Mediacja w rozwi¹zywaniu konfliktów wieku adolescencji. Mediation in resolving the conflicts of adolescence

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Mediacja w rozwi¹zywaniu konfliktów wieku adolescencji. Mediation in resolving the conflicts of adolescence"

Transkrypt

1 Mediacja w rozwi¹zywaniu konfliktów wieku adolescencji Mediation in resolving the conflicts of adolescence

2

3 Mediacja w rozwi¹zywaniu konfliktów wieku adolescencji pod redakcj¹ Ma³gorzaty Leœniak Mediation in resolving the conflicts of adolescence edited by Ma³gorzata Leœniak Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego 2009

4 Rada Wydawnicza Krakowskiej Akademii im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego / Editorial Council of the Andrzej Frycz Modrzewski Krakow University: Klemens Budzowski, Maria Kapiszewska, Jacek Majchrowski, Zbigniew Maciąg Recenzent / Reviewer: dr hab. Barbara Józefik, Ph.D. Publikacja powstała w ramach zadania badawczego: Mediacja w rozwiązywaniu konfliktów kryzysu adolescencji; WNoR/DS/ The publication was carried out as a part of a research task: Mediation in resolving the conflicts of adolescence crisis; WNoR/DS/ Redaktor prowadzący / Managing Editor: Halina Baszak-Jaroń Projekt okładki i stron tytułowych / Cover design: Oleg Aleksejczuk Tłumaczenie na język angielski / Translation: Małgorzata Kiełtyka Korekta / Proof-reading: zespół / team Copyright by Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego, Kraków ISBN Wydawca / Publisher: Krakowskie Towarzystwo Edukacyjne sp. z o.o. Oficyna Wydawnicza AFM / Krakow Society for Education, AFM Publishing House Sprzedaż / Bookshop: Księgarnia KTE sp. z o.o. Kampus Krakowskiej Akademii im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego ul. Gustawa Herlinga-Grudzińskiego Kraków tel./faks: (012) ; Łamanie / Technical Lay-out Editor: Oleg Aleksejczuk Druk / Printed by Premium Partner

5 Spis treœci Małgorzata Leśniak Wprowadzenie: mediacja w rozwiązywaniu konfliktów wieku adolescencji... Małgorzata Leśniak Regulacje dotyczące mediacji w prawie polskim... Katarzyna Zdrzalik Postawy mieszkańców Skarżyska-Kamiennej i Krakowa wobec mediacji. Raport z badań... Wojciech Skorupski Racjonalnie o mediacji... Paweł Szczepaniak Wybrane problemy mediacji po wyroku... Teresa Olearczyk Psychopedagogiczne aspekty sytuacji konfliktowych w okresie adolescencji Patrycja Huget Poczucie kompetencji społecznych młodzieży z zaburzeniami w zachowaniu jako czynnik wpływający na skuteczność mediacji rodzinnych... Zofia Foryś Rodzina a próby samobójcze młodzieży... Grażyna Cepuch, Grażyna Dębska, Paulina Pieprzyca Funkcjonowanie społeczne nastolatka z moczeniem nocnym... Noty o autorach

6

7 Ma³gorzata Leœniak Wprowadzenie: mediacja w rozwi¹zywaniu konfliktów wieku adolescencji Mediacja, choć jest instytucją stosunkowo młodą w polskim systemie prawa (ma niespełna trzynaście lat), z powodzeniem może być wykorzystywana w bardzo szerokim zakresie. Podstawowym jej założeniem jest koncepcja sprawiedliwości naprawczej, opierająca się w głównej mierze na zadośćuczynieniu, która może być rozumiana jako alternatywa bądź uzupełnienie obowiązującej wciąż jeszcze sprawiedliwości odwetowej. Wyrasta bowiem z przeświadczenia, że to interes pokrzywdzonego przestępstwem (lub innym szkodliwym działaniem), a nie państwo i społeczeństwo są centralnym punktem postępowania. Jim Consedine, wielki orędownik mediacji, uważa, że zbyt często domagając się sprawiedliwości polegamy na prawie bezdusznym zbiorze przepisów. Wskutek tego nie ma ogólnie przyjętego sposobu pojednania w razie tragedii. W ramach wyznaczonych przez struktury społeczne i oficjalne prawo, przeprosiny i żal nie mogą spotkać się z litością, przebaczeniem i pojednaniem. Zamiast tego, od pierwszego dnia poszkodowani i ich rodziny są odcięte od toczącego się postępowania, a podejrzani, często w izolacji, czekają na odpłatę, przeżywając zawsze strach i niepewność. Zwykle następuje to w celi więziennej, z dala od cierpiących rodzin obu stron. Konsekwencją takiej sytuacji jest prawie zupełny brak procesu zdrowienia zarówno u sprawcy przestępstwa (czy szerzej pokrzywdzenia), jak i u jego ofiary, co przynosi ciągnące się latami poczucie rozgoryczenia i złości. Mediacja to filozofia, która karanie zastępuje pojednaniem, zemstę na sprawcach pomocą dla ofiar, alienację i nieczułość wspólnotą i zjednoczeniem, negatywizm i destrukcję naprawą, przebaczeniem i łaską. Do pewnego stopnia historia ludzkości była polemiką między dwoma modelami sprawiedliwości: państwowej i społecznej. Sprawiedliwość państwowa to sprawiedliwość narzucona odgórnie, zamknięta w artykułach i paragrafach; to sprawiedliwość karząca i hierarchiczna, zaś sprawiedliwość społeczna jest sprawiedliwością negocjowaną i naprawczą. Zarówno w wielkich konfliktach, jak i małych sporach ta druga zdaje się być nie tylko optymalna, ale i racjonalna, bowiem przywraca ład i porządek społeczny, często

8 Ma³gorzata Leœniak utracony w wyniku nie tylko samego konfliktu, ale i tradycyjnego sposobu jego rozwiązania 1. Mediacja jest dobrowolnym procesem, którego celem jest porozumienie osób trwających w konflikcie, osiągane przy pomocy bezstronnego i neutralnego mediatora, akceptowanego przez uczestników mediacji. Umożliwia opowiedzenie o przeżyciach, wyrażenie swoich uczuć i emocji; przeproszenie za wyrządzone szkody i wybaczenie doznanych krzywd; szybsze uzyskanie zadośćuczynienia; przejęcie odpowiedzialności za własne czyny i decyzje; poznanie i zrozumienie racji i punktu widzenia drugiej osoby; pozbycie się lęku przed sprawcą; zawarcie ugody zgodnej z potrzebami i interesami stron konfliktu, a wreszcie sprzyja utrzymaniu lub naprawie dobrych wzajemnych relacji przy jednoczesnym rozwiązaniu sporu. To zaledwie kilka spośród wielu jej pozytywnych aspektów. Łatwo przy okazji zauważyć, że chodzi tu przede wszystkim o naprawę wyrządzonej szkody, a nie, jak to ma miejsce w systemie sprawiedliwości retrybutywnej (karzącej), ukaranie sprawcy pokrzywdzenia. Istotą mediacji jest bowiem prowadzenie jej w atmosferze całkowicie odformalizowanej i sprzyjającej swobodnym wypowiedziom oraz rozładowaniu emocji, gdy ofiara i sprawca są partnerami i podmiotami, a nie osobami pełniącymi ściśle określone, przeciwstawne role. Tradycyjny, na przykład sądowy, sposób rozwiązania sporów tego nie gwarantuje, a niejednokrotnie jeszcze przyczynia się do eskalacji negatywnych emocji, a co za tym idzie konfliktu. Mediacja może być niesamoistnym instrumentem polityki karnej, pełniącym funkcję modyfikującą w stosunku do tradycyjnych środków reakcji prawnokarnej. Może być również całkiem odrębnym sposobem oddziaływania, jeśli traktowana jest jako samodzielny środek karny. Może także funkcjonować poza regulacją prawnokarną, gdy istnieje poza systemem wymiaru sprawiedliwości w odniesieniu do określonych konfliktów, na ogół w zamkniętych małych społecznościach, na przykład w stosunkach sąsiedzkich, pracowniczych, rodzinnych, szkolnych czy rówieśniczych. Tak więc znajduje coraz szersze zastosowanie również w sprawach dotyczących konfliktów kryzysu adolescencji. Adolescencja to okres dorastania, między dzieciństwem a dorosłością, przypadający między a rokiem życia, charakteryzujący się nasilonymi zmianami biologicznymi i psychologicznymi, które mają charakter dynamicznego procesu, uwarunkowanego w dużym stopniu sytuacją socjokulturową i ekonomiczną. Często w literaturze przedmiotu bywa określany mianem trudnego okresu, którego czas trwania zależy również od płci i indywidualnych cech jednostki, a także od warunków środowiskowych. W okresie tym pojawia się lub uaktywnia popęd płciowy oraz szereg nowych zainteresowań (społecznych, zawodowych). Przede wszystkim jest to jednak okres odkrywania własnych potencjałów i kierunków 1 J. Consedine, Sprawiedliwość naprawcza. Przywrócenie ładu społecznego, Warszawa 2004, s

9 Wprowadzenie: mediacja w rozwi¹zywaniu konfliktów wieku adolescencji rozwoju, kształtowania własnego ego, systemu wartości i światopoglądu wraz z nieodpartą potrzebą osiągnięcia subiektywnie rozumianej wolności i autonomii, niekiedy błędnie (aż do przypadków patologicznych) realizowanej przez odrzucanie i negowanie autorytetów i związanych z nimi instytucji. Pojawia się w tym okresie wiele zaburzeń emocjonalnych, między innymi wybuchowość, wahania nastroju, niekiedy myśli samobójcze, częste zachowania agresywne, nasilone zwłaszcza w sytuacjach grupowych. Okres ten charakteryzuje ponadto łatwość ulegania wpływom, także negatywnym, oraz nasilone tendencje do uzależnień 2. Nie jest tajemnicą, że współczesna młodzież została wystawiona na próbę, która będzie weryfikowała wpojony zarówno przez rodzinę, kulturę, jak i społeczeństwo system norm, wartości i zachowań, oraz pewną indywidualną odporność na wymagania, jakie stawia trudna rzeczywistość. We współczesnym świecie młodość przestała być przedsionkiem dorosłego życia. Młodzi ludzie nie chcą być jedynie przedmiotami wychowawczych zabiegów. Aspirują do tego, aby odgrywać podmiotową rolę w życiu społecznym, a współczesna cywilizacja nie zawsze potrafi wyjść naprzeciw tym aspiracjom. Młody człowiek znajduje się w labiryncie o wielu wyjściach i gąszczu przestawnych ścianek, nazywających się między innymi: dom rodzinny, szkoła, sposób spędzania wolnego czasu, perspektywy pracy, presja sukcesu, seks, marzenia. Pytanie tylko, jak przez to przejdzie, które wyjście wybierze? Czy i w jaki sposób zaangażuje się w konflikty, które są przecież nieodłącznym elementem wieku dorastania? Kto mu pomoże w ich rozwiązaniu? Mediacja jako jeden ze sposobów rozwiązania tych konfliktów oddziałuje na dwóch płaszczyznach, z których wynikają odmienne cele: na płaszczyźnie związków i kontaktów z innymi (rówieśnikami, dorosłymi) rozwijana jest zdolność prowadzenia dialogu. Mediator wspiera z jednej strony partnerów konfliktu w przedstawieniu ich osobistego punktu widzenia oraz ich pragnień. Dzięki temu zostaje wzmocniona ich samodzielność i odpowiedzialność za własne czyny. Na płaszczyźnie treści osiągnięta zostaje w drodze rokowań sprawiedliwa, solidnie uzasadniona decyzja, z jakiej obie strony będą zadowolone. Obowiązuje tu bowiem u młodych ludzi poczucie sprawiedliwości, które służy za punkt wyjściowy i pomaga w orientacji, a to niezwykle cenna umiejętność w labiryncie życia. Kolejną, niezwykle istotną kwestią, jest zwrócenie uwagi na redukcję energii i stresu, które nieodłącznie towarzyszą wszelkim konfliktom. I wreszcie mediacja pozwala na uniknięcie czasochłonnych i często zbyt dużych sankcji, które w odniesieniu do młodych ludzi powodować mogą raczej wzmocnienie konfliktu, a nie jego rozwiązanie 3. Sprawiedliwość naprawcza, której idea znalazła odzwierciedlenie w mediacji, nie opiera się na strachu, a na szacunku dla zwykłego ludzkiego odczuwania. I jest 2 3 H. Diemut, Łagodzenie konfliktów w szkole i w pracy z młodzieżą, Kielce 2004, s

