KNOWLEDGE OF ORGANIC PRODUCTION AND FAIR TRADE RULES AMONG COFFEE CONSUMERS IN POLAND

Wielkość: px
Rozpocząć pokaz od strony:

Download "KNOWLEDGE OF ORGANIC PRODUCTION AND FAIR TRADE RULES AMONG COFFEE CONSUMERS IN POLAND"

Transkrypt

1 Maria MIECHOWSKA, Przemysław DMOWSKI Akademia Morska w Gdyni Katedra Towaroznawstwa i Ładunkoznawstwa KNOWLEDGE OF ORGANIC PRODUCTION AND FAIR TRADE RULES AMONG COFFEE CONSUMERS IN POLAND Summary The paper illustrates the problems connected with the production and consumption of coffee, with a particular emphasis on organic coffee production. Important differences are indicated between the production methods of organic coffee and of intensive cultivations. Attention is paid to the new rules governing the international coffee market, including the Fair Trade rules covering coffee production and trade. Organizations promoting organic production and Fair Trade rules in coffee trade are described. The experimental part comprises research results from a study in the Tri-City area dedicated to the knowledge of Fair Trade rules and organic coffee production. ZNAJOMO EKOLOGICZNEJ PRODUKCJI I ZASAD FAIR TRADE WRÓD KONSUMENTÓW KAWY W POLSCE Streszczenie W artykule przedstawiono problematyk produkcji i konsumpcji kawy, ze szczególnym uwzgldnieniem produkcji kawy ekologicznej. Wskazano na istotne rónice w metodach produkcji kawy ekologicznej oraz z upraw intensywnych. Zwrócono uwag na nowe zasady obowizujce na wiatowym rynku kawy, w tym zasad Fair Trade w zakresie produkcji i handlu kaw. Omówiono organizacje promujce ekologiczn produkcj i zasady Fair Trade w handlu kaw. W czci dowiadczalnej przedstawiono wyniki bada przeprowadzonych w Trójmiecie, dotyczce znajomoci zasad Fair Trade i ekologicznej produkcji kawy. 1. Wprowadzenie Kawa jest jednym z piciu najwaniejszych towarów na wiatowym rynku [1]. Jako najpopularniejszy obecnie napój na wiecie, osiga zaraz po ropie naftowej najwiksze obroty [2]. Miliony ludzi zaczyna swój dzie od filianki kawy. Jednak niewiele osób delektujcych si tym trunkiem zdaje sobie spraw, z jakimi trudnociami i problemami zmagaj si producenci kawy. Kawa jest jednym z tych tropikalnych towarów eksportowych, które s produkowane wyłcznie w krajach Trzeciego wiata i konsumowane prawie całkowicie w krajach wysoko rozwinitych [3]. Miliony ludzi w krajach ubogich yje z produkcji takich produktów jak herbata, kakao, banany czy włanie kawa. My jako konsumenci kupujc kaw i wiele innych produktów z ubogich krajów, a take wyroby przemysłowe wykonywane z surowców z tych krajów, niewiadomie uczestniczymy w wiatowym systemie wyzysku. Na wyzysku producentów z krajów Trzeciego wiata korzystaj wielkie koncerny kawowe, które uzyskuj wysokie zarobki. Ubodzy producenci natomiast popadaj w jeszcze wiksze zadłuenie, a długie godziny cikiej pracy w trudnych warunkach, uniemoliwiaj im wyjcie z ubóstwa. S to przede wszystkim indywidualni rolnicy, którzy za swoj prac przy produkcji kawy czsto dostaj zanione sumy, które przewanie nie pokrywaj kosztów produkcji. W Polsce spoycie kawy od lat pozostaje na niezmienionym poziomie i wynosi ok. 3,0 kg/rok. Zmieniaj si jedynie upodobania konsumentów co do rodzaju, typu i marki spoywanego naparu [4]. Celem artykułu jest przedstawienie wybranych problemów zwizanych z produkcj i konsumpcj kawy, ze szczególnym uwzgldnieniem upraw ekologicznych. W czci dowiadczalnej przedstawiono wyniki bada ankietowych przeprowadzonych w Trójmiecie, a dotyczcych znajomoci zasad ekologicznej uprawy kawy oraz zasad sprawiedliwego handlu. W pracy postawiono hipotez, e konsumenci kawy w Polsce maj niewielk wiedz i wiadomo o ekologicznej uprawie kawy i zasadach Fair Trade w wiatowym handlu kaw. 2. Produkcja i konsumpcja kawy Kawa, jest podstawowym produktem wród artykułów spoywczych, a take najwaniejszym towarem wymiany midzy eksporterami, a importerami na wiatowym rynku handlowym. Wytwarzaniem kawy w skali globalnej zajmuje si 25 milionów drobnych producentów, dajc przy tym prac wielu milionom ludzi. Przykładem moe by Brazylia, która zaopatruje 1/3 wiatowego rynku. W tym kraju przy uprawie trzech miliardów krzewów kawowca zatrudnionych jest około 5 milionów osób. Ten wany strategicznie produkt, zanim trafi na półki sklepowe wymaga cikiej pracy, która jest zwizana z jego upraw, jak i póniejsz obróbk. Uprawa drzewa kawowego wymaga duej uwagi i nie podlega automatyzacji, dlatego te jest bardzo pracochłonna. W cigu kilkuset lat produkcja kawy stała si wiatow dziedzin gospodarcz, a w niektórych krajach, gdzie wystpowanie krzewów kawowca jest obfite, produkcja kawy stanowi główn gał gospodarcz tego kraju. Dlatego te podejmuje si wszelkie działania, poprzez konferencje i porozumienia, majce na celu stabilizacj wiatowego rynku kawy tak, aby produkcja wiatowa była dopasowana do potrzeb konsumpcji [5]. Na wiecie jest znanych około 66 gatunków botanicznych roliny wystpujcej w postaci drzewa kawowego. Jednak handlowe i towaroznawcze znaczenie maj jedynie 108

2 Rys. 1. Główne rejony upraw kawy [7] Fig. 1. Major coffee producers [7] Tab. 1. Całkowita produkcja kawy w krajach eksportujcych w latach [8] Table 1. Total coffee production in crop exporting countries in the years: [8] wiatowa produkcja [tys. 60-kg worków] Total world production [000 bags] Brazylia (A/R) Kolumbia (A) Costa Rica (A) Wybrzee Koci Słoniowej (R) Salwador (A) Etiopia (A) Gwatemala (A/R) Honduras (A) Indie (A/R) Indonezja (R/A) Meksyk (A) Nikaragua (A) Peru (A) Uganda (R/A) Wietnam (R) Pozostałe A Coffea Arabica, R - Coffea canephora robusta dwa uprawiane gatunki kawy: Coffea arabica L. oraz Coffea canephora var. Robusta, powszechnie nazywane arabic i robust. Te dwa gatunki dostarczaj prawie cało wiatowej produkcji kawy. Kada odmiana wymaga odpowiedniego klimatu, gleby i terenu uprawy. Gatunki te róni si budow krzewu, a take kształtem i wielkoci ziaren [6]. wiatowy rynek kawy jest podzielony geograficznie, bowiem produkcj kawy zajmuj si kraje rozwijajce si, natomiast najwiksza jej konsumpcja przypada na kraje rozwinite. (rys. 1). Wród producentów dominuj takie kraje jak Brazylia, Kolumbia oraz Wietnam, które dostarczaj na rynek ponad połow wiatowej produkcji tego surowca. Najmniejszy udział w wiatowej produkcji kawy maj pastwa afrykaskie (tab. 1.).Około 2/3 kawy stanowi Coffea arabica uprawiana w Centralnej i Południowej Ameryce oraz we Wschodniej Afryce. Kolejne 1/3 stanowi ziarna gatunku Coffea canephora robusta uprawiane przede wszystkim w Afryce i Azji. Przy czym takie kraje jak Brazylia, Ekwador, Indie czy Uganda produkuj i eksportuj oba gatunki kawy. Ponad ¾ wiatowej produkcji kawy pochodzi z małych plantacji, zatrudniajcych według szacunków około 250 milionów ludzi. Warto wiatowego eksportu kawy, w ujciu rocznym, szacuje si na blisko 10 miliardów EURO, co czyni kaw drugim po ropie produktem przyczyniajcym si do rozwoju krajów eksportujcych [9]. Tab. 2. Konsumpcja kawy w wybranych krajach importujcych w przeliczeniu na 1 mieszkaca w latach 2002, 2005, 2006 [8] Table 2. Per capita consumption of coffee in selected importing countries in the years 2002, 2005, 2006 [8] Kraj / rok Country / year Dania Finlandia Francja Niemcy Włochy Luksemburg Holandia Norwegia Polska Rumunia Słowenia Szwecja Ukraina Najwikszym wiatowym producentem i eksporterem kawy jest Brazylia. W zalenoci od warunków pogodowych z kraju tego eksportuje si około 30 milionów worków kawy rocznie, podczas gdy konsumpcja wewntrzna wynosi 10 milionów worków, co plasuje ten kraj na 3 miejscu pod wzgldem konsumpcji [10]. 109

