Różnorodny paradygmat mediacji odpowiedź na wielocelowość dyskursu mediacyjnego

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "Różnorodny paradygmat mediacji odpowiedź na wielocelowość dyskursu mediacyjnego"

Transkrypt

1 Adam Zienkiewicz doktor nauk prawnych, adiunkt w Katedrze Teorii i Filozofii Prawa i Państwa WPiA Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie oraz wykładowca podyplomowego studium Mediacja Sądowa i Pozasądowa WPiA Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, radca prawny, mediator oraz politolog, kontakt z autorem: Różnorodny paradygmat mediacji odpowiedź na wielocelowość dyskursu mediacyjnego I. Wprowadzenie Głównym zadaniem artykułu1 jest modelowa prezentacja preferowanej przez autora koncepcji wielocelowości dyskursu mediacyjnego, która stanowi istotne uzasadnienie dla przyjmowania różnorodnego paradygmatu mediacji (the multiple paradigm of mediation) oraz stosowania uniwersalnej metastrategii mediacyjnej (the universal understanding meta-strategy of mediation). Konsekwencja i porządek rzeczy czynią właściwym rozpoczęcie prezentacji od przedstawienia fundamentalnych dla podjętych rozważań przekonań (intuicji semantycznych) autora, które syntetycznie i w pewnym uproszczeniu wyrażają poniższe tezy wyjściowe2: 1) Dyskurs mediacyjny postrzegam jako racjonalny, sekwencyjny proces (komunikacyjno-poznawczo-relacyjno-decyzyjny) prowadzony pomiędzy stronami sporu (lub ich reprezentantami) przy udziale neutralnej (bezstronnej) osoby trzeciej w postaci mediatora skoncentrowany na realizacji zakładanych celów tegoż dyskursu i oparty na regułach mediacyjnej etyki mowy oraz idealnej sytuacji mowy; 1 Tekst prezentuje wybrane zagadnienia dotyczące optymalizacyjnego modelu dyskursu mediacyjnego oraz charakterystyki paradygmatów i strategii mediacyjnych, które zostały opisane w monografii A. Zienkiewicz, Studium mediacji. Od teorii ku praktyce, Warszawa Stawiane tezy zostały rozwinięte w pracy: A. Zienkiewicz, op. cit.

2 2) Kardynalne cele dyskursu mediacyjnego stanowią jego główne determinanty. Modelowo mają one charakter założeń idealizacyjnych zbudowanych w oparciu o koncepcję podmiotowego rozumienia terminu cel oraz wielocelowości czynności przygotowawczych (cele dalsze nadrzędne, cele bliższe podrzędne); 3) Przez cel rozumiem szeroko pojęty zamiar (chęć, wolę, pragnienie, dążenie, świadomą intencję) wywołania pożądanego (postulowanego), dodatnio ocenianego stanu rzeczy poprzez określone zachowania (czynności przygotowawcze). Przedstawione rozumienie ma zatem wymiar wolitywny i jest skorelowane z elementem ocennym (wartościującym) podmiotu, który stawia określony cel3. Za T. Kotarbińskim przyjmuję, że wszelka (...) czynność w zamierzeniu swym przygotowawcza jest zarazem czynnością wielocelową. Służy ona bowiem jako taka przynajmniej dwóm celom: celowi dalszemu, nadrzędnemu oraz celowi bliższemu, podrzędnemu, którego osiągnięcie jest zamierzonym środkiem do tamtego celu 4; 4) Każdy wybór (określenie hierarchii) celów dyskursu mediacyjnego jest aksjologicznie uwikłany i związany z przyjmowanym przez podmiot (stawiający cele) paradygmatem mediacji5; 5) Podstawowymi terminami kategoryzującymi instytucję mediacji posługuję się w następujący sposób: a) terminy orientacja i paradygmat mediacji traktuję synonimicznie (mają one w moim mniemaniu najszersze i nadrzędne znaczenie). Odróżniam je głównie ze względu na katalog zakładanych przez nie celów nadrzędnych (dalszych) dyskursu mediacyjnego oraz specyfikę stosowanych dla ich realizacji strategii i tech- 3 Na temat różnorodnych sposobów rozumienia terminu cel, a w szczególności rozumienia potocznego, filozoficznego (finis in re, finis in intentione), podmiotowego (finis operantis), przedmiotowego (finis operis), psychologicznego oraz niepsychologicznego zob. I. Bogucka, Funkcje prawa. Analiza pojęcia, Kraków 2000, s T. Kotarbiński, Traktat o dobrej robocie, Łódź 1950, s W literaturze przedmiotu istnieje wiele kategoryzacji instytucji mediacji, dokonywanych w oparciu o indywidualne preferencje (kryteria) autorów, np. co do różnych zakładanych celów, reguł czy etapów dyskursu mediacyjnego. Tytułem przykładu: K. Kressel wyróżnia settlement oriented mediation style i problem-solving style ; S. Silbey i S. Marry the bargaining i the therapeutic styles; E. Galton case evaluation, evaluative mediation i pure form mediation (rozumianego synonimicznie z empowerment mediation i community model mediation ); J. Alfini trashing, bashing, hashing mediation; P. Carnevale integration, pressing, compensation, inaction mediation; R. Baruch Bush, J. Folger problem-solving, transformative mediation; E. Waldman norm-generating, norm-educating, norm-advocating mediation ; M. Umbreit controling, empowering mediation por. L. Riskin, Understanding Mediator s Orientations, Strategies and Techniques: A Grid for the Perplexed, 1 Harvard Negotiation L. Rev. 1996, s ; L. Riskin, J. Westbrook, Ch. Guthrie, T.J. Heinsz, R.C. Reuben, J.K. Robbennolt, Dispute Resolution and Lawyers, Third Edition, Saint Paul 2006, s ; szerzej zob. również III rozdział książki A. Zienkiewicza, op. cit., s

3 nik mediacyjnych; b) przyjmuję, że dany paradygmat (orientacja) mediacji urzeczywistniany jest poprzez określoną strategię lub strategie mediacyjne koncepcje generalne (plany zachowań) synonimicznie traktuję tu terminy style, modele, rodzaje mediacji które rozróżniam, uwzględniając głównie kryterium rodzaju realizowanych przez nie celów podrzędnych (bliższych) dyskursu mediacyjnego oraz kryterium poziomu interwencji mediatora i specyfiki stosowanych przez niego technik mediacyjnych; c) uznaję, że określona technika mediacji koncepcja szczegółowa (synonimicznie oznaczana przeze mnie również mianem metody lub taktyki mediacji) wyraża się głównie poprzez poszczególny typ i formę konkretnych zachowań (werbalnych i niewerbalnych aktywności) stosowanych w procesie mediacji przez mediatora wobec stron sporu (lub ich reprezentantów). W mojej ocenie w ramach określonego paradygmatu mediacji mogą funkcjonować jedna lub różne (dopuszczalne do zastosowania) strategie mediacyjne (tj. bardziej lub mniej skomplikowane i wieloaspektowe generalne koncepcje, plany, zachowań mediatora), które za pomocą wykorzystania odpowiednich technik mediacyjnych (konkretnych zachowań mediatora) realizują najpierw zakładane cele podrzędne (bliższe), a następnie cele nadrzędne (dalsze) dyskursu mediacyjnego; 6) Pomimo wielu zwolenników pure form mediation, opowiadających się za koniecznością stosowania wyłącznie jednego paradygmatu czy strategii mediacyjnej, uważanego przez nich za prawdziwą mediację (real mediaton) w mojej ocenie odpowiednie łączenie ( skrzyżowanie ) paradygmatów mediacji jest nie tylko możliwe, uprawnione, ale i konieczne6; 7) Paradygmaty, strategie oraz techniki mediacyjne egzystują zdecydowanie bardziej w postaci pewnego kontinuum niż jako odrębne, pozbawione ciągłości obszary, pomiędzy którymi można wytyczyć w praktyce bardzo wyraźne granice7; 6 Tezę o dopuszczalności skrzyżowania zwłaszcza dwóch najpopularniejszych paradygmatów, tj. orientacji problem-solving z orientacją transformative (pomimo istotnych głosów krytycznych), wyraża również J. Seul, How Transformative Is Transformative Mediation? A Constructive-Developmental Assessment, 15 Ohio State Journal on Dispute Resolution , s Podobne poglądy prezentują Z. Zumeta, J. Linden oraz K. Foster por. Z. Zumeta, Styles of Mediation: Falicitative, Evaluative and Transformative Mediation, J. Linden, Mediation Styles: The Purists vs. The Toolkit, K. Foster, A Study in Mediation Styles: A Comparative Analysis of Evaluative and Transformative Styles, 7 Szerzej zob. L. Riskin, Understanding Mediator s Orientations..., s. 7 51; L. Riskin, Mediator Orientations, Strategies, and Techniques, 111 Alternatives to the High Cost of Litigation 1994; R. Russel, Conflict Analysis in Relation to Mediator Strategy and Type, J. Folberg, D. Golann, L. Kloppenberg, T. Stipanowich, Resolving Disputes. Theory, Practice, and Law, New York 2005, s Podobnie uważają: S. Imperati, Z. Zumeta, J. Seul por. S. Imperati, Mediator practice models: the intersection of ethics and stylistic practices in mediation, 33 Willamette L. Rev. 1997, s ; Z. Zumeta, op. cit.; J. Seul, op. cit.,

4 8) Odpowiednie realizowanie wieloaspektowych, niewykluczających się celów postulowanych przez różne paradygmaty mediacyjne uważam za bardzo pożyteczne (korzystne zarówno dla stron sporu, jak i dla otoczenia społecznego)8; 9) Określonemu paradygmatowi czy strategii mediacyjnej w oderwaniu od potrzeb i specyfiki konkretnego przypadku nie można bowiem odmówić prawa do bycia urzeczywistnianym czy odpowiednio współ-urzeczywistnianym, jak również przyznać zdecydowanego pierwszeństwa9; 10) Zrealizowanie w praktyce możliwie szerokiego (wieloaspektowego) katalogu zakładanych celów (korzyści) wynikających z potrzeb konkretnej sprawy stanowi o wysokiej jakości i efektywności przeprowadzonego dyskursu mediacyjnego. II. Wielocelowość dyskursu mediacyjnego Zgodnie z internalizowaną potrzebą (postulatem) odpowiedniego łączenia paradygmatów mediacyjnych oraz fundamentalnym założeniem, że istota mediacji jest determinowana poprzez stawiane przed nią, a następnie realizowane wieloaspektowe cele10 mediację postrzegam jako jedną z podstawowych form ADR, służącą nie tylko rozwiązywaniu sporów na drodze porozumienia, której konstytutywny zespół cech stanowią: 1) obecność neutralnej (bezstronnej) osoby trzeciej (pośrednika/mediatora) pomagającej (w sposób zależny od wykorzystywanych strategii i technik mediacyjnych) stronom w osiągnięciu wzajemnie dogodnego (akceptowalnego) porozumienia (ugody) strategia win-win; 2) brak władzy osoby trzeciej (mediatora) do narzucenia stronom wiążącego rozstrzygnięcia sporu (non-binding); 3) posiadanie wyłącznej władzy decyzyjnej co do przedmiotu sporu, a w szczególności co do zawarcia i treści porozumienia (ugody) przez strony sporu (self-determination); ale także jako szczególnego rodzaju dyskurs skoncentrowany zarówno na potrzebach i interesach stron, wymianie ich stanowisk i argumentacji (negocjacjach), jak i na: s ; L. Riskin stwierdza, że nawet kategoryzacja orientacji, strategii oraz technik, których używa mediator w konkretnej sprawie jest często trudna L. Riskin, Understanding Mediator s Orientations..., s Podobnie L. Riskin, Understanding Mediator s Orientations..., s ; R. Russel, op. cit.; J. Folberg, D. Golann, L. Kloppenberg, T. Stipanowich, op. cit., s Tak samo twierdzi J. Linden, op. cit. 10 Podobnie R. Russel, op. cit.