10 Ma³gorzata Leœniak dla ludzi, a nie dla wymiaru sprawiedliwości, chociaż i ten może odnieść różnorodne korzyści z wprowadzenia mediacji. Jedną z ważniejszych jest z pewnością duża oszczędność kosztów, czasu i środków, które mogą być skierowane na inne cele. Mediacja na dłuższą metę okazuje się lepszym sposobem na stworzenie bezpiecznego i sprawiedliwego społeczeństwa; społeczeństwa, w którym młodzi ludzie ze swoimi lękami, konfliktami znajdują swoje miejsce. Nikt nie może odbierać im do tego prawa. Książka, którą oddajemy do rąk Czytelników jest zaledwie próbą odpowiedzi na pytania, na ile i w jakim zakresie mediacja może pomóc w rozwiązywaniu konfliktów wieku adolescencji. Składa się z artykułów analizujących między innymi: podstawy prawne stosowania mediacji w Polsce z krytyczną tego prawa analizą, szczególnie w odniesieniu do nieletnich i młodocianych sprawców czynów karalnych i przestępstw, a także mediacji po wyroku (Małgorzata Leśniak, Paweł Szczepaniak); charakterystykę okresu adolescencji z jej napięciami, kryzysami i konfliktami, w tym tak drastycznymi sposobami ich rozwiązywania, jak samobójstwa (Teresa Olearczyk, Zofia Foryś). Zaburzenia w społecznym funkcjonowaniu nastolatka z problemem moczenia nocnego, często w tego typu opracowaniach pomijane, pomimo tego, że właśnie tak szczególne zaburzenia pozwalają pokazać w jaskrawy sposób genezę konfliktów intra- i interpersonalnych (Grażyna Cepuch, Grażyna Dębska, Paulina Pieprzyca). Kolejny problem omawiany w tej publikacji to kompetencje społeczne młodzieży z zaburzeniami jako czynnik wpływający na skuteczność mediacji rodzinnych (Patrycja Huget). Dopełnieniem całości jest nie tylko raport z badań nad postawami wobec mediacji mieszkańców dwóch wybranych miast w Polsce (Katarzyna Zdrzalik), ale także próba racjonalnego spojrzenia na tę, już nienową i z pewną tradycją w Polsce, procedurę rozwiązywania konfliktów (Wojciech Skorupski). Mam nadzieję, że publikacja przyczyni się nie tylko do lepszego zrozumienia konfliktów kryzysu wieku dorastania, ale także spowoduje, że coraz więcej osób szukając sposobów ich przezwyciężania, sięgnie po mediację jako najbardziej optymalny sposób, jeśli nie całkowitego rozwiązania, to przynajmniej łagodzenia ich negatywnych skutków. 10

11 Ma³gorzata Leœniak Regulacje dotycz¹ce mediacji w prawie polskim Wprowadzanie mediacji do polskiego systemu wymiaru sprawiedliwości rozpoczęło się od pilotażowego programu mediacji w sprawach nieletnich, organizowanego przez powstały w 1996 r. Zespół ds. Wprowadzenia Mediacji między Ofiarą i Sprawcą Przestępstwa (został on powołany do życia w ramach Stowarzyszenia Penitencjarnego Patronat ). W 1998 r. weszły w życie pierwsze zapisy prawne pozwalające na rozwiązywanie części konfliktów karnych na drodze mediacji. Obecnie możliwość mediacyjnego rozwiązania sporu istnieje w wielu gałęziach polskiego prawa. Różnią się one formą samego procesu negocjacyjnego, sposobem uznania ugody za wiążącą, a także kilkoma innymi cechami. Na początek przedstawię akty prawne regulujące kwestię mediacji w prawie polskim oraz regulacje i rekomendacje Rady Europy, organów Unii Europejskiej i organizacji międzynarodowych. Prawo karne Ustawa z 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego (Dz.U Nr 89, poz. 555), art. 23a, art pkt.10, art , art , art , art. 493 oraz przepisy dotyczące kosztów Ustawa z 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (Dz.U Nr 35, poz. 228) art. 3a Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 13 czerwca 2003 r. w sprawie postępowania mediacyjnego w sprawach karnych (Dz.U Nr 108, poz. 1020) Rozporządzanie Ministra Sprawiedliwości z 18 maja 2001 r. w sprawie postępowania mediacyjnego w sprawach nieletnich (Dz.U Nr 56, poz. 591) Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 5 listopada 2002 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie postępowania mediacyjnego w sprawach nieletnich (Dz.U Nr 193, poz. 1621) Ustawa z 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny wykonawczy (Dz.U Nr 90, poz. 557) art

12 Ma³gorzata Leœniak 12 Prawo cywilne (również rodzinne i pracy) Ustawa z 7 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U Nr 43, poz. 296), art. 10 i art Prawo pracy (spory zbiorowe) Ustawa z 23 maja 1991 r. o rozwiązywaniu sporów zbiorowych (Dz.U Nr 55, poz. 236) art Prawo administracyjne Ustawa z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U Nr 153, poz. 1270) art Prawo konsumenckie Ustawa z 15 grudnia 2000 r. o Inspekcji Handlowej (Dz.U Nr 4, poz. 25) art. 3 pkt. 1.3 i art. 36. Rozporządzenie Rady Ministrów z 5 marca 2002 r. w sprawie sposobu współdziałania organów Inspekcji Handlowej z powiatowym (miejskim) rzecznikiem konsumentów, organami administracji rządowej i samorządowej, organami kontroli oraz organizacjami pozarządowymi reprezentującymi interesy konsumentów (Dz.U Nr 24, poz. 243) 2 pkt. 3 Regulacje i rekomendacje europejskie (unijne i wydawane przez Radę Europy) Szereg rekomendacji Rady Europy, w szczególności: Rekomendacja nr R/81/7 z 14 maja 1981 r. o środkach ułatwiających dostęp do wymiaru sprawiedliwości zalecająca eliminowanie archaicznych procedur, które nie przynoszą pożytecznych rezultatów Rekomendacja nr R/86/12 z 16 września 1986 r. dotycząca środków zapobiegających nadmiernemu obciążaniu sądów i ograniczających to obciążenie, postulująca, że tam, gdzie to jest właściwe, zachęca się do polubownego rozwiązywania sporów w trybie pozasądowym, przed wszczęciem postępowania sądowego lub podczas jego trwania Rekomendacja nr R/98/1 z 21 stycznia 1998 r. zalecająca wprowadzenie oraz promowanie mediacji rodzinnych Rekomendacja nr Rec. 10 (2002) z 18 września 2002 r. dotycząca mediacji w sprawach cywilnych, w której zwrócono uwagę na istnienie szczególnego interesu w sformułowaniu odrębnych reguł dotyczących procedury mediacyjnej Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady Unii Europejskiej z 21 maja 2008 r EC Europejski Kodeks Postępowania dla Mediatorów

13 Regulacje dotycz¹ce mediacji w prawie polskim Inne rekomendacje Ustawa wzorcowa o międzynarodowej koncyliacji handlowej przyjęta przez Komisję Międzynarodowego Prawa Handlowego ONZ (United Nations Commission on International Trade Law UNCITRAL) 24 czerwca 2002 r. Regulacje prawne zamieszczone powyżej wprowadziły do polskiego systemu wymiaru sprawiedliwości instytucję mediacji. Część wskazań i rekomendacji zarówno wymienionych w powyższym spisie, jak i pominiętych nie została jeszcze wprowadzona. Mediacja nie jest instytucją monolityczną w takim znaczeniu, że postępowanie mediacyjne w różnych gałęziach prawa jest ujęte w inny sposób i posługuje się innymi regułami. Rozpatrzmy zatem różne formy mediacji w zależności od celu jej stosowania w polskim systemie prawnym. W prawie karnym mediacja ma trzy formy. Pierwszą jest mediacja ujęta ogólnie w art. 23a Kodeksu postępowania karnego ta forma dotyczy właściwie wszystkich przypadków spraw rozpatrywanych przez sądy i prokuratury w sprawach karnych dotyczących osób dorosłych, które nie zostały jeszcze osądzone i skazane na karę pozbawienia wolności (później wspomnę o sprawach dotyczących osób osadzonych w zakładach karnych). Tryb rozpatrywania reguluje wspomniany art. 23a kpk oraz Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 13 czerwca 2003 r. w sprawie postępowania mediacyjnego w sprawach karnych. Zgodnie z treścią art. 23a kpk sąd, a w postępowaniu przygotowawczym prokurator, może skierować sprawę do mediacji 1. W przepisach nie ma ograniczenia co do liczby prób mediacji, jedynym ograniczeniem jest czas trwania postępowania mediacyjnego do jednego miesiąca 2. Nie jest jednak wyraźnie określone, czy dotyczy to wszelkich prób mediacji określanych zbiorczo mianem postępowania mediacyjnego, czy też każda oddzielna próba mediacji nie powinna trwać dłużej niż miesiąc. Ta wada wspomnianego przepisu wynika zapewne z niskiej jakości polskiego prawodawstwa i powinna zostać usunięta. Mediacja w postępowaniu karnym wobec dorosłego może zostać zainicjowana przez pokrzywdzonego, oskarżonego lub sąd. Bezwzględnie wymaganym warunkiem jest zgoda stron konfliktu na tę formę jego rozwiązania 3. Przywołane rozporządzenie oraz przepisy szczególne zawarte w Kodeksie postępowania karnego określają warunki, jakie musi spełniać mediator. Nie może to być osoba, która ulega wyłączeniu na mocy przepisów art kpk. Mediator musi posiadać obywatelstwo polskie, korzystać z pełni praw cywilnych i obywatelskich, mieć powy- 1 Ustawa z 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego (Dz.U Nr 89, poz. 555), art. 23a 1. 2 Ibidem, art. 23a 2. 3 Ibidem, art. 23a 1. 13

14 Ma³gorzata Leœniak żej 26 lat, biegle władać językiem polskim, nie być karanym za przestępstwo umyślne, posiadać kwalifikacje do likwidowania konfliktów i wiedzę dostateczną do przeprowadzania postępowania mediacyjnego (w szczególności wiedzę z zakresu psychologii, pedagogiki, socjologii, resocjalizacji lub prawa), dawać rękojmię należytego wykonywania obowiązków 4. Analiza tych wymogów zmusza do refleksji, że prawo to zostało sformułowane metodą powielaczową (w szczególności rozporządzenie). Obywatelstwo polskie mediatora jest bez znaczenia, jeśli chodzi o likwidowanie konfliktów. Przebywając na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej obcokrajowiec podlega jej prawom i nie ma w takim wypadku niebezpieczeństwa braku lojalności. Z drugiej strony, w dobie coraz ściślejszych związków państw tworzących Unię Europejską dyskryminacja mediatora z powodu braku polskiego obywatelstwa jest raczej bezzasadna. Biorąc pod uwagę tendencje dotyczące prawa cywilnego, w szczególności dyrektywę na temat sporów transgranicznych, można łatwo się domyślić, że w przyszłości obywatelstwo nie będzie czynnikiem wpływającym w znaczący sposób na prawa człowieka, w każdym razie na terenie Unii Europejskiej. Inną wskazówką stosowania metody powielaczowej jest zapis o dawaniu rękojmi należytego wykonywania obowiązków. Nie bardzo wiadomo, co taki zapis oznacza, spotyka się podobne w różnych aktach prawnych, służą zapewne za wypełniacz i ostateczny argument zależący jedynie od interpretacji organu decyzyjnego. Prawo karne nie powinno dopuszczać do dowolności w ocenie osób wykonujących obowiązki. Przywołany przepis sugeruje również, że organ emulgacyjny nie miał pomysłu na określenie szczegółowych wymagań w stosunku do mediatora. Być może właściwym podejściem byłoby określenie wymogów dotyczących posiadanej wiedzy i doświadczenia mediatora. Co prawda 3 pkt 6 przywołanego rozporządzenia zdaje się precyzować konieczne kwalifikacje odnośnie do wiedzy mediatora, niemniej czyni to w sposób bardzo ogólny. Samo określenie, że mediator musi posiadać wystarczającą wiedzę, w szczególności w zakresie psychologii, pedagogiki, socjologii, resocjalizacji lub prawa jest kuriozalne. Nie określono bowiem, czym jest wiedza wystarczająca. Ponadto, słowo lub wskazuje na alternatywę. Stąd mediator może posiadać tę wystarczającą wiedzę na przykład z zakresu psychologii, a wiedzy o prawie nie posiadać wcale. Doświadczenie też jest niezmiernie ważne o ile trudno sprawdzić zdolności negocjacyjne, o tyle doświadczenie nabywa się z wiekiem. Jest to powszechnie znana zależność uwarunkowana sposobem pozyskiwania wiedzy o mechanizmach, jakimi społeczność się kieruje. Wiek odgrywa znaczącą rolę w interpretacji tych mechanizmów, większość wiedzy na temat zależności społecznych nabywa się w toku życia przez doświadczenie. Dlatego należy poddać krytyce również zapis 14 4 Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 13 czerwca 2003 r. w sprawie postępowania mediacyjnego w sprawach karnych (Dz.U Nr 108, poz. 1020) 3 pkt. 1 7.

