR STRATEGY KANCELARIA FINANSOWA TRITUM GROUP SP. Z O.O. No matter how much you have, it matters how much you need Kancelaria Finansowa Tritum Group Sp. z o.o. was established in 2007 we build trust among

Bardziej szczegółowo

Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI

Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI Domy inaczej pomyślane A different type of housing CEZARY SANKOWSKI O tym, dlaczego warto budować pasywnie, komu budownictwo pasywne się opłaca, a kto się go boi, z architektem, Cezarym Sankowskim, rozmawia

Bardziej szczegółowo

Polska Szkoła Weekendowa, Arklow, Co. Wicklow KWESTIONRIUSZ OSOBOWY DZIECKA CHILD RECORD FORM

Polska Szkoła Weekendowa, Arklow, Co. Wicklow KWESTIONRIUSZ OSOBOWY DZIECKA CHILD RECORD FORM KWESTIONRIUSZ OSOBOWY DZIECKA CHILD RECORD FORM 1. Imię i nazwisko dziecka / Child's name... 2. Adres / Address... 3. Data urodzenia / Date of birth... 4. Imię i nazwisko matki /Mother's name... 5. Adres

Bardziej szczegółowo

ANKIETA ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA

ANKIETA ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA Przedszkole Nr 1 w Zabrzu ANKIETA ul. Reymonta 52 41-800 Zabrze tel./fax. 0048 32 271-27-34 p1zabrze@poczta.onet.pl http://jedyneczka.bnet.pl ŚWIAT BAJEK MOJEGO DZIECKA Drodzy Rodzice. W związku z realizacją

Bardziej szczegółowo

Test sprawdzający znajomość języka angielskiego

Test sprawdzający znajomość języka angielskiego Test sprawdzający znajomość języka angielskiego Imię i Nazwisko Kandydata/Kandydatki Proszę wstawić X w pole zgodnie z prawdą: Brak znajomości języka angielskiego Znam j. angielski (Proszę wypełnić poniższy

Bardziej szczegółowo

Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing and its consequences for society

Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing and its consequences for society Prof. Piotr Bledowski, Ph.D. Institute of Social Economy, Warsaw School of Economics local policy, social security, labour market Unit of Social Gerontology, Institute of Labour and Social Studies ageing

Bardziej szczegółowo

Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project can respond.

Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project can respond. Project CARETRAINING PROJECT EVALUATION QUESTIONNAIRE Projekt CARETRAINING KWESTIONARIUSZ EWALUACJI PROJEKTU Please fill in the questionnaire below. Each person who was involved in (parts of) the project

Bardziej szczegółowo

Filozofia z elementami logiki Klasyfikacja wnioskowań I część 2

Filozofia z elementami logiki Klasyfikacja wnioskowań I część 2 Filozofia z elementami logiki Klasyfikacja wnioskowań I część 2 Mariusz Urbański Instytut Psychologii UAM Mariusz.Urbanski@amu.edu.pl Plan: definicja pojęcia wnioskowania wypowiedzi inferencyjne i wypowiedzi

Bardziej szczegółowo

Financial support for start-uppres. Where to get money? - Equity. - Credit. - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł)

Financial support for start-uppres. Where to get money? - Equity. - Credit. - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł) Financial support for start-uppres Where to get money? - Equity - Credit - Local Labor Office - Six times the national average wage (22000 zł) - only for unymployed people - the company must operate minimum

Bardziej szczegółowo

18. Przydatne zwroty podczas egzaminu ustnego. 19. Mo liwe pytania egzaminatora i przyk³adowe odpowiedzi egzaminowanego

18. Przydatne zwroty podczas egzaminu ustnego. 19. Mo liwe pytania egzaminatora i przyk³adowe odpowiedzi egzaminowanego 18. Przydatne zwroty podczas egzaminu ustnego I m sorry, could you repeat that, please? - Przepraszam, czy mo na prosiæ o powtórzenie? I m sorry, I don t understand. - Przepraszam, nie rozumiem. Did you

Bardziej szczegółowo

Język angielski. Poziom rozszerzony Próbna Matura z OPERONEM i Gazetą Wyborczą CZĘŚĆ I KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI POZIOM ROZSZERZONY CZĘŚĆ I

Język angielski. Poziom rozszerzony Próbna Matura z OPERONEM i Gazetą Wyborczą CZĘŚĆ I KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI POZIOM ROZSZERZONY CZĘŚĆ I Poziom rozszerzony Język angielski Język angielski. Poziom rozszerzony KRYTERIA OCENIANIA ODPOWIEDZI POZIOM ROZSZERZONY CZĘŚĆ I W schemacie oceniania zadań otwartych są prezentowane przykładowe odpowiedzi.