3 Tab. 3. wiatowa produkcja kawy ekologicznej w latach 2005, 2006 [14] Table 3. The world organic coffee production in the years 2005, 2006 [14] Kraj pochodzenia Country of origin Ilo Volume (60-kg bags GBE) Warto Value Cena jednostkowa Unit value Zmiana (tys US$) (US cents/ib) Change Brazylia % ,07 148,47 Kolumbia % ,16 411,33 Dominikana % ,37 130,66 Ekwador % ,37 114,35 Salwador ,54 Honduras ,77 Meksyk % ,37 134,05 Łcznie % ,31 131,02 wiatowa konsumpcja kawy w roku 2006 wynosiła około 120 milionów worków, co stanowiło około dwu procentowy wzrost w stosunku do roku Głównymi konsumentami kawy s mieszkacy USA, Niemiec, Japonii oraz Francji. Natomiast w przeliczeniu na jednego mieszkaca, wród konsumentów przoduj Skandynawowie [11], mieszkacy Luksemburgu oraz Holandii (tab. 2.). W Polsce spoycie kawy od kilku lat utrzymuje si na poziomie około 3 kg na osob w cigu roku. Wród amatorów tego naparu 32% spoywa tylko jedn filiank dziennie, a 21% wicej ni pi. Najczciej spoywa si kaw mielon, zaparzan w sposób tradycyjny, któr wypija si w pracy [3, 12]. 3. Ekologiczne aspekty uprawy kawy W ostatnich latach mona zaobserwowa znaczny rozwój rynku ywnoci ekologicznej. ywno ekologiczna, która jeszcze kilka lat temu mieciła si w niewiele znaczcej niszy rynkowej, obecnie stanowi najdynamiczniej rozwijajcy si dział produkcji ywnoci. Wród produktów ekologicznych cieszcych si coraz wiksz popularnoci znajduje si równie kawa (tab. 3.). Na rynkach wiatowych, a take i w Polsce pojawia si coraz wicej kawy z plantacji ekologicznych. Na opakowaniach widniej róne oznakowania i napisy podkrelajce, e kawowiec uprawiany był metodami ekologicznymi [13]. Wzrost zainteresowania ekologicznymi metodami uprawiania ziemi ma zapewne swoje podłoe w wikszej dbałoci o zdrowie i ochron rodowiska przez konsumentów, a take w trosce o los ludzi z krajów ubogich. Edukacja ekologiczna, która dociera z rónych noników informacyjnych wpływa na wzrost wiadomoci ekologicznej konsumentów, którzy coraz czciej wybieraj ywno produkowan w naturalny sposób. rodowiskowe aspekty zwizane z produkcj kawy mona oszacowa wykorzystujc do tego celu metod Life Cycle Assessment (LCA), czyli cykl ycia produktu. LCA jest technik, wykorzystywan do oszacowania aspektów rodowiskowych i potencjalnych wpływów towarzyszcych produktowi. LCA jest studium aspektów rodowiskowych i potencjalnych wpływów podczas ycia produktu od kołyski do grobu, od wydobycia surowców, identyfikacj potencjalnych oddziaływa procesów produkcji na rodowisko poprzez produkcj, uytkowanie a do utylizacji. W ostatnich latach znacznie wzrosła wielko upraw ywnoci. Przede wszystkim przyczynił si do tego rozwój nowych technologii, a take znaczna chemizacja upraw. Uprzemysłowienie i chemizacja upraw oprócz pozytywnych efektów wywołuje negatywne skutki w postaci degradacji gleby i zasobów wodnych. Nadmierna aplikacja nawozów bardzo czsto przekracza dopuszczalne normy. Zastosowane nawozy do produkcji kawy to przede wszystkim N, P, K. W uprawie kawy stosowane s nawozy, które s dodatkowym ródłem makro i mikroskładników. Jednak jak wskazuj badania całkowita masa nawozów (elementów aktywnych i wypełniajcych) dodana przy uprawie ziaren kawy bywa niekiedy nawet trzy razy wysza ni masa wymaganych aktywnych elementów. Kolejnymi substancjami chemicznymi wykorzystywanymi w uprawie kawy s poza nawozami i polepszaczami równie pestycydy. Wród uytych pestycydów znalazły si substancje poprawiajce kwasowo gleby, zapobiegajce powstawaniu grzybów, substancje do usuwania chwastów czy odstraszania owadów [10]. Uyte iloci znacznie przekraczajce wielko zapotrzebowania s przyczyn negatywnych skutków w przyrodzie. Zbyt dua ilo stosowanych nawozów zwykle przekracza zdolno gleby do zachowania i przechowywania składników odywczych a nastpnie czynienia ich dostpnymi dla potrzeb uprawianej roliny. Natomiast uywanie pestycydów moe spowodowa destrukcj czci glebowej fauny i flory, doprowadzajc do fizycznego jak i chemicznego pogorszenie stanu gleby. Produkcja kawy wymaga znacznych iloci wody. Wyrónia si dwa sposoby pozyskiwania ziaren kawy (trzeni kawowca): metoda sucha i mokra. W metodzie suchej etapy przetwarzania do przygotowania kawy mog by przeprowadzone bez uycia wody. Natomiast w metodzie mokrej woda odgrywa istotn rol. Owoce kawowca po zerwaniu umieszczane s w basenie wypełnionym wod, która jest obecna równie przy usuwaniu miszu czy myciu ziaren kawowca. Z bada wynika, i przygotowanie 1000 kg zielonej kawy wymaga zuycia 11,5 tys. litrów wody. Uprzemysłowienie procesów produkcyjnych prowadzi równie do zuycia znacznych iloci energii, potrzebne zarówno na etapie uprawiania i przetwarzania. Energia jest zuywana głównie przy przetwarzaniu i suszeniu ziaren kawy, w celu zredukowania zawartej wilgoci a do 11%. Produkcja kawy z wykorzystaniem specjalistycznego sprztu powoduje wzrost zapotrzebowania energetycznego. 110