15 Regulacje dotycz¹ce mediacji w prawie polskim o cezurze wiekowej mediatora. Dwadzieścia sześć lat to zbyt mało, by móc oceniać złożone konflikty pomiędzy ludźmi. Wiek ten jest momentem wejścia osoby wykształconej w życie (mowa oczywiście o zakończeniu studiów, około dwa lata po ich ukończeniu człowiek zaczyna się dopiero uczyć życia w społecznego). Od osoby, która dopiero uczy się interakcji społecznych w dorosłym świecie trudno wymagać prawidłowej oceny sytuacji osób poruszających się w takiej rzeczywistości od dawna. W przywołanym rozporządzeniu nie ma mowy o obiektywnym sprawdzeniu kwalifikacji mediatora. Niewłaściwe określenie cech, jakimi powinien odznaczać się mediator powoduje krytykę tego sposobu likwidowania konfliktów wypływającą ze strony polskich środowisk prawniczych. W praktyce mediatorem może być dowolna osoba, spełniająca warunki podstawowe określone rozporządzeniem, która zda egzamin w jednej z uznanych publicznie instytucji zajmującej się mediacją. Powoduje to, że do wykonywania tej funkcji kierowane są osoby bez doświadczenia życiowego, których umiejętności likwidowania konfliktów wynikają nie z praktyki, a z formalnego wykształcenia, które nie jest właściwym probierzem wiedzy i doświadczenia. Pomijając wadliwe określenie kwalifikacji osób, które mogą być mediatorami w sprawach karnych warto zaznaczyć, że samo wprowadzenie mediacji do tego typu postępowań jest właściwą drogą prowadzącą do zmiany podejścia do rozstrzygania konfliktów. Nadmierna penalizacja, z której słynie polski wymiar sprawiedliwości, jest w wielu przypadkach ślepym zaułkiem powodującym więcej szkód, niż korzyści. O ile jednak wprowadzenie mediacji do systemu wymiaru sprawiedliwości jest krokiem w dobrym kierunku, o tyle praktyka wskazuje na rzadkie wykorzystanie tego narzędzia (zainteresowanych odsyłam do statystyk Ministerstwa Sprawiedliwości, które można znaleźć w publikowanym internetowo Biuletynie Informacji Publicznej 5 ). Mediacja karna w przypadku osób dorosłych ma skutek praktyczny w postaci wzięcia przez sąd pod uwagę wyniku mediacji przy wydawaniu wyroku. Oznacza to, że strony konfliktu nie mają pewności co do werdyktu, mogą jednak przypuszczać, iż sąd uwzględni wynik mediacji orzekając o sankcjach przeciw oskarżonemu i o zadośćuczynieniu ofierze przestępstwa. Sąd nie jest jednak związany ugodą mediacyjną, ma prawo ją ocenić pod kątem zgodności z prawem i zasadami współżycia społecznego, może ją zmodyfikować, może ją również całkowicie zignorować i rozstrzygnąć niezależnie od niej. Ostateczne rozstrzygnięcie jest zatem w rękach sądu. Nawet krytycznie oceniając ten mechanizm należy przyznać, że tego typu rozwiązanie jest racjonalne, szczególnie wziąwszy pod uwagę niskie obecnie wymagania dotyczące mediatorów. Niemniej wydaje się zasadnym postulowanie, by przyszłe regulacje uwzględniały pierwszeństwo rozwiązań negocjacyjnych, dbając jednocześnie o poziom profesjonalizmu mediatorów. 5 ( ). 15

16 Ma³gorzata Leœniak Nieco odmienne podejście cechuje drugą formę postępowania w sprawach dotyczących deliktów w prawie karnym dotyczących nieletnich sprawców. Tę sferę regulują: ustawa z 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich oraz rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 13 czerwca 2003 r. w sprawie postępowania mediacyjnego w sprawach karnych z późniejszymi zmianami. Ponieważ chodzi w nich o przestępstwa popełniane przez osoby nieletnie, większy nacisk kładziony jest na dobro sprawcy i ewentualne negatywne efekty działań organów państwowych na jego przyszłe życie. Tym niemniej, mechanizm działania i finalne efekty mediacji są podobne do tych stosowanych w sprawach dotyczących osób dorosłych. Sąd może, lecz nie musi wziąć pod uwagę ugodę mediacyjną. O ile w sprawach dotyczących dorosłych takie postępowanie jest zrozumiałe, o tyle w sprawach dotyczących nieletnich ugoda powinna mieć moc obligującą sąd do jej zastosowania (z wyjątkiem ugód naruszających prawo, zasady współżycia społecznego, nielogicznych bądź wewnętrznie sprzecznych). Odmiennie bowiem niż w przypadku mediacji dotyczącej osób dorosłych, w przypadku mediacji, w której sprawcą jest osoba nieletnia, istotny jest również walor edukacyjny postępowania mediacyjnego. Podobnie jak w przypadku mediacji w sprawach karnych dotyczącej osób dorosłych, rozporządzenie regulujące warunki przeprowadzania mediacji jest nieprecyzyjne i wadliwe jeśli chodzi o kwalifikacje mediatorów. Właściwie kwalifikacje mediatorów są kalką tych wymienionych w rozporządzeniu odnoszącym się do spraw dotyczących dorosłych 6. Z paroma wyjątkami. Rozporządzenie dotyczące nieletnich nie wymaga od mediatora niekaralności za przestępstwo umyślne (sic!). Trudno znaleźć uzasadnienie dla takiego zapisu, najpewniej ktoś w Ministerstwie Sprawiedliwości niewłaściwie używał kombinacji klawiszy Ctrl-C, Ctrl-V. Tymczasem, jeśli chodzi o znajomość języka polskiego dodano, że znajomość ta musi obejmować biegłość w mowie i piśmie. W rozporządzeniu dotyczącym spraw odnoszących się do osób dorosłych mowa jest jedynie o biegłej znajomości języka polskiego. To oczywiście ironia, acz trudno oprzeć się wrażeniu, że rozporządzenia pisano na kolanie. Tymczasem ani w jednym, ani w drugim rozporządzeniu nie znalazł się zapis, że mediator musi umieć, kolokwialnie rzecz ujmując, pisać z sensem. Jedynym warunkiem dodatkowym, który pojawia się w rozporządzeniu dotyczącym nieletnich jest warunek odbycia szkolenia dla mediatorów ( 4 pkt. 7). Kryteria dotyczące szkolenia wymienione w rozporządzeniu są nieostre, nie wiadomo nawet, jakie są wytyczne dotyczące oceny przyswojonej przez szkolonych wiedzy (opiniowanie przydatności nie jest obiektywnym wskaźnikiem postępów, nie wiadomo, w jaki sposób mają być przygotowane egzaminy i sprawdziany) Rozporządzanie Ministra Sprawiedliwości z 18 maja 2001 r. w sprawie postępowania mediacyjnego w sprawach nieletnich (Dz.U Nr 56, poz. 591) 4 pkt. 1 7 oraz załącznik do rozporządzenia określający standardy szkolenia mediatorów.

17 Regulacje dotycz¹ce mediacji w prawie polskim Same kwalifikacje dotyczące instytucji i osób prowadzących szkolenie 7 są niewystarczające i niedookreślone. Kryterium doświadczenia mediacyjnego i doświadczenia dydaktycznego w prowadzeniu zajęć i treningów w zakresie rozwiązywania konfliktów nie jest kwantyfikowalnym przymiotem. Nie określono, jak będzie ewaluowane to doświadczenie. Kto i w jaki sposób sprawdza znajomość etyki zawodowej? Określenie wymogu dwuletniej praktyki mediacyjnej nie precyzuje, jak wiele postępowań mediacyjnych w ciągu tych dwóch lat powinien mediator-szkoleniowiec przeprowadzić. Jedno, pięć, sto? Trzecią formą mediacji stosowaną w obrębie prawa karnego jest mediacja dokonywana po wyroku 8. Sąd penitencjarny może uwzględnić ugodę zawartą drogą mediacji podczas rozpatrywania wniosku o przedterminowe zwolnienie osadzonego. Wymogi dotyczące mediatorów określone są tym samym rozporządzeniem, które dotyczy spraw karnych przeciw osobom dorosłym oraz przepisami Kodeksu Postępowania Karnego. Stąd regulacje tej sytuacji mają te same wady, co regulacje wspomniane wcześniej. Istnienie karno-prawnych rozwiązań mediacyjnych w polskim systemie wymiaru sprawiedliwości jest realizacją rekomendacji wielu instytucji międzynarodowych i wyrazem rozsądnego działania prawodawcy. Niestety, praktyka stosowania mediacji w sprawach dotyczących deliktów w prawie karnym pozostawia wiele do życzenia. Liczba postępowań mediacyjnych w stosunku do procesowych postępowań sądowych sięga kilka procent 9. Prawdopodobnie wynika to z wielu czynników: niskiej świadomości uczestników postępowań, sędziów i prokuratorów dotyczącej zalet mediacji jako ugodowego rozwiązywania konfliktów, niskiego poziomu merytorycznego samych mediatorów, niedostatecznej promocji mediacji. Razi to szczególnie w przypadku rozstrzygania konfliktów, w których sprawcami są nieletni. Walor wychowawczy mediacji ma w tym przypadku decydujące znaczenie, środki karne przeciw nieletnim sprawcom przestępstw najczęściej prowadzą do ich demoralizacji i zamknięcia im drogi do uczciwego życia. Mediacja pozwala na takie skonstuowanie sankcji, by sprawca odczuł dolegliwość, z pełną świadomością się na nią godząc. Świadomość odgrywa tu ważną rolę, gdyż jest wstępem do wyrobienia poczucia odpowiedzialności za czyny. Ze względu na koncyliacyjność i edukacyjny charakter, mediacja powinna być stosowana szczególnie w sprawach dotyczących nieletnich i osób wchodzących w dorosłe życie, być może należałoby uczynić ją obowiązkowym etapem postępowania. 7 Rozporządzanie Ministra Sprawiedliwości w sprawie postępowania mediacyjnego w sprawach nieletnich, op. cit., 3 pkt. 1 oraz załącznik do rozporządzenia określający standardy szkolenia mediatorów pkt. II.1. 8 Ustawa z 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny wykonawczy (Dz.U Nr 90, poz. 557) art Patrz statystyki Ministerstwa Sprawiedliwości 17

18 Ma³gorzata Leœniak Rozwiązywanie kryzysów wieku adolescencji, bo ta problematyka jest tematem przewodnim książki, dotyczy zazwyczaj dwóch dziedzin prawa: prawa karnego i prawa rodzinnego. Rozstrzyganie w ramach retrybutywnego wymiaru sprawiedliwości obarczone jest wieloma negatywnymi skutkami. Retrybutywny sposób rozwiązywania sporów nie ma bowiem nic wspólnego z likwidowaniem konfliktów, nie ma też waloru edukacyjnego (w tym resocjalizacyjnego). We wszystkich stadiach postępowań osoby wkraczające w dorosłe życie narażone są na szereg czynników mogących negatywnie kształtować ich psychikę i postawę społeczną. Wad tych nie posiada mediacyjne likwidowanie konfliktów, szczególnie ze względu na świadomy, negocjacyjny charakter osiąganych ugód i neutralność mediatora, który nie ma nad stronami konfliktu żadnej władzy. Omówię teraz zastosowania mediacji w sprawach cywilnych (sprawy rodzinne opisane są tymi samymi przepisami ogólnymi). Kodeks cywilny zawiera piętnaście przepisów regulujących kwestie mediacji 10. Mediacja może zostać zarządzona przez sąd (za zgodą stron) lub wnioskowana przez strony. W całym toku postępowania jedynie raz można skierować strony do mediacji, a czas na nią przeznaczony nie powinien być dłuższy niż miesiąc, chyba że strony zawnioskują o jego przedłużenie. Mogą też to uczynić już w trakcie postępowania mediacyjnego, a sąd może się przychylić do ich wniosku. W przypadku spraw cywilnych, jeśli ugoda mediacyjna nie ma wad w postaci sprzeczności z prawem lub zasadami współżycia społecznego, obejścia prawa, niezrozumiałości lub zawierania sprzeczności, sąd musi ugodę zatwierdzić i, jeśli to konieczne, nadać jej klauzulę natychmiastowej wykonalności, a sama ugoda zyskuje moc prawną ugody sądowej. Kryteria dotyczące mediatorów w sprawach cywilnych są dużo słabsze od i tak niedoskonałych kryteriów dotyczących mediatorów w sprawach karnych i nieletnich. Według artykułu kpc, mediatorem może być osoba fizyczna mająca pełną zdolność do czynności prawnych i korzystająca z pełni praw publicznych. Mediatorem nie może być czynny zawodowo sędzia. Kilka kwestii w tej regulacji zwraca szczególną uwagę. Istnieje spora elastycznośc jeśli chodzi o czas przeznaczony na mediacyjne rozwiązanie sporu. Mediacja może się odbyć tylko raz, ale może trwać na tyle długo, by strony doszły do porozumienia. Jest to istotne szczególnie w przypadkach z zakresu prawa handlowego, gdy stosunki cywilnoprawne pomiędzy stronami sporu mogą być bardzo skomplikowane, a ich rozwiązanie wymagać może znaczącego nakładu czasu na analizę sytuacji. Drugim ciekawym aspektem mediacji w sprawach cywilnych jest obligatoryjne uznanie ugody przez sąd, jeśli spełnia ona kilka podstawowych kryteriów. Sąd nie może dowolnie zreinterpretować ugody, nie może też jej zignorować. Ugoda mediacyjna jest równoważna ugodzie zawartej przed sądem i jest egze Ustawa z 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U Nr 43, poz. 296), art. 10 i art