5 1) wprowadzeniu i utrzymaniu niezakłóconej, dialogicznej komunikacji pomiędzy stronami; 2) zlikwidowaniu przyczyn konfliktu między stronami oraz zapewnianiu ich pozytywnych relacji i podstaw kooperacji (tak w trakcie samego dyskursu mediacyjnego, jak i na przyszłość orientacja prospektywna); 3) samopoznawaniu, samodoskonaleniu i wewnętrznym wzroście (rozwoju) moralnym stron; 4) interesach istotnych w wymiarze ogólnospołecznym. Posługując się stosunkowo wysokim poziomem abstrakcji, można ogólnie stwierdzić, że cele mediacji (dyskursu mediacyjnego) jako instytucji prawno-społecznej są generalnie zbieżne z celami samego prawa, sprowadzanymi często do czterech stanowisk, tj. realizacji sprawiedliwości, wprowadzenia pokoju i porządku (bezpieczeństwa prawnego), pomocy w realizacji wartości moralnych oraz dobra jednostkowego i wspólnego11. Klasyfikując kardynalne cele w ujęciu modelowym, należy podzielić je na dwa podstawowe katalogi12 cele nadrzędne (dalsze) oraz cele podrzędne (bliższe)13 jednocześnie pamiętając, że zakładane cele mediacji powinny zostać w praktyce skonfrontowane z potrzebami konkretnej sprawy (w tym z konkretnymi oczekiwaniami stron co do celów mediacji oraz zastosowania określonej strategii mediacyjnej lub ich kombinacji jako środków realizacji tych celów)14, w szczególności poprzez znalezienie odpowiedzi na następujące elementarne pytania: a) Czy istnieje faktyczna potrzeba dążenia do realizacji zakładanego celu? b) Czy pożądany stan rzeczy nie jest już częściowo lub całkowicie osiągnięty? c) Jakie cele należy uznać za nadrzędne (dalsze)? 11 Por. I. Bogucka, op. cit., s ; E.G. Maynez, The Philosophical Juridical Problem of the Validity of Law [w:] Latin-American Legal Philosophy, Cambridge 1948, s. 498, cyt. za J. Wróblewski, Zagadnienia teorii wykładni prawa ludowego, Warszawa 1959, s Prezentowane w artykule katalogi celów nie mają charakteru bezwzględnie zupełnego (wyczerpującego) oraz rozłącznego. 13 W literaturze przedmiotu można spotkać analogiczny podział na cele cząstkowe oraz zasadnicze zob. G. Goździewicz, Mediacja i arbitraż w polskim prawie pracy [w:] Arbitraż i mediacja w prawie pracy, pod red. G. Goździewicza, Lublin 2005, s. 10. G. Goździewicz wśród celów cząstkowych wymienia np. integrację, wywieranie presji na strony konfliktu, łagodzenie sprzecznych interesów czy nawet bierny udział mediatora, które za pomocą swojego oddziaływania na strony sporu mają doprowadzić do osiągnięcia celu zasadniczego, jakim jest porozumienie (ugoda); por. również A. Pietrzyk, Mediacja jako forma interwencji w sporze, Pal. 1994, Nr 5 6, s Por. również S. Imperati, op. cit., s ; J. Krivis, B. McAdoo, A Style Index for Mediators,

6 d) Jakie cele podrzędne (bliższe) należy osiągnąć dla zrealizowania celów nadrzędnych (dalszych) oraz przy udziale jakich środków (strategii, technik)? W modelowym ujęciu dyskursu mediacyjnego do katalogu jego kardynalnych celów nadrzędnych należy zaliczyć trzy grupy15: - cele w wymiarze personalnym (osobistym), - cele w wymiarze interpersonalnym, - cele w wymiarze społecznym. Cele w wymiarze personalnym (osobistym) są realizowane poprzez trzy główne procesy, które powinny zachodzić w trakcie dyskursu mediacyjnego, tj. przez proces samopoznawania, samodoskonalenia (nauki) oraz proces wewnętrznego wzrostu moralnego (rozwoju/przemiany/transformacji tzw. moral growth). W ramach tych procesów każda strona sporu powinna zdobywać i rozwijać16: a) samoświadomość zrozumienie samego siebie (self-understanding), b) szacunek do samego siebie (pozytywna samoocena), poczucie własnej godności (self- -respect), korespondujące z postawą niedyskryminacji drugiej strony (postawa uznania równości statusu drugiej strony w sporze), c) pewność siebie oraz wiarę we własne siły (self-confidence) umiejętność przełamywania nieśmiałości (self-consciousness), d) samostanowienie (self-determination, self-authoring) poczucie autonomii, kreatywność i samodzielność (self-reliance), określane również, jako poleganie na sobie (self--dependent) w rozwiązywaniu sporów, zażegnywaniu konfliktów oraz pokonywaniu innych życiowych trudności, e) umiejętność dostrzegania i prawidłowej identyfikacji istoty sporu, barier komunikacyjnych, a także własnych potrzeb i interesów (jak również drugiej strony sporu), f) zdolności komunikacyjne (umiejętność precyzyjnego i niekonfliktowego wyrażania swoich myśli oraz słuchania drugiej strony), 15 Por. L. Riskin, Understanding Mediator s Orientations..., s ; J. Folberg, D. Golann, L. Kloppenberg, T. Stipanowich, op. cit., s Por. L. Riskin, Understanding Mediator s Orientations..., s ; J. Seul, op. cit., s ; C. Menkel--Meadow, The Many Ways of Mediation: The Transformation of Traditions, Ideologies, Paradigms, and Practices, 11 Negotiation Journal 1996, s. 217 i n.; R. Kegan, L. Lahley, Adult Leadership and Adult Development: A Constructivist View [w:] Leadership: Multidiscyplinary Perspectives, pod red. B. Kellerman, New York: Prentice- -Hall 1984; R. Baruch Bush, J. Folger, The promise of mediation: Responding to conflict through empowerment and recognition, San Francisco 1994; R. Baruch Bush, Efficiency and Protection, or Empowerment and Recognition? The Mediator s Role, and Ethical Standards in Mediation, 41 Florida L. Rev. 1989, s. 253 i n.; J. Antes, Ten Years The Promise of Mediation: A Report From The First National Conference on Transfromative Mediation, V. Pynchon, Can Transformative Mediation Work in Commercial Litigation? A Conversation With Joseph P. Folger And Robert A. Baruch Bush,

7 g) samoprezentację oraz umiejętność rzeczowej argumentacji (zgodnie z habermasowską zasadą, która powinna organizować dyskurs, tj. nie argument przymusu, a przymus lepszego argumentu 17), h) zdolność do uznawania pewnych racji drugiej strony (acknowlegment), przyznawania się do własnych błędów oraz zrozumienia (empatii) uwarunkowań, uczuć i potrzeb drugiej strony (recognition)18, i) zdolność do współdziałania i kompromisów, j) potrzebę funkcjonowania w pokojowych relacjach z otoczeniem społecznym oraz stosowania polubownych form rozwiązywania sporów, k) umiejętność i świadomość potrzeby przepraszania oraz wybaczania, troski o losy drugiego człowieka, a także poszanowania społecznie akceptowanych zasad, norm i wartości. Procesy realizujące cele personalne dyskursu mediacyjnego mają charakter stadialny. Strony mogą zatrzymać się w rozwoju personalnym (osobowym) na określonym etapie (situational transformation) lub internalizować i kultywować ciągły rozwój personalny w przyszłości (developmental transformation) w kierunku takiego kształtowania swojej świadomości, tożsamości oraz postaw, które będzie skutkowało naturalnym ich dążeniem do pokojowego, kompromisowego i opartego na powszechnie akceptowanych wartościach współistnienia społecznego19. Celami dyskursu mediacyjnego w wymiarze interpersonalnym są: a) przywrócenie i utrzymanie niezakłóconej komunikacji oraz pozytywnych relacji pomiędzy stronami (tak w trakcie samego dyskursu mediacyjnego, jak i na przyszłość), b) rozwiązanie sporu poprzez osiągnięcie wzajemnie akceptowalnego (tj. uwzględniającego potrzeby i interesy obu stron) i możliwego do zrealizowania porozumienia (ugody), a tym samym zaoszczędzenie czasu oraz kosztów (emocjonalnych i finansowych), które mogłyby ponieść strony w postępowaniu sądowym, c) zlikwidowanie przyczyn konfliktu między stronami, d) zapewnienie podstaw pozytywnej kooperacji stron w przyszłości (np. w obszarach stosunków biznesowych, rodzinnych, majątkowych, pracowniczych czy sąsiedzkich). Celami dyskursu mediacyjnego w wymiarze społecznym są: 17 J. Habermas, N. Luhmann, Theorie der Gesellschaft oder Sozialtechnologie, Frankfurt am Main 1971, s. 137 [za:] L. Morawski, Główne problemy współczesnej filozofii prawa. Prawo w toku przemian, Warszawa 1999, s Por. R. Baruch Bush, J. Folger, The promise of mediation, s Szerzej na temat etapów rozwoju osobowego w związku z mediacją oraz situational transformation i developmental transformation zob. J. Seul, op. cit., s

8 a) uzupełnianie, odciążenie oraz podniesienie sprawności sądowego wymiaru sprawiedliwości, b) włączenie społeczeństwa obywatelskiego w proces wymiaru sprawiedliwości, c) realizacja postulatu pluralizmu form wymiaru sprawiedliwości oraz poszanowania autonomii woli podmiotów co do wyboru sposobu dochodzenia własnych roszczeń20, d) rozszerzenie dostępu do wymiaru sprawiedliwości, e) obniżenie ponoszonych przez strony sporów kosztów wymierzania sprawiedliwości, f) kształtowanie dyskursywnego podejmowania decyzji i wyrażania woli w stosunkach społecznych oraz szerokie umożliwianie konsensualnej regulacji konfliktów społecznych, g) przyczynianie się do tworzenia uniwersalnej, proceduralnej etyki rozwiązywania sporów, mającej pomóc w urzeczywistnianiu zasad sprawiedliwości społecznej21, h) ochrona porządku społecznego oraz stabilizacja (harmonizacja) stosunków społecznych poprzez rozwiązywanie konfliktów społecznych na drodze ugodowej, prowadzącej do utrwalania pokojowego i pojednawczego sposobu współpracy oraz współistnienia (peacemaking)22, i) zapobieganie odnawianiu się konfliktów społecznych w przyszłości poprzez likwidację ich przyczyn, j) wdrażanie w stosunki międzyludzkie wrażliwości, wartości (dobro, wolność, równość, sprawiedliwość) oraz postaw moralnych (rozwój/postęp moralny społeczeństwa), k) kreowanie postaw społecznych prowadzących do rozwiązywania sporów na drodze porozumienia (konsensusu lub kompromisu)23, 20 Por. L. Morawski, Proces sądowy a instytucje alternatywne (na przykładzie sporów cywilnych), PiP 1993, Nr 1, s. 22; Z. Kmieciak, Mediacja i koncyliacja w prawie administracyjnym, Kraków 2004, s Na temat pojęcia zasad sprawiedliwości społecznej szerzej zob. Z. Ziembiński, Sprawiedliwość społeczna jako pojęcie prawne, Warszawa 1996; J. Rawls, Teoria sprawiedliwości, Warszawa 1994, s. 89 i n.; J. Oniszczuk, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, Kraków 2000, s Peacemaking zakłada użycie kooperacyjnych oraz konstruktywnych procesów dla rozwiązywania ludzkich konfliktów, które mają jednocześnie przywrócić ich pokojowe relacje. Peacemaking opiera się na pozytywnym rozumieniu terminu pokój (positive peace), zakładającym pojednanie (załagodzenie konfliktu, dojście do zgody) oraz odbudowanie relacji stron, a nie tylko doprowadzenie do zaprzestania wzajemnych aktów przemocy i wrogiego nastawienia (negative peace) szerzej zob. D. Noll, What is Peacemaking? 23 Na temat rozróżnienia i rozumienia pojęć kompromis i konsensus zob. H. Groszyk, A. Korybski, Konflikt interesów a prawo, Warszawa 1990, s. 105.