Bardziej szczegółowo

ALA MA KOTA PRESCHOOL URSYNÓW WARSAW POLAND

ALA MA KOTA PRESCHOOL URSYNÓW WARSAW POLAND ALA MA KOTA PRESCHOOL URSYNÓW WARSAW POLAND Ala ma kota is a network of non-public education preschools which are entered into the register of non-public schools and institutions of the Capital City of

Bardziej szczegółowo

DODATKOWE ĆWICZENIA EGZAMINACYJNE

DODATKOWE ĆWICZENIA EGZAMINACYJNE I.1. X Have a nice day! Y a) Good idea b) See you soon c) The same to you I.2. X: This is my new computer. Y: Wow! Can I have a look at the Internet? X: a) Thank you b) Go ahead c) Let me try I.3. X: What

Bardziej szczegółowo

Angielski Biznes Ciekawie

Angielski Biznes Ciekawie Angielski Biznes Ciekawie Conditional sentences (type 2) 1. Discuss these two types of mindsets. 2. Decide how each type would act. 3. How would you act? Czy nauka gramatyki języka angielskiego jest trudna?

Bardziej szczegółowo

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 4

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 4 Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 4 Przetłumacz na język angielski.klucz znajdziesz w drugiej części ćwiczenia. 1. to be angry with somebody gniewać się na kogoś Czy gniewasz

Bardziej szczegółowo

Proposal of thesis topic for mgr in. (MSE) programme in Telecommunications and Computer Science

Proposal of thesis topic for mgr in. (MSE) programme in Telecommunications and Computer Science Proposal of thesis topic for mgr in (MSE) programme 1 Topic: Monte Carlo Method used for a prognosis of a selected technological process 2 Supervisor: Dr in Małgorzata Langer 3 Auxiliary supervisor: 4

Bardziej szczegółowo

UMOWY WYPOŻYCZENIA KOMENTARZ

UMOWY WYPOŻYCZENIA KOMENTARZ UMOWY WYPOŻYCZENIA KOMENTARZ Zaproponowany dla krajów Unii Europejskiej oraz dla wszystkich zainteresowanych stron wzór Umowy wypożyczenia między muzeami i instytucjami kultury opracowany został przez

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ: PSYCHOLOGIA KIERUNEK:

WYDZIAŁ: PSYCHOLOGIA KIERUNEK: Lp. I Introductory module 3 Academic skills Information Technology introduction Intellectual Property Mysterious Code of Science Online surveys Personal growth and social competences in the globalizedintercultural

Bardziej szczegółowo

Effective Governance of Education at the Local Level

Effective Governance of Education at the Local Level Effective Governance of Education at the Local Level Opening presentation at joint Polish Ministry OECD conference April 16, 2012, Warsaw Mirosław Sielatycki Ministry of National Education Doskonalenie

Bardziej szczegółowo

Call 2013 national eligibility criteria and funding rates

Call 2013 national eligibility criteria and funding rates Call 2013 national eligibility criteria and funding rates POLAND a) National eligibility criteria Funding Organisation National Contact Point National Center for Research and Development (Narodowe Centrum

Bardziej szczegółowo

Steps to build a business Examples: Qualix Comergent

Steps to build a business Examples: Qualix Comergent How To Start a BUSINESS Agenda Steps to build a business Examples: Qualix Comergent 1 Idea The Idea is a Piece of a Company 4 2 The Idea is a Piece of a Company Investing_in_New_Ideas.wmv Finding_the_Problem_is_the_Hard_Part_Kevin

Bardziej szczegółowo

PORTS AS LOGISTICS CENTERS FOR CONSTRUCTION AND OPERATION OF THE OFFSHORE WIND FARMS - CASE OF SASSNITZ

PORTS AS LOGISTICS CENTERS FOR CONSTRUCTION AND OPERATION OF THE OFFSHORE WIND FARMS - CASE OF SASSNITZ Part-financed by EU South Baltic Programme w w w. p t m e w. p l PROSPECTS OF THE OFFSHORE WIND ENERGY DEVELOPMENT IN POLAND - OFFSHORE WIND INDUSTRY IN THE COASTAL CITIES AND PORT AREAS PORTS AS LOGISTICS

Bardziej szczegółowo

The Lights of Chartres Eustachy Kossakowski, 1983-1989

The Lights of Chartres Eustachy Kossakowski, 1983-1989 Eustachy Kossakowski, 1983-1989 dimensions: 40 x 29 cm technique: 12 color prints on Hahnemuhle Photo Rag 308 g/m² paper made from original Eustachy Kossakowski s negatives edition: 6 price: 12 000 PLN

Bardziej szczegółowo

Azorro. Wojciech Bąkowski. Wunderteam. Rodzina / Family,, 2004, 9 15. Film mówiony 3 / Spoken Movie 3 2008, 9 41. Przyczepa / RV,, 2005, 11 16

Azorro. Wojciech Bąkowski. Wunderteam. Rodzina / Family,, 2004, 9 15. Film mówiony 3 / Spoken Movie 3 2008, 9 41. Przyczepa / RV,, 2005, 11 16 13 18 września / 13th-18th September Czy kolor jest ważnym elementem pracy? / Is colour an important element In an artwork? Azorro Rodzina / Family,, 2004, 9 15 Wojciech Bąkowski Film mówiony 3 / Spoken

Bardziej szczegółowo

ETHICS IN COACHING. Axiological foundations supporting changes of consciousness

ETHICS IN COACHING. Axiological foundations supporting changes of consciousness ETHICS IN COACHING Axiological foundations supporting changes of consciousness Lidia D. Czarkowska PhD & Bożena Wujec MA Agenda What coaching is and what is not History of Coachig Ethics in coaching Telic

Bardziej szczegółowo

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY EGZAMIN MATURALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SCHEMAT PUNKTOWANIA MAJ 2014 ZADANIA ZAMKNIĘTE Zadanie 1. Obszar standardów Rozumienie ze słuchu 1.1. 1.2.