4 Surowce energetyczne przyczyniaj si do emisji dwutlenku wgla jak i równie pogłbiania efektu cieplarnianego. Naley równie zaznaczy, e dua ilo energii zuywana jest podczas produkcji nawozów, rodków ochrony rolin czy pestycydów. Przeprowadzenie LCA produktów pochodzcych z rolniczych upraw jest bardzo trudne. Szczególnie biorc pod uwag zdobywanie, modelowanie i opracowywanie danych. Jednake opracowywanie i publikowanie LCA dla produktów rolniczych jest fundamentalnym krokiem do zapoznania si i zrozumienia potencjalnych wpływów rodowiskowych kadej uprawy, a take ustalenie wymaga, bdcych podstaw dla przyznawania ekocertyfikatów. Produkcja kawy metodami ekologicznymi pozwala na zachowanie pewnych zasobów. Przede wszystkim ogranicza chemizacj upraw, lub całkowicie dy do jej zaniechania. Na plantacjach kawy organicznej nie uywa si pestycydów, fungicydów, herbicydów i innych szkodliwych rodków chemicznych. Ogranicza si równie stosowanie nawozów sztucznych. Warto równie zaznaczy, e kawa organiczna przygotowywana jest metod such, co znacznie ogranicza zuycie energii, a take wody. Biorc pod uwag wyniki badania cyklu ycia kawy, produkcja kawy organicznej zdecydowanie bardziej sprzyja rodowisku. Przeprowadzone w tym zakresie badania przyczyniły si do ukazania korelacji praktyk rolniczych i potencjalnych wpływów rodowiskowych przy produkcji kawy. Dalsze badania niewtpliwie poka ewolucj zarzdzania naturalnymi ródłami wice si z uyciem ziemi, nowymi rolniczymi praktykami, niszym nawoeniem i chemizacj. Te wnioski skłaniaj do uzasadnionego stwierdzenia, i produkcji kawy metodami ekologicznymi jest korzystniejsza gdy równoway zarówno potrzeby ludzi jak i przyrody [10]. 4. Nowe zasady na rynku kawy Sytuacja na rynku kawy doprowadziła do powstania licznych organizacji, których głównym celem jest denie do polepszenia bytu najuboszych producentów, których zyski z produkcji s niekiedy zdecydowanie nisze nisz koszty wytwarzania [15, 16]. Działania tych organizacji skupiaj si przede wszystkim na budowaniu zasad i reguł uczciwej produkcji i handlu kaw, po to, aby poprawi warunki pracy, chroni rodowisko, a take promowa ekologiczne metody produkcji kawy. Wprowadzane s kodeksy postpowania, a take zawierane s umowy pomidzy producentami kawy a palarniami i firmami działajcymi na rynku konsumenckim. Kawa produkowana według zasad tych organizacji jest certyfikowana, a take specjalnie oznakowana, podkrelajc fakt, e pochodzi ze zrównowaonej produkcji, opartej przede wszystkim na zasadach dobrej praktyki produkcyjnej lub metodach ekologicznych. Certyfikacja i etykietowanie s w dzisiejszych czasach szczególnie wane, poniewa działaj pomidzy procesami globalizacji, która stawia interesy rynku na pierwszym miejscu, a zobowizaniami lokalnymi, dla których priorytetem s ludzie, rodowisko i rozwój (tab. 4.) [17, 18]. Jedn z organizacji dc do poprawienia sytuacji na rynku kawy jest organizacja Sprawiedliwego Handlu. Ruch ten zorientowany nie tylko na producentów kawy działa na zachodzie ju od ponad półwiecza. Sprawiedliwy Handel powstał w Ameryce, kiedy to pod koniec lat czterdziestych Ten Thousand Villages (wczeniej Mennonite Central Committee Self Help Crafts) oraz SERRV (teraz SERRV International) nawizały kontakty handlowe z biednymi spółdzielniami Południa. Pocztki europejskiego ruchu Sprawiedliwego Handlu sigaj lat 50- tych XX wieku, kiedy to dyrektor brytyjskiego oddziału Oxfam odwiedził Hongkong. Wizyta ta zaowocowała sprzeda wyrobów rzemielniczych uchodców chiskich w sklepach Oxfam. Dzisiaj organizacje Sprawiedliwego Handlu tworz mały, ale znaczcy rynek alternatywny majcy 0,1% udziału w wiatowym handlu. W Europie produkty Sprawiedliwego Handlu s oferowane w ponad 64 tys. punktów sprzeday. Całkowita warto netto produktów sprzedawanych w Europie (z oznaczeniem Sprawiedliwego Handlu i bez niego) wynosi 260 mln euro rocznie. W przypadku konkretnych produktów, udział na rynku bywa dosy wysoki: 15% rynku bananów w Szwajcarii, 70% rynku kawy organicznej w Austrii. Organizacje Sprawiedliwego Handlu zatrudniaj około 1250 osób [13, 20]. Sprawiedliwy Handel jest organizacj, dc do zrównowaonego rozwoju ubogich producentów z krajów rozwijajcych si, których niekorzystne połoenie finansowe nie pozwala na elastyczne dostosowanie si do wymogów rynku. Wród towarów objtych sprawiedliwym handlem mona wymieni miedzy innymi kakao, herbat, banany, ryby i owoce morza. Jednak to kawa jest towarem z najdłusz histori i najwikszymi obrotami. Kawa jako jeden z najwaniejszych towarów na rynku wiatowym jest głównie produkowana przez ubogich farmerów na mał skal na południu [21,22]. Produkty Sprawiedliwego Handlu w roku 2001 stanowiły jeden procent całej globalnej sprzeday kawy [22]. W 2003 roku istniało ju ponad 300 organizacji wspierajcych produkcj kawy w Ameryce Łaciskiej, Afryce i Azji. Organizacje te reprezentowały około 500 tysicy plantatorów, zajmujcych si upraw kawy na mał skal. W 2002 roku warto importu kawy Sprawiedliwego Handlu w Europie wyniosła 27 milionów funtów co w przeliczeniu stanowiło około 300 milionów dolarów [19, 24]. Meksyk jest pitym najwaniejszym producentem kawy na wiecie. Zdecydowana wikszo meksykaskich producentów kawy ma mniej ni 5 hektarów ziemi. Meksyk jest równie najwikszym dostawc kawy sprawiedliwego handlu. W 2003 roku w Meksyku było ju blisko 36 zwizków certyfikowanych produkujcych kaw [23, 24]. Mimo i korzenie sprawiedliwego handlu le w ruchu Alternatywnego Handlu (ATO), na pocztku lat 80 organizacja ta rozpoczła dystrybucj na du skal we własnym zakresie. W 1997 roku został równie przedstawiony projekt certyfikacji znakiem organizacji sprawiedliwego handlu doprowadzajc w konsekwencji do powstania Fair Trade Labelling Organization (FLO), czyli organizacji ustalajcej normy sprawiedliwego handlu i przyznajcej certyfikaty. FLO jest obecnie wiodc organizacj certyfikujc, promujc standardy sprawiedliwego handlu. Ponadto FLO stanowi równie organizacj nadrzdn dla dwudziestu krajowych inicjatyw przyznajcych znaki w 15 krajach europejskich, a take w Japonii, USA, Kanadzie, Meksyku, Australii i Nowej Zelandii. Organizacja ta regularnie bada i certyfikuje około 569 organizacji producenta w wicej ni 50 krajów w Afryce, Azji i Ameryce Łaciskiej [18, 26, 27]. 111

5 Głównym celem sprawiedliwego handlu jest stworzenie wszystkim producentom moliwoci godziwego ycia i utrzymania si z dochodów własnej plantacji. Naley równie zauway, e rodowisko naturalne jest bardzo wan spraw dla tej organizacji, bowiem warunkiem jest, uprawa kawy z trosk o rodowisko przyrodnicze [28]. Sprawiedliwy handel zapewnia ubogim producentom gwarantowan (sprawiedliw) cen minimaln za wytwarzane przez nich produkty (np. cena wiatowa wynosi około 0,5 USD za funt arabiki to Sprawiedliwy Handel płaci 1,26 USD) zapewniajc tym samym pokrycie kosztów produkcji i godziwy dochód umoliwiajcy rozwój gospodarstw. Sprawiedliwy Handel reprezentuje unikalny sposób certyfikacji, poniewa to nabywca, a nie producent ponosi koszty certyfikacji i monitoringu przez FLO. W konsekwencji Sprawiedliwy Handel jest głównie finansowany przez ch konsumenta do płacenia wyszej ceny za certyfikowan kaw. Takie postpowanie nabywców przyczynia si do budowania bezporednich, personalnych wizi midzy konsumentami z północy i producentami z południa. Do wartoci produktu niszowego, jakim jest kawa sprawiedliwego handlu dodane s moralne i ideologiczne przemylenia, konsumenci s wiadomi swojego udziału w humanitarnych lub charytatywnych akcjach, kiedy kupuj pewien produkt sprawiedliwego handlu [13, 18]. Obecnie sprawiedliwy handel dy do zwikszenia udziału w rynku kawy poprzez zachcanie korporacji, rzdów, sprzedawców i innych duych ekonomicznych udziałowców, aby wspierali t ide. Duym sukcesem tych de było umieszczenie kawy sprawiedliwego handlu na licie produktów Starbucks, najwikszego dzi jej nabywcy w Stanach Zjednoczonych. Warto równie doda, e pod koniec 2005 roku jeden z najwikszych udziałowców na rynku kawy firma Nestle wprowadziła na rynek Nescafé Partners' Blend, now kaw oznaczon znakiem certyfikacyjnym Sprawiedliwego Handlu [26, 29]. Tab. 4. Wybrane organizacje certyfikujce na wiatowym rynku kawy [19] Table 4. Main features of selected sustainable coffee certifications [19] Rodzaj kawy Kind of coffee Organiczna (ekologiczna) Główny organizator lub organizacja certyfikujca Actors or organisations setting the standards Zasig geograficzny Geographic and farm-size coverage IFOAM (International Federation of Organic Agriculture Movements i stowarzyszenia afiliowane Głównie w Ameryce Łaciskiej, szczególnie w Meksyku Według zasad sprawiedliwego handlu (fair trade) Fair Trade Labeling Organization (FLO) i Fair Trade Guarantee Organizations Globalnie, lecz głównie w Afryce Kawa przyjazna ptakom (zgodna z dyrektyw ptasi ochrony siedlisk i miejsc przelotów ptaków) SMBC (Smithsonian Migratory Bird Center Standard dotyczcy jak dotd kaw z Ameryki Łaciskiej Stowarzyszenie Ochrony Lasów Deszczowych (Rainforest Alliance-certified) Rainforest Alliance Tylko kraje Ameryki Łaciskiej Produkowana wg Kodeksu Utz Kapeh Utz Kapeh Foundation W krajach Ameryki Łaciskiej, Azji (Indie, Wietnam, Indonezja), Afryki (Uganda, Zambia) 112