9 l) podniesienie poziomu świadomości prawnej, kultury prawnej oraz kultury dialogu, ł) budowanie efektywnej komunikacji społecznej (podporządkowanej regułom etyki mowy i idealnej sytuacji mowy)24, m) realizacja komunikacyjnej wizji racjonalizacji stosunków społecznych budowanie wspólnej kultury dialogu (dyskursu), komunikacji społecznej, kultury prawnej oraz tożsamości społecznej opartej na komunikacyjnej wizji prawa, państwa i społeczeństwa (integracja społeczna poprzez koordynowanie działań zbiorowych oraz wykształcanie tożsamości poszczególnych jednostek i ich kompetencji osobowych)25. Do kardynalnych celów podrzędnych w ujęciu modelowym (stanowiących środki realizacji celów nadrzędnych) należy zaliczyć trzy podstawowe grupy celów: 1) cele w wymiarze komunikacyjnym, 2) cele w wymiarze psychologicznym, 3) cele w wymiarze negocjacyjno-informacyjnym. Celami w wymiarze komunikacyjnym są przede wszystkim: a) doprowadzenie do otwarcia się stron na komunikację opartą na zasadach etyki mowy (zrozumiałość, prawdziwość, szczerość, słuszność, brak wykorzystywania nielojalnych forteli erystycznych), b) zapewnienie warunków idealnej sytuacji mowy (równość, wolność stron uczciwe procedury), c) stworzenie optymalnych warunków komunikacyjnych dla uczestników dyskursu mediacyjnego z punktu widzenia czasu, miejsca, sposobów i form komunikowania się, d) doprowadzenie do właściwego rozumienia wzajemnych przekazów i ich kontekstów, e) doprowadzenie do wzajemnego słuchania się stron, f) umiejętne zachęcanie stron do posługiwania się językiem o niekonfliktowym charakterze (np. poprzez stosowanie eufemizmów, brak radykalnych, jednostronnych ocen, adekwatne stosowanie kwantyfikatorów czy brak wykorzystywania argumentów ad personam), g) przezwyciężenie występujących (negatywnych dla poprawnej komunikacji i zawarcia porozumienia) zjawisk obciążenia (ograniczenia) kulturowego (środowiskowego) języka oraz zjawisk błędnej przedinterpretacji, 24 Na temat reguł etyki mowy i idealnej sytuacji mowy szerzej zob. np.: L. Morawski, Dyskurs w ujęciu Habermasa a inne koncepcje argumentacji [w:] Dyskursy rozumu: między przemocą a emancypacją, pod red. L. Witkowskiego, Toruń 1990, s ; L. Morawski, Główne problemy..., s Szerzej: J. Habermas, Teoria działania komunikacyjnego, t. I, Warszawa 1999; tenże, Teoria działania komunikacyjnego, tom II, Warszawa 2002; tenże, Filozoficzny dyskurs nowoczesności, Kraków 2000; tenże, Between Facts and Norms. Contributions to a Discourse. Theory of Law and Democracy. Trans. W. Rehg, Cambridge, MA: MIT Press 1996 (first ed. in German 1992); L. Morawski, Dyskurs w ujęciu Habermasa..., s ; tenże, Główne problemy..., s

10 h) używanie przez mediatora odpowiednich przeformułowań i reinterpretacji, i) zagwarantowanie możliwości przedstawiania przez każdą ze stron własnej wersji wydarzeń i ich ocen (own story/storytelling), j) spowodowanie otwarcia się stron na argumenty, interpretacje i twierdzenia drugiej strony (dialogiczna wymiana językowa)26, k) doprowadzenie stron do stworzenia wspólnej (zgodnej) wersji wydarzeń i ich ocen (alternative story), a nie pozostania przy własnych, różniących się wersjach reprezentujących punkt widzenia tylko jednej strony, l) spowodowanie zidentyfikowania i wyrażenia przez strony własnych potrzeb i oczekiwań co do sporu (przynajmniej mediatorowi), ł) stworzenie dogodnych możliwości współdziałania obu stron w tworzeniu porozumienia będącego wynikiem wymiany argumentacyjnej, m) zapewnienie stronom równego dostępu do jawnych dla nich informacji dotyczących sprawy. Cele w wymiarze psychologicznym koncentrują się przede wszystkim na wywoływaniu i kształtowaniu (pożądanych z punktu widzenia celów nadrzędnych mediacji) cech i postaw stron sporu oraz na zaspokajaniu (poprzez dyskurs mediacyjny) ich wewnętrznych potrzeb, do których w szczególności należą: a) potrzeba wyładowania negatywnych emocji (która powinna być zaspokajana już na samym początku mediacji, najlepiej tylko w obecności mediatora, tak aby doszło do ich całkowitego wygaszenia w dalszych etapach dyskursu), b) potrzeba bycia wysłuchanym, c) potrzeba bycia docenionym, d) potrzeba odczuwania, że odgrywa się istotną rolę w procesie decyzyjnym, e) potrzeba bycia akceptowanym i zrozumianym, f) potrzeba bycia przeproszonym (bądź przeproszenia), g) potrzeba wyzwolenia samodzielności i kreatywności, h) potrzeba przełamania psychologicznych barier komunikacyjnych (np. nieśmiałości, porywczości, łatwości dekoncentrowania się, nieustępliwości, kompleksów czy absolutnie nierealnych oczekiwań) oraz wyzbycia się wzajemnych uprzedzeń stron, i) potrzeba stworzenia relacyjnych warunków dla budowania przez strony wspólnej wersji wydarzeń i ich oceny (alternative story) oraz odejścia od swoich jednostronnych stanowisk27, j) postawa wzajemnego szacunku oraz tolerancji dla odmienności drugiej strony, 26 Por. J. Winslade, Mediation with a focus on discursive positioning, pdf. 27 Por. ibidem.

11 k) postawa współpracy stron, a nie współzawodnictwa nastawienie stron zogniskowane na wspólnym poszukiwaniu opcji rozwiązania sporu i zbudowaniu porozumienia, l) postawa wzajemnego wybaczenia sobie doznanych krzywd i poniesionych szkód, ł) postawa zakładająca przystępowanie do dyskursu mediacyjnego i jego prowadzenie z dobrą wiarą (własną i innych uczestników tego dyskursu good faith)28, m) postawa dialogicznego nastawienia stron (skoncentrowana na wymiarze autentycznego osobowego spotkania, wzajemnej relacji Ja Ty, a nie na instrumentalnym, przedmiotowym zawłaszczaniu Drugiego w relacji Ja ono29), n) postawa świadomości i akceptacji odpowiedzialności za wpływ zachowania się stron dyskursu mediacyjnego na ogólne relacje społeczne, o) postawa dostrzegania potrzeby i dążenia do coraz częstszego rozwiązywania sporów społecznych na drodze dyskursu opartego na idealnej sytuacji mowy i zgodności z regułami etyki mowy. Celami w wymiarze negocjacyjno-informacyjnym są przede wszystkim: a) uświadomienie stronom sporu najważniejszych kwestii dotyczących istoty, zalet oraz celów dyskursu mediacyjnego (przez mediatora), b) właściwe przygotowanie i zaplanowanie procesu mediacji, c) optymalny dobór strategii i technik mediacyjnych, d) zebranie danych na temat istniejących przeszkód w prowadzeniu niezakłóconej komunikacji pomiędzy stronami, e) dotarcie do wszystkich niezbędnych informacji o podłożu psychicznym, które należy uwzględnić podczas prób przywrócenia i utrzymania pozytywnych relacji stron, f) zebranie i odpowiednie ujawnienie obu stronom sporu danych istotnych dla osiągnięcia porozumienia, dotyczących zazwyczaj: stanowisk i argumentacji stron, interesów stron, potrzeb stron, oczekiwań jednej strony wobec drugiej, istoty i przyczyn sporu, charakteru i sposobów przezwyciężenia przeszkód stojących na drodze do zawar- 28 Na temat good faith szerzej zob. K. Kovach, Good Faith in Mediation Requested, Recommended or Required? A New Ethic, 38 South Texas L. Rev. 1997, s. 575 i n.; J. Lande, Using Dispute System Design Methods to Promote Good-Faith Participation in Court Connected Mediation Programs, 50 U.C.L.A. L. Rev. 2002, s. 69 i n.; E. Sherman, Good Faith Participation in Mediation: Aspirational, Not Mandatory, 4 Disp. Resol. Mag. 1997, s. 14 i n.; R. Carter, Oh, Ye of Little (Good) Faith: Questions, Concerns and Commentary on Efforts to Regulation Participant Conduct in Mediations, Dispute Resolution Journal 2002, s. 367 i n. 29 Por. M. Buber, Ja i Ty. Wybór pism filozoficznych, Warszawa 1992.

12 cia porozumienia, g) pozyskanie od stron i odpowiednie wykorzystanie przez mediatora informacji w przedmiocie zakresu alternatyw dla negocjowanego porozumienia, których przyjęcie dopuszczają strony, tj. odkrycie: BATNA najlepszej alternatywy dla negocjowanego porozumienia w ocenie każdej ze stron (Best Alternative to a Negotiated Agreement), WATNA najgorszej alternatywy dla negocjowanego porozumienia w ocenie każdej strony (Worst Alternative to a Negotiated Agreement), LATNA prawdopodobnej alternatywy dla negocjowanego porozumienia w ocenie każdej strony lub mediatora (Likely Alternative to a Negotiated Agreement), h) uświadomienie stronom stopnia realności ich oczekiwań (najczęściej poprzez reality testing), i) wypracowanie jednej opcji bądź kilku konkurencyjnych wariantów rozwiązania sporu, które spełnią warunek realności oraz akceptowalności przez obie strony sporu (np. poprzez drzewko decyzyjne czy burzę mózgów), j) przeprowadzenie efektywnych negocjacji (problem-solving) przez strony sporu, k) uświadomienie stronom prawdopodobnych skutków ich postaw w dyskursie mediacyjnym oraz zawarcia i realizacji porozumienia (np. dla ich przyszłych relacji korzyści wynikających ze współpracy i utrzymywania kontaktów). W związku z powyższym zakładane wieloaspektowe cele dyskursu mediacyjnego można zobrazować w uproszczeniu za pomocą poniższego schematu: Źródło: Opracowanie własne. III. Różnorodny paradygmat mediacji (the multiple paradigm of mediation) Mając na uwadze wielocelowość dyskursu mediacyjnego, mediator powinien potrafić wieloaspektowo określić niezbędne do osiągnięcia cele konkretnego dyskursu mediacyjnego, zbudować ich hierarchię (relację nadrzędności i podrzędności) oraz dobrać i zastosować optymalne strategie i techniki mediacyjne służące ich pełnej realizacji. Stąd też za J. Linden postuluję i przyjmuję instytucję the toolkit approach30, wyrażającą paradygmat różnorodny (the multiple paradigm of mediation), w ramach którego wyróżnia się cztery strategie (style) mediacyjne, tj.: 1) strategię mediacyjną facilitative, 30 J. Linden, op. cit.

13 2) strategię mediacyjną evaluative, 3) strategię transformatywną (wykorzystywaną głównie przez paradygmat transformative mediation), 4) strategię narracyjną (wykorzystywaną głównie przez paradygmat narrative mediation), które mogą być zastosowane przez mediatora w trakcie dyskursu mediacyjnego. Mediator ma obowiązek wykorzystania jednej z nich lub ich odpowiedniego łączenia w ramach dyskursu mediacyjnego, jeżeli tylko nie jest to niezgodne z wolą stron oraz jest niezbędne do realizacji założonych wieloaspektowych celów mediacji. Profesjonalny mediator (pomimo posiadanych preferencji) powinien dokładnie poznać i potrafić zastosować różne strategie mediacyjne, stając się użytkownikiem uniwersalnej metastrategii, którą proponuję określać mianem the universal understanding meta-strategy dopasowującej zachowania (interwencję) mediatora optymalnie do konkretnych okoliczności (potrzeb) danej sprawy (wieloaspektowych celów dyskursu mediacyjnego). W oparciu o kryterium poziomu, charakteru bądź celów interwencji mediatora w spór najczęściej wyróżnia się trzy podstawowe strategie (modele/style/rodzaje) mediacji: The Facilitative Strategy of Mediation (soft mediation), The Evaluative Strategy of Mediation (hard mediation) oraz The Empowerment and Recognition Strategy of Mediation (transformative mediation)31. Poniżej przedstawiam krótką, uproszczoną charakterystykę czterech głównych strategii mediacyjnych, których stosowanie zakłada różnorodny paradygmat mediacji. Ad 1) Strategia mediacyjna facilitative The Facilitative Strategy of Mediation zakłada całkowitą neutralność mediatora. Jest to model teoretycznie zakładający jak najmniejszą interwencję pośrednika w spór. Mediator powstrzymuje się od prezentowania osobistego punktu widzenia na istotę konfliktu nie wydaje stronom poleceń, nie udziela porad, nie przedstawia opinii na temat wariantów (opcji) rozwiązania sporu, nie proponuje treści porozumienia, nie prognozuje, jak rozstrzygnąłby sporne kwestie sąd. Szczególnie istotne jest to, aby strony procesu mediacji nie czuły się przymuszane do zawarcia ugody (mediator opiekuje się procesem mediacyjnym, strony zaś jego wynikiem) oraz były przekonane, że przyjęte 31 Szerzej zob. L. Riskin, Understanding Mediator s Orientations..., s. 7 i n.; S. Imperati, op. cit., s ; R. Moberly, Mediator gag rules: Is it ethical for mediators to evaluative or advise?, 38 South Texas L. Rev. 1997, s ; M. Levin, The Propriety of Evaluative Mediation: Concerns About the Nature and Quality of Evaluative Opinion, 16 Ohio State Journal on Dispute Resolution 2001, s. 267 i n.; J. Stulberg, Facilitative versus Evaluative Mediatior Orientations: Piercing the Grid Lock, 24 Florida State University L. Rev. 1997, s. 985 i n.; E. Waldmann, The evaluative-facilitative debate in mediation: applying the lens of therapeutic jurisprudence, 82 Marquette L. Rev. 1998, s ; R. Baruch Bush, J. Folger, The promise of mediation ; R. Baruch Bush, op. cit., s. 253 i n.; P. Franz, Habits of Highly Effective Transformative Mediation Program, 13 Ohio State Journal on Dispute Resolution , s ; J. Seul, How Transformative Is Transformative Mediation..., s