19 Regulacje dotycz¹ce mediacji w prawie polskim kwowana w taki sam sposób. Trzecią istotną kwestią są niskie wymogi stawiane mediatorom. O ile bowiem w sprawach gospodarczych mediator może być dowolną osobą wybraną przez strony, przyjmuje się bowiem, że podmioty gospodarcze powinny świadomie i odpowiedzialnie dokonać wyboru mediatora, mając dostateczne środki pozwalające zweryfikować jego kwalifikacje, o tyle w przypadku spraw cywilnych, w których chodzi o osoby fizyczne, spraw pracowniczych lub spraw konsumenckich, ważne jest, by aparat wymiaru sprawiedliwości zadbał o należyte wykonanie mediacji. Jest to jeszcze bardziej istotne w sprawach z zakresu prawa rodzinnego i opiekuńczego, gdzie nie ma pewności co do możliwości weryfikacji przez strony kwalifikacji mediatora. Szczególną wagę należy przywiązywać do spraw z zakresu prawa rodzinnego. Sprawy takie mogą mieć daleko idące skutki psychologiczne dla stron konfliktu, a także ich dzieci (na przykład w przypadku spraw rozwodowych). Tym bardziej istotnym zdaje się wprowadzenie mediacji jako pierwszego etapu postępowania, stosowanego obligatoryjnie. Jednocześnie wydaje się, że w tak delikatnych kwestiach mediator powinien posiadać pewne wyjątkowe cechy, by nie doprowadzić do pogłębienia strat stron konfliktu. Wskazanym byłoby wprowadzenie wymogu posiadania umiejętności likwidowania konfliktów w łonie rodziny, znajomości ogólnych zasad funkcjonowania członków rodzin i podstaw ich interakcji pomiędzy sobą, a także umiejętności postępowania z osobami w wieku adolescencji (które często są stronami konfliktu lub osobami, na które konflikt oddziałuje) oraz znajomości biologicznych i psychologicznych paradygmatów regulujących zachowanie tychże. Kwalifikacje te powinny być gruntownie sprawdzane procedura weryfikacyjna powinna zostać jasno i precyzyjnie określona dla zapewnienia wyrównanego poziomu merytorycznego mediatorów. Jednocześnie powinien zostać określony minimalny wiek mediatora w sprawach rodzinnych, zapewniający, że posiada on dostateczne doświadczenie życiowe umożliwiające ocenę i właściwe pokierowanie procesem mediacji. Dodatkowym wymogiem powinna być niekaralność, ze szczególnym uwzględnieniem przestępstw przeciwko rodzinie i opiece. Bowiem w świetle obecnych uregulowań mediatorem może być osiemnastolatek z wykształceniem podstawowym, regularnie dopuszczający się aktów przemocy wobec członków swojej rodziny, skazany za tego typu przestępstwa. Jest to oczywiście mało prawdopodobne, acz prawo nie wyklucza takiej sytuacji. Prawo pracy, w kontekście mediacji, objęte jest regulacjami kodeksu postępowania cywilnego. Jedynym wyjątkiem są spory zbiorowe. Ponieważ jednak spory zbiorowe rzadko wiążą się z tematem przewodnim publikacji, czyli z konfliktami wieku adolescencji, pominę dokładny opis tej szczególnej procedury, a zainteresowanych odsyłam do tekstu ustawy ją regulującej Ustawa z 23 maja 1991 r. o rozwiązywaniu sporów zbiorowych (Dz.U Nr 55, poz. 236) art

20 Ma³gorzata Leœniak Warta przedstawienia jest koncepcja mediacji zastosowana w prawie administracyjnym. Mimo że sprawy administracyjne równie rzadko związane są z kryzysami wieku adolescencji, trzeba przyjrzeć się regulacjom ustawowym w tej sferze ze względu na odmienny od poprzednio opisanych form mediacji model takiego postępowania. O ile w wyżej przedstawionych przypadkach mediatorem nie może być aktywny zawodowo sędzia, o tyle w postępowaniu administracyjnym mediatorem zawsze jest sędzia lub referendarz sądowy 12. Rozwiązanie takie ma swoje wady i zalety. Mediacja rozpoczyna się na wniosek stron lub na mocy decyzji sądu 13. Prawo administracyjne nie wymaga zgody obu stron na przeprowadzenie mediacji, co jest w pewnym stopniu niezgodne z ogólnie przyjętą praktyką. Sędziego-mediatora wyznacza przewodniczący wydziału sądu 14. Nie ma zatem przeciwskazań, by był nim sędzia rozpatrujący przedmiotową sprawę, co także kłóci się z ogólnie akceptowanymi zasadami mediacji. Tym niemniej, z punktu widzenia ekonomiki procesowej takie rozwiązanie ma ogromną zaletę znacząco ułatwia prowadzenie sprawy. Inną zaletą jest brak wątpliwości dotyczących profesjonalizmu mediatora i jego kwalifikacji w zakresie likwidowanego konfliktu. Trudno wyrokować, czy podobne rozwiązania powinny zostać wprowadzone w gałęziach prawa dotyczących spraw karnych i cywilnych. Z jednej strony mogłoby to usprawnić przeprowadzanie mediacji i upowszechnić ten typ likwidowania konfliktów. Z drugiej stałoby w sprzeczności z ideą mediacji, zgodnie z którą mediator jest społecznym, niezależnym od wymiaru sprawiedliwości, podmiotem biorącym udział w postępowaniu. Ponadto rozwiązanie takie mogłyby się kłócić z niektórymi obecnymi i przyszłymi rekomendacjami i regulacjami europejskimi. Inną gałęzią prawa polskiego, w której mediacja ma zastosowanie, jest prawo konsumenckie. W przypadku konfliktów pomiędzy przedsiębiorcą i konsumentem możliwe jest stosowanie mediacji na co najmniej dwóch płaszczyznach 15. Wojewódzcy inspektorzy handlowi posiadają ustawową delegację do przeprowadzania mediacji w sprawach konsumenckich i występują w nich w roli mediatora 16. Podobnie jak w przypadku prawa administracyjnego, mediacja nie wymaga zgody obu stron, a mediatorem jest organ prowadzący sprawę. Ugoda mediacyjna, jeśli zostanie zawarta ma charakter umowy cywilnoprawnej i takież skutki. Drugą drogą, opartą na przepisach kodeksu postępowania administracyjnego, jest możliwość skierowania sprawy do mediacji przez stałe polubowne sądy konsumenckie Ustawa z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U Nr 153, poz. 1270) art Ibidem, art Ibidem, art Ustawa z 15 grudnia 2000 r. o Inspekcji Handlowej (Dz.U Nr 4, poz. 25). 16 Ibidem, art. 3 pkt. 1.3 i art Ibidem, art. 37.

21 Regulacje dotycz¹ce mediacji w prawie polskim Mogłoby się zdawać, że sprawy konsumenckie odległe są swą materią od konfliktów wieku adolescencji. Wbrew pozorom tak nie jest. Osoby wchodzące w dorosłe życie niezwykle często padają ofiarą nieznajomości prawa i regulacji stosunków cywilnoprawnych. Przedsiębiorcy wykorzystują tę niewiedzę umiejętnie operując środkami marketingowymi. Poza regulacjami zawartymi w prawie polskim państwo polskie obowiązuje też szereg praw wynikających z regulacji europejskich i podpisanych traktatów międzynarodowych. Na wstępie wymienione zostały rekomendacje Rady Europy dotyczące kwestii mediacji. Rekomendacje nie są wiążące dla państw-członków Rady (Rada Europy nie jest organem Unii Europejskiej 18 ), niemniej wskazują drogi modyfikacji systemów prawnych ustalone na posiedzeniach jej organów, w skład których wchodzą przedstawiciele wszystkich państw członkowskich. Wymienione rekomendacje wskazują na konieczność wprowadzenia mediacji wszędzie tam, gdzie może to być pożyteczne w kontekście ułatwienia dostępu do wymiaru sprawiedliwości, eliminacji archaicznych procedur, odciążenia sądów i racjonalizacji procesu wymierzania sprawiedliwości. Tego typu rekomendacje między innymi doprowadziły do implementacji mediacji w polskim systemie prawnym. Biorąc jednak pod uwagę daty wydania pierwszych z nich, należy podkreślić znaczące opóźnienie polskiego ustawodawcy obrazujące jego niechęć do stosowania tej metody rozwiązywania sporów. Najpewniej sytuację zmienią regulacje unijne, które prędzej czy później narzucą konieczność takiej modyfikacji prawa, która pozwoli na masowe stosowanie mediacji i wymuszą odpowiednią jej popularyzację. Pierwsze oznaki dążenia organów unijnych do prawnej regulacji mediacji można zaobserwować dzięki wymienionej na wstępie dyrektywie Parlamentu Europejskiego i Rady Unii Europejskiej z 21 maja 2008 r. o numerze EC. Wymaga ona, by państwa członkowskie Unii Europejskiej wprowadziły do 21 maja 2011 r. regulacje dopuszczające mediacje w cywilnych sprawach handlowych, w których spór ma charakter transgraniczny. Prawo państw członkowskich musi uwzględniać szereg czynników. Bez wątpienia nie będzie mogło narzucać ograniczenia w postaci obywatelstwa danego państwa, będzie musiało dopuszczać użycie środków teleinformatycznych w trakcie prowadzenia mediacji, nie będzie mogło naruszać zasady dobrowolności przystępowania stron do mediacji. Jednocześnie, dyrektywa określa minimalne wymagania dotyczące mediatorów w sposób bardzo lakoniczny, pozostawiając dalsze uszczegółowienie tej kwestii państwom członkowskim. Jedynym szczególnym wymogiem zawartym w dyrektywie jest nałożenie na państwa obowiązkiu dbania o to, by mediatorzy byli świadomi istnienia europejskiego kodeksu postępowania dla mediatorów (European Code of Conduct for Mediators), który to dokument powinien być udostępniony szerokiej publiczności m.in. za pośrednictwem Internetu. 18 ( ). 21

22 Ma³gorzata Leœniak 22 O ile jednak z praktycznego punktu widzenia wyżej wspomniana dyrektywa nie ma znaczącego zakresu działania, o tyle wskazuje ona na ogólną tendencję instytucji europejskich zmierzającą do promowania i wprowadzania w coraz szerszym zakresie mediacji jako formy ADR (Alternative Dispute Resolution alternatywne rozwiązywanie sporów). Zasadnym jest przypuszczenie, że Unia Europejska będzie dążyć do powszechnego stosowania mediacji w przypadku wszelkiego rodzaju sporów. Polski system prawa zawiera co prawda narzędzia umożliwiające stosowanie mediacji, brak jest jednak zachęt mogących uczynić ten sposób rozwiązywania sporów powszechnym. Jednocześnie niewielki jedynie nacisk, głównie w sferze prawa karnego, kładziony jest na profesjonalizm mediatorów i weryfikację ich kwalifikacji. Ponadto nie we wszystkich dziedzinach prawa zachowane zostały podstawowe, uznane powszechnie standardy (choć ich niezachowanie niekoniecznie niesie za sobą negatywne skutki). Przedstawiłam pokrótce zasady, jakie obowiązują w polskim prawie w kwestii rozwiązywania sporów metodą mediacji. Jak zatem powinny wyglądać te regulacje, by spełniały wszelkie wymogi dobrych praktyk i powszechnie uznanych standardów? Syntetycznie, najważniejsze pryncypia mediacji można ująć w następujący sposób: dobrowolność, powszechna dostępność, prawnie wiążąca moc ugody mediacyjnej, rzetelność i profesjonalizm mediatora, niezawisłość i bezstronność mediatora, poufność ustaleń poczynionych w trakcie mediacji. Dobrowolność jest jedną z cech dystynktywnych mediacji. Nawet jeśli organ rozstrzygający zadecyduje o skierowaniu sprawy do postępowania mediacyjnego, zgoda stron konfliktu jest kwestią kluczową. Opiera się to na założeniu, że strony w trakcie mediacji mają za zadanie w drodze negocjacji ustalić taką treść ugody, która będzie dla nich korzystna. Jeżeli choć jedna ze stron nie wyraża zamiaru dojścia do kompromisu, samo prowadzenie mediacji nie ma większego sensu, pozostaje standardowa droga przewidziana prawem, z organem rozstrzygającym decydującym arbitralnie o rozwiązaniu. Jak zostało wykazane powyżej, nie w każdej regulacji w prawie polskim zagwarantowano stronom dobrowolność przystępowania do mediacji. Nie jest to co prawda bezpośrednio szkodliwe, niemniej niewskazane ze względu na ekonomię procedur dochodzenia sprawiedliwości. Powszechna dostępność mediacji wskazana jest z kilku względów, zależnych od perspektywy, z jakiej ujmuje się tę problematykę. Przede wszystkim uczestnicy konfliktu powinni być świadomi możliwości rozwiązania sporu drogą mediacji, powinni zostać poinformowani, że mediacja nie jest gorszym sposobem dochodzenia sprawiedliwości (w ten sposób często postrzegana jest mediacja), powinni mieć rzeczywistą możliwość mediacyjnego rozwiązania sporu na każdym etapie docho-

23 Regulacje dotycz¹ce mediacji w prawie polskim dzenia sprawiedliwości. Większość przepisów prawa polskiego honoruje tę zasadę, przynajmniej jeśli chodzi o rzeczywistą możliwość zastosowania mediacji. Z drugiej strony, brak jest instytucjonalnej działalności zwiększającej obywatelską świadomość zalet mediacji w stosunku do dochodzenia sprawiedliwości drogą sądową. Z perspektywy wymiaru sprawiedliwości dostępność mediacji jest kwestią szczególnej wagi ze względu na obserwowaną obstrukcję jego instytucji. Stopień komplikacji stosunków prawnych, kodyfikacja wielu aspektów ludzkiej aktywności spowodowały znaczący wzrost liczby spraw trafiających na wokandy sądów, przy jednoczesnym zaniedbaniu rozwiązań racjonalizujących ich prowadzenie i rozpatrywanie. Tymczasem jednym z najprostszych w implementacji rozwiązań, nie angażującym środków wymiaru sprawiedliwości jest właśnie uczynienie mediacji powszechnie dostępną i popularyzowanie jej wśród obywateli zgłaszających do rozpatrzenia konflikty, w których są stronami. Z punktu widzenia racjonalnego zarządzania organizmem państwowym, dostępność mediacji jest sposobem na zmniejszenie kosztów wymiaru sprawiedliwości, ograniczenie bałaganu biurokratycznego (mediacja angażuje niewiele procedur biurokratycznych), zmniejszenie kosztów wyrównywania strat uczestników konfliktów. W dłuższej perspektywie dostępność mediacji może wykształcić społeczną postawę zakładającą kierowanie konfliktów do rozpatrzenia przez organy państwowe jedynie w sprawach bezwzględnie tego wymagających. Prawnie wiążąca moc ugody mediacyjnej jest niezwykle istotna w kontekście popularyzacji mediacji i wytworzenia świadomości równoważności rozstrzygnięć mediacyjnych i instytucjonalnych. Polskie prawo nie zawsze stoi na stanowisku bezwzględnego honorowania ugód zawartych przed mediatorem. Ma to zresztą swoje powody, choćby w przypadku spraw karnych i nieletnich, gdzie ugoda może zostać wzięta pod uwagę w sentencji wyroku, może zostać pominięta w całości lub części, a także uzupełniona dodatkowymi postanowieniami, sąd stoi na straży praw osób przed nim stawających. Kwestia zasadności takiej ochrony jest dyskusyjna, szczególnie wziąwszy pod uwagę dobrowolność mediacji i świadomą zgodę stron na ugodę. Nawet w przypadku osób w wieku adolescencji taka ochrona niekoniecznie ma sens. Jeśli powzięte zobowiązania w jakiś sposób dotykają jednej ze stron konfliktu w sposób nieuzasadniony, na etapie mediacji zawsze istnieje możliwość ich renegocjacji. Mediacja uczy odpowiedzialności za swoje czyny i konsekwencji w postanowianiach. Zmiana tych postanowień decyzją instytucji wymiaru sprawiedliwości niweczy edukacyjny wpływ ugody. Ugoda mediacyjna powinna być sprawdzaną jedynie pod kątem zgodności z prawem i zasadami współżycia społecznego oraz logiczności i wewnętrznej spójności. To jedyne kryteria, które powinny czynić ugodę nieważną. Przede wszystkim za treść ugody i jej poprawność powinien odpowiadać mediator, stąd tak ważna jest jego merytoryczna biegłość w kwestiach związanych z prawem. W razie spełnienia warunków poprawności ugoda powinna zyskiwać automatycznie wszel- 23