6 Uprawa kawy bardzo czsto wie si ze znaczn dewastacj rodowiska naturalnego. Dlatego te ochrona i troska o rodowisko jest głównym celem wielu organizacji certyfikujcych kaw. Ruch na rzecz przywrócenia tradycyjnych, ekologicznych warunków na plantacjach kawy zaczł si 10 lat temu i został on zainicjowany przez Smithsonian Institue s Migratory Bird Center. Smithsonian Institue s Migratory Bird Center jest organizacj nalec do International ZOO. To włanie tu w 1999 roku narodziła si inicjatywa Bird Friendly. Wycinanie drzew w latach siedemdziesitych w celu maksymalnego wykorzystania terenów zajtych pod plantacje kawy doprowadziło do powstania powanych zakłóce w funkcjonowaniu rodowiska naturalnego. Wówczas zniszczeniu uległo wiele siedlisk zwierzt, a w szczególnoci ptaków. Według szacunkowych danych na tzw. słonecznych plantacjach jest o 97% mniej gatunków ptaków ni na plantacjach ekologicznych (w cieniu drzew). Ponadto plantacje takie nie maj naturalnej ochrony przed chorobami, dlatego zuywane s tam ogromne iloci pestycydów i herbicydów. Dlatego te uprawa kawy w cieniu drzew jest zdecydowanie korzystniejsza dla rodowiska naturalnego. Naturalnym rodowiskiem kawy nie jest, bowiem pole, lecz tropikalny las. Wielu konsumentów a take firm handlujcych kaw jest gotowych zapłaci za tak kaw wicej ni za kaw uprawian w słocu, gdy uprawa w cieniu pozwala zachowa las, a take nie wymaga stosowania pestycydów. Ochron upraw przed grocymi im chorobami oraz yzno gleby zapewnia sam las i jego mieszkacy ptaki, drzewa, grzyby owady oraz inne organizmy, pozwalajc na zminimalizowanie albo wrcz wykluczenie z uycia chemicznych rodków ochrony rolin [13, 30]. Kawa uprawiana w taki sposób uzyskuje certyfikat organic, potwierdzajcy zastosowanie ekologicznych metod upraw, a take shade grown lub Bird Friendly, potwierdzajcy, e uprawiana była w cieniu drzew. Uprawa kawy w cieniu drzew lasu tropikalnego przyczynia si do zachowania siedliska dziesitków gatunków ptaków. Dlatego te kawa taka nazywana jest czsto kaw przyjazn dla ptaków (Bird Friendly Coffee). Kawa dojrzewa dłuej na zacienionych terenach, zyskuje jednak w smaku i aromacie. Jej cena jest wysza ni cena zwykłej kawy, aczkolwiek konsument kupujc j wydaje pienidze na co wicej ni tylko kaw. Przyczynia si, bowiem, do zapewnienia godziwego ycia farmerom, utrzymania lasu i siedlisk ptaków, zmniejszenia erozji gleby i innych dóbr zapewnianych przez las [31]. Główn organizacj zajmujca si ywnoci pochodzc z upraw ekologicznych w tym równie ekologiczn kaw jest International Federation of Organic Agriculture Movements. Organizacja IFOAM zrzesza oprócz członków indywidualnych blisko 200 organizacji i ugrupowa agroekologicznych z ponad 50 krajów wiata. Formacje te maj rónorodne programy i stawiaj sobie róne zadania szczegółowe, ale wszystkie łczy jedna idea: ekonomicznie i społecznie stabilny system produkcji ywnoci, ograniczajcy skaenie rodowiska i zuycie nieodnawialnych zasobów przyrody [32]. Warto równie wspomnie o organizacji Utz Kapeh, której działalno oparta jest na partnerstwie pomidzy producentami, palarniami kawy i organizacjami pozarzdowymi Gwatemali i Holandii. Kawa certyfikowana przez t organizacj uprawiana jest zgodnie z dobr praktyk produkcyjn ze szczególnym poszanowaniem społecznoci lokalnej i rodowiska naturalnego, bowiem produkowana jest według Kodeksu Postpowania Utz Kapeh, który ustala minimalne standardy dla warunków ekonomicznych, ekologicznych i społecznych, czyli rozwoju zrównowaonego [16, 33]. Działalno tych organizacji, a take wprowadzanie kodeksu przyczynia si do poprawy niekorzystnej sytuacji na rynku kawy, wynikajcej ze znacznej rónicy w zyskach producentów kawy, a wielkich korporacji. Denie do zmodyfikowania konwencjonalnych relacji handlowych poprzez ustalenie cen, które mog pokry koszty producentów pozwala na zapewnienie odpowiedniego standardu ycia i wsparcie dla rozwoju społecznoci. Wprowadzane systemy regulujce rynek kawy z pewnoci nie s w stanie szybko poprawi sytuacji ekonomicznej najuboszych producentów, lecz na pewno uwiadamiaj konsumentów jak i równie wielkie korporacje o ich osobistej odpowiedzialnoci za warunki, w jakich yj producenci. Warto równie zaznaczy, e inicjatywy te promuj kaw produkowan według zasad dobrej praktyki produkcyjnej lub metodami ekologicznymi. Kawa organiczna uzyskuje na rynku wysz cen jest produkowana w trosce o zdrowie konsumentów i otaczajcy nas wiat. Nikt, bowiem nie odnosi korzyci z niskich cen, jeli spadaj one kosztem ludzi i rodowiska. Organizacje dc do stworzenia korzystnych warunków bytowych dla najbardziej zuboałych rodzin, zajmujcych si upraw kawy, musz jednak współpracowa z korporacjami, które maj najwiksz władz na rynku, pomimo i powstały w celu przeciwstawienia si ich niegodziwym działaniom [13, 16]. 5. Badanie i ocena poziomu wiedzy polskich konsumentów o ekologicznej produkcji kawy i zasadach Fair Trade W celu oceny poziomu wiedzy konsumentów o ekologicznej uprawie kawy oraz o zasadach Fair Trade w handlu kaw przeprowadzono w Trójmiecie badania ankietowe. Respondentom, w liczbie 100 osób, który dokonywali zakupu kawy w jednym ze sklepów znanej sieci delikatesowej przedstawiono kwestionariusz ankietowy zawierajcy 10 pyta o charakterze zamknitym. Respondenci pochodzili z rónych stron Polski, albowiem badania przeprowadzono w sezonie urlopowym w sierpniu 2007 roku. W badaniu uczestniczyły kobiety (56%), jak i mczyni (44%). Wród osób biorcych udział w badaniu byli zarówno ludzie młodzi w wieku od 20 do 25 lat (27%), jak równie ludzie w wieku od 26 do 40 lat (35%), a take osoby wieku powyej 41 lat (36%). Dominowały osoby z wykształceniem rednim (41%) i wyszym (44%). Najwikszy odsetek respondentów to pracownicy umysłowi pracujcy na stanowiskach administracyjnych (29%), spor cz osób stanowili równie studenci (10%) i nieaktywni zawodowo (15%), pozostali respondenci deklarowali wykonywanie innych zawodów. Wikszo osób, biorcych udział w badaniu deklarowała dochody poniej redniej krajowej (56%). Pozostali w granicach redniej (24%) oraz powyej (20%). Przeprowadzone badania pozwoliły na uzyskanie istotnych informacji dotyczcych znajomoci przez konsumentów inicjatywy Fair Trade. Ruch Sprawiedliwego Handlu, który prnie rozwija si w wielu krajach 113