14 porozumienie jest dla nich wzajemnie korzystne. Mediator koncentruje uwagę uczestników postępowania na ich potrzebach i interesach, a nie na ich faktycznej i prawnej pozycji ocenianej w kontekście ewentualnej rozprawy sądowej. Swoją aktywność poświęca na doskonalenie procesu rozwiązania sporu (np. poprzez techniki służące odblokowaniu, rozwinięciu i porządkowaniu komunikacji między stronami, redukowanie ich negatywnych emocji czy pomoc w znalezieniu i wyartykułowaniu przez nie propozycji rozwiązania kwestii spornych), stosując najczęściej wariant wspólnych sesji stron (joint sessions). Ad 2) Strategia mediacyjna evaluative W ramach The Evaluative Strategy of Mediation mediator ma możliwość znacznej interwencji w spór32. Stosując evaluative mediation, pośrednik prezentuje otwarcie własne stanowisko co do meritum (wydaje opinie, a nawet doradza), uczestniczy w merytorycznym opracowywaniu porozumienia, mogąc jednocześnie zaproponować33 stronom własny projekt rozwiązania sporu, uwzględniający interesy obu stron34. Mediator koncentruje się raczej na pozycji/racjach (w tym prawnej) stron niż na ich potrzebach i interesach, przedstawiając im własne przewidywania co do rezultatu ewentualnego postępowania w spornej sprawie przed sądem lub w arbitrażu. Porozumienie stron jest zazwyczaj osiągane przede wszystkim w wyniku uświadomienia spierającym się słabości ich pozycji faktyczno-prawnej, ocenianej przez pryzmat ewentualnego postępowania sądowego. Mediator konstruuje etapy procesu rozwiązywania sporu, często decydując się na mediację pośrednią, spotykając się ze stronami na osobności (caucus, separate/private meeting) i kursując między nimi (shuttle diplomacy). W ramach stylu mediacyjnego evaluative dopuszcza się bezpośrednią interwencję mediatora w treść 32 The Evaluative Model of Mediation dopuszcza możliwość znacznej interwencji mediatora w spór (wywierania presji na strony i wpływu na treść porozumienia), co bywa ostro krytykowane przez zwolenników klasycznej mediacji, którzy uważają, że takie zachowanie mediatora podważa istotę mediacji. J. Alfini podnosi, że oferowanie przez mediatora porad prawnych i ocen merytorycznych sporu powinno być wprost zakazane. K. Kovach i L. Love stwierdzają, że evaluative mediation to oksymoron. Przeciwnicy stylu mediacyjnego evaluative widzą w możliwości znacznej interwencji mediatora w spór przede wszystkim zagrożenie dla samostanowienia stron (self-determination) oraz bezstronności mediatora por. R. Moberly, op. cit., s. 670; L. Love, The Top Ten Reasons That Mediators Should Not Evaluate, 24 Florida State University L. Rev. 1997, s. 937 i n.; K. Kovach, L. Love, Evaluative Mediation Is an Oxymoron, 14 Alternatives to The High Cost of Litigation 1996, s W ramach wyjątkowo interwencyjnych muscle mediation albo supervisory mediaton mediator odpowiednio nakłania strony do zawarcia określonej opcji ugody albo może (za uprzednią zgodą stron) narzucić im własną koncepcję treści ugody, jeżeli strony nie były w stanie jej stworzyć bądź porozumieć się co do niej szerzej zob. J. Folberg, A. Taylor, Mediation: A Comprehensive Guide to Resolving Conflicts Without Litigation, San Francisco Por. R. Morek, ADR w sprawach gospodarczych, Warszawa 2004, s

15 porozumienia, jeżeli w jego ocenie jest ona rażąco niesprawiedliwa dla którejś ze stron. Zasadnicze zatem pytanie dla skonfliktowanych stron i mającego prowadzić postępowanie mediatora, które powinno doczekać się odpowiedzi najlepiej już przed rozpoczęciem mediacji sensu stricto, dotyczy dopuszczalnego poziomu interwencji mediatora w spór, tj.: czy mediator powinien przyjąć postawę evaluate wieloaspektowo oceniać (szacować) sytuację (pozycję) stron, przewidywać prawdopodobny wynik, czas i koszty postępowania sądowego, doradzać i proponować opcje rozwiązania sporu (treść porozumienia) czy jedynie ograniczyć się do ułatwiania stronom ich procesu komunikacji i negocjacji postawa facilitate?35 Ad 3) Transformatywna strategia mediacyjna Istotną alternatywą dla pozornej dychotomii strategii facilitative i evaluative może być wybór stosowania trzeciej strategii mediacyjnej The Empowerment and Recognition Strategy of Mediation którą proponują w ramach koncepcji transformative mediation R. Baruch Bush i J. Folger36. Autorzy prezentują specyficzne rozumienie mediacji i konfliktu, oparte na ocenie osobowej siły stron sporu oraz na wzajemnym zrozumieniu i współodczuwaniu. R. Baruch Bush i J. Folger utrzymują, że stosowanie mediacji może powodować wzrost moralny (moral growth) poprzez występowanie w tym procesie empowerment i recognition. Empowerment definiują jako przywracanie jednostkom poczucia własnej wartości, siły oraz zdolności do samodzielnego rozwiązywania problemów życiowych (self-determination). Recognition określają jako wywoływanie w jednostkach wzajemnego uznania oraz empatii dla położenia i problemów innych ludzi37. Transformative mediatorzy koncentrują się na umożliwianiu stronom zdefiniowania spornych problemów i zdecydowaniu o warunkach ugody oraz na pomocy w lepszym zrozumieniu perspektywy i racji strony przeciwnej38. Autorzy koncepcji widzą w potencjale mediacji unikalną zdolność do pozytywnego przemieniania charakteru stron sporu (jednostek) oraz całego społeczeństwa (transformative potential of mediation). Mediator stosujący The Empowerment and Recognition Strategy ma za zadanie przede wszystkim zapewnić stronom jak najpełniejszą możliwość samostanowienia 35 Analogiczne pytanie sformułował L. Riskin, Mediator Orientations, s. 111; analizowana kwestia bywa również kategoryzowana jako problem-solving vs. predictive-mediation szerzej zob. C. McEwen, Mediator as Predictor or Problem Solver, 19 Florida State University L. Rev. 1991, s. 77 i n. 36 Szerzej R. Baruch Bush, J. Folger, The promise of mediation ; R. Baruch Bush, op. cit., s. 253 i n. 37 A. Rau, E. Sherman, S. Peppet, Processes of dispute resolution. The role of Lawyers. Third edition, New York 2002, s Ibidem.

16 (self-determination) oraz wzajemnego uznania (acknowlegment)39 tak aby w konsekwencji doprowadzić do osiągnięcia przez strony wymiaru empowerment i recognition podczas dyskursu mediacyjnego40. Pośrednik koncentruje uwagę stron na ich interakcjach (relacjach, wzajemnym oddziaływaniu) występujących podczas dyskursu oraz zniechęca je do prowadzenia komunikacji tylko przez pryzmat samej identyfikacji kwestii spornych i poszukiwania rozwiązania sporu (relational values based paradigm)41. Samo zawarcie porozumienia nie jest głównym celem mediacji, istotniejsze są poprawa relacji stron oraz ich pozytywna wewnętrzna przemiana w wymiarze empowerment i recognition, których osiągnięcie oznacza sukces przeprowadzonego postępowania mediacyjnego. Ad 4) Narracyjna strategia mediacyjna J. Winslade i G. Monk, inspirowani narrative therapy, social constructionist framework oraz postmodern movement/theory, proponują paradygmat narrative (discursive) mediation jako konkurencję zwłaszcza dla paradygmatu problem-solving mediation (opartego głównie na kategoriach interesu i potrzeb stron, wykorzystującego strategie facilitative lub evaluative mediation)42. Fundament paradygmatu narrative mediation stanowi bardziej podstawa filozoficzna niż praktyka (szczegółowe techniki/zachowania uczestników dyskursu mediacyjnego)43. Narrative mediation istotnie różni się charakterem i podstawowymi założeniami od problem-solving mediation. Odrzucony zostaje aksjomat o kluczowym znaczeniu interesów i potrzeb stron w procesie poszukiwania przyczyn i rozwiązywaniu sporu. W zamian przyjmuje się, że ludzie konstruują/powodują konflikty poprzez odmienne narracyjnie opisywanie/postrzeganie faktów. Zdaniem J. Winslade i G. Monk podejście skupione tylko na potrzebach i interesach stron (tym, co strony chcą) jest wyłącznie jedną z wielu perspektyw postrzegania, oceniania oraz nadawania sensu w świecie. Strony w konflikcie są uwikłane w różnorodne konteksty determinowane uwarunkowaniami historyczno-kulturowymi, a zwłaszcza ich 39 S. Imperati, op. cit., s R. Baruch Bush, J. Folger, Transformative Mediation and Third-Party Intervention: Ten Hallmarks of a Transformative Approach to Practice, 13 Mediation Quarterly 1996, s Szerzej zob. R. Baruch Bush, J. Folger, The promise of mediation, s Ibidem, s Szerzej zob: J. Winslade, G. Monk, Narrative mediation: A new approach to conflict resolution, San Francisco 2001; Zob. również J. Winslade, G. Monk, A Narrative Therapy in Practice: The Archaeology of Hope, San Francisco 1996; J. Winslade, G. Monk, A. Cotter, A Narrative Aproach to the Practice of Mediation, 14 Negotiation Journal 1998, s J. Winslade, G. Monk, Narrative mediation, s. 33.

17 językiem/narracją. W centrum narrative mediation znajduje się potrzeba rozwijania różnych kontekstów postrzegania sytuacji spornej dla wykreowania niekonfliktowych relacji stron. Przyjmowana przez autorów perspektywa social constructionist ujawnia, że określone potrzeby stron nie są tak nieodzowne (naturalne, niezbędne), jak deklarują to strony w konwersacji (dyskursie). Stąd też w różnych rodzajach dyskusji można potencjalnie doprowadzić do zrewidowania postrzegania tych potrzeb. Ta perspektywa zmienia optykę widzenia celu mediacji z odkrycia i spełnienia potrzeb (interesów) stron na dokonanie przemiany postrzegania własnych potrzeb przez strony sporu. Głównym celem mediacji jest stworzenie alternative story, która może zastąpić konflikt i spowodować nie tylko zawarcie wzajemnie akceptowalnego porozumienia, ale również ustalić dialogiczne (niedominujące) nastawienie w komunikacji stron na przyszłość. Autorzy koncepcji postulują zatem kierunek mediacyjny, który ma zmieniać sposób postrzegania siebie i faktów podczas dyskursu, prowadzący do stworzenia nowych możliwości rozwiązania sporu. Fundamentalne kwestie dla narrative mediation stanowią konstytutywna (performatywna) rola języka oraz social constructionism epistemology44. Autorzy wskazują, że język bardziej nadaje znaczenie światu (rzeczywistości/wydarzeniom/faktom) niż z nim koresponduje (odpowiada/jest zgodny/pozostaje w harmonii). Dla mediacji oznacza to, że konstytutywna funkcja języka jest główną determinantą (perspektywą) rozumienia natury konfliktów. Podczas mediacji powinno dochodzić do naturalnej aktywności polegającej na tworzeniu nowych sensów/znaczeń (making-meaning activity). Mówienie w mediacji ma sprawcze/twórcze/konstrukcyjne znaczenie. Jest to proces żywy, dynamiczny, produkujący relacyjną rzeczywistość, gdzie szczególnie uobecnia się performatywny charakter aktów mowy. J. Winslade i G. Monk przyznają się do inspiracji filozofią postmodernizmu, podkreślają istnienie ogromnej ilości wariacji, tego, w jaki sposób ludzie żyją, powodowanych różnorodnością dyskursywnych kontekstów, które ich otaczają. Autorzy sugerują, że nie ma jednej dającej się określić rzeczywistości. Jest wiele różnorodnych sposobów nadawania znaczeń/sensów naszemu życiu/trwaniu. Stąd też nie do uniknięcia jest to, że różnorodność będzie powodowała odmienne postrzeganie i konflikty pomiędzy ludźmi. Z perspektywy paradygmatu narrative mediation konflikt jest rozumiany bardziej jako konieczny skutek różnorodności/odmienności niż wynik wyrażania osobistych potrzeb lub interesów. J. Winslade i G. Monk pojmują mediację jako pewnego rodzaju możność zrekonstruowania/zrewidowania przez strony swoich dotychczasowych interpretacji sytuacji sporu w świetle alternatywnych perspektyw/nastawienia. Ludzie żyją bowiem w świecie wielu różnorodnych kontekstów, znaczeń, idei. Sensowniejsze jest przyjmowanie, że 44 Ibidem, preface XII XIII.