24 Ma³gorzata Leœniak 24 kie przymioty ugody sądowej, pozwalające na jej egzekucję i kontrolę procesu wykonania. Rzetelność i profesjonalizm mediatora są niezbędne dla prawidłowego przeprowadzenia procesu mediacji. Żadna z polskich regulacji dotyczących mediacji nie przykłada należytej wagi do odpowiedniego poziomu merytorycznego mediatorów. Mścić się to może na wiele sposobów, nietrudno sobie choćby wyobrazić sytuację, w której w sprawie cywilnej niedostateczny poziom merytoryczny mediatora powoduje zaprzepaszczenie jedynej szansy na mediacyjne rozwiązanie konfliktu i konieczność poddania sprawy pod rozwagę sądu mimo faktycznie sporządzonej, acz niepoprawnie sformułowanej, ugody. Narażać to może na szwank zaufanie stron do mediacji i generować dodatkowe, nie tylko materialne, koszty. Mediator powinien być osobą posiadającą szeroką wiedzę interdyscyplinarną, w skład której powinny wchodzić wiadomości z zakresu psychologii, socjologii, ekonomii, prawa i wielu innych. Musi być osobą biegle znającą mechanizmy negocjacji pomiędzy stronami, znać uwarunkowania psychologiczne, biologiczne i społeczne ludzkich zachowań. Musi znać prawo, którego złamania dotyczy rozpatrywany konflikt, powiązania pomiędzy prawem, którego tyczy naruszenie a innymi przepisami. Musi znać prawne ograniczenia ugód. Musi też biegle posługiwać się językiem polskim, nie tylko pod względem gramatyki, składni i interpunkcji, ale także w taki sposób, by konstruowane przezeń teksty były poprawne logicznie i spójne. Wymienione kwalifikacje nie są jedynymi, którymi powinien się legitymować mediator, jednak są najbardziej istotnymi w kontekście poprawnego i skutecznego prowadzenia mediacji. Powinny być zatem nie tylko precyzyjnie określone przepisami prawa jako umiejętności wymagane do występowania w roli mediatora, ale również powinny zostać określone dokładne procedury badania, czy kandydat na mediatora je posiada. Procedury te powinny pozwalać na ocenę kwalifikacji w sposób maksymalnie obiektywny. Niezawisłość i bezstronność mediatora są oczywistymi wymogami, jeśli wziąć pod uwagę zasady, jakimi kieruje się współczesny wymiar sprawiedliwości. O ile polski system prawny zapewnia niezawisłość mediatorom, o tyle jeśli chodzi o bezstronność, nie zawsze jest ona zapewniona. W przypadku mediacji w sprawach administracyjnych, o czym już wspominałam, teoretycznie możliwe jest, by mediatorem był sędzia, który jednocześnie prowadzi sprawę. W takim przypadku bezstronność mediatora nie jest oczywista. Podobnie w przypadku spraw cywilnych, nie ma wyraźnego ograniczenia jeśli chodzi choćby o pełnomocników procesowych stron, choć z drugiej strony art kpc wyraźnie wymaga bezstronności mediatora. Brak wyłączenia explicite pełnomocników procesowych i innych osób mogących pozostawać w zależności od którejś ze stron może prowadzić do sytuacji, w których mediator będzie stawał przed dylematem lojalności, nie mogąc jednocześnie zrezygnować z doprowadzenia mediacji do końca (Kodeks postępo-

STANDARDY SZKOLENIA MEDIATORÓW,

STANDARDY SZKOLENIA MEDIATORÓW, STANDARDY SZKOLENIA MEDIATORÓW, UCHWALONE PRZEZ SPOŁECZNĄ RADĘ DO SPRAW ALTERNATYWNYCH METOD ROZWIĄZYWANIA KONFLIKTÓW I SPORÓW PRZY MINISTRZE SPRAWIEDLIWOŚCI W DNIU 29 PAŹDZIERNIKA 2007 ROKU Standardy

Bardziej szczegółowo

WERYFIKACJA ZAWARTEJ UGODY ORAZ POSTĘPOWANIE PO ZAKOŃCZENIU MEDIACJI

WERYFIKACJA ZAWARTEJ UGODY ORAZ POSTĘPOWANIE PO ZAKOŃCZENIU MEDIACJI dr Marta Janina Skrodzka WERYFIKACJA ZAWARTEJ UGODY ORAZ POSTĘPOWANIE PO ZAKOŃCZENIU MEDIACJI Wprowadzenie Najbardziej pożądanym rezultatem prowadzenia postępowania mediacyjnego jest zawarcie przez strony

Bardziej szczegółowo

Podobają nam się mediacje jako sposób rozwiązywania konfliktów!

Podobają nam się mediacje jako sposób rozwiązywania konfliktów! Podobają nam się mediacje jako sposób rozwiązywania konfliktów! Czym jest mediacja? Dobrowolny i poufny proces dochodzenia do rozwiązania sporu, prowadzony w obecności osoby neutralnej mediatora. Jest

Bardziej szczegółowo

Standardy szkolenia mediatorów

Standardy szkolenia mediatorów Społeczna Rada do spraw Alternatywnych Metod Rozwiązywania Konfliktów i Sporów przy Ministrze Sprawiedliwości Standardy szkolenia mediatorów uchwalone przez Radę w dniu 29 października 2007 roku Wstęp

Bardziej szczegółowo

Informacja o postępowaniu mediacyjnym w sprawach rodzinnych, o rozwód i separację

Informacja o postępowaniu mediacyjnym w sprawach rodzinnych, o rozwód i separację MINISTERSTWO SPRAWIEDLIWOŚCI Informacja o postępowaniu mediacyjnym w sprawach rodzinnych, o rozwód i separację Mediacja jest dobrowolną, poufną metodą rozwiązywania sporu, w której strony konfliktu lub

Bardziej szczegółowo

Plan Wykładu. Postępowanie mediacyjne wszczęcie, przebieg, ugoda Postępowanie arbitrażowe przebieg, wszczęcie, wyrok sądu polubownego

Plan Wykładu. Postępowanie mediacyjne wszczęcie, przebieg, ugoda Postępowanie arbitrażowe przebieg, wszczęcie, wyrok sądu polubownego Pozasądowe sposoby rozwiązywania sporów powstałych między przedsiębiorcami a ich klientami lub kontrahentami na gruncie transakcji e commerce w obrocie krajowym MAGDALENA ROMATOWSKA Plan Wykładu I. Mediacja

Bardziej szczegółowo

Co to jest konflikt, kiedy mówimy o konflikcie, co jest jego przyczyną?

Co to jest konflikt, kiedy mówimy o konflikcie, co jest jego przyczyną? MEDIACJE Co to jest konflikt, kiedy mówimy o konflikcie, co jest jego przyczyną? Konflikt to rozbieżność interesów lub przekonań stron. Ich dążenia nie mogą być zrealizowane równocześnie. Konflikt pojawia

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wykaz skrótów / 11 Akty prawne / 11 Periodyki / 11 Inne / 12 Od redaktorów / 13

SPIS TREŚCI. Wykaz skrótów / 11 Akty prawne / 11 Periodyki / 11 Inne / 12 Od redaktorów / 13 SPIS TREŚCI Wykaz skrótów / 11 Akty prawne / 11 Periodyki / 11 Inne / 12 Od redaktorów / 13 Rafał Morek Rozdział 1. Wprowadzenie / 15 1.1. Pojęcie mediacje / 15 1.2. Podstawy języka mediacji / 17 1.3.

Bardziej szczegółowo

Mediacja w sprawach karnych

Mediacja w sprawach karnych Mediacja w sprawach karnych Etapy mediacji selekcja spraw i skierowanie sprawy do mediacji spotkanie mediatora osobno ze stronami wspólne spotkanie sprawcy i pokrzywdzonego w obecności mediatora kontrola

Bardziej szczegółowo

Podstawowe zasady postępowania mediacyjnego

Podstawowe zasady postępowania mediacyjnego Dr Marta Janina Skrodzka Podstawowe zasady postępowania mediacyjnego Ze względu na swoją nieformalność, elastyczność, a także brak szczegółowych 1 regulacji prawnych w polskim systemie prawnym w odniesieniu

Bardziej szczegółowo

MOŻLIWE STRATEGIE MEDIACYJNE

MOŻLIWE STRATEGIE MEDIACYJNE dr Marta Janina Skrodzka MOŻLIWE STRATEGIE MEDIACYJNE Wprowadzenie Każde postępowanie mediacyjne, co zostało wskazane w przygotowanych do tej pory opracowaniach, przebiega zasadniczo w podobny sposób,

Bardziej szczegółowo

Standardy prowadzenia mediacji i postępowania mediatora

Standardy prowadzenia mediacji i postępowania mediatora Społeczna Rada do spraw Alternatywnych Metod Rozwiązywania Konfliktów i Sporów przy Ministrze Sprawiedliwości Standardy prowadzenia mediacji i postępowania mediatora uchwalone przez Radę w dniu 26 czerwca

Bardziej szczegółowo

Stosowanie tego kodeksu postępowania w żaden sposób nie uchybia przepisom krajowym regulującym poszczególne zawody.

Stosowanie tego kodeksu postępowania w żaden sposób nie uchybia przepisom krajowym regulującym poszczególne zawody. PL PL PL EUROPEJSKI KODEKS POSTĘPOWANIA DLA MEDIATORÓW Niniejszy kodeks postępowania określa zasady, które mediatorzy mogą dobrowolnie przyjąć, na swoją własną odpowiedzialność. Może on być stosowany we

Bardziej szczegółowo

PODSTAWOWE DANE STATYSTYCZNE W POLSCE I NA ŚWIECIE ZWIĄZANE Z WYKORZYSTANIEM POSTĘPOWANIA MEDIACYJNEGO W SPRAWACH GOSPODARCZYCH

PODSTAWOWE DANE STATYSTYCZNE W POLSCE I NA ŚWIECIE ZWIĄZANE Z WYKORZYSTANIEM POSTĘPOWANIA MEDIACYJNEGO W SPRAWACH GOSPODARCZYCH dr Marta Janina Skrodzka PODSTAWOWE DANE STATYSTYCZNE W POLSCE I NA ŚWIECIE ZWIĄZANE Z WYKORZYSTANIEM POSTĘPOWANIA MEDIACYJNEGO W SPRAWACH GOSPODARCZYCH Wprowadzenie Mediacja jest przedstawiana, jako alternatywna

Bardziej szczegółowo

Założenia projektu ustawy o wspieraniu polubownych metod rozwiązywania sporów.

Założenia projektu ustawy o wspieraniu polubownych metod rozwiązywania sporów. Założenia projektu ustawy o wspieraniu polubownych metod rozwiązywania sporów. 1. Cel regulacji. Celem projektu jest doprowadzenie do szerszego i bardziej powszechnego wykorzystywania mediacji i innych

Bardziej szczegółowo

Marcin Czugan POZASĄDOWY SYSTEM ROZSTRZYGNIA SPORÓW (ADR/ODR) NOWE NARZĘDZIE DO BUDOWANIA ZAUFANIA CZY ŹRÓDŁO NOWYCH KOSZTÓW?