7 europejskich, dotarł równie do Polski. Jednak powszechny brak wiadomoci istnienia problemów, na których skupia si działanie tej inicjatywy w polskim społeczestwie sprawia, e jest ona znana jedynie nielicznym. To stwierdzenie potwierdzaj wyniki przeprowadzonego badania, bowiem zdecydowana wikszo osób biorcych udział w badaniu nie zna inicjatywy Fair Trade. Jedynie 37% badanych odpowiedziało twierdzco. Wród osób deklarujcych znajomo tej inicjatywy przewaały kobiety (rys. 2). Kryterium rónicujcym respondentów był równie wiek. Wród respondentów znajcych organizacj Sprawiedliwego Handlu dominowały osoby w wieku od 20 do 25 lat (51,9%) oraz osoby w rednim wieku (54,3%). Zdecydowana wikszo osób w wieku powyej 40 lat nie zna tej inicjatywy. Około 90% respondentów tej grupy wiekowej udzieliło negatywnej odpowiedzi. ródło: opracowanie własne Rys. 2. Znajomo inicjatywy Fair Trade [%] wród kobiet i mczyzn Fig. 2. Knowledge of fair trade rules [%] by female and male respondents Znaczcy wpływ na wybór odpowiedzi miało take wykształcenie ankietowanych. Wikszo osób z wyszym wykształceniem zna inicjatyw Fair Trade (68,2%). Natomiast zdecydowana wikszo respondentów posiadajcych wykształcenie rednie i zasadnicze zawodowe nie zna tej organizacji. Wród osób z wykształceniem rednim tylko 17,1% deklarowało znajomo zasad tej inicjatywy natomiast z wykształceniem zasadniczym nikt nie udzielił odpowiedzi pozytywnej. Istotnym czynnikiem wpływajcym na znajomo inicjatywy Fair Trade były równie aktywno zawodowa oraz poziom dochodów. Jak wskazuj wyniki bada studentom biorcym udział w badaniu nie jest obca powysza inicjatywa, bowiem wikszo (70%) udzieliła odpowiedzi pozytywnej. Zrozumiały jest równie fakt, e wikszo osób zajmujcych si handlem (72,4%) zna organizacj Sprawiedliwego Handlu. Wród osób znajcych inicjatyw Fair Trade dominowały równie osoby zajmujce wysze urzdy, pozycj kierownika, pełnice wolny zawód, specjalici jak i równie prywatni przedsibiorcy/biznesmeni. Wikszo osób wykonujcych te zawody udzieliła prawidłowej odpowiedzi. Wród osób znajcych id uczciwego handlu byli równie nauczyciele. Warto jednak zauway, e wród respondentów pracujcych fizycznie lub nieaktywnych zawodowo nikt nie udzielił pozytywnej odpowiedzi. Wród osób znajcych inicjatyw Fair Trade dominowały osoby uzyskujce dochody na poziomie (54,2%) bd te powyej poziomu redniej krajowej (65%). Natomiast ankietowani nie znajcy inicjatywy Fair Trade to przede wszystkim osoby uzyskujce dochody poniej redniej krajowej (80,4%). Wszyscy respondenci, znajcy inicjatyw Fair Trade, znaj take definicje tej organizacji, doskonale wiedzc, e Fair Trade to partnerstwo w handlu, opierajce si na dialogu, przejrzystoci i szacunku, które dy do wikszej równoci w handlu midzynarodowym i przyczynia si do zrównowaonego rozwoju przez oferowanie lepszych warunków handlowych dla zmarginalizowanych producentów i pracowników, szczególnie na Południu. Wszystkie osoby niezalenie od płci, wieku, wykonywanego zawodu czy te uzyskiwanego dochodu poprawnie zdefiniowały t inicjatyw. Dodatkowo, uzyskane wyniki bada wskazuj, i ponad połowa respondentów (54,1%) uwaa, e produkcja Fair Trade powinna by wdroona w rejonach Trzeciego wiata, gdzie uprawa takich produktów jak kawa, ry, kakao i itp. stanowi jedyne ródło utrzymania dla wielu rodzin. Natomiast 24% badanych stwierdziło, e obszarami działa organizacji Sprawiedliwego Handlu powinny by te miejsca na wiecie gdzie nie przestrzegane s odpowiednie praktyki handlowe, które powoduj, e producenci dostaj niewielkie wynagrodzenie za swoj cik prace. Najmniejszy odsetek ankietowanych (21,6%) jako miejsce wdroenia produkcji Fair Trade wskazuje kontynent afrykaski, gdy jest to najuboszy kontynent, gdzie w ubóstwie yj miliony osób. W przypadku tego pytania płe, aktywno zawodowa oraz poziom dochodów nie wpływały istotnie na udzielane odpowiedzi. Według opinii wikszoci osób biorcych udział w badaniu w systemie Fair Trade powinny by pozyskiwane przede wszystkim takie produkty jak kawa, kakao banany, owoce cytrusowe oraz futra i skóry (rys. 3). Podobnie jak w przypadku pytania poprzedniego, płe wiek, wykształcenie oraz aktywno zawodowa nie wpływały istotnie na udzielane odpowiedzi. ródło: opracowanie własne Rys. 3. Produkty pozyskiwane w systemie Fair Trade według opinii respondentów Fig. 3. The Fair Trade products according respondents Ponadto wyniki przeprowadzonego badania wskazuj, i najwicej respondentów (48,7%) z poród znajcych inicjatyw Fair Trade uwaa, e niezalena gwarancja sprawiedliwych zarobków dla plantatorów krajów rozwijajcych si umieszczona na opakowaniu ma znaczenie. Jednak naley zauway, e cz badanych uwaała, e ma małe znaczenie (18,9%) lub te nie maj zdania na ten temat (13,5%), albo nie zwracaj uwagi na etykiet (10,8%). Takie owiadczenie na opakowaniu produktu nie ma znaczenia dla 5,4% respondentów, natomiast tylko 2,7% uwaa, e ma bardzo due znaczenie. Czynnikami decydujcy w sposób istotny o odpowiedzi na to pytanie były wykształcenie, aktywno oraz poziom dochodów. Wród osób pracujcych jako handlowcy, 114

8 nauczyciele, lub w wolnym zawodzie zdecydowana wikszo uznała, i zapewnienie uczciwych zarobków dla producentów z krajów ubogich ma znaczenie przy wyborze produktu. Natomiast pracownicy administracyjni najczciej wybierali odpowied ma małe znaczenie (33,3%) lub nie ma znaczenia (33,3%), natomiast 16,7% uwaa, i taka deklaracja na opakowaniu ma znaczenie przy zakupie lub nie ma zdania na ten temat. Wikszo (66,7%) prywatnych przedsibiorców/biznesmenów nie zwraca uwagi na etykiet, pozostałe 33,3% uwaa, e gwarancja sprawiedliwych zarobków dla plantatorów krajów rozwijajcych si umieszczona na opakowaniu ma znaczenie. Wpływ wieku na znaczenie gwarancji sprawiedliwych zarobków dla producentów przedstawia rys. 4. ródło: opracowanie własne Rys. 4. Znaczenie niezalenej gwarancji sprawiedliwych zarobków dla plantatorów krajów rozwijajcych w zalenoci od wieku: 1- bardzo due znaczenie, 2-due znaczenie, 3-małe znaczenie, 4-nie ma znaczenia, 5-nie mam zdania, 6-nie zwracam uwagi na etykiet. Fig. 4. Importance of independent guarantee of fair earnings for the farmers of developing countries depending on the age 6. Podsumowanie Obecna sytuacja na rynku kawy przyczynia si do znacznego pogorszenia warunków yciowych rolników. Z powodu globalnej nadprodukcji kawy niskiej jakoci, wiatowe ceny kawy spadły drastycznie w ostatnich latach. W rezultacie tysice drobnych plantatorów i zbieraczy kawy traci ziemi albo prac i walcz o przetrwanie swych rodzin. Dochody, które uzyskuj s bardzo niskie, przez co nie sta ich na wynajmowanie siły roboczej. W konsekwencji na plantacjach pracuj dzieci. W ten sposób pozbawia si je moliwoci edukacji i rozwoju. Jednym z głównych celów rolnictwa ekologicznego jest zapewnienie producentom rolnym godnego ycia w ONZtowskim rozumieniu praw człowieka, odpowiednich dochodów oraz satysfakcji wynikajcej m.in. z udziału w ochronie przyrody i z poczucia wysokiej rangi zawodu. Rolnictwo ekologiczne zapewnia plantatorom godne i bezpieczne warunki pracy, a przede wszystkim wyklucza prace dzieci. Z bada przeprowadzonych w ramach niniejszej pracy wynika, e znajomo zasad Fair Trade i ekologicznej produkcji kawy wród polskiego społeczestwa nie jest zadawalajca. Wikszo respondentów nie rozrónia znaków ekologicznie produkowanej kawy oraz zgodnie z zasadami Fair Trade. 7. Literatura [1] Ponte S.: The latte revolution? Regulation, markets and consumption in the global coffee chain. World Development, 2002, 30 (7), [2] Kolk A.; Corporate Social Responsibility in the Coffee Sector: The Dynamics of MNC Responses and Coffee Development; European Management Journal, 2005, 23, 2, [3] Halweil B.: Kawa moe ocali tropikalny las. Word Watch, maj/czerwiec [4] miechowska M., Dmowski P.: Behavior of polish consumer on the coffee and tea market; The XVth Symposium of IGWT "Global Safety of Commodity and Environment Quality of Life", Kyiv, Ukraine, , Proceedings, II, [5] Bomertówna B.: O kawie i herbacie prawie wszystko. Wydawnictwo Pagina, Warszawa [6] Wasielewski D.: U ródeł kawy. Przegld Piekarski i Cukierniczy, 2003, Nr 5, 58. [7] [8] Coffee market report, February 2008, International Coffee Organization. [9] Stagen G.H.D.; Enhancement of coffee quality by mould prevention; Food Control, 2003, 14, [10] Coltro L., Mourad A.L., Oliveira P.A.P.L.V., Baddini J.P.O.A., Kletecke R.M.; Environmental Profile of Brazilian Green Coffee; Int J LCA, 2006, 11 (1), [11] Durevall D.; Demand for coffee in Sweden: The role of prices, preferences and market power; Food Policy, 2007, 32, [12] miechowska M., Dmowski P., Pigłowska M.; Determinanty wyboru kawy i herbaty przez polsk i hiszpask młodzie akademick; "Zarzdzanie produktem - wyzwania przyszłoci" - monografia pod red. J. Kalla i B. Sojkina, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Poznaniu, Pozna 2006, [13] Zawadzka Ben Dor R.: Plantacje w cieniu drzew. Przegld Piekarski i Cukierniczy, 2007, 1, [14] International Coffee Organisation. Organic coffee export statistic. Volume and value. Calendar years 2005 and [15] Coe C.: Farmer Participation in Market Authorities of Coffee Exporting Countries; World Development, 2006, 34, 12, [16] Mehta A., Chavas J-P.: Responding to the coffee crisis: What can we learn from price dynamics?, Journal of Development Economics, 2008, 85, [17] miechowska M., Dmowski P.: Rozwój sieci kawiarni w Polsce na tle tendencji wiatowych. Handel Wewntrzny. Marketing. Rynek. Przedsibiorstwo, Nr specjalny czerwiec 2006, [18] Taylor P.L.: In the Market But Not of It: Fair Trade Coffee and Forest Stewardship Council Certification as Market-Based Social Change, World Development, 2005, 33, 1, [19] Giovannucci D., Ponte S.: Standards as a new form of social contract? Sustinability inititives in the coffee industry; Food Policy, 2005, 30, l. [20] [21] James D.: Justice and java: coffee in a Fair Trade market. NACLA Report on the Americas, 2000, 34(2) [22] Robinson D.: The actual and potential impacts of forest certification and Fair Trade on poverty and injustice; the case of Mexico. New York: The Ford Foundation, Community and Resource Development Unit, [23] Fitter R., Kaplinsky R.: Who gains from product rents as the coffee market becomes more differentiated? A value chain analysis. IDS Bulletin Paper, [24] O Brien C.: Report on Fair Trade trends in the US, Canada. Washington, DC: Fair Trade Federation, [25] Murray D., Raynolds L. T., Taylor P.: One cup at a time: poverty alleviation and Fair Trade coffee in Latin America. New York: The Ford Foundation, [26] [27] [28] Loureiro M.L., Lotade J.: Do fair trade and eco-labels in coffee wake up the consumer conscience?; Ecological Economics, 2005, 53, [29] Renard M. C. (1999): The interstices of globalization: the example of fair coffee. Sociologia Ruralis, 1999, 39 (4), 484. [30] Perfecto I., Vandermeer J., Mas A., Pinto L.S.: Biodiversity, yield, and shade coffee certification; Ecological Economics, 2005, 54, [31] Soto-Pinto L., Perfecto I., Castillo-Hernandez., Caballero-Nieto J.: Shade effect on coffee production at the northern Tzeltal zone of the state of Chiapas, Mexico, 2000, 80, [32] [33] 115