18 posiadają oni zatem tożsamość różnorodną. Dla mediatora oznacza to, że powinien postrzegać opowiedziane przez strony historie (wersje) sprawy, uwzględniając to, że artykułują je w szczególnej konfliktowej sytuacji, której obraz skonstruowany jest przez różne płaszczyzny dyskursu (dyskursy) dopuszczające zmianę, odmienności i sprzeczne formy subiektywności. Pośrednik, mając na uwadze kompleksowość/przenikanie dyskursów, powinien dążyć do określenia odpowiedniej przestrzeni, a potem wykreowania nowych znaczeń, które dadzą stronom możliwość zmiany i wejścia w alternatywny dyskurs umożliwiający poprawę ich relacji i zawarcie porozumienia. Przedstawione strategie mediacyjne mają charakter modelowy. W rzeczywistości występują w różnych odmianach, a także bywają łączone w ramach jednego postępowania (dyskursu) mediacyjnego. Wybór i zastosowanie przez mediatora określonego paradygmatu oraz strategii mediacyjnych (bądź ich kombinacji) determinowane są przede wszystkim zakładanymi celami dyskursu mediacyjnego (odpowiednio dostosowanymi do potrzeb/przyczyn konkretnej sprawy), oczekiwaniami stron sporu co do poziomu i charakteru aktywności mediatora oraz przyjmowanymi przez mediatora etycznymi zasadami postępowania mediacyjnego (najczęściej również zaakceptowanymi przez same strony). Ponadto korzystanie z określonej strategii mediacyjnej jest wynikiem posiadanej przez mediatora wiedzy, doświadczenia, typów odbytych treningów mediacyjnych oraz jego osobowości tzw. czynnik osobistych preferencji mediatora. Decyzja o wyborze lub zmianie (w trakcie trwania postępowania) określonej strategii mediacyjnej jest również często uzależniona od charakteru i przyczyn sporu oraz postawy stron w mediacji (stopnia ich współpracy i samodzielności w rozwiązywaniu konfliktu). Odpowiedni dobór i zastosowanie określonych strategii i technik mediacyjnych jest warunkiem sine qua non efektywności dyskursu mediacyjnego (szerokiej realizacji jego wieloaspektowych podrzędnych i nadrzędnych celów). Stąd też profesjonalny mediator powinien posiadać umiejętność stosowania większości strategii mediacyjnych, stając się użytkownikiem uniwersalnej metastrategii mediacyjnej, realizującej założenia różnorodnego paradygmatu mediacji, będącego odpowiedzią na wielocelową naturę dyskursu mediacyjnego45. ABSTRACT 45 W sytuacji wprowadzania reguł dyskursu mediacyjnego do ustaw, regulaminów postępowania mediacyjnego stałych ośrodków mediacyjnych czy np. kodeksów etyki radcy prawnego lub adwokata, szczególnie istotne wydaje się zatem niezawężanie możliwości pośrednictwa w sporze w charakterze mediatora tylko do jednej określonej strategii czy paradygmatu mediacyjnego, gdyż może to skutecznie wykluczyć szanse na optymalne dopasowanie zachowania (stopnia interwencji) mediatora do konkretnych okoliczności (potrzeb) danej sprawy (w tym woli stron sporu), a tym samym uniemożliwić mu realizację wieloaspektowych celów dyskursu mediacyjnego.

19 The article aims at describing the multi-purpose nature of the mediation discourse and analysing the further (personal, interpersonal, social) and closer (psychological, communicative, informational and negotional) multi-aspect goals of mediation. Moreover, the article presents the multiple paradigm of mediation and the universal understanding meta-strategy of mediation. The author postulates usage of the new multiple paradigm of mediation that reconciles particularly the concepts of the most popular mediation paradigms: problem-solving and transformative mediation. Mediators should use the universal understanding meta-strategy of mediation which means that they should know a lot of different mediation strategies and be able to apply the optimal one or find their combination according to the priority of mediation goals defined for the very dispute. Therefore, the most popular mediation strategies: facilitative, evaluative, narrative and transformative are briefly considered.

MOŻLIWE STRATEGIE MEDIACYJNE

MOŻLIWE STRATEGIE MEDIACYJNE dr Marta Janina Skrodzka MOŻLIWE STRATEGIE MEDIACYJNE Wprowadzenie Każde postępowanie mediacyjne, co zostało wskazane w przygotowanych do tej pory opracowaniach, przebiega zasadniczo w podobny sposób,

Bardziej szczegółowo

Spis treści Wykaz skrótów Wykaz literatury Wprowadzenie Wyjaśnienia dotyczące zakresu pracy oraz używanych pojęć

Spis treści Wykaz skrótów Wykaz literatury Wprowadzenie Wyjaśnienia dotyczące zakresu pracy oraz używanych pojęć Wykaz skrótów... Wykaz literatury... Wprowadzenie... 1 Wyjaśnienia dotyczące zakresu pracy oraz używanych pojęć... 8 Rozdział I. Psychologiczne i profesjonalne ograniczenia prawników w podejściu do rozwiązywania

Bardziej szczegółowo

Co to jest konflikt, kiedy mówimy o konflikcie, co jest jego przyczyną?

Co to jest konflikt, kiedy mówimy o konflikcie, co jest jego przyczyną? MEDIACJE Co to jest konflikt, kiedy mówimy o konflikcie, co jest jego przyczyną? Konflikt to rozbieżność interesów lub przekonań stron. Ich dążenia nie mogą być zrealizowane równocześnie. Konflikt pojawia

Bardziej szczegółowo

Podstawy negocjacji i mediacji

Podstawy negocjacji i mediacji Podstawy negocjacji i mediacji Prowadzący: dr Łukasz Łotocki (Instytut Polityki Społecznej UW) O zajęciach Na zajęciach omówimy zróżnicowane zagadnienia związane z negocjacjami i mediacjami, różnice między

Bardziej szczegółowo

Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności.

Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności. Hard Cases. Walidacyjna i derogacyjna funkcja moralności. HARD CASE tzw. trudny przypadek stosowania prawa > brak jednoznacznej normy, która została wytworzona przez określony autorytet >przypadki trudności

Bardziej szczegółowo

SPIS TREŚCI. Wykaz skrótów / 11 Akty prawne / 11 Periodyki / 11 Inne / 12 Od redaktorów / 13

SPIS TREŚCI. Wykaz skrótów / 11 Akty prawne / 11 Periodyki / 11 Inne / 12 Od redaktorów / 13 SPIS TREŚCI Wykaz skrótów / 11 Akty prawne / 11 Periodyki / 11 Inne / 12 Od redaktorów / 13 Rafał Morek Rozdział 1. Wprowadzenie / 15 1.1. Pojęcie mediacje / 15 1.2. Podstawy języka mediacji / 17 1.3.

Bardziej szczegółowo

ZAAWANSOWANY WARSZTAT PODNOSZENIA SKUTECZNOŚCI BIZNESOWEJ - negocjacje, sprzedaż i techniki mediacyjne

ZAAWANSOWANY WARSZTAT PODNOSZENIA SKUTECZNOŚCI BIZNESOWEJ - negocjacje, sprzedaż i techniki mediacyjne ZAAWANSOWANY WARSZTAT PODNOSZENIA SKUTECZNOŚCI BIZNESOWEJ - negocjacje, sprzedaż i techniki mediacyjne Kod szkolenia: Miejsce: Warszawa, Centrum miasta Koszt szkolenia: 2290.00 zł Program DZIEŃ 1 Blok

Bardziej szczegółowo

Mediacja, jako sposób rozwiązywania sporów. Daria Bernaś Mediacje i negocjacje społeczne Rok II, sem. II, studia II stopnia, stacjonarne

Mediacja, jako sposób rozwiązywania sporów. Daria Bernaś Mediacje i negocjacje społeczne Rok II, sem. II, studia II stopnia, stacjonarne Mediacja, jako sposób rozwiązywania sporów Daria Bernaś Mediacje i negocjacje społeczne Rok II, sem. II, studia II stopnia, stacjonarne Drogi Nauczycielu! 1. Czym jest mediacja? 2. Procedura mediacji 3.

Bardziej szczegółowo

MEDIACJA DLA KAŻDEGO. - poradnik

MEDIACJA DLA KAŻDEGO. - poradnik MEDIACJA DLA KAŻDEGO - poradnik Czym jest mediacja? Mediacja należy do coraz bardziej rozpowszechnionych i promowanych form polubownego rozwiązywania sporów. Jest szybsza niż postępowanie sądowe, niedroga

Bardziej szczegółowo

Podobają nam się mediacje jako sposób rozwiązywania konfliktów!

Podobają nam się mediacje jako sposób rozwiązywania konfliktów! Podobają nam się mediacje jako sposób rozwiązywania konfliktów! Czym jest mediacja? Dobrowolny i poufny proces dochodzenia do rozwiązania sporu, prowadzony w obecności osoby neutralnej mediatora. Jest

Bardziej szczegółowo

K A R T A P R Z E D M I O T U

K A R T A P R Z E D M I O T U Uczelnia Wydział Kierunek studiów Poziom kształcenia Profil kształcenia Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie Wydział Prawa i Administracji Kierunek prawno-biznesowy Studia pierwszego stopnia

Bardziej szczegółowo

Program szkolenia Praca z rodziną Mediacje rodzinne jako metoda rozwiązywania problemów w rodzinie. Legnica :: Hotel Arkadia*** Dzień 1-03.09.

Program szkolenia Praca z rodziną Mediacje rodzinne jako metoda rozwiązywania problemów w rodzinie. Legnica :: Hotel Arkadia*** Dzień 1-03.09. z Europejskiego Funduszu Społecznego - Priorytet VII, anie 7.1, Poddziałanie 7.1.3. Program szkolenia Praca z rodziną Mediacje rodzinne jako metoda rozwiązywania problemów w rodzinie Legnica :: Hotel Arkadia***

Bardziej szczegółowo

Zarządzanie konfliktem w zespole projektowym. Cele oraz główne założenia. Wykład n 1: Program przedmiotu

Zarządzanie konfliktem w zespole projektowym. Cele oraz główne założenia. Wykład n 1: Program przedmiotu Zarządzanie konfliktem w zespole projektowym Menedżerskie Studia Podyplomowe Zarządzanie Projektami Instrumentarium Menedżera Projektu 07.12.2012. Wykład N :1 17.00-20.15 Dr Katarzyna Jagodzinska Katarzyna

Bardziej szczegółowo

posiada podstawową wiedzę o instytucjonalnych uwarunkowaniach polityki społecznej.

posiada podstawową wiedzę o instytucjonalnych uwarunkowaniach polityki społecznej. Efekty kształcenia dla kierunku POLITYKA SPOŁECZNA studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Forma studiów: stacjonarne i niestacjonarne Wydział Ekonomii Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu Umiejscowienie

Bardziej szczegółowo

STANDARDY SZKOLENIA MEDIATORÓW,

STANDARDY SZKOLENIA MEDIATORÓW, STANDARDY SZKOLENIA MEDIATORÓW, UCHWALONE PRZEZ SPOŁECZNĄ RADĘ DO SPRAW ALTERNATYWNYCH METOD ROZWIĄZYWANIA KONFLIKTÓW I SPORÓW PRZY MINISTRZE SPRAWIEDLIWOŚCI W DNIU 29 PAŹDZIERNIKA 2007 ROKU Standardy

Bardziej szczegółowo

Karta (sylabus) przedmiotu

Karta (sylabus) przedmiotu Karta (sylabus) przedmiotu Pedagogika resocjalizacyjna z socjoterapią Studia I Stopnia Przedmiot: Mediacje i sprawiedliwość naprawcza Kod przedmiotu: Przedmiot w języku angielskim: Grupy szczegółowych

Bardziej szczegółowo

kod programu studiów Wydział Humanistyczny nauki humanistyczne: 60%, nauki społeczne: 40%

kod programu studiów Wydział Humanistyczny nauki humanistyczne: 60%, nauki społeczne: 40% PROGRAM STUDIÓW WYŻSZYCH ROZPOCZYNAJĄCYCH SIĘ W ROKU AKADEMICKIM 2014/2015 data zatwierdzenia przez Radę Wydziału kod programu studiów pieczęć i podpis dziekana Wydział Humanistyczny Studia wyższe na kierunku

Bardziej szczegółowo

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI

Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Dz.U. z 2013 poz. 1273 Brzmienie od 31 października 2013 Załącznik nr 1WZORCOWE EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW PEDAGOGIKA STUDIA PIERWSZEGO STOPNIA PROFIL OGÓLNOAKADEMICKI Umiejscowienie kierunku

Bardziej szczegółowo

Mediacja co warto wiedzieć

Mediacja co warto wiedzieć Małgorzata Budnik Mediacja co warto wiedzieć ADR-Alternative (Appropriate) Dispute Resolution (powszechnie: Alternatywne Metody Rozwiązywania Sporów) 1 jest to katalog metod, które stanowią alternatywę

Bardziej szczegółowo

OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS)

OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) OPIS PRZEDMIOTU/MODUŁU KSZTAŁCENIA (SYLABUS) 1. Nazwa przedmiotu/modułu w języku polskim Komunikacja interpersonalna w praktyce antropologicznej 2. Nazwa przedmiotu/modułu w języku angielskim Interpersonal

Bardziej szczegółowo

Stosowanie tego kodeksu postępowania w żaden sposób nie uchybia przepisom krajowym regulującym poszczególne zawody.