Bardziej szczegółowo

Estimation and planing. Marek Majchrzak, Andrzej Bednarz Wroclaw, 06.07.2011

Estimation and planing. Marek Majchrzak, Andrzej Bednarz Wroclaw, 06.07.2011 Estimation and planing Marek Majchrzak, Andrzej Bednarz Wroclaw, 06.07.2011 Story points Story points C D B A E Story points C D 100 B A E Story points C D 2 x 100 100 B A E Story points C D 2 x 100 100

Bardziej szczegółowo

Umowa Licencyjna Użytkownika Końcowego End-user licence agreement

Umowa Licencyjna Użytkownika Końcowego End-user licence agreement Umowa Licencyjna Użytkownika Końcowego End-user licence agreement Umowa Licencyjna Użytkownika Końcowego Wersja z dnia 2 września 2014 Definicje GRA - Przeglądarkowa gra HTML5 o nazwie Sumerian City, dostępna

Bardziej szczegółowo

Zestawienie czasów angielskich

Zestawienie czasów angielskich Zestawienie czasów angielskich Present Continuous I am, You are, She/ He/ It is, We/ You/ They are podmiot + operator + (czasownik główny + ing) + reszta I' m driving. operator + podmiot + (czasownik główny

Bardziej szczegółowo

Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych

Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych Konsorcjum Śląskich Uczelni Publicznych Dlaczego powstało? - świat przeżywa dziś rewolucję w obszarze edukacji, - naszym celem jest promocja śląskiego jako regionu opartego na wiedzy, i najnowszych technologiach,

Bardziej szczegółowo

niedziela, 29 stycznia 2012 PR dobrych praktyk

niedziela, 29 stycznia 2012 PR dobrych praktyk PR dobrych praktyk o PSPR PSPR to najstarsza organizacja branżowa w Polsce 19 stycznia obchodziliśmy okrągłą rocznicę popularyzacja zagadnień związanych z Public Relations wskazywanie kierunku i działań

Bardziej szczegółowo

Goodman Kraków Airport Logistics Centre. 62,350 sqm available. Units from 1,750 sqm for immediate lease. space for growth+

Goodman Kraków Airport Logistics Centre. 62,350 sqm available. Units from 1,750 sqm for immediate lease. space for growth+ Goodman Kraków Airport Logistics Centre 62,350 sqm available. Units from 1,750 sqm for immediate lease. space for growth Goodman Kraków Airport Logistics Centre ul. Komandosów 1, 32-085 Modlniczka Goodman

Bardziej szczegółowo

Your bridge to opportunities+

Your bridge to opportunities+ Goodman Wrocław IV 64,000 sqm warehouse space in strategic location Your bridge to opportunities+ Goodman Wrocław IV Wrocław, ul. Kwiatkowskiego Goodman Wrocław IV Wrocław, Kwiatkowskiego Street Zbliż

Bardziej szczegółowo

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2013/2014 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SHEMAT PUNKTOWANIA KWIEIEŃ 2014 Rozumienie ze słuchu Wymagania ogólne II. Rozumienie Uczeń rozumie proste,

Bardziej szczegółowo

A DIFFERENT APPROACH WHERE YOU NEED TO NAVIGATE IN THE CURRENT STREAMS AND MOVEMENTS WHICH ARE EMBEDDED IN THE CULTURE AND THE SOCIETY

A DIFFERENT APPROACH WHERE YOU NEED TO NAVIGATE IN THE CURRENT STREAMS AND MOVEMENTS WHICH ARE EMBEDDED IN THE CULTURE AND THE SOCIETY A DIFFERENT APPROACH WHERE YOU NEED TO NAVIGATE IN THE CURRENT STREAMS AND MOVEMENTS WHICH ARE EMBEDDED IN THE CULTURE AND THE SOCIETY ODMIENNE PODEJŚCIE JAK NAWIGOWAĆ W OBECNYCH NURTACH I RUCHACH, KTÓRE

Bardziej szczegółowo

EGARA 2011. Adam Małyszko FORS. POLAND - KRAKÓW 2-3 12 2011r

EGARA 2011. Adam Małyszko FORS. POLAND - KRAKÓW 2-3 12 2011r EGARA 2011 Adam Małyszko FORS POLAND - KRAKÓW 2-3 12 2011r HISTORIA ELV / HISTORY ELV 1992r. 5 Program działań na rzecz ochrony środowiska / EAP (Environmental Action Plan) 1994r. Strategia dobrowolnego

Bardziej szczegółowo

Wikimedia Polska Conference 2009 You too can create... not only Wikipedia!