Marcin Czugan POZASĄDOWY SYSTEM ROZSTRZYGNIA SPORÓW (ADR/ODR) NOWE NARZĘDZIE DO BUDOWANIA ZAUFANIA CZY ŹRÓDŁO NOWYCH KOSZTÓW? POZASĄDOWY SYSTEM ROZSTRZYGNIA SPORÓW (ADR/ODR) NOWE NARZĘDZIE DO BUDOWANIA ZAUFANIA CZY ŹRÓDŁO NOWYCH KOSZTÓW? Marcin Czugan Dyrektor Departamentu Prawno - Legislacyjnego Konferencja Przedsiębiorstw Finansowych

Bardziej szczegółowo

Standardy prowadzenia mediacji i postępowania mediatora

Standardy prowadzenia mediacji i postępowania mediatora Standardy prowadzenia mediacji i postępowania mediatora Przez mediację rozumie się dobrowolny i poufny proces, w którym fachowo przygotowana, niezależna i bezstronna osoba, za zgodą stron, pomaga im poradzić

Bardziej szczegółowo

Spis treści Wykaz skrótów Wykaz literatury Wprowadzenie Wyjaśnienia dotyczące zakresu pracy oraz używanych pojęć

Spis treści Wykaz skrótów Wykaz literatury Wprowadzenie Wyjaśnienia dotyczące zakresu pracy oraz używanych pojęć Wykaz skrótów... Wykaz literatury... Wprowadzenie... 1 Wyjaśnienia dotyczące zakresu pracy oraz używanych pojęć... 8 Rozdział I. Psychologiczne i profesjonalne ograniczenia prawników w podejściu do rozwiązywania

Bardziej szczegółowo

Warszawa, marca 2014 roku. RZECZPOSPOLITA POLSKA / Rzecznik Praw Dziecka. Marek Michalak

Warszawa, marca 2014 roku. RZECZPOSPOLITA POLSKA / Rzecznik Praw Dziecka. Marek Michalak Pan ZSRI5 OO/4/20 14/MM Marek Michalak Kwestię uregulowania treści wokandy sądowej określa zarządzenie Ministra Sprawiedliwości z 12 grudnia 2003 roku w sprawie organizacji i zakresu działania salą, w

Bardziej szczegółowo

Mediacja definicja, podstawa prawna i korzyści tego postępowania w sektorze publicznym i samorządowym

Mediacja definicja, podstawa prawna i korzyści tego postępowania w sektorze publicznym i samorządowym Oprac. dr Marta Janina Skrodzka Wydział Prawa Uniwersytet w Białymstoku Mediacja definicja, podstawa prawna i korzyści tego postępowania w sektorze publicznym i samorządowym 1. Mediacja dogadajmy się Jedną

Bardziej szczegółowo

PARLAMENT EUROPEJSKI

PARLAMENT EUROPEJSKI PARLAMENT EUROPEJSKI 2004 2009 Komisja Rynku Wewnętrznego i Ochrony Konsumentów 15.02.2008 DOKUMENT ROBOCZY w sprawie sprawozdania z własnej inicjatywy dotyczącego niektórych aspektów ubezpieczeń komunikacyjnych

Bardziej szczegółowo

KOMENTARZ DO NOWELIZACJI USTAWY O OCHRONIE KONKURENCJI I KONSUMENTÓW ADW. PAWŁA SIKORY

KOMENTARZ DO NOWELIZACJI USTAWY O OCHRONIE KONKURENCJI I KONSUMENTÓW ADW. PAWŁA SIKORY KOMENTARZ DO NOWELIZACJI USTAWY O OCHRONIE KONKURENCJI I KONSUMENTÓW ADW. PAWŁA SIKORY KOMENTARZ DO NOWELIZACJI USTAWY O OCHRONIE KONKURENCJI I KONSUMENTÓW ADW. PAWŁA SIKORY Stan prawny: 21 lipca 2014

Bardziej szczegółowo

Marek Michalak. RZECZPOSPOLITA POLSKA Warszawa, września 2013 roku Rzecznik Praw Dziecka. ZSR SOO/l 3/2013/ER

Marek Michalak. RZECZPOSPOLITA POLSKA Warszawa, września 2013 roku Rzecznik Praw Dziecka. ZSR SOO/l 3/2013/ER Kodeks S RZECZPOSPOLITA POLSKA Warszawa, września 2013 roku Rzecznik Praw Dziecka Marek Michalak ul. Przemysłowa 30132, 00-450 Warszawa ZSR SOO/l 3/2013/ER Pan Marek Biernacki Minister Sprawiedliwości

Bardziej szczegółowo

MEDIACJA. Czym jest mediacja? Czym mediacja nie jest? Co jest celem mediacji? W jakich sytuacjach moŝna stosować mediację? Rodzaje mediacji :

MEDIACJA. Czym jest mediacja? Czym mediacja nie jest? Co jest celem mediacji? W jakich sytuacjach moŝna stosować mediację? Rodzaje mediacji : MEDIACJA Czym jest mediacja? Mediacja jest dobrowolnym porozumiewaniem się stron będących w konflikcie w obecności trzeciej, która jest bezstronna, akceptowana i neutralna, tj. mediatora. Jest jedną z

Bardziej szczegółowo

Nowa ustawa o ADR w sprawach konsumenckich Jakie zmiany w funkcjonowaniu firmy spowoduje ustawa? FKA Furtek Komosa Aleksandrowicz

Nowa ustawa o ADR w sprawach konsumenckich Jakie zmiany w funkcjonowaniu firmy spowoduje ustawa? FKA Furtek Komosa Aleksandrowicz Nowa ustawa o ADR w sprawach konsumenckich Jakie zmiany w funkcjonowaniu firmy spowoduje ustawa? FKA Furtek Komosa Aleksandrowicz 1 pozasądowe rozwiązywanie sporów Trwają prace nad kontrowersyjną ustawą

Bardziej szczegółowo

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1 Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 71/2014 Senatu UKSW z dnia 29 maja 2014 r. Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 26/2012 Senatu UKSW z dnia 22 marca 2012 r. 1. Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla

Bardziej szczegółowo

Karno-prawna ochrona funkcjonariusza publicznego

Karno-prawna ochrona funkcjonariusza publicznego ROMAN TOMASZEWSKI Karno-prawna ochrona funkcjonariusza publicznego Zasadniczym pojęciem, do którego odwołuje się obowiązujący obecnie kodeks karny przy opisywaniu istoty przestępstw przeciwko prawidłowemu

Bardziej szczegółowo

Uwagi do Projektu ustawy Prawo działalności gospodarczej

Uwagi do Projektu ustawy Prawo działalności gospodarczej Czerwiec 2015 22 Uwagi do Projektu ustawy Prawo działalności gospodarczej Związek Firm Pożyczkowych Opinia prawna w ramach konsultacji publicznych zorganizowanych przez Ministerstwo Gospodarki w toku procesu

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN KOLEGIUM MEDIACYJNEGO DZIAŁAJĄCEGO W RAMACH ŚLĄSKIEGO STOWARZYSZENIA RZECZOZNAWCÓW MAJĄTKOWYCH W KATOWICACH 1 POSTANOWIENIA OGÓLNE

REGULAMIN KOLEGIUM MEDIACYJNEGO DZIAŁAJĄCEGO W RAMACH ŚLĄSKIEGO STOWARZYSZENIA RZECZOZNAWCÓW MAJĄTKOWYCH W KATOWICACH 1 POSTANOWIENIA OGÓLNE REGULAMIN KOLEGIUM MEDIACYJNEGO DZIAŁAJĄCEGO W RAMACH ŚLĄSKIEGO STOWARZYSZENIA RZECZOZNAWCÓW MAJĄTKOWYCH W KATOWICACH 1 POSTANOWIENIA OGÓLNE 1. Kolegium Mediacyjne działające przy Śląskim Stowarzyszeniu

Bardziej szczegółowo

Biuro Prawne Warszawa, dnia 1 lipca 2011 r. Centralne Biuro Antykorupcyjne

Biuro Prawne Warszawa, dnia 1 lipca 2011 r. Centralne Biuro Antykorupcyjne Biuro Prawne Warszawa, dnia 1 lipca 2011 r. Centralne Biuro Antykorupcyjne ZESTAWIENIE uwag do projektu rozporządzenia w sprawie sposobu dokumentowania prowadzonej przez Centralne Biuro Antykorupcyjne

Bardziej szczegółowo

- o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego (druk nr 1097).

- o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego (druk nr 1097). SEJM RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ VII kadencja Prezes Rady Ministrów DSPA-140-24(4)/13 Warszawa, 18 kwietnia 2013 r. Pani Ewa Kopacz Marszałek Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej Szanowna Pani Marszałek Przekazuję

Bardziej szczegółowo

Kodeks Etyki Pracowników Urzędu Gminy Gorlice

Kodeks Etyki Pracowników Urzędu Gminy Gorlice Kodeks Etyki Pracowników Urzędu Gminy Gorlice Celem Kodeksu Etyki jest określenie katalogu wartości i zasad, którymi powinni kierować się pracownicy Urzędu Gminy Gorlice przy wykonywaniu obowiązków służbowych

Bardziej szczegółowo

Konferencja Mediacja w sprawach gospodarczych Warszawa, 27 maja 2003 r. Sprawozdanie

Konferencja Mediacja w sprawach gospodarczych Warszawa, 27 maja 2003 r. Sprawozdanie Konferencja Mediacja w sprawach gospodarczych Warszawa, 27 maja 2003 r. Sprawozdanie Obecnie w Polsce mediacje i arbitraż są w sprawach gospodarczych stosowane w bardzo wąskim zakresie. W kraju działa

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Statut Międzynarodowego Centrum Mediacji

Statut Międzynarodowego Centrum Mediacji Statut Międzynarodowego Centrum Mediacji przy międzynarodowych Izbach Przemysłowo-Handlowych w Polsce I. Przedmiot działania Międzynarodowego Centrum Mediacji Celem Międzynarodowego Centrum Mediacji będzie

Bardziej szczegółowo

OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA

OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA Nazwa kierunku studiów: ADMINISTRACJA Poziom kształcenia: studia I stopnia profil kształcenia: praktyczny SYMBOLE EFEKTÓW DLA KIERUNKU ADMINISTR ACJA OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA ODNIESIENIE EFEKTÓW

Bardziej szczegółowo

Mediacja konsumencka

Mediacja konsumencka Mediacja konsumencka Inspekcja Handlowa od ponad 10 lat prowadzi mediacje w formule określonej w art. 36 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 roku o Inspekcji Handlowej /tekst jednolity w Dz. U. z 2009 r. nr

Bardziej szczegółowo

Państwo i Społeczeństwo

Państwo i Społeczeństwo Państwo i Społeczeństwo ROK XII 2012 nr 2 POD REDAKCJĄ FILIPA GOŁKOWSKIEGO I STANISŁAWA KWIATKOWSKIEGO Kraków 2012 Państwo i Społeczeństwo czasopismo Krakowskiej Akademii im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wykaz skrótów... 11. CZĘŚĆ PIERWSZA Elementy psychologii ogólnej dla sędziów i prokuratorów

Spis treści. Wykaz skrótów... 11. CZĘŚĆ PIERWSZA Elementy psychologii ogólnej dla sędziów i prokuratorów Wykaz skrótów................................................. 11 Wstęp.......................................................... 13 CZĘŚĆ PIERWSZA Elementy psychologii ogólnej dla sędziów i prokuratorów

Bardziej szczegółowo

Jednostka. Przepis Proponowane zmiany i ich uzasadnienie Decyzja projektodawcy. Lp. zgłaszająca. ogólne

Jednostka. Przepis Proponowane zmiany i ich uzasadnienie Decyzja projektodawcy. Lp. zgłaszająca. ogólne Stanowisko projektodawcy do uwag resortów nieuwzględnionych w projekcie Założeń do projektu ustawy zmieniającej ustawę o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych w zakresie implementacji przepisów

Bardziej szczegółowo

POPRAWKI 1-20. PL Zjednoczona w różnorodności PL 2009/2170(INI) 12.1.2012. Projekt sprawozdania Diana Wallis (PE469.99.v02-00)

POPRAWKI 1-20. PL Zjednoczona w różnorodności PL 2009/2170(INI) 12.1.2012. Projekt sprawozdania Diana Wallis (PE469.99.v02-00) PARLAMENT EUROPEJSKI 2009-2014 Komisja Prawna 12.1.2012 2009/2170(INI) POPRAWKI 1-20 Projekt sprawozdania Diana Wallis (PE469.99.v02-00) zawierającego zalecenia dla Komisji w sprawie zmiany rozporządzenia

Bardziej szczegółowo

ODNIESIENIA DO ZAPISÓW PROJEKTU KSWP 0 OGÓLNE REGUŁY POSTĘPOWANIA

ODNIESIENIA DO ZAPISÓW PROJEKTU KSWP 0 OGÓLNE REGUŁY POSTĘPOWANIA ZASADY STOSOWANIA KODEKSU ETYKI ZAWODOWEJ RZECZOZNAWCÓW MAJĄTKOWYCH I. Zasady Podstawowe 1. Niniejsze Zasady Stosowania Kodeksu Etyki Zawodowej Rzeczoznawców Majątkowych, stanowią zbiór zasad, jakimi powinni

Bardziej szczegółowo

Opinia do ustawy o zmianie ustawy Kodeks karny oraz ustawy Kodeks postępowania karnego. (druk nr 359)

Opinia do ustawy o zmianie ustawy Kodeks karny oraz ustawy Kodeks postępowania karnego. (druk nr 359) Warszawa, 27 maja 2013 r. Opinia do ustawy o zmianie ustawy Kodeks karny oraz ustawy Kodeks postępowania karnego (druk nr 359) I. Cel i przedmiot ustawy Przedłożona Senatowi ustawa o zmianie ustawy Kodeks

Bardziej szczegółowo

Skutki zawarcia ugody mediacyjnej oraz konsekwencje jej nie zawarcia w sektorze publicznym i samorządowym

Skutki zawarcia ugody mediacyjnej oraz konsekwencje jej nie zawarcia w sektorze publicznym i samorządowym Oprac. dr Marta Janina Skrodzka Wydział Prawa Uniwersytet w Białymstoku Skutki zawarcia ugody mediacyjnej oraz konsekwencje jej nie zawarcia w sektorze publicznym i samorządowym 3.3. Szybkość i koszt postępowania