Stosowanie tego kodeksu postępowania w żaden sposób nie uchybia przepisom krajowym regulującym poszczególne zawody. PL PL PL EUROPEJSKI KODEKS POSTĘPOWANIA DLA MEDIATORÓW Niniejszy kodeks postępowania określa zasady, które mediatorzy mogą dobrowolnie przyjąć, na swoją własną odpowiedzialność. Może on być stosowany we

Bardziej szczegółowo

Mediacja konsumencka

Mediacja konsumencka Mediacja konsumencka Inspekcja Handlowa od ponad 10 lat prowadzi mediacje w formule określonej w art. 36 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 roku o Inspekcji Handlowej /tekst jednolity w Dz. U. z 2009 r. nr

Bardziej szczegółowo

Karta (sylabus) modułu/przedmiotu

Karta (sylabus) modułu/przedmiotu Karta (sylabus) modułu/przedmiotu Pedagogika. (zwa kierunku studiów) Studia I. Stopnia Przedmiot: Rok:II Mediacje i negocjacje Semestr:IV Rodzaje zajęć i liczba godzin: Studia stacjonarne Studia niestacjonarne

Bardziej szczegółowo

Kodeks Wartości Grupy Kapitałowej ENEA

Kodeks Wartości Grupy Kapitałowej ENEA Kodeks Wartości Grupy Kapitałowej ENEA 1 Cel Kodeksu Wartości GK ENEA 2 2 Kodeks Wartości wraz z Misją i Wizją stanowi fundament dla zasad działania Grupy Kapitałowej ENEA. Zamierzeniem Kodeksu jest szczegółowy

Bardziej szczegółowo

Kryteria wyboru. Lp. Kryterium Opis kryterium

Kryteria wyboru. Lp. Kryterium Opis kryterium Załącznik nr 1 do Regulaminu okresowej oceny pracownikçw Starostwa Powiatowego w Środzie Wlkp. Kryteria wyboru Lp. Kryterium Opis kryterium 1. Umiejętność obsługi urządzeń technicznych lub narzędzi informatycznych

Bardziej szczegółowo

Negocjacje i Mediacje jako forma rozwiązywania konfliktów. Przygotowała: Martyna Mierzejewska Łódź 2016r

Negocjacje i Mediacje jako forma rozwiązywania konfliktów. Przygotowała: Martyna Mierzejewska Łódź 2016r Negocjacje i Mediacje jako forma rozwiązywania konfliktów. Przygotowała: Martyna Mierzejewska Łódź 2016r Spis treści 1 Rozdział - Wstęp... 3 2 Rozdział Negocjacje... 3 2.1 Negocjacje twarde... 3 2.2 Negocjacje

Bardziej szczegółowo

Standardy szkolenia mediatorów

Standardy szkolenia mediatorów Społeczna Rada do spraw Alternatywnych Metod Rozwiązywania Konfliktów i Sporów przy Ministrze Sprawiedliwości Standardy szkolenia mediatorów uchwalone przez Radę w dniu 29 października 2007 roku Wstęp

Bardziej szczegółowo

PROFIL KLUCZOWYCH KOMPETENCJI FACYLITATORA International Association of Facilitators

PROFIL KLUCZOWYCH KOMPETENCJI FACYLITATORA International Association of Facilitators International Association of Facilitators The Core Facilitator Competencies Framework PROFIL KLUCZOWYCH KOMPETENCJI FACYLITATORA International Association of Facilitators A1. Rozwijanie partnerskiego podejścia

Bardziej szczegółowo

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1

Praca socjalna WS-SO-PS-N-1; WS-SOZ-PS-N-1 Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 71/2014 Senatu UKSW z dnia 29 maja 2014 r. Załącznik nr 8 do Uchwały Nr 26/2012 Senatu UKSW z dnia 22 marca 2012 r. 1. Dokumentacja dotycząca opisu efektów kształcenia dla

Bardziej szczegółowo

Raport oceny kompetencji

Raport oceny kompetencji Symulacje oceniające kompetencje Raport oceny kompetencji Rut Paweł 08-01-2015 Kompetencje sprzedażowe dla efactor Sp. z o.o. Dane osobowe Rut Paweł CEO pawel.rut@efactor.pl more-than-manager.com 2 z 13

Bardziej szczegółowo

ROLA NAUCZYCIELA W KSZTAŁTOWANIU POSTAW UCZNIÓW. Kamila Ordowska

ROLA NAUCZYCIELA W KSZTAŁTOWANIU POSTAW UCZNIÓW. Kamila Ordowska ROLA NAUCZYCIELA W KSZTAŁTOWANIU POSTAW UCZNIÓW Kamila Ordowska Dlaczego powinniśmy kształcić postawy społeczne i obywatelskie? Dynamicznie zmieniające się realia współczesnego świata rozwój cywilizacyjno

Bardziej szczegółowo

Psychologiczne aspekty mediacji

Psychologiczne aspekty mediacji Psychologiczne aspekty mediacji dr Magdalena Błażek Rodzinny Ośrodek Diagnostyczno-Konsultacyjny przy Sądzie Okręgowym w Gdańsku Uniwersytet Gdański GDAŃSK, 10 grudnia 2015 R Mediacja rówieśnicza* Cztery

Bardziej szczegółowo

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej

Referat: Krytyczne czytanie w polonistycznej edukacji wczesnoszkolnej Propozycje zintegrowanych programów edukacji zatwierdzone przez Ministra Edukacji Narodowej do użytku szkolnego odpowiadają założeniom uprzednio opracowanej przez MEN Podstawie programowej kształcenia

Bardziej szczegółowo

I. Postanowienia ogólne

I. Postanowienia ogólne PROGRAM PRAKTYKI ZAWODOWEJ Studia I stopnia Kierunek: politologia Profil praktyczny I. Postanowienia ogólne 1 1. Praktyki zawodowe stanowią integralną część procesu kształcenia studentów na kierunku politologia.

Bardziej szczegółowo

dr Anna Mazur Wyższa Szkoła Promocji Intuicja a systemy przekonań

dr Anna Mazur Wyższa Szkoła Promocji Intuicja a systemy przekonań dr Anna Mazur Wyższa Szkoła Promocji Intuicja a systemy przekonań Systemy przekonań Dlaczego mądrzy ludzie podejmują głupie decyzje? Odpowiedzialne są nasze przekonania. Przekonania, które składają się

Bardziej szczegółowo

Podstawowe umiejętności mediacyjne

Podstawowe umiejętności mediacyjne Marzena Rafalska Materiały pomocnicze Podstawowe umiejętności mediacyjne 1. Wzorzec konfliktu wg Mortona Deutscha 2. Sposoby radzenia sobie z konfliktem 3. Cykl konfliktu 4. Pięć typów konfliktów 5. Pozycyjne

Bardziej szczegółowo

ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ

ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ ZADANIA EDUKACJI ELEMENTARNEJ 1. Wspieranie dziecka w poznawaniu oraz wykorzystywaniu własnego potencjału rozwojowego i budowaniu pozytywnego obrazu własnego ja. 2. Tworzenie warunków umożliwiających dziecku

Bardziej szczegółowo

Projekt Mediator pilnie poszukiwany jest współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego.

Projekt Mediator pilnie poszukiwany jest współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego. Projekt Mediator pilnie poszukiwany jest współfinansowany przez Unię Europejską w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego Mediacje prof. Kazimierz Kloc Warszawa, 23 września 2012 r. Wykonawca szkoleń:

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZCZEGÓŁOWY STUDIÓW PODYPLOMOWYCH PSYCHOLOGIA ZARZĄDZANIA

PROGRAM SZCZEGÓŁOWY STUDIÓW PODYPLOMOWYCH PSYCHOLOGIA ZARZĄDZANIA 168 godzin zajęć 9 miesięcy nauki 10 zjazdów PROGRAM SZCZEGÓŁOWY STUDIÓW PODYPLOMOWYCH PSYCHOLOGIA ZARZĄDZANIA 1. Style kierowania i przywództwo (12 godz.) przywództwo - kiedy warto być przywódcą praktyczne

Bardziej szczegółowo

OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA

OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA Nazwa kierunku studiów: ADMINISTRACJA Poziom kształcenia: studia I stopnia profil kształcenia: praktyczny SYMBOLE EFEKTÓW DLA KIERUNKU ADMINISTR ACJA OPIS KIERUNKOWYCH EFEKTÓW KSZTAŁCENIA ODNIESIENIE EFEKTÓW

Bardziej szczegółowo

CZYNNIKI SUKCESU PPG

CZYNNIKI SUKCESU PPG CZYNNIKI SUKCESU PPG STOSOWANIE UMIEJĘTNOŚCI ZAWODOWYCH Wiedza o biznesie Wiedza specjalistyczna Wiedza o produktach i usługach Wiedza przemysłowa ZARZĄDZANIE REALIZACJĄ ZADAŃ Działanie w perspektywie

Bardziej szczegółowo

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia:

Kierunek Stosunki Międzynarodowe. Studia I stopnia. Profil ogólnoakademicki. Efekty kształcenia: Kierunek Stosunki Międzynarodowe Studia I stopnia Profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia: Kierunek: Stosunki Międzynarodowe Poziom kształcenia: studia I stopnia Uczelnia: Uczelnia Łazarskiego w Warszawie

Bardziej szczegółowo

WYDZIAŁ ADMINISTRACJI I EKONOMII ADMINISTRACJA II STOPIEŃ OGÓLNOAKADEMICKI

WYDZIAŁ ADMINISTRACJI I EKONOMII ADMINISTRACJA II STOPIEŃ OGÓLNOAKADEMICKI Nazwa kierunku Poziom Profil Symbol efektów na kierunku WYDZIAŁ ADMINISTRACJI I EKONOMII ADMINISTRACJA II STOPIEŃ OGÓLNOAKADEMICKI Efekty - opis słowny. Po ukończeniu studiów drugiego stopnia na kierunku

Bardziej szczegółowo

Aktywne formy kreowania współpracy

Aktywne formy kreowania współpracy Projekt nr... Kształtowanie sieci współpracy na rzecz bezpieczeństwa energetycznego Dolnego Śląska ze szczególnym uwzględnieniem aspektów ekonomiczno społecznych Aktywne formy kreowania współpracy Dr inż.