Wikimedia Polska Conference 2009 You too can create... not only Wikipedia! Wikimedia Polska Conference 2009 You too can create... not only Wikipedia! 1 st -3 rd May, 2009, Jadwisin by the Jezioro Zegrzyńskie Wikimedia Polska Conference 2009 is a fourth event organized by the

Bardziej szczegółowo

Cracow University of Economics Poland. Overview. Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005

Cracow University of Economics Poland. Overview. Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 Cracow University of Economics Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 - Key Note Speech - Presented by: Dr. David Clowes The Growth Research Unit CE Europe

Bardziej szczegółowo

Industrial Landscape Eustachy Kossakowski, 1950s and 60s

Industrial Landscape Eustachy Kossakowski, 1950s and 60s dimensions: 38.5 x 28.5 cm technique: 12 black and white silver gelatin fiber prints made from original Eustachy Kossakowski s negatives edition: 6 price: 12 000 PLN Each portfolio is numbered and signed

Bardziej szczegółowo

We Bring Brands to Life. for online portfolio visit www.ms-design.pl

We Bring Brands to Life. for online portfolio visit www.ms-design.pl We Bring Brands to Life for online portfolio visit www.ms-design.pl yetico producent styropianu styrofoam producer Świetliste logo zatopione w płaszczyznach plexi podkreśla innowacyjne podejście firmy

Bardziej szczegółowo

Cracow University of Economics Poland

Cracow University of Economics Poland Cracow University of Economics Poland Sources of Real GDP per Capita Growth: Polish Regional-Macroeconomic Dimensions 2000-2005 - Keynote Speech - Presented by: Dr. David Clowes The Growth Research Unit,

Bardziej szczegółowo

Auschwitz and Birkenau Concentration Camp Records, 1940 1945 RG 15.191M

Auschwitz and Birkenau Concentration Camp Records, 1940 1945 RG 15.191M Auschwitz and Birkenau Concentration Camp Records, 1940 1945 RG 15.191M United States Holocaust Memorial Museum Archive 100 Raoul Wallenberg Place SW Washington, DC 20024 2126 Tel. (202) 479 9717 Email:

Bardziej szczegółowo

Eugeniusz Koś micki Zrównoważony rozwój w warunkach globalizacji gospodarki. Podstawowe problemy teoretyczne i polityczne

Eugeniusz Koś micki Zrównoważony rozwój w warunkach globalizacji gospodarki. Podstawowe problemy teoretyczne i polityczne Eugeniusz Koś micki Zrównoważony rozwój w warunkach globalizacji gospodarki Podstawowe problemy teoretyczne i polityczne Białystok Poznań 2009 3 copyright by: Fundacja Ekonomistów Środowiska i Zasobów

Bardziej szczegółowo

SUPPLEMENTARY INFORMATION FOR THE LEASE LIMIT APPLICATION

SUPPLEMENTARY INFORMATION FOR THE LEASE LIMIT APPLICATION SUPPLEMENTARY INFORMATION FOR THE LEASE LIMIT APPLICATION 1. Applicant s data Company s name (address, phone) NIP (VAT) and REGON numbers Contact person 2. PPROPERTIES HELD Address Type of property Property

Bardziej szczegółowo

Extraclass. Football Men. Season 2009/10 - Autumn round

Extraclass. Football Men. Season 2009/10 - Autumn round Extraclass Football Men Season 2009/10 - Autumn round Invitation Dear All, On the date of 29th July starts the new season of Polish Extraclass. There will be live coverage form all the matches on Canal+

Bardziej szczegółowo

BSSSC Baltic Sea States Subregional Co-operation. operation good practices presentation

BSSSC Baltic Sea States Subregional Co-operation. operation good practices presentation BSSSC Baltic Sea States Subregional Co-operation operation good practices presentation Polites association was founded in 2002 in Szczecin Stowarzyszenie POLITES w Szczecinie Starszy Brat Starsza Siostra

Bardziej szczegółowo

Presented by. Dr. Morten Middelfart, CTO

Presented by. Dr. Morten Middelfart, CTO Meeting Big Data challenges in Leadership with Human-Computer Synergy. Presented by Dr. Morten Middelfart, CTO Big Data Data that exists in such large amounts or in such unstructured form that it is difficult

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie sieciami telekomunikacyjnymi

Zarządzanie sieciami telekomunikacyjnymi SNMP Protocol The Simple Network Management Protocol (SNMP) is an application layer protocol that facilitates the exchange of management information between network devices. It is part of the Transmission

Bardziej szczegółowo

STUDIA MEDIOZNAWCZE MEDIA STUDIES. Vol. 4 (39) 2009. Nr 4 (39) 2009. Warsaw 2009. Instytut Dziennikarstwa Uniwersytetu Warszawskiego

STUDIA MEDIOZNAWCZE MEDIA STUDIES. Vol. 4 (39) 2009. Nr 4 (39) 2009. Warsaw 2009. Instytut Dziennikarstwa Uniwersytetu Warszawskiego The Institute of Journalism of Warsaw University Instytut Dziennikarstwa Uniwersytetu Warszawskiego MEDIA STUDIES STUDIA MEDIOZNAWCZE Vol. 4 (39) 2009 Nr 4 (39) 2009 Warsaw 2009 Warszawa 2009 SPIS TREŒCI

Bardziej szczegółowo

Niepubliczne Przedszkole i Żłobek EPIONKOWO

Niepubliczne Przedszkole i Żłobek EPIONKOWO KROPECZKI MIESIĄC: PAŹDZIERNIK 2013R. TEMAT MATERIAŁ Hello again! What s your name? Proste powitania Wskazywanie kolegów/koleżanek Śpiewanie piosenki Dialogi A. Hello! I am Kasia. My name is Kasia What

Bardziej szczegółowo

Załącznik 1. Kwestionariusz rozesłany został również w języku angielskim do spółek zagranicznych.