Bardziej szczegółowo

Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji

Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji KONSUMENT I RYNEK partnerstwo czy konflikt interesów? Miejsce i rola informacji w procesie kształtowania konsumpcji dr Jerzy Małkowski Oddział Warszawski Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego Warszawa, 14

Bardziej szczegółowo

RZECZPOSPOLITA POLSKA Zastępca Rzecznika Praw Obywatelskich. Ryszard CZERNIAWSKI RPO-742891-VII-720/13/KG/MMa

RZECZPOSPOLITA POLSKA Zastępca Rzecznika Praw Obywatelskich. Ryszard CZERNIAWSKI RPO-742891-VII-720/13/KG/MMa RZECZPOSPOLITA POLSKA Zastępca Rzecznika Praw Obywatelskich Ryszard CZERNIAWSKI RPO-742891-VII-720/13/KG/MMa 00-090 Warszawa Tel. centr. 22 551 77 00 Al. Solidarności 77 Fax 22 827 64 53 Pan Tadeusz Sławecki

Bardziej szczegółowo

Program wychowawczy Zespołu Szkół Ogólnokształcących w Żorach ZAGROŻENIOM. Autorzy programu: mgr Renata Gibas, mgr Barbara Suska

Program wychowawczy Zespołu Szkół Ogólnokształcących w Żorach ZAGROŻENIOM. Autorzy programu: mgr Renata Gibas, mgr Barbara Suska Program wychowawczy Zespołu Szkół Ogólnokształcących w Żorach ZAGROŻENIOM Autorzy programu: mgr Renata Gibas, mgr Barbara Suska Wstęp Wychodząc na przeciw potrzebom wynikającym z obserwacji, rozmów i analizy

Bardziej szczegółowo

Karta (sylabus) przedmiotu

Karta (sylabus) przedmiotu Karta (sylabus) przedmiotu Pedagogika resocjalizacyjna z socjoterapią Studia I Stopnia Przedmiot: Mediacje i sprawiedliwość naprawcza Kod przedmiotu: Przedmiot w języku angielskim: Grupy szczegółowych

Bardziej szczegółowo

POSTANOWIENIE Z DNIA 17 CZERWCA 2003 R. II KK 90/03

POSTANOWIENIE Z DNIA 17 CZERWCA 2003 R. II KK 90/03 POSTANOWIENIE Z DNIA 17 CZERWCA 2003 R. II KK 90/03 Przewidziana w polskim porządku prawnym ustawie z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (jedn. tekst: Dz. U. z 2002 r. Nr

Bardziej szczegółowo

MEDIACJA W SPRAWACH KARNYCH Iwona Kitala-Dudek

MEDIACJA W SPRAWACH KARNYCH Iwona Kitala-Dudek MEDIACJA W SPRAWACH KARNYCH Iwona Kitala-Dudek słowniczek: k.k. kodeks karny k.p.k. kodeks postępowania karnego k.k.w. kodeks karny wykonawczy Pojęcia sporu oraz konfliktu w zasadzie w ogóle nie występują

Bardziej szczegółowo

ProNGO standardy III sektora Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego

ProNGO standardy III sektora Projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Standardy organizatora pieczy zastępczej wypracowane przez przedstawicieli organizacji pozarządowych i jednostek samorządu terytorialnego w województwie opolskim i śląskim przy wsparciu sieci SPLOT. 1

Bardziej szczegółowo

SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU

SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU 1. Nazwa przedmiotu w języku polskim SYLABUS/ OPIS PRZEDMIOTU Zajęcia terenowe - kontakt ze sprawcą przemocy domowej. Moduł 106: Diagnoza i terapia osób, które doznały interpersonalnej traumy w dzieciństwie

Bardziej szczegółowo

Prawo karne intertemporalne obowiązywanie ustawy karnej w aspekcie czasowym. Pojęcie prawa intertemporalnego Obowiązywanie ustawy karnej

Prawo karne intertemporalne obowiązywanie ustawy karnej w aspekcie czasowym. Pojęcie prawa intertemporalnego Obowiązywanie ustawy karnej Prawo karne intertemporalne obowiązywanie ustawy karnej w aspekcie czasowym Pojęcie prawa intertemporalnego Obowiązywanie ustawy karnej Formy zmiany ustawy karnej Penalizacja Depenalizacja Depenalizacja

Bardziej szczegółowo

Współpraca kuratora sądowego ze szkołą w wykonywaniu środków wychowawczych

Współpraca kuratora sądowego ze szkołą w wykonywaniu środków wychowawczych Współpraca kuratora sądowego ze szkołą w wykonywaniu środków wychowawczych Krzysztof Stasiak Kurator Okręgowy Sądu Okręgowego w Gdańsku Współpraca zdolność tworzenia więzi i współdziałania z innymi, umiejętność

Bardziej szczegółowo

Pan Wojciech R. Wiewiórowski Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych ul. Stawki 2 00-193 Warszawa

Pan Wojciech R. Wiewiórowski Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych ul. Stawki 2 00-193 Warszawa RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich Irena LIPOWICZ RPO-681846-1/11/A WO 00-090 Warszawa Tel. centr. 22 551 77 00 Al. Solidarności 77 Fax 22 827 64 53 Pan Wojciech R. Wiewiórowski Generalny

Bardziej szczegółowo

CENTRUM SZKOLENIOWE DACPOL

CENTRUM SZKOLENIOWE DACPOL Tytuł: Zasady współpracy przedsiębiorcy ze związkami zawodowymi. Organizator: Centrum Szkoleniowe Partner merytoryczny: Orłowski-Patulski-Walczak Sp. z o.o. Termin: 16-09-2015 Zakres: A. STATUS ZWIĄZKU

Bardziej szczegółowo

Spis treści. Wykaz skrótów... 11. Wstęp... 13

Spis treści. Wykaz skrótów... 11. Wstęp... 13 Wykaz skrótów... 11 Wstęp... 13 ROZDZIAŁ I. Instytucje prawne regulujące sytuację dziecka w rodzinie... 17 1. Władza rodzicielska... 17 1.1. Rodzice... 17 1.2. Reprezentowanie małoletniego... 21 1.3. Zakres

Bardziej szczegółowo

Opinia do ustawy o zmianie ustawy Kodeks cywilny, ustawy Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze (druk nr 900)

Opinia do ustawy o zmianie ustawy Kodeks cywilny, ustawy Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze (druk nr 900) Warszawa, dnia 30 czerwca 2010 r. Opinia do ustawy o zmianie ustawy Kodeks cywilny, ustawy Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze (druk nr 900) I. Cel i przedmiot ustawy

Bardziej szczegółowo

Statut Międzynarodowego Centrum Mediacji

Statut Międzynarodowego Centrum Mediacji Statut Międzynarodowego Centrum Mediacji przy międzynarodowych Izbach Przemysłowo-Handlowych w Polsce PREAMBUŁA Dostrzegając istotne potrzeby przedsiębiorców działających w obrocie gospodarczym w Polsce,

Bardziej szczegółowo

Wniosek złożony przez przedstawicieli SA KSAP do Prezydenta Bronisława Komorowskiego w styczniu 2011 r.

Wniosek złożony przez przedstawicieli SA KSAP do Prezydenta Bronisława Komorowskiego w styczniu 2011 r. Wniosek złożony przez przedstawicieli SA KSAP do Prezydenta Bronisława Komorowskiego w styczniu 2011 r. Prosimy o złożenie wniosku o stwierdzenie, że: 1. art. 4, 6 i 9-12 ustawy z dnia 16 grudnia 2010

Bardziej szczegółowo

OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW A D M I N I S T R A C J A STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW A D M I N I S T R A C J A STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI OPIS EFEKTÓW KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW A D M I N I S T R A C J A STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku w obszarach kształcenia: kierunek administracja jest przypisany

Bardziej szczegółowo

W toku analizy przepisów prawa dotyczących autonomii pacjentów w zakresie leczenia

W toku analizy przepisów prawa dotyczących autonomii pacjentów w zakresie leczenia RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich RPO-634333-X-09/ST 00-090 Warszawa Tel. centr. 0-22 551 77 00 Al. Solidarności 77 Fax 0-22 827 64 53 Pani Ewa Kopacz Minister Zdrowia W toku analizy przepisów

Bardziej szczegółowo

Spis treści. 4 S t r o n a

Spis treści. 4 S t r o n a Spis treści POZNAJ POSTĘPOWANIE SĄDOWE... 7 Sąd powszechny, sąd polubowny - co wybrać?... 8 Sąd polubowny... 8 Sąd powszechny... 9 Jaki wybór?... 9 Właściwy tryb postępowania A raczej, czy zawsze będzie

Bardziej szczegółowo

STANOWISKO RADY OCHRONY PRACY w sprawie zawierania umów cywilnoprawnych i zatrudnienia w szarej strefie

STANOWISKO RADY OCHRONY PRACY w sprawie zawierania umów cywilnoprawnych i zatrudnienia w szarej strefie STANOWISKO RADY OCHRONY PRACY w sprawie zawierania umów cywilnoprawnych i zatrudnienia w szarej strefie Rada Ochrony Pracy na posiedzeniu 9 lutego 2016 r. zapoznała się z przygotowanym przez Państwową

Bardziej szczegółowo

1. ZAŁOŻENIA 2. OSOBY UCZESTNICZĄCE W SZKOLENIU

1. ZAŁOŻENIA 2. OSOBY UCZESTNICZĄCE W SZKOLENIU Wytyczne do prowadzenia szkoleń w zakresie przeciwdziałania przemocy w rodzinie (na lata 2012-2013) (na podstawie art.8, pkt 5 ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie) 1. ZAŁOŻENIA Przepisy ustawy

Bardziej szczegółowo

Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności.

Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności. Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności. HARD CASE tzw. trudny przypadek stosowania prawa > brak jednoznacznej normy, która została wytworzona przez określony autorytet >przypadki trudności

Bardziej szczegółowo

K O D E K S E T Y K I. Polskiego Stowarzyszenia Wyceny Złóż Kopalin

K O D E K S E T Y K I. Polskiego Stowarzyszenia Wyceny Złóż Kopalin K O D E K S E T Y K I Polskiego Stowarzyszenia Wyceny Złóż Kopalin Spis treści (E1) PRZEPISY OGÓLNE... 5 (E2) NIEZALEŻNOŚĆ GK/TZK... 5 (E3) KWALIFIKACJE GK/TZK... 6 (E4) ETYKA CZŁONKA STOWARZYSZENIA...

Bardziej szczegółowo

Wstęp... 9. Wykaz skrótów... 13

Wstęp... 9. Wykaz skrótów... 13 Spis treści Wstęp... 9 Wykaz skrótów... 13 Rozdział 1. Polski model dostępu do informacji w administracji publicznej. Zagadnienia ogólne (Grzegorz Rydlewski)... 14 1.1. Doktrynalne i normatywne aspekty

Bardziej szczegółowo

GENERALNY INSPEKTOR OCHRONY DANYCH OSOBOWYCH

GENERALNY INSPEKTOR OCHRONY DANYCH OSOBOWYCH GENERALNY INSPEKTOR OCHRONY DANYCH OSOBOWYCH DOLiS 035 711/15/BG Warszawa, dnia 2 marca 2015 r. Pani Joanna Kluzik-Rostkowska Minister Edukacji Narodowej Aleja Szucha 25 00 918 Warszawa WYSTĄPIENIE Na

Bardziej szczegółowo

Ubezpieczenia gospodarcze (majątkowe i osobowe) są jeszcze niedocenianym elementem działalności wielu zamawiających.

Ubezpieczenia gospodarcze (majątkowe i osobowe) są jeszcze niedocenianym elementem działalności wielu zamawiających. Ubezpieczenia gospodarcze (majątkowe i osobowe) są jeszcze niedocenianym elementem działalności wielu zamawiających. Ubezpieczenia gospodarcze (majątkowe i osobowe) są jeszcze niedocenianym elementem działalności

Bardziej szczegółowo

Mediacja w postępowaniu przygotowawczym

Mediacja w postępowaniu przygotowawczym Krzysztof Zawistowski Mediacja w postępowaniu przygotowawczym Zainteresowanie mediacją w Polsce wynika między innymi z faktu, że w wielu państwach Europy i Stanach Zjednoczonych mediacja jako sprawiedliwość

Bardziej szczegółowo

Pan Bartosz Arłukowicz Minister Zdrowia

Pan Bartosz Arłukowicz Minister Zdrowia Warszawa, 2 / /, 2 0 /ć f RZECZNIK PRAW OBYWATELSKICH Irena Lipowicz 1.501.14.2014.KMŁ Pan Bartosz Arłukowicz Minister Zdrowia Zaniepokoiły mnie pojawiające się sygnały o szerokiej dostępności danych 0

Bardziej szczegółowo

Odpowiedzialność karna lekarza

Odpowiedzialność karna lekarza Sławomir Turkowski Odpowiedzialność karna lekarza Zakres i skuteczne ograniczenie odpowiedzialności karnej Warszawa 2012 2 Odpowiedzialność karna lekarza Zakres i skuteczne ograniczenie odpowiedzialności

Bardziej szczegółowo

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ 1) z dnia... 2011 r. w sprawie szkolenia na asystenta rodziny

ROZPORZĄDZENIE MINISTRA PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ 1) z dnia... 2011 r. w sprawie szkolenia na asystenta rodziny Projekt z dnia 11 sierpnia 2011 r. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ 1) z dnia... 2011 r. w sprawie szkolenia na asystenta rodziny Na podstawie art. 12 ust. 3 ustawy z dnia 9 czerwca

Bardziej szczegółowo

Program profilaktyczny Społecznej Szkoły Podstawowej Społecznego Towarzystwa Szkoły Gimnazjalnej w klasach I-III w roku szkolnym 2014-2015.