SPRAWIEDLIWY HANDEL. dla zaawansowanych. Kasia Szeniawska,15 marca 2008, Białobrzegi

SPRAWIEDLIWY HANDEL. dla zaawansowanych. Kasia Szeniawska,15 marca 2008, Białobrzegi SPRAWIEDLIWY HANDEL dla zaawansowanych Kasia Szeniawska,15 marca 2008, Białobrzegi OD CZEGO SIĘ ZACZĘŁO? znak certyfikacyjny FT powstał pod koniec lat 80-tych w Holandii Max Havelaar - twórca znaku odpowiedź

Bardziej szczegółowo

Energia odnawialna w województwie zachodniopomorskim Koncepcje współpracy

Energia odnawialna w województwie zachodniopomorskim Koncepcje współpracy Energia odnawialna w województwie zachodniopomorskim Koncepcje współpracy Podstaw rozwoju kadego społeczestwa jest jego rozwój gospodarczy, a energia stanowi wan rol w jego realizacji. Z uwagi na cigły

Bardziej szczegółowo

Fairtrade: Biznes dla Rozwoju

Fairtrade: Biznes dla Rozwoju Fairtrade: Biznes dla Rozwoju Fairtrade robi różnicę Nie każdy handel jest sprawiedliwy! Drobni rolnicy i pracownicy plantacji w krajach rozwijających się, znajdujący się na początku łańcucha produkcji,

Bardziej szczegółowo

Nadwyka operacyjna w jednostkach samorzdu terytorialnego w latach 2003-2005

Nadwyka operacyjna w jednostkach samorzdu terytorialnego w latach 2003-2005 Nadwyka operacyjna w jednostkach samorzdu terytorialnego w latach 2003-2005 Warszawa, maj 2006 Spis treci Wprowadzenie...3 Cz I Zbiorcze wykonanie budetów jednostek samorzdu terytorialnego...7 1. Cz operacyjna...7

Bardziej szczegółowo

Przykładowe znaki w Unii Europejskiej i w Polsce. Produkcja ekologiczna UE

Przykładowe znaki w Unii Europejskiej i w Polsce. Produkcja ekologiczna UE Eko-znaki Coraz większą popularność zyskują systemy certyfikacji ekologicznej, których większość jest stworzona przez instytucje pozarządowe a ich stosowanie całkowicie dobrowolne. Ekoznakowanie, to oznaczanie

Bardziej szczegółowo

Kampania Fair Trade Towns w Polsce. Tadeusz Makulski Koordynator kampanii FTT

Kampania Fair Trade Towns w Polsce. Tadeusz Makulski Koordynator kampanii FTT Kampania Fair Trade Towns w Polsce Tadeusz Makulski Koordynator kampanii FTT Katowice 1.04.2015 * Wprowadzenie do tematyki Fair Trade Czym jest Sprawiedliwy Handel? Światowy Ruch organizacji pozarządowych,

Bardziej szczegółowo

Każde pytanie zawiera postawienie problemu/pytanie i cztery warianty odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa.

Każde pytanie zawiera postawienie problemu/pytanie i cztery warianty odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa. Każde pytanie zawiera postawienie problemu/pytanie i cztery warianty odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa. 1. Podstawowym używanym w Polsce pierwotnym nośnikiem energii jest: a) ropa naftowa

Bardziej szczegółowo

Trendy upadłoci przedsibiorstw w Polsce

Trendy upadłoci przedsibiorstw w Polsce Dr Grzegorz Gołbiowski Trendy upadłoci przedsibiorstw w Polsce Wprowadzenie Upadłoci przedsibiorstw w gospodarce rynkowej nie s niczym nadzwyczajnym. W teorii ekonomii zjawisko upadku podmiotów gospodarczych

Bardziej szczegółowo

SIŁA EKSPORTU POLSKIEJ BRANŻY KOSMETYCZNEJ

SIŁA EKSPORTU POLSKIEJ BRANŻY KOSMETYCZNEJ SIŁA EKSPORTU POLSKIEJ BRANŻY KOSMETYCZNEJ THE POWER OF EXPORT IN POLISH COSMETICS INDUSTRY KATARZYNA OLĘDZKA Brand Manager Verona Products Professional AGENDA 1. Branża kosmetyczna w Polsce i na świecie

Bardziej szczegółowo

Argumenty na poparcie idei wydzielenia OSD w formie tzw. małego OSD bez majtku.

Argumenty na poparcie idei wydzielenia OSD w formie tzw. małego OSD bez majtku. Warszawa, dnia 22 03 2007 Zrzeszenie Zwizków Zawodowych Energetyków Dotyczy: Informacja prawna dotyczca kwestii wydzielenia Operatora Systemu Dystrybucyjnego w energetyce Argumenty na poparcie idei wydzielenia

Bardziej szczegółowo

1) produkt krajowy brutto per capita 2) wskaźnik rozwoju społecznego [HDI] 3) wskaźnik ubóstwa społecznego [HPI] 5) udział zatrudnienia w usługach

1) produkt krajowy brutto per capita 2) wskaźnik rozwoju społecznego [HDI] 3) wskaźnik ubóstwa społecznego [HPI] 5) udział zatrudnienia w usługach GEOGRAFIA EKONOMICZNA MIERNIKI ROZWOJU SPOŁECZNO- GOSPODARCZEGO dr Anna Bernaciak MIERNIKI ROZWOJU SPOŁECZNO-GOSPODARCZEGO 1) produkt krajowy brutto per capita 2) wskaźnik rozwoju społecznego [HDI] 3)

Bardziej szczegółowo

Jarosław Stalenga Zakład Systemów i Ekonomiki Produkcji Roślinnej IUNG-PIB, Puławy

Jarosław Stalenga Zakład Systemów i Ekonomiki Produkcji Roślinnej IUNG-PIB, Puławy Rolnictwo ekologiczne przyjazne środowisku naturalnemu Jarosław Stalenga Zakład Systemów i Ekonomiki Produkcji Roślinnej IUNG-PIB, Puławy 1. Rolnictwo ekologiczne w realizacji celów KPR 2. Status rolnictwa

Bardziej szczegółowo

Rynek cukru stan i perspektywy

Rynek cukru stan i perspektywy Rynek cukru stan i perspektywy Rafał Strachota Krajowy Związek Plantatorów Buraka Cukrowego Konferencja Burak Cukier Perspektywy, Poznań, 6 października 2015 r. Rynek cukru w Polsce Tutaj dodaj pierwszy

Bardziej szczegółowo

Oznakowanie żywności ekologicznej. Renata Lubas

Oznakowanie żywności ekologicznej. Renata Lubas Oznakowanie żywności ekologicznej Renata Lubas Postawy polskich konsumentów wobec żywności ekologicznej Postawy polskich konsumentów wobec żywności ekologicznej Motywy zakup żywności ekologicznaj walory

Bardziej szczegółowo

GŁÓWNE PROBLEMY GOSPODARKI ŚWIATOWEJ

GŁÓWNE PROBLEMY GOSPODARKI ŚWIATOWEJ GŁÓWNE PROBLEMY GOSPODARKI ŚWIATOWEJ Tomasz Białowąs bialowas@hektor.umcs.lublin.pl Główne problemy gospodarki 1) Globalne ocieplenie światowej 2) Problem ubóstwa w krajach rozwijających się 3) Rozwarstwienie

Bardziej szczegółowo

EMAS równowanik czy uzupełnienie ISO 14001?