Załącznik 1. Kwestionariusz rozesłany został również w języku angielskim do spółek zagranicznych. Załącznik 1. Poniżej znajduje się kwestionariusz, za pomocą którego Stowarzyszenie Emitentów Giełdowych zwróciło się do emitentów z prośbą o wyrażenie opinii na temat tzw. listy alertów. Spółki oceniały

Bardziej szczegółowo

Health Resorts Pearls of Eastern Europe Innovative Cluster Health and Tourism

Health Resorts Pearls of Eastern Europe Innovative Cluster Health and Tourism Health Resorts Pearls of Eastern Europe Innovative Cluster Health and Tourism Projekt finansowany Fundusze Europejskie z budżetu państwa dla rozwoju oraz ze Polski środków Wschodniej Unii Europejskiej

Bardziej szczegółowo

Instrukcja konfiguracji usługi Wirtualnej Sieci Prywatnej w systemie Mac OSX

Instrukcja konfiguracji usługi Wirtualnej Sieci Prywatnej w systemie Mac OSX UNIWERSYTETU BIBLIOTEKA IEGO UNIWERSYTETU IEGO Instrukcja konfiguracji usługi Wirtualnej Sieci Prywatnej w systemie Mac OSX 1. Make a new connection Open the System Preferences by going to the Apple menu

Bardziej szczegółowo

PLSH1 (JUN14PLSH101) General Certificate of Education Advanced Subsidiary Examination June 2014. Reading and Writing TOTAL

PLSH1 (JUN14PLSH101) General Certificate of Education Advanced Subsidiary Examination June 2014. Reading and Writing TOTAL Centre Number Surname Candidate Number For Examiner s Use Other Names Candidate Signature Examiner s Initials Section Mark Polish Unit 1 Reading and Writing General Certificate of Education Advanced Subsidiary

Bardziej szczegółowo

Working Tax Credit Child Tax Credit Jobseeker s Allowance

Working Tax Credit Child Tax Credit Jobseeker s Allowance Benefits Depending on your residency status (EU citizen or not) there are various benefits available to help you with costs of living. A8 nationals need to have been working for a year and be registered

Bardziej szczegółowo

RADIO DISTURBANCE Zakłócenia radioelektryczne

RADIO DISTURBANCE Zakłócenia radioelektryczne AKREDYTOWANE LABORATORIUM BADAWCZE Page (Strona) 2 of (Stron) 9 Following requirements should be taken into account in the case of making use of Test Report and giving information about the tests performed

Bardziej szczegółowo

Formularz dla osób planujących ubiegać się o przyjęcie na studia undergraduate (I stopnia) w USA na rok akademicki

Formularz dla osób planujących ubiegać się o przyjęcie na studia undergraduate (I stopnia) w USA na rok akademicki Formularz dla osób planujących ubiegać się o przyjęcie na studia undergraduate (I stopnia) w USA na rok akademicki 2017-2018 Zanim zaczniesz wypełniać formularz, zapoznaj się z Instrukcjami! Imię i nazwisko:

Bardziej szczegółowo

photo graphic Jan Witkowski Project for exhibition compositions typography colors : +48 506 780 943 : janwi@janwi.com

photo graphic Jan Witkowski Project for exhibition compositions typography colors : +48 506 780 943 : janwi@janwi.com Jan Witkowski : +48 506 780 943 : janwi@janwi.com Project for exhibition photo graphic compositions typography colors Berlin London Paris Barcelona Vienna Prague Krakow Zakopane Jan Witkowski ARTIST FROM

Bardziej szczegółowo

Goodman Poznań Airport Logistics Centre 16,734 sqm warehouse space available as from Q3 2016. Best placed for business+

Goodman Poznań Airport Logistics Centre 16,734 sqm warehouse space available as from Q3 2016. Best placed for business+ Goodman Poznań Airport 16,734 sqm warehouse space available as from Q3 2016. Best placed for business Goodman Poznań Airport ul. Batorowska 35, 62-081 Wysogotowo, Poznań Najlepsze miejsce dla biznesu Goodman

Bardziej szczegółowo

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 7

Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 7 Angielski bezpłatne ćwiczenia - gramatyka i słownictwo. Ćwiczenie 7 Przetłumacz na język angielski.klucz znajdziesz w drugiej części ćwiczenia. 1. to do business prowadzić interesy Prowadzę interesy w

Bardziej szczegółowo

UE przyjmuje nowy program Bezpieczny Internet : 55 mln euro, aby Internet stał się bezpieczny dla dzieci

UE przyjmuje nowy program Bezpieczny Internet : 55 mln euro, aby Internet stał się bezpieczny dla dzieci IP/8/899 Bruksela, dnia 9 grudnia 8 r. UE przyjmuje nowy program Bezpieczny Internet : mln euro, aby Internet stał się bezpieczny dla dzieci Od dnia stycznia 9 r. UE będzie miała nowy program Bezpieczny

Bardziej szczegółowo

Awareness campaign Safe rail-road level crossing "Stop and Live!"