Program profilaktyczny Społecznej Szkoły Podstawowej Społecznego Towarzystwa Szkoły Gimnazjalnej w klasach I-III w roku szkolnym 2014-2015. Program profilaktyczny Społecznej Szkoły Podstawowej Społecznego Towarzystwa Szkoły Gimnazjalnej w klasach I-III w roku szkolnym 2014-2015. Program jest integralną częścią programu wychowawczego szkoły.

Bardziej szczegółowo

Studia Podyplomowe. Socjoterapia

Studia Podyplomowe. Socjoterapia Studia Podyplomowe Socjoterapia I. Informacje ogólne II. III. IV. Rekrutacja Charakterystyka studiów kwalifikacyjnych Program studiów V. Efekty kształcenia I. Informacje ogólne Czas trwania: 2 semestry

Bardziej szczegółowo

PRAKTYCZNE INFORMACJE Z PUNKTU WIDZENIA MEDIACJI W SPRAWACH GOSPODARCZYCH

PRAKTYCZNE INFORMACJE Z PUNKTU WIDZENIA MEDIACJI W SPRAWACH GOSPODARCZYCH dr Marta Janina Skrodzka PRAKTYCZNE INFORMACJE Z PUNKTU WIDZENIA MEDIACJI W SPRAWACH GOSPODARCZYCH Wprowadzenie Negocjacje, mediacje i arbitraż stanowią podstawowe alternatywy dla postępowania sądowego.

Bardziej szczegółowo

Wyniki badania usług świadczonych przez ośrodki mediacyjne

Wyniki badania usług świadczonych przez ośrodki mediacyjne Implementacja Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/52/WE z dnia 21 maja 2008 r. w sprawie niektórych aspektów mediacji w sprawach cywilnych i handlowych w prawie i praktyce Wyniki badania usług

Bardziej szczegółowo

PETYCJA O OCHRONĘ PAŃSTWA PRAWNEGO

PETYCJA O OCHRONĘ PAŃSTWA PRAWNEGO Warszawa, 09.11.2015 Szanowna Pani Elżbieta Bieńkowska Unijna Komisarz ds. rynku wewnętrznego i usług, przemysłu oraz małych i średnich przedsiębiorstw. PETYCJA O OCHRONĘ PAŃSTWA PRAWNEGO Działając w imieniu

Bardziej szczegółowo

REGULAMIN POSTĘPOWANIA MEDIACYJNEGO CENTRUM MEDIACYJNEGO PRZY NACZELNEJ RADZIE ADWOKACKIEJ W WARSZAWIE

REGULAMIN POSTĘPOWANIA MEDIACYJNEGO CENTRUM MEDIACYJNEGO PRZY NACZELNEJ RADZIE ADWOKACKIEJ W WARSZAWIE REGULAMIN POSTĘPOWANIA MEDIACYJNEGO CENTRUM MEDIACYJNEGO PRZY NACZELNEJ RADZIE ADWOKACKIEJ W WARSZAWIE 1. Zakres zastosowania 1. Przedmiotem niniejszego Regulaminu jest unormowanie zasad rozstrzygania

Bardziej szczegółowo

Przetwarzanie Zespołowe Algorytmy pracy grupowej

Przetwarzanie Zespołowe Algorytmy pracy grupowej Przetwarzanie Zespołowe Algorytmy pracy grupowej dr inż. Tomasz Boiński Katedra Architektur Systemów Komputerowych WETI PG Tomasz Boiński: 1 Część informacji na temat negocjacji oraz mediacji zaczerpnięto

Bardziej szczegółowo

Przedmiotowy System Oceniania z Języka Angielskiego w Zespole Szkół w Wysokiem Szkoła Podstawowa dla klas IV-VI

Przedmiotowy System Oceniania z Języka Angielskiego w Zespole Szkół w Wysokiem Szkoła Podstawowa dla klas IV-VI Przedmiotowy System Oceniania z Języka Angielskiego w Zespole Szkół w Wysokiem Szkoła Podstawowa dla klas IV-VI Przedmiotowy System Oceniania z języka angielskiego opracowano na podstawie Wewnątrzszkolnego

Bardziej szczegółowo

Opinia prawna z dnia 6.02.2012 r.

Opinia prawna z dnia 6.02.2012 r. Opinia prawna z dnia 6.02.2012 r. dla Okręgowej Izby Lekarskiej w Płocku w sprawie : czy w obecnym stanie prawnym tj. wobec wejścia w życie z dniem 01 lipca 2011 r. nowelizacji art. 53 ustawy z dnia 05

Bardziej szczegółowo

Dlaczego nie stosuje się częściej mediacji jako formy alternatywnego rozstrzygania sporów?

Dlaczego nie stosuje się częściej mediacji jako formy alternatywnego rozstrzygania sporów? DYREKCJA GENERALNA DS. POLITYK WEWNĘTRZNYCH DEPARTAMENT TEMATYCZNY C: PRAWA OBYWATELSKIE I SPRAWY KONSTYTUCYJNE KWESTIE PRAWNE Dlaczego nie stosuje się częściej mediacji jako formy alternatywnego rozstrzygania

Bardziej szczegółowo

Procesy informacyjne zarządzania

Procesy informacyjne zarządzania Procesy informacyjne zarządzania Społeczny ład informacyjny dr inż. Janusz Górczyński 1 Podstawowe pojęcia (1) Informacja, procesy informacyjne i systemy informacyjne odgrywały zawsze istotną rolę w przebiegu

Bardziej szczegółowo

PROGRAM KOREKCYJNO-EDUKACYJNY DLA SPRAWCÓW PRZEMOCY W RODZINIE

PROGRAM KOREKCYJNO-EDUKACYJNY DLA SPRAWCÓW PRZEMOCY W RODZINIE Załącznik do Uchwały Nr./2016 Rady Powiatu Kaliskiego z dnia.. PROGRAM KOREKCYJNO-EDUKACYJNY DLA SPRAWCÓW PRZEMOCY W RODZINIE Kalisz 2016 r. SPIS TREŚCI STRONA Wstęp 3 I. Charakterystyka zjawiska 4 II.

Bardziej szczegółowo

REKLAMACJA PRODUKTU PRZEZ KONSUMENTA NA PODSTAWIE USTAWY

REKLAMACJA PRODUKTU PRZEZ KONSUMENTA NA PODSTAWIE USTAWY REKLAMACJA PRODUKTU PRZEZ KONSUMENTA NA PODSTAWIE USTAWY PODSTAWA REKLAMACJI DATA ZAWARCIA UMOWY SPRZEDAŻY PODSTAWA PRAWNA PODSTAWOWE PRZESŁANKI ODPOWIEDZIALNOŚCI SPRZEDAWCY z tytułu niezgodności towaru

Bardziej szczegółowo

ZAGADNIENIE PRAWNE. W sprawie o zapłatę na skutek apelacji od wyroku Sądu Rejonowego [ ] w W.

ZAGADNIENIE PRAWNE. W sprawie o zapłatę na skutek apelacji od wyroku Sądu Rejonowego [ ] w W. Sygn. akt III CZP 17/14 ZAGADNIENIE PRAWNE W sprawie o zapłatę na skutek apelacji od wyroku Sądu Rejonowego [ ] w W. z dnia 28 maja 2013 r. Czy osoba będąca członkiem zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

Bardziej szczegółowo

UCHWAŁA Z DNIA 26 WRZEŚNIA 2002 R. I KZP 20/02

UCHWAŁA Z DNIA 26 WRZEŚNIA 2002 R. I KZP 20/02 UCHWAŁA Z DNIA 26 WRZEŚNIA 2002 R. I KZP 20/02 Dopuszczalne jest orzeczenie na podstawie art. 42 1 k.k. zakazu prowadzenia pojazdów określonego rodzaju, kierowanie którymi nie wymaga posiadania uprawnień

Bardziej szczegółowo

Problemem głównym mojej pracy są przyczyny podejmowania miłości u młodzieży ponadgimnazjalnej

Problemem głównym mojej pracy są przyczyny podejmowania miłości u młodzieży ponadgimnazjalnej Zakończenie Problemem głównym mojej pracy są przyczyny podejmowania miłości u młodzieży ponadgimnazjalnej Do problemu głównego zostały sformułowane następujące problemy szczegółowe, które przedstawię poniżej.

Bardziej szczegółowo

Regulamin. postępowania mediacyjnego w Międzynarodowym Centrum Mediacji. przy międzynarodowych Izbach Przemysłowo- Handlowych w Polsce.

Regulamin. postępowania mediacyjnego w Międzynarodowym Centrum Mediacji. przy międzynarodowych Izbach Przemysłowo- Handlowych w Polsce. Regulamin postępowania mediacyjnego w Międzynarodowym Centrum Mediacji przy międzynarodowych Izbach Przemysłowo- Handlowych w Polsce. I. Przedmiot regulacji. Regulamin dotyczy postępowań mediacyjnych w

Bardziej szczegółowo

Niewykonany kontrakt może zrealizować ktoś inny

Niewykonany kontrakt może zrealizować ktoś inny Niewykonany kontrakt może zrealizować ktoś inny Wierzyciel może wystąpić do sądu o upoważnienie go do wykonania konkretnej czynności, np. otynkowania warsztatu, na koszt jego dłużnika. Po udzieleniu takiego

Bardziej szczegółowo

KODEKS ETYCZNY PRACOWNIKÓW MUZEUM ETNOGRAFICZNEGO IM. MARII ZNAMIEROWSKIEJ-PRÜFFEROWEJ W TORUNIU

KODEKS ETYCZNY PRACOWNIKÓW MUZEUM ETNOGRAFICZNEGO IM. MARII ZNAMIEROWSKIEJ-PRÜFFEROWEJ W TORUNIU Załącznik nr 1 do zarządzenia nr 25/2011 Dyrektora MET z dnia 21.XII.2011 r. KODEKS ETYCZNY PRACOWNIKÓW MUZEUM ETNOGRAFICZNEGO IM. MARII ZNAMIEROWSKIEJ-PRÜFFEROWEJ W TORUNIU Wstęp Kodeks Etyczny pracowników

Bardziej szczegółowo

Regulamin i cennik postepowania mediacyjnego w Międzynarodowym Centrum Mediacji przy międzynarodowych Izbach Przemysłowo-Handlowych w Polsce.

Regulamin i cennik postepowania mediacyjnego w Międzynarodowym Centrum Mediacji przy międzynarodowych Izbach Przemysłowo-Handlowych w Polsce. Regulamin i cennik postepowania mediacyjnego w Międzynarodowym Centrum Mediacji przy międzynarodowych Izbach Przemysłowo-Handlowych w Polsce. I. Przedmiot regulacji. Regulamin dotyczy postepowań mediacyjnych

Bardziej szczegółowo

Zarządzenie Nr /2015 Dyrektora Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w Kozienicach z dnia 2015 roku.

Zarządzenie Nr /2015 Dyrektora Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w Kozienicach z dnia 2015 roku. Zarządzenie Nr /2015 Dyrektora Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w Kozienicach z dnia 2015 roku. w sprawie wprowadzenia w Powiatowym Centrum Pomocy Rodzinie w Kozienicach Regulaminu Organizacyjnego Punktu

Bardziej szczegółowo

NA CZYM POLEGA INNOWACYJNOŚĆ NASZEGO STOWARZYSZENIA?

NA CZYM POLEGA INNOWACYJNOŚĆ NASZEGO STOWARZYSZENIA? W NASZYCH działaniach WAŻNA JEST: Sprawa prowadzimy poradnictwo prawne w indywidualnych sprawach, reprezentujemy naszych Klientów przed sądami oraz organami administracji. Wszystkich porad udzielamy bezpłatnie

Bardziej szczegółowo

ROZWIĄZANIE KONFLIKTU JEST W ZASIĘGU. www.strefadialogu.com kontakt@strefadialogu.com tel. 535 353 354

ROZWIĄZANIE KONFLIKTU JEST W ZASIĘGU. www.strefadialogu.com kontakt@strefadialogu.com tel. 535 353 354 ROZWIĄZANIE KONFLIKTU JEST W ZASIĘGU www.strefadialogu.com kontakt@strefadialogu.com tel. 535 353 354 Badania dowodzą, że średnio: pracowników zmieniających pracę wskazuje na konflikty personalne jako

Bardziej szczegółowo

ZBIÓR ZASAD ETYKI ZAWODOWEJ SĘDZIÓW

ZBIÓR ZASAD ETYKI ZAWODOWEJ SĘDZIÓW UCHWAŁA Nr 16/2003 KRAJOWEJ RADY SĄDOWNICTWA z dnia 19 lutego 2003 r. w sprawie uchwalenia zbioru zasad etyki zawodowej sędziów. ZBIÓR ZASAD ETYKI ZAWODOWEJ SĘDZIÓW Rozdział 1 Zasady ogólne 1 Z pełnieniem

Bardziej szczegółowo

Pani Krystyna Szumilas Minister Edukacji Narodowej Al. J. Ch. Szucha 25 00-918 Warszawa

Pani Krystyna Szumilas Minister Edukacji Narodowej Al. J. Ch. Szucha 25 00-918 Warszawa RZECZPOSPOLITA POLSKA Rzecznik Praw Obywatelskich Irena LIPOWICZ RPO-654450 - I/10/AWO 00-090 Warszawa Tel. centr. 22 551 77 00 Al. Solidarności 77 Fax 22 827 64 53 Pani Krystyna Szumilas Minister Edukacji

Bardziej szczegółowo