EMAS równowanik czy uzupełnienie ISO 14001? Materiały na konferencj Systemy zarzdzania w energetyce 27-29.04.2004, Szczyrk Andrzej Ociepa Polskie Forum ISO 14000 Prezes Stowarzyszenia Ekoekspert Sp. z o.o., Warszawa Główny Specjalista EMAS równowanik

Bardziej szczegółowo

PREFERENCJE KONSUMENTÓW W ZAKRESIE WYBORU OPAKOWAŃ DO TŁUSZCZÓW ROŚLINNYCH

PREFERENCJE KONSUMENTÓW W ZAKRESIE WYBORU OPAKOWAŃ DO TŁUSZCZÓW ROŚLINNYCH Joanna Białek, Elżbieta Kondratowicz-Pietruszka Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie PREFERENCJE KONSUMENTÓW W ZAKRESIE WYBORU OPAKOWAŃ DO TŁUSZCZÓW ROŚLINNYCH Polski rynek produktów tłuszczowych należy

Bardziej szczegółowo

Rynek motoryzacyjny 2011 Europa vs Polska

Rynek motoryzacyjny 2011 Europa vs Polska Rynek motoryzacyjny 2011 Europa vs Polska Rynek cz!"ci motoryzacyjnych nierozerwalnie #$czy si! z parkiem samochodowym, dlatego te% podczas oceny wyników sprzeda%y samochodowych cz!"ci zamiennych nie mo%na

Bardziej szczegółowo

1) Instytucje kształcce w tym zawodzie (w kraju i we Wrocławiu). 2) Moliwoci podnoszenia kwalifikacji i dokształcania w tym zawodzie.

1) Instytucje kształcce w tym zawodzie (w kraju i we Wrocławiu). 2) Moliwoci podnoszenia kwalifikacji i dokształcania w tym zawodzie. Spis treci: I. Wprowadzenie II. Zadania i czynnoci 1) Potencjalne miejsca pracy. 2) Zakres obowizków. III. Wymagania zawodu 1) Wymagania fizyczne i zdrowotne 2) Wymagania psychologiczne IV. Kształcenie

Bardziej szczegółowo

PODAŻ CIĄGNIKÓW I KOMBAJNÓW ZBOŻOWYCH W POLSCE W LATACH 2003 2010

PODAŻ CIĄGNIKÓW I KOMBAJNÓW ZBOŻOWYCH W POLSCE W LATACH 2003 2010 Problemy Inżynierii Rolniczej nr 3/2011 Jan Pawlak Instytut Technologiczno-Przyrodniczy w Falentach Oddział w Warszawie PODAŻ CIĄGNIKÓW I KOMBAJNÓW ZBOŻOWYCH W POLSCE W LATACH 2003 2010 Streszczenie W

Bardziej szczegółowo

SPRZEDAŻ KAWY W POLSCE

SPRZEDAŻ KAWY W POLSCE SPRZEDAŻ KAWY W POLSCE HISTORIA KAWY NA ŚWIECIE I W POLSCE Kawa - jedna za najpopularniejszych używek na świecie - jest to napój sporządzany z palonych, a następnie zmielonych lub poddanych instantyzacji

Bardziej szczegółowo

Wojewódzki Urzd Pracy w Gdasku

Wojewódzki Urzd Pracy w Gdasku Wojewódzki Urzd Pracy w Gdasku nformacj opracowano w Zespole Bada, Analiz i nformacji czerwiec 2007 r. Według stanu na 31 maja 2007 r. liczba bezrobotnych zarejestrowanych w powiatowych urzdach pracy województwa

Bardziej szczegółowo

ANALIZA RYNKU ZDROWEJ ŻYWNOŚCI W POLSCE. Próbka raportu

ANALIZA RYNKU ZDROWEJ ŻYWNOŚCI W POLSCE. Próbka raportu ANALIZA RYNKU ZDROWEJ ŻYWNOŚCI W POLSCE Próbka raportu Spis treści 1. Zawartośd raportu... 3 2. Przedstawienie YPI... 4 3. Analiza popytu na żywnośd ekologiczną (fragment)... 5 4. Trendy i perspektywy

Bardziej szczegółowo

Krajowy System Monitorowania Technologii rodowiskowych Zarys koncepcji Dlaczego taki system jest potrzebny?

Krajowy System Monitorowania Technologii rodowiskowych Zarys koncepcji Dlaczego taki system jest potrzebny? Krajowy System Monitorowania Technologii rodowiskowych Dlaczego taki system jest potrzebny? Zarys koncepcji Sektor technologii rodowiskowych postrzegany jest w Europie i na wiecie jako jeden z najbardziej

Bardziej szczegółowo

OFERTA RAPORTU. Szkolnictwo wyższe analiza porównawcza Polski i wybranych krajów świata. Kraków 2012

OFERTA RAPORTU. Szkolnictwo wyższe analiza porównawcza Polski i wybranych krajów świata. Kraków 2012 Oferta raportu: Szkolnictwo wyższe w Polsce i wybranych krajach analiza porównawcza OFERTA RAPORTU Szkolnictwo wyższe analiza porównawcza Polski i wybranych krajów świata Kraków 2012 1 Oferta raportu:

Bardziej szczegółowo

Finansowanie przetwórstwa owoców i warzyw oraz sokownictwa w ramach PROW 2007-2013

Finansowanie przetwórstwa owoców i warzyw oraz sokownictwa w ramach PROW 2007-2013 Sytuacja na rynku przetworów owocowo-warzywnych i soków a reforma rynku ogrodniczego w UE Finansowanie przetwórstwa owoców i warzyw oraz sokownictwa w ramach PROW 2007-2013 Dr Jerzy Małkowski Pozna, 19

Bardziej szczegółowo

8. PIEPRZ I WANILIA W MOIM DOMU. PROJEKT ETYKIETY NA PAPIERZE CZERPANYM

8. PIEPRZ I WANILIA W MOIM DOMU. PROJEKT ETYKIETY NA PAPIERZE CZERPANYM EDUKACJA GLOBALNA NA PLASTYCE I ZAJĘCIACH ARTYSTYCZNYCH W GIMNAZJUM, CENTRUM EDUKACJI OBYWATELSKIEJ 201 8. PIEPRZ I WANILIA W MOIM DOMU. PROJEKT ETYKIETY NA PAPIERZE CZERPANYM Uczniowie i uczennice dowiedzą

Bardziej szczegółowo

Na zakupy ze ściągą o przewodniku Dobre Zakupy

Na zakupy ze ściągą o przewodniku Dobre Zakupy Na zakupy ze ściągą o przewodniku Dobre Zakupy Związek Stowarzyszeń Polska Zielona Sieć ogólnopolska organizacja pożytku publicznego zrzeszająca organizacje ekologiczne działające w 10 województwach w

Bardziej szczegółowo

! "#$%&$&'()(*+',-&./#0%($',%,+./#0! +,1&%($',%,#"&2

! #$%&$&'()(*+',-&./#0%($',%,+./#0! +,1&%($',%,#&2 ! ! "#$%&$&'()(*+',-&./#0%($',%,+./#0! +,1&%($',%,#"&2 ($',%,+."-(3456-"(758 ($',%,+."-(34561,$",95-/7*$+&4#(."&: ($',%,+."-(3456#$&*51,$,*+&-&."&%($1'&#/,'&$*+&;51'&#/: ($',%,+."-(345614#" ($',%,+."-(34569"()*#&$&9"(*$7&."&2

Bardziej szczegółowo

Jak wprowadzić produkty spożywcze na rynek w Chinach poprzez Szanghaj Xijiao International?

Jak wprowadzić produkty spożywcze na rynek w Chinach poprzez Szanghaj Xijiao International? Jak wprowadzić produkty spożywcze na rynek w Chinach poprzez Szanghaj Xijiao International? dr Jerzy Rzymanek, Klaster Eksport Promocja Azja, Robayu Corp. Sp. z o.o. Shanghai XiJiao International Agricultural

Bardziej szczegółowo

mitów o wpływie produkcji papieru na środowisko

mitów o wpływie produkcji papieru na środowisko mitów o wpływie produkcji papieru na środowisko Prawda czy fałsz? Jako użytkownicy papieru możemy mieć trudności ze wskazaniem, co jest prawdą w odniesieniu do wpływu papieru na środowisko naturalne.