Awareness campaign Safe rail-road level crossing Stop and Live! Awareness campaign Safe rail-road level crossing "Stop and Live!" www.plk-sa.pl Geneva, 12-13 May 2014 The key objective of the campaign is: What are our objectives? - to promote the correct patterns of

Bardziej szczegółowo

A n g i e l s k i. Phrasal Verbs in Situations. Podręcznik z ćwiczeniami. Dorota Guzik Joanna Bruska FRAGMENT

A n g i e l s k i. Phrasal Verbs in Situations. Podręcznik z ćwiczeniami. Dorota Guzik Joanna Bruska FRAGMENT A n g i e l s k i Phrasal Verbs in Situations Podręcznik z ćwiczeniami FRAGMENT Dorota Guzik Joanna Bruska Autorzy: Dorota Guzik, Joanna Bruska Konsultacja językowa: Tadeusz Z. Wolański Lektorzy: Maybe

Bardziej szczegółowo

KILKA WSKAZÓWEK PRZED USTNYM EGZAMINEM MATURALNYM Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO

KILKA WSKAZÓWEK PRZED USTNYM EGZAMINEM MATURALNYM Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO KILKA WSKAZÓWEK PRZED USTNYM EGZAMINEM MATURALNYM Z JĘZYKA ANGIELSKIEGO Zadania egzaminacyjne Rozmowa wstępna (rozgrzewka językowa) Zadanie 1 rozmowa sterowana Zadanie 2 ilustracja + 3 pytania Zadanie

Bardziej szczegółowo

Tworzenie zintegrowanych strategii miejskich. Creation of integrated urban strategies? the example of the Krakow Functional Area

Tworzenie zintegrowanych strategii miejskich. Creation of integrated urban strategies? the example of the Krakow Functional Area ZRÓWNOWAŻONY ROZWÓJ OBSZARÓW MIEJSKICH W KRAJACH CZŁONKOWSKICH UE W LATACH 2014-2020 29 września 1 października 2015 r. Sesja warsztatowa - Zintegrowane Strategie Miejskie tworzenie i realizacja Tworzenie

Bardziej szczegółowo

Aktualizacja Oprogramowania Firmowego (Fleszowanie) Microprocessor Firmware Upgrade (Firmware downloading)

Aktualizacja Oprogramowania Firmowego (Fleszowanie) Microprocessor Firmware Upgrade (Firmware downloading) Aktualizacja Oprogramowania Firmowego (Fleszowanie) Microprocessor Firmware Upgrade (Firmware downloading) ROGER sp.j. Gościszewo 59 82-416 Gościszewo Poland tel. 055 2720132 fax 055 2720133 www.roger.pl

Bardziej szczegółowo

Jazz EB207S is a slim, compact and outstanding looking SATA to USB 2.0 HDD enclosure. The case is

Jazz EB207S is a slim, compact and outstanding looking SATA to USB 2.0 HDD enclosure. The case is 1. Introduction Jazz EB207S is a slim, compact and outstanding looking SATA to USB 2.0 HDD enclosure. The case is made of aluminum and steel mesh as one of the coolest enclosures available. It s also small

Bardziej szczegółowo

First year of studies - Sculpture... 2. Second year of studies- Sculpture... 3. Third year of studies- Sculpture... 4

First year of studies - Sculpture... 2. Second year of studies- Sculpture... 3. Third year of studies- Sculpture... 4 Academic year 2014/2015 Academy of Fine Arts in Gdańsk Faculty of Sculpture and Intermedia Long-cycle Master s degree studies (5 years) The Faculty of Sculpture is divided into two fields of study: Sculpture

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2013 JĘZYK ANGIELSKI

EGZAMIN MATURALNY 2013 JĘZYK ANGIELSKI Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2013 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania odpowiedzi MAJ 2013 ZADANIA ZAMKNIĘTE Zadanie 1. Obszar standardów Rozumienie ze

Bardziej szczegółowo

Privacy policy. Polityka prywatności. www.wochen-office.com. office@wochen-offce.com 0048 667-352-102 0048 501-059-473

Privacy policy. Polityka prywatności. www.wochen-office.com. office@wochen-offce.com 0048 667-352-102 0048 501-059-473 Privacy policy Polityka office@wochen-offce.com 0048 667-352-102 0048 501-059-473 registration / correspondence address: 05-850 Ożarów Mazowiecki ul. Dmowskiego 70A/37 Polska / Poland The personal / business

Bardziej szczegółowo

Paradoksy i tajemnice rodzinnego wpływu na sferę zachowań ryzykownych dzieci i młodzieży. Krzysztof A. Wojcieszek WSNS Pedagogium w Warszawie

Paradoksy i tajemnice rodzinnego wpływu na sferę zachowań ryzykownych dzieci i młodzieży. Krzysztof A. Wojcieszek WSNS Pedagogium w Warszawie Paradoksy i tajemnice rodzinnego wpływu na sferę zachowań ryzykownych dzieci i młodzieży. Krzysztof A. Wojcieszek WSNS Pedagogium w Warszawie Czy rodzice mogą uniknąć swego wpływu na własne dzieci? Nie,