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY NA PIERWSZY ROK NAUKI

PROGRAM WYCHOWAWCZY NA PIERWSZY ROK NAUKI PROGRAM WYCHOWAWCZY NA PIERWSZY ROK NAUKI CEL GŁÓWNY CELE SZCZEGÓŁOWE ZADANIA FORMA REALIZACJI ODPOWIEDZIALNY I. Dobre komunikowanie się 1. Podstawowe zasady dobrej komunikacji Poznanie zasad dobrej komunikacji:

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ. Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki

Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ. Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Efekty kształcenia dla kierunku studiów Etyka prowadzonego w Instytucie Filozofii UJ Studia pierwszego stopnia profil ogólnoakademicki Lp. K_W01 K_W02 Nazwa Wydziału: Wydział Filozoficzny Nazwa kierunku

Bardziej szczegółowo

SPECYFIKA PRZYWÓDZTWA EDUKACYJNEGO I KOMPETENCJE POLSKICH DYREKTORÓW

SPECYFIKA PRZYWÓDZTWA EDUKACYJNEGO I KOMPETENCJE POLSKICH DYREKTORÓW Prezentacja przedstawiona podczas VIII Kongresu Zarządzania Oświatą, OSKKO, Warszawa 25-27.09.2013 www.oskko.edu.pl/kongres/ SPECYFIKA PRZYWÓDZTWA EDUKACYJNEGO I KOMPETENCJE POLSKICH DYREKTORÓW DR ROMAN

Bardziej szczegółowo

I. Szczegółowe efekty kształcenia Administracja I o

I. Szczegółowe efekty kształcenia Administracja I o I. Szczegółowe efekty kształcenia Administracja I o Założenia ogólne 1. Nazwa kierunku studiów: Administracja 2. Nazwy specjalności kształcenia tworzonych w ramach kierunku: administracja publiczna i administracja

Bardziej szczegółowo

Załącznik 2. Kwestionariusz Thomasa-Kilmanna 1

Załącznik 2. Kwestionariusz Thomasa-Kilmanna 1 Załącznik 2. Kwestionariusz Thomasa-Kilmanna 1 Kwestionariusz Thomasa-Kilmanna zawiera listę 30 pytań, złożonych z par zdań opisujących zachowanie decydenta. Wypełniający go decydent ma za zadanie spośród

Bardziej szczegółowo

WYKAZ KRYTERIÓW OCENY

WYKAZ KRYTERIÓW OCENY WYKAZ KRYTERIÓW OCENY Załącznik nr 1 do Zasad dokonywania okresowej oceny pracowników niebędących nauczycielami akademickimi KRYTERIA OBOWIĄZKOWE: Kryterium Opis kryterium 1. Sumienność Wykonywanie obowiązków

Bardziej szczegółowo

WYKAZ KRYTERIÓW OCENY PRACOWNIKA

WYKAZ KRYTERIÓW OCENY PRACOWNIKA Załącznik nr 3 do Zarządzenia Nr 24/2005 Starosty Powiatu Warszawskiego Zachodniego z dnia 30 sierpnia 2005r. w sprawie ustalenia procedury oceny pracowników zatrudnionych w Starostwie Powiatu Warszawskiego

Bardziej szczegółowo

Deklaracja Etyczna Fundraisingu. z dnia 14 październik a 2011 roku

Deklaracja Etyczna Fundraisingu. z dnia 14 październik a 2011 roku Deklaracja Etyczna Fundraisingu z dnia 14 październik a 2011 roku Warszawa 2011 Motywowani pragnieniem służby ideałom filantropii, poświęceniu na rzecz obrony godności ludzkiej i dbania o dobro wspólne

Bardziej szczegółowo

Kultura organizacji pozarządowych. Demokracja w życiu NGO.

Kultura organizacji pozarządowych. Demokracja w życiu NGO. Kultura organizacji pozarządowych. Demokracja w życiu NGO. Współfinansowane ze środków Unii Europejskiej w ramach osi 4 LEADER Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 Rostkowo 2014. Kultura

Bardziej szczegółowo

K A R T A P R Z E D M I O T U

K A R T A P R Z E D M I O T U Uczelnia Wydział Kierunek studiów Poziom kształcenia Profil kształcenia Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie Wydział Prawa i Administracji Administracja Studia pierwszego stopnia Profil ogólnoakademicki

Bardziej szczegółowo

BADANIA PARTYCYPACYJNE Z UDZIAŁEM OSÓB Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ INTELEKTUALNĄ A KOMUNIKACJA ALTERNATYWNA I WSPOMAGAJĄCA DR AGNIESZKA WOŁOWICZ-RUSZKOWSKA

BADANIA PARTYCYPACYJNE Z UDZIAŁEM OSÓB Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ INTELEKTUALNĄ A KOMUNIKACJA ALTERNATYWNA I WSPOMAGAJĄCA DR AGNIESZKA WOŁOWICZ-RUSZKOWSKA BADANIA PARTYCYPACYJNE Z UDZIAŁEM OSÓB Z NIEPEŁNOSPRAWNOŚCIĄ INTELEKTUALNĄ A KOMUNIKACJA ALTERNATYWNA I WSPOMAGAJĄCA DR AGNIESZKA WOŁOWICZ-RUSZKOWSKA Praktyka idee normalizacji, integracji, obywatelskiego

Bardziej szczegółowo

POSTAW NA ROZWÓJ! 19.05.2011 KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA PROJEKT

POSTAW NA ROZWÓJ! 19.05.2011 KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA PROJEKT 19.05.2011 KONFERENCJA PODSUMOWUJĄCA PROJEKT POSTAW NA ROZWÓJ! Kampania informacyjno promocyjna oraz doradztwo dla osób dorosłych w zakresie kształcenia ustawicznego edycja 2 Projekt współfinansowany przez

Bardziej szczegółowo

Spis treœci About the book Wstêp Wykaz skrótów Bibliografia Rozdzia³ I. Historia i rozwój wspó³czesnego ruchu ADR Rozdzia³ II.

Spis treœci About the book Wstêp Wykaz skrótów Bibliografia Rozdzia³ I. Historia i rozwój wspó³czesnego ruchu ADR Rozdzia³ II. Spis About treœci the book... Wstêp... Wykaz skrótów... Bibliografia... XI XIII XV XVII Rozdzia³ I. Historia i rozwój wspó³czesnego ruchu ADR... 1 1. Wprowadzenie... 1 2. Rozwój wspó³czesnej mediacji w

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: WYBRANE ASPEKTY POLITYKI BEZPIECZEŃSTWA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: WYBRANE ASPEKTY POLITYKI BEZPIECZEŃSTWA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: WYBRANE ASPEKTY POLITYKI BEZPIECZEŃSTWA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 2 6. LICZBA GODZIN:

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WYCHOWAWCZY PRZEDSZKOLA PUBLICZNEGO W KANIOWIE

PROGRAM WYCHOWAWCZY PRZEDSZKOLA PUBLICZNEGO W KANIOWIE PROGRAM WYCHOWAWCZY PRZEDSZKOLA PUBLICZNEGO W KANIOWIE Podstawa prawna: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej Powszechna Deklaracja Praw Człowieka Ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (

Bardziej szczegółowo

Podstawowe zasady postępowania mediacyjnego

Podstawowe zasady postępowania mediacyjnego Dr Marta Janina Skrodzka Podstawowe zasady postępowania mediacyjnego Ze względu na swoją nieformalność, elastyczność, a także brak szczegółowych 1 regulacji prawnych w polskim systemie prawnym w odniesieniu

Bardziej szczegółowo

BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE

BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE Opis efektów kształcenia dla kierunku bezpieczeństwo narodowe I stopnia przyjętych uchwałą Rady Wydziału Nauk Politycznych w dniu 27 lutego 2012 r., zmodyfikowanych 24 września 2012 r. Efekty kształcenia

Bardziej szczegółowo

Etyka kompromisu. Zbigniew Szawarski Komitet Bioetyki przy Prezydium PAN Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego -PZH z.szawarski@uw.edu.

Etyka kompromisu. Zbigniew Szawarski Komitet Bioetyki przy Prezydium PAN Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego -PZH z.szawarski@uw.edu. Etyka kompromisu Zbigniew Szawarski Komitet Bioetyki przy Prezydium PAN Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego -PZH z.szawarski@uw.edu.pl 20.IX.2013 Struktura problemu Ład społeczny Konflikt Kompromis Ład

Bardziej szczegółowo

WIEDZA. ma rozszerzoną wiedzę interdyscyplinarną z zakresu nauk społecznych, szczególnie nauk o bezpieczeństwie i ich miejscu w systemie nauk

WIEDZA. ma rozszerzoną wiedzę interdyscyplinarną z zakresu nauk społecznych, szczególnie nauk o bezpieczeństwie i ich miejscu w systemie nauk Efekty kształcenia dla kierunku Bezpieczeństwo wewnętrzne Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia: kierunek należy do obszaru kształcenia w zakresie nauk społecznych Profil kształcenia: ogólno-akademicki

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: TEORIA BEZPIECZEŃSTWA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4

KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: TEORIA BEZPIECZEŃSTWA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4 KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: TEORIA BEZPIECZEŃSTWA 2. KIERUNEK: POLITOLOGIA 3. POZIOM STUDIÓW: I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: II/4 5. LICZBA PUNKTÓW ECTS: 3 6. LICZBA GODZIN: 30 WY/ 30 CA

Bardziej szczegółowo

Szczegółowy opis przedmiotu zamówienia - CZĘŚĆ NR III

Szczegółowy opis przedmiotu zamówienia - CZĘŚĆ NR III UE.43000.9.2014 Załącznik nr 9c do SIWZ Szczegółowy opis przedmiotu zamówienia - CZĘŚĆ NR III 1) Zadanie nr 1 Trening samooceny i poczucia własnej wartości 1. Liczba uczestników: 7 osób mniej niż 5 i nie

Bardziej szczegółowo

Efektem umiejętności zdobytych w trakcie warsztatów będzie:

Efektem umiejętności zdobytych w trakcie warsztatów będzie: W pracy z Pacjentami bardzo istotna jest komunikacja interpersonalna z elementami asertywności. Wzrost skuteczności obsługi Pacjenta jest ściśle związany z budowaniem dobrych relacji i efektywną komunikacją,

Bardziej szczegółowo

TEORETYCZNE PODSTAWY WYCHOWANIA

TEORETYCZNE PODSTAWY WYCHOWANIA Autor: Prof. PAWEŁ TYRAŁA Tytuł: TEORETYCZNE PODSTAWY WYCHOWANIA zarys teorii oraz metodyki wychowania Recenzja Prof. Igor Kominarec Liczba stron: 240 Rok wydania: 2012 Spis treści WSTĘP Rozdział I TEORIA

Bardziej szczegółowo

ELEMENTY DYDAKTYKI DOROSŁYCH DYDAKTYKA TECHNOLOGICZNA DYDAKTYKA HUMANISTYCZNA DYDAKTYKA KRYTYCZNA

ELEMENTY DYDAKTYKI DOROSŁYCH DYDAKTYKA TECHNOLOGICZNA DYDAKTYKA HUMANISTYCZNA DYDAKTYKA KRYTYCZNA ELEMENTY DYDAKTYKI DOROSŁYCH DYDAKTYKA TECHNOLOGICZNA DYDAKTYKA HUMANISTYCZNA DYDAKTYKA KRYTYCZNA Warunki uczenia się Słuchacze odczuwają potrzebę uczenia się Zasady nauczania 1. Nauczyciel ujawnia studentom

Bardziej szczegółowo

Spis treści. 00 Red. Spis tresci. Wstep..indd 5 2009 12 02 10:52:08

Spis treści. 00 Red. Spis tresci. Wstep..indd 5 2009 12 02 10:52:08 Spis treści Wstęp 9 Rozdział 1. Wprowadzenie do zarządzania projektami 11 1.1. Istota projektu 11 1.2. Zarządzanie projektami 19 1.3. Cykl życia projektu 22 1.3.1. Cykl projektowo realizacyjny 22 1.3.2.

Bardziej szczegółowo

I TABELA Kryteria wspólne dla wszystkich ocenianych

I TABELA Kryteria wspólne dla wszystkich ocenianych załącznik nr 2 do regulaminu I TABELA Kryteria wspólne dla wszystkich ocenianych Lp. Kryterium Opis kryterium 1. Sumienność Wykonywanie obowiązków dokładnie, skrupulatnie i solidnie. 2. Sprawność Dbałość

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU 2. KIERUNEK: BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE, STUDIA STACJONARNE

KARTA PRZEDMIOTU 2. KIERUNEK: BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE, STUDIA STACJONARNE KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: SYSTEM BEZPIECZEŃSTWA NARODOWEGO RP. KIERUNEK: BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE, STUDIA STACJONARNE 3. POZIOM STUDIÓW: STUDIA I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR STUDIÓW: I/1 5. LICZBA

Bardziej szczegółowo

KARTA PROJEKTU. Odpowiedzialni, Aktywni, Pewni Siebie i Efektywni Tytuł projektu Poprzez Dialog Wielokulturowy Okres realizacji 01.08.2011 31.07.