Bardziej szczegółowo

Volley English! Dziś lekcja 1 Zaproszenie. Zapraszamy i my

Volley English! Dziś lekcja 1 Zaproszenie. Zapraszamy i my Volley English! Już od dziś, co miesiąc, znajdziecie w naszym serwisie nową ofertę. Zapraszamy Cię do nauki angielskiego w praktycznym wydaniu. Przygotowaliśmy dla Ciebie wyjątkowe materiały, które odnoszą

Bardziej szczegółowo

Konserwatorska i czynna ochrona przyrody Czym jest ochrona przyrody? dr Wiktor Kotowski Zakład Ekologii Roślin i Ochrony Środowiska UW

Konserwatorska i czynna ochrona przyrody Czym jest ochrona przyrody? dr Wiktor Kotowski Zakład Ekologii Roślin i Ochrony Środowiska UW Konserwatorska i czynna ochrona przyrody Czym jest ochrona przyrody? dr Wiktor Kotowski Zakład Ekologii Roślin i Ochrony Środowiska UW 1 Czym jest przyroda? wszystko czego nie stworzył człowiek (Wikipedia)

Bardziej szczegółowo

PROGRAM STAŻU. Nazwa podmiotu oferującego staż / Company name IBM Global Services Delivery Centre Sp z o.o.

PROGRAM STAŻU. Nazwa podmiotu oferującego staż / Company name IBM Global Services Delivery Centre Sp z o.o. PROGRAM STAŻU Nazwa podmiotu oferującego staż / Company name IBM Global Services Delivery Centre Sp z o.o. Miejsce odbywania stażu / Legal address Muchoborska 8, 54-424 Wroclaw Stanowisko, obszar działania/

Bardziej szczegółowo

How much does SMARTech system cost?

How much does SMARTech system cost? 1. How much does an intelligent home system cost? With over six years of experience in construction of Intelligent Home Systems we have done a value analysis of systems and services usually purchased by

Bardziej szczegółowo

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY (A1)

JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY (A1) EGZAMIN GIMNAZJALNY W ROKU SZKOLNYM 2012/2013 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM ROZSZERZONY (A1) ROZWIĄZANIA ZADAŃ I SCHEMAT PUNKTOWANIA KWIECIEŃ 2013 Rozumienie ze słuchu Wymagania ogólne II. Rozumienie Uczeń rozumie

Bardziej szczegółowo

UWAGA!!!! Nie odsyłać do Spółki ATTENTION!!!!! Do not send it to the Company

UWAGA!!!! Nie odsyłać do Spółki ATTENTION!!!!! Do not send it to the Company UWAGA!!!! Nie odsyłać do Spółki ATTENTION!!!!! Do not send it to the Company INSTRUKCJA ZAŁĄCZNIK DO PEŁNOMOCNICTWA DOTYCZĄCA WYKONYWANIA PRZEZ PEŁNOMOCNIKA PRAWA GŁOSU NA ZWYCZAJNYM WALNYM ZGROMADZENIU

Bardziej szczegółowo

Jak tworzyć programów studiów na bazie efektów uczenia się?

Jak tworzyć programów studiów na bazie efektów uczenia się? Jak tworzyć programów studiów na bazie efektów uczenia się? Seminarium Bolońskie Proces Boloński: nowe wyzwania dla polskich uczelni Uniwersytet w Białymstoku, 12 maja 2010 r. Ewa Chmielecka, Andrzej Kraśniewski

Bardziej szczegółowo

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE. Negotiation techniques. Management. Stationary. II degree

PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE. Negotiation techniques. Management. Stationary. II degree Politechnika Częstochowska, Wydział Zarządzania PRZEWODNIK PO PRZEDMIOCIE Nazwa przedmiotu Kierunek Forma studiów Poziom kwalifikacji Rok Semestr Jednostka prowadząca Osoba sporządzająca Profil Rodzaj

Bardziej szczegółowo

PROJECT. Syllabus for course Global Marketing. on the study program: Management

PROJECT. Syllabus for course Global Marketing. on the study program: Management Poznań, 2012, September 20th Doctor Anna Scheibe adiunct in the Department of Economic Sciences PROJECT Syllabus for course Global Marketing on the study program: Management I. General information 1. Name

Bardziej szczegółowo

POLITYKA PRYWATNOŚCI / PRIVACY POLICY

POLITYKA PRYWATNOŚCI / PRIVACY POLICY POLITYKA PRYWATNOŚCI / PRIVACY POLICY TeleTrade DJ International Consulting Ltd Sierpień 2013 2011-2014 TeleTrade-DJ International Consulting Ltd. 1 Polityka Prywatności Privacy Policy Niniejsza Polityka

Bardziej szczegółowo

Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme

Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme Pracownia Naukowo-Edukacyjna Evaluation of the main goal and specific objectives of the Human Capital Operational Programme and the contribution by ESF funds towards the results achieved within specific

Bardziej szczegółowo

THE ADMISSION APPLICATION TO PRIVATE PRIMARY SCHOOL. PART I. Personal information about a child and his/her parents (guardians) Child s name...

THE ADMISSION APPLICATION TO PRIVATE PRIMARY SCHOOL. PART I. Personal information about a child and his/her parents (guardians) Child s name... THE ADMISSION APPLICATION TO PRIVATE PRIMARY SCHOOL PART I. Personal information about a child and his/her parents (guardians) Child s name... Child s surname........ Date and place of birth..... Citizenship.....

Bardziej szczegółowo

Why choose No Hau Studio?

Why choose No Hau Studio? Why choose No Hau Studio? We ve been perfecting our skills for over 10 years. Branding and Communications are the core of our activities. B2B is our speciality. Customer s Satisfaction is our priority.

Bardziej szczegółowo

EuroWeek Szkoła Liderów 2015

EuroWeek Szkoła Liderów 2015 EuroWeek Szkoła Liderów 2015 Tegoroczny Obóz Językowy Euroweek, niewątpliwie był jednym z tych wyjazdów, które zapadają w pamięci na długie lata. Grupa uczniów z naszej szkoły wraz z nauczycielem języka

Bardziej szczegółowo

****/ZN/2012. if you are pregnant or breast-feeding.

****/ZN/2012. if you are pregnant or breast-feeding. Wydruk z drukarki nie jest wzorcem do druku. Akceptacja kolorów na podstawie proofa certyfikowanego i wzornika PANTONE. Załączony wzór przeznaczony jest do procesu akceptacji i nie może być użyty do przygotowania

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM CZĘŚĆ 3. JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY

EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM CZĘŚĆ 3. JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY Arkusz zawiera informacje prawnie chronione do momentu rozpoczęcia egzaminu. KOD UCZNIA UZUPEŁNIA ZESPÓŁ NADZORUJĄCY PESEL miejsce na naklejkę EGZAMIN W KLASIE TRZECIEJ GIMNAZJUM CZĘŚĆ 3. JĘZYK ANGIELSKI

Bardziej szczegółowo

EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK ANGIELSKI

EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK ANGIELSKI Centralna Komisja Egzaminacyjna w Warszawie EGZAMIN MATURALNY 2012 JĘZYK ANGIELSKI POZIOM PODSTAWOWY Kryteria oceniania odpowiedzi MAJ 2012 ZADANIA ZAMKNIĘTE Zadanie 1. Obszar standardów Rozumienie ze

Bardziej szczegółowo

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami

Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami Seweryn SPAŁEK Krytyczne czynniki sukcesu w zarządzaniu projektami MONOGRAFIA Wydawnictwo Politechniki Śląskiej Gliwice 2004 SPIS TREŚCI WPROWADZENIE 5 1. ZARZĄDZANIE PROJEKTAMI W ORGANIZACJI 13 1.1. Zarządzanie

Bardziej szczegółowo

Rozmowa kwalifikacyjna z pracodawcą po angielsku str. 4 Anna Piekarczyk. Od Wydawcy

Rozmowa kwalifikacyjna z pracodawcą po angielsku str. 4 Anna Piekarczyk. Od Wydawcy Spis treści Sposoby na udaną rozmowę kwalifikacyjną...5 Lista czasowników, które warto znać i zastosować podczas rozmowy kwalifikacyjnej...9 Lista przymiotników opisujących charakter... 11 Dla pracodawcy:

Bardziej szczegółowo

Łukasz Reszka Wiceprezes Zarządu

Łukasz Reszka Wiceprezes Zarządu Łukasz Reszka Wiceprezes Zarządu Time for changes! Vocational activisation young unemployed people aged 15 to 24 Projekt location Ząbkowice Śląskie project produced in cooperation with Poviat Labour Office

Bardziej szczegółowo

badania empiryczne podejścia & proces badawczy [warto mieć z tyłu głowy]

badania empiryczne podejścia & proces badawczy [warto mieć z tyłu głowy] badania empiryczne podejścia & proces badawczy [warto mieć z tyłu głowy] na początku każdego procesu poznawczego stoją różne założenia teoretyczne i hipotezy które mogą być ukryte/nieświadome metody badawcze

Bardziej szczegółowo

Montessori na całe życie: zadziwiające obszary rozwoju Montessori for Life: The Amazing Planes of Development. Paul Epstein, Ph.D.

Montessori na całe życie: zadziwiające obszary rozwoju Montessori for Life: The Amazing Planes of Development. Paul Epstein, Ph.D. Montessori na całe życie: zadziwiające obszary rozwoju Montessori for Life: The Amazing Planes of Development Paul Epstein, Ph.D. Kwiecień 2012 Zadziwiające obszary rozwoju The Amazing Planes of Development

Bardziej szczegółowo

MATEUSZ SZCZYPIŃSKI EDUCATION SOLO EXHIBITIONS SELECTED GROUP EXHIBITIONS ART FAIRS ACHIEVEMENTS

MATEUSZ SZCZYPIŃSKI EDUCATION SOLO EXHIBITIONS SELECTED GROUP EXHIBITIONS ART FAIRS ACHIEVEMENTS Mateusz Szczypiński / bio MATEUSZ SZCZYPIŃSKI Born in 1984 in Piekary Śląskie, lives ans works in Cracow. Mateusz Szczypiński, author of collages and oil paintings, serves anew the patterns that have already

Bardziej szczegółowo