KARTA PROJEKTU. Odpowiedzialni, Aktywni, Pewni Siebie i Efektywni Tytuł projektu Poprzez Dialog Wielokulturowy Okres realizacji 01.08.2011 31.07. KARTA PROJEKTU Informacje o projekcie Odpowiedzialni, Aktywni, Pewni Siebie i Efektywni Tytuł projektu Poprzez Dialog Wielokulturowy Okres realizacji 01.08.2011 31.07.2013 Informacje o projektodawcy Nazwa

Bardziej szczegółowo

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY

EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY EFEKTY KSZTAŁCENIA DLA KIERUNKU STUDIÓW BEZPIECZEŃSTWO WEWNĘTRZNE STUDIA II STOPNIA PROFIL PRAKTYCZNY Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia Kierunek studiów bezpieczeństwo wewnętrzne należy do

Bardziej szczegółowo

ŚCIEŻKA: Zarządzanie projektami

ŚCIEŻKA: Zarządzanie projektami ŚCIEŻKA: Zarządzanie projektami Ścieżka dedykowana jest każdej osobie, która chce rozwijać siebie i swoją organizację - w szczególności: Kadrze menedżerskiej i kierowniczej przedsiębiorstw Kierownikom

Bardziej szczegółowo

dr hab. inż. Elżbieta Pietrzyk-Sokulska, prof. nadzw.

dr hab. inż. Elżbieta Pietrzyk-Sokulska, prof. nadzw. IGSMiE PAN dr hab. inż. Elżbieta Pietrzyk-Sokulska, prof. nadzw. Identyfikacja problemów społecznych związanych z prowadzeniem robót geologicznych oraz uruchamianiem i prowadzeniem eksploatacji kopalin,

Bardziej szczegółowo

KARTA PRZEDMIOTU 2. KIERUNEK: BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE, STUDIA STACJONARNE

KARTA PRZEDMIOTU 2. KIERUNEK: BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE, STUDIA STACJONARNE Załącznik Nr 1. KARTA PRZEDMIOTU 1. NAZWA PRZEDMIOTU: PODSTAWY WIEDZY O PAŃSTWIE I POLITYCE 2. KIERUNEK: BEZPIECZEŃSTWO NARODOWE, STUDIA STACJONARNE 3. POZIOM STUDIÓW: STUDIA I STOPNIA 4. ROK/ SEMESTR

Bardziej szczegółowo

PROCES GRUPOWY , Łódź Iwona Kania

PROCES GRUPOWY , Łódź Iwona Kania PROCES GRUPOWY 19.0.2011, Łódź Iwona Kania Człowiek jest istotą nastawioną na bycie z innymi i jego życie w większości wiąże się z grupami. Pierwszą grupą, z jaką się styka, i w której się rozwija, jest

Bardziej szczegółowo

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu)

(imię i nazwisko nauczyciela) (przedmiot) (numer programu) Iwona Jończyk (imię i nazwisko nauczyciela) Wybrane zagadnienia z psychologii społecznej (przedmiot) 2407MR i GŻ 1997.08.18 (numer programu) Klasa IV TŻa, IV TŻb Lp. Cele kształcenia i wychowania Treści

Bardziej szczegółowo

Wielkopolski Dzień bez długów 2016

Wielkopolski Dzień bez długów 2016 Wielkopolski Dzień bez długów 2016 Pomoc Prawna i Mediacje dla osób zadłużonych - Marcin Brambor Nowy Tomyśl, 24.11.2016 roku PATRONAT HONOROWY NAD KONFERENCJĄ: STAROSTA NOWOTOMYSKI PAN IRENEUSZ KOZECKI

Bardziej szczegółowo

PROGRAM SZKOLNEGO KLUBU EUROPEJSKIEGO EURO5. Joanna Wodowska Paweł Kamiński GIMNAZJUM NR 5 W PŁOCKU

PROGRAM SZKOLNEGO KLUBU EUROPEJSKIEGO EURO5. Joanna Wodowska Paweł Kamiński GIMNAZJUM NR 5 W PŁOCKU PROGRAM SZKOLNEGO KLUBU EUROPEJSKIEGO EURO5 Joanna Wodowska Paweł Kamiński GIMNAZJUM NR 5 W PŁOCKU INFORMACJE OGÓLNE Klub Europejski EURO5 istnieje od września 2001 roku. Spotkania odbywają się raz w tygodniu.

Bardziej szczegółowo

DIALOG SPOŁECZNY W PRAKTYCE

DIALOG SPOŁECZNY W PRAKTYCE doradztwo i szkolenia Krakowski Holding Komunalny S.A. DIALOG SPOŁECZNY W PRAKTYCE Konferencja EKO VIS Kraków 3 4 kwietnia 2008 KPDS 2008 Krakowski Program Dialogu Społecznego Projekt: + Pracownia Psychologiczna

Bardziej szczegółowo

SYLABUS UPJPII. II. Dane wypełniane przez koordynatora sylabusa (prezentowane również na stronie internetowej UPJPII)

SYLABUS UPJPII. II. Dane wypełniane przez koordynatora sylabusa (prezentowane również na stronie internetowej UPJPII) Jednostka prowadząca: WNS Kierunek: NOR Specjalność: Poziom: SYLABUS UPJPII Nazwa przedmiotu 1 w j. polskim (Nazwa w j. angielskim)* ew. forma zajęć: Prawa człowieka starego (Rights of elderly person)

Bardziej szczegółowo

Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych Akademii Marynarki Wojennej

Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych Akademii Marynarki Wojennej Wydział Nauk Humanistycznych i Społecznych Akademii Marynarki Wojennej Program kształcenia studiów podyplomowych Przygotowanie pedagogiczne Gdynia 2014 r. Podstawa prawna realizacji studiów. Ustawa Prawo

Bardziej szczegółowo

NAZWA KWALIFIKACJI MODUŁY KWALIFIKACJI. Trener Zarządzania. I. Identyfikacja i analiza potrzeb szkoleniowych (IATN) II. III. IV.

NAZWA KWALIFIKACJI MODUŁY KWALIFIKACJI. Trener Zarządzania. I. Identyfikacja i analiza potrzeb szkoleniowych (IATN) II. III. IV. NAZWA KWALIFIKACJI Trener Zarządzania MODUŁY KWALIFIKACJI I. Identyfikacja i analiza potrzeb szkoleniowych (IATN) II. Kontakt z klientem (CC) III. Projektowanie szkoleń (TDS) IV. Prowadzenie szkoleń (TDL)

Bardziej szczegółowo

Rozdział 2. Szacunek dla samego siebie. Rodzice także mają potrzeby... 33 Twoje potrzeby są ważne!... 34

Rozdział 2. Szacunek dla samego siebie. Rodzice także mają potrzeby... 33 Twoje potrzeby są ważne!... 34 SPIS RZECZY SŁOWO WSTĘPNE... 5 PRZEDMOWA (Marshall B. Rosenberg)... 8 WPROWADZENIE... 11 Twoje życie zdecyduje o tym, czego nauczą się dzieci... 12 Obudź w sobie umiejętność stworzenia kochającego domu...

Bardziej szczegółowo

Edukacja w społeczeństwie demokratycznym

Edukacja w społeczeństwie demokratycznym Edukacja w społeczeństwie demokratycznym aspekty edukacji: "uczyć się, aby wiedzieć", "uczyć się, aby działać", "uczyć się, aby żyć wspólnie", "uczyć się, aby być Według raportu UNESCO Edukacja - jest

Bardziej szczegółowo

Opis kierunkowych efektów kształcenia

Opis kierunkowych efektów kształcenia Efekty kształcenia na kierunku Opis kierunkowych efektów kształcenia Odniesienie efektów kształcenia do obszaru wiedzy Filozofia bezpieczeństwa (W, Ćw, S, B) Geografia bezpieczeństwa (W, Ćw, S, B) Historia

Bardziej szczegółowo

Zarządzenie Nr 9 Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej w Nowym Mieście nad Wartą z dnia 07 września 2015 roku

Zarządzenie Nr 9 Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej w Nowym Mieście nad Wartą z dnia 07 września 2015 roku Zarządzenie Nr 9 Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej w Nowym Mieście nad Wartą z dnia 07 września 2015 roku w sprawie wprowadzenia Kodeksu Etyki Pracowników Ośrodka Pomocy Społecznej w Nowym Mieście nad

Bardziej szczegółowo

ma uporządkowaną wiedzę o istocie i zakresie bezpieczeństwa społecznego

ma uporządkowaną wiedzę o istocie i zakresie bezpieczeństwa społecznego Efekty kształcenia dla kierunku Bezpieczeństwo wewnętrzne Umiejscowienie kierunku w obszarze kształcenia: kierunek należy do obszaru kształcenia w zakresie nauk społecznych Profil kształcenia: praktyczny

Bardziej szczegółowo

BL TK/15 Warszawa, 7 lipca 2016 r.

BL TK/15 Warszawa, 7 lipca 2016 r. BL-112-265-TK/15 Warszawa, 7 lipca 2016 r. INFORMACJA PRAWNA O WYROKU TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO Z 22 WRZEŚNIA 2015 R. (SYGN. AKT P 37/14) DOTYCZĄCYM USTAWY Z DNIA 6 CZERWCA 1997 R. - KODEKS KARNY I. METRYKA

Bardziej szczegółowo

PROF. UEK DR HAB. CZESŁAW MESJASZ UNIWERSYTET EKONOMICZNY W KRAKOWIE. Negocjacje

PROF. UEK DR HAB. CZESŁAW MESJASZ UNIWERSYTET EKONOMICZNY W KRAKOWIE. Negocjacje PROF. UEK DR HAB. CZESŁAW MESJASZ UNIWERSYTET EKONOMICZNY W KRAKOWIE Negocjacje INTERPRETACJE NEGOCJACJI interakcja społeczna proces komunikacji składanie ofert i otrzymywanie korzyści wymiana dyskusja

Bardziej szczegółowo

PROGRAM DZIAŁAŃ EDUKACYJNYCH

PROGRAM DZIAŁAŃ EDUKACYJNYCH Bieg wydarzeń jest tak szybki, że jeśli nie znajdziemy sposobu na to, aby widzieć dzień jutrzejszy, trudno się spodziewać, abyśmy rozumieli dzień dzisiejszy. Dean Rusk PROGRAM DZIAŁAŃ EDUKACYJNYCH GIMNAZJUM

Bardziej szczegółowo

AKTYWNA SPRZEDAŻ. Jak fachowo i skutecznie sprzedawać produkty i usługi?

AKTYWNA SPRZEDAŻ. Jak fachowo i skutecznie sprzedawać produkty i usługi? AKTYWNA SPRZEDAŻ Jak fachowo i skutecznie sprzedawać produkty i usługi? Potrzebna jest odpowiednia baza, polegająca na odpowiednim nastawieniu sprzedawcy do swojego zawodu, oraz nabyciu i skorygowaniu

Bardziej szczegółowo

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie

I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia WIEDZA. MODUŁ 21 Nau społeczne - przedmiot doo wyboru. MODUŁ 20 Seminarium magisterskie I.2 Matryca efektów kształcenia: filolo drugiego stopnia Efekty kształcenia na kierunku Opis kierunkowych efektów kształcenia Odniesienie efektów do obszaru wiedzy MODUŁ 20 Seminarium magisterskie Seminarium

Bardziej szczegółowo

Efekty kształcenia dla kierunku Wzornictwo studia I stopnia

Efekty kształcenia dla kierunku Wzornictwo studia I stopnia Efekty kształcenia dla kierunku Wzornictwo studia I stopnia Oznaczenia: KW kierunkowe efekty kształcenia dla Wzornictwa studia I stopnia W kategoria wiedzy w efektach kształcenia U kategoria umiejętności

Bardziej szczegółowo

Plan Wykładu. Postępowanie mediacyjne wszczęcie, przebieg, ugoda Postępowanie arbitrażowe przebieg, wszczęcie, wyrok sądu polubownego

Plan Wykładu. Postępowanie mediacyjne wszczęcie, przebieg, ugoda Postępowanie arbitrażowe przebieg, wszczęcie, wyrok sądu polubownego Pozasądowe sposoby rozwiązywania sporów powstałych między przedsiębiorcami a ich klientami lub kontrahentami na gruncie transakcji e commerce w obrocie krajowym MAGDALENA ROMATOWSKA Plan Wykładu I. Mediacja

Bardziej szczegółowo

Mediacje - wprowadzenie. Dr Łukasz Jochemczyk

Mediacje - wprowadzenie. Dr Łukasz Jochemczyk Mediacje - wprowadzenie Dr Łukasz Jochemczyk Dlaczego ja? Dlaczego takie zajęcia? Grant badawczy z mediacjami Polska szkoła mediacji ICCCR i IMCR polska szkoła mediacji Nastawienie na praktykę Poznajmy

Bardziej szczegółowo

KODEKS ETYKI ZAWODOWEJ

KODEKS ETYKI ZAWODOWEJ KODEKS ETYKI ZAWODOWEJ PRACOWNIKÓW SZPITALA WOJEWÓDZKIEGO SPZOZ W ZIELONEJ GÓRZE PREAMBUŁA Mając na względzie podstawowe kryteria wykonywania zadań powierzonych pracownikom Szpitala Wojewódzkiego SPZOZ

Bardziej szczegółowo

Zespół Szkół Zawodowych i Ogólnokształcących im. Prof. Jerzego Buzka w Węgierskiej Górce

Zespół Szkół Zawodowych i Ogólnokształcących im. Prof. Jerzego Buzka w Węgierskiej Górce PROGRAM ROZWIJANIA KOMPETENCJI SPOŁECZNYCH I PROFILAKTYKA ZACHOWAŃ AGRESYWNYCH. I. Wstęp Rozwój kompetencji społecznych jest niezbędnym czynnikiem warunkującym prawidłowe i dobre funkcjonowanie jednostki.

Bardziej szczegółowo

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE

MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE Efekty kształcenia dla kierunku MIĘDZYNARODOWE STOSUNKI GOSPODARCZE - studia drugiego stopnia - profil ogólnoakademicki Forma Studiów: stacjonarne i niestacjonarne Wydział Gospodarki Międzynarodowej Uniwersytetu

Bardziej szczegółowo