Bardziej szczegółowo

ROZPORZDZENIE KOMISJI (WE) NR 69/2001. z dnia 12 stycznia 2001 r.

ROZPORZDZENIE KOMISJI (WE) NR 69/2001. z dnia 12 stycznia 2001 r. ROZPORZDZENIE KOMISJI (WE) NR 69/2001 z dnia 12 stycznia 2001 r. w sprawie zastosowania art. 87 i 88 Traktatu WE w odniesieniu do pomocy w ramach zasady de minimis KOMISJA WSPÓLNOT EUROPEJSKICH, uwzgldniajc

Bardziej szczegółowo

Oznakowanie ekologiczne produktów i opakowań wybrane ekoznaki

Oznakowanie ekologiczne produktów i opakowań wybrane ekoznaki Oznakowanie ekologiczne produktów i opakowań wybrane ekoznaki Opracowanie z cyklu "Popularyzacja wiedzy" Małgorzata Szymańska-Brałkowska Małgorzata Z. Wiśniewska Ewa Malinowska Wydawca: Zakład Zarządzania

Bardziej szczegółowo

korzyści jakie odnosi świat z tytułu różnorodności biologicznej szacowane są na 2.928 mld USD

korzyści jakie odnosi świat z tytułu różnorodności biologicznej szacowane są na 2.928 mld USD korzyści jakie odnosi świat z tytułu różnorodności biologicznej szacowane są na 2.928 mld USD Pimentel, D. et al., 1997. Economic and Environmental Benefits of Biodiversity. BioScience Vol. 47 No. 11.

Bardziej szczegółowo

ZNACZENIE PRAWIDŁOWEGO ODYWIANIA W ROZWOJU MŁODEGO ORGANIZMU

ZNACZENIE PRAWIDŁOWEGO ODYWIANIA W ROZWOJU MŁODEGO ORGANIZMU ZNACZENIE PRAWIDŁOWEGO ODYWIANIA W ROZWOJU MŁODEGO ORGANIZMU Tryb ycia współczesnego, młodego pokolenia nie sprzyja regularnemu odywianiu si. W tej sytuacji zapewnienie dzieciom i młodziey moliwoci regularnego

Bardziej szczegółowo

Reklama zewntrzna opinie ekspertów

Reklama zewntrzna opinie ekspertów Reklama zewntrzna opinie ekspertów Badanie obserwowanych zmian w brany oraz ocena atrakcyjnoci noników reklamowych Raport szczegółowy przygotowany dla: 02 stycznia 2009, Warszawa Agenda 1 Nota 2 Wyniki

Bardziej szczegółowo

BioCert Małopolska Sp. z o.o. 31-503 Kraków, ul. Lubicz 25A tel./fax 12 430-36-06 www.biocert.pl Certyfikacja ekologicznej produkcji rolnej

BioCert Małopolska Sp. z o.o. 31-503 Kraków, ul. Lubicz 25A tel./fax 12 430-36-06 www.biocert.pl Certyfikacja ekologicznej produkcji rolnej BioCert Małopolska Sp. z o.o. 31-503 Kraków, ul. Lubicz 25A tel./fax 12 430-36-06 www.biocert.pl Certyfikacja ekologicznej produkcji rolnej Beata Pietrzyk Dyrektor Biura Certyfikacji 1 Wstęp W Polsce wzrasta

Bardziej szczegółowo

! "#$!%&'(#!) "34! /(5$67%&'8#!)

! #$!%&'(#!) 34! /(5$67%&'8#!) 3 4! " #"$ % # " &# & ' & & (! " % &$ #) * & & &*## " & + # % &! & &*),*&&,) &! "& &-&. && *# &) &!/ & *) *&" / &*0 & /$ % &&, # ) *&")",$&%& 1&&2& 3 '! "#$!%&'(#!) % *+ +, - (. /0 *1 ", + 2 + -.-1- "34!

Bardziej szczegółowo

RYNEK AUKCJI I SKLEPÓW INTERNETOWYCH W POPULACJI STUDENTÓW WY SZYCH UCZELNI SZCZECINA

RYNEK AUKCJI I SKLEPÓW INTERNETOWYCH W POPULACJI STUDENTÓW WY SZYCH UCZELNI SZCZECINA RYNEK AUKCJI I SKLEPÓW INTERNETOWYCH W POPULACJI STUDENTÓW WYSZYCH UCZELNI SZCZECINA JOANNA BANA PAULINA GBKA Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie Streszczenie Celem artykułu jest

Bardziej szczegółowo

Badania marketingowe w pigułce

Badania marketingowe w pigułce Jolanta Tkaczyk Badania marketingowe w pigułce Dlaczego klienci kupuj nasze produkty lub usługi? To pytanie spdza sen z powiek wikszoci menederom. Kady z nich byłby skłonny zapłaci due pienidze za konkretn

Bardziej szczegółowo

Trendy eksportowe i perspektywiczne rynki dla polskich przedsiębiorców

Trendy eksportowe i perspektywiczne rynki dla polskich przedsiębiorców Trendy eksportowe i perspektywiczne rynki dla polskich przedsiębiorców 22 maja 2015 ul. Arkońska 6 (budynek A3), 80-387 Gdańsk tel.: 58 32 33 100 faks: 58 30 11 341 X Pomorskie Forum Przedsiębiorczości

Bardziej szczegółowo

Siedziba: Wiedeń Organ naczelny: Konferencja OPEC Organ wykonawczy: Rada Gubernatorów i Komisja Ekonomiczna oraz Sekretariat

Siedziba: Wiedeń Organ naczelny: Konferencja OPEC Organ wykonawczy: Rada Gubernatorów i Komisja Ekonomiczna oraz Sekretariat Kartel umowa państw posiadających decydujący wpływ w tej samej lub podobnej branży, mająca na celu kontrolę nad rynkiem i jego regulację (ceny, podaży, popytu). Nie jest to oddzielna instytucja. OPEC (Organization

Bardziej szczegółowo

Sprawiedliwy Handel jako propozycja dla odpowiedzialnego biznesu

Sprawiedliwy Handel jako propozycja dla odpowiedzialnego biznesu Sprawiedliwy Handel jako propozycja dla odpowiedzialnego biznesu Wojciech Zięba Polskie Stowarzyszenie Sprawiedliwego Handlu Trzeci Świat i My Organizacja Pożytku Publicznego Certyfikowana Organizacja

Bardziej szczegółowo

KOSZTY PLANOWEJ OBSŁUGI TECHNICZNEJ CIGNIKÓW ROLNICZYCH NOWEJ GENERACJI

KOSZTY PLANOWEJ OBSŁUGI TECHNICZNEJ CIGNIKÓW ROLNICZYCH NOWEJ GENERACJI Technica Agraria 2(2) 2003, 53-57 KOSZTY PLANOWEJ OBSŁUGI TECHNICZNEJ CIGNIKÓW ROLNICZYCH NOWEJ GENERACJI Zenon Grze Streszczenie. W pracy dokonano analizy kosztów planowej obsługi technicznej cigników

Bardziej szczegółowo

Niskie płace barier rozwoju. Cz I. Popyt gospodarstw domowych: zagroony czynnik wzrostu gospodarczego?

Niskie płace barier rozwoju. Cz I. Popyt gospodarstw domowych: zagroony czynnik wzrostu gospodarczego? Cz I Popyt gospodarstw domowych: zagroony czynnik wzrostu gospodarczego? 1. Podstawowe definicje wprowadzenie!" # " " $ % % & &%'# " (& )#&!* *! "(* *! "(* ł ł $ % # &+,"% + & ", *! "(*! " #$% $ % # &!

Bardziej szczegółowo

POWIATOWY PROGRAM DZIAŁA NA RZECZ OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH

POWIATOWY PROGRAM DZIAŁA NA RZECZ OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH POWIATOWY PROGRAM DZIAŁA NA RZECZ OSÓB NIEPEŁNOSPRAWNYCH Załcznik do Uchwały Nr XXVIII/75/03 Rady Powiatu Pabianickiego z dnia 13 listopada 2003 r. (w zakresie : rehabilitacji społecznej, rehabilitacji

Bardziej szczegółowo

23.2. Liczba studentów

23.2. Liczba studentów 23.1. Wprowadzenie Ju w latach 60. XX w. podjte zostały istotne badania dotyczce efektywnoci inwestycji w kształcenie. Efektywno ta dotyczyła głównie skali makroekonomicznej i odnosiła si w szczególnoci

Bardziej szczegółowo

www.pwc.pl Czego oczekuje Pokolenie Y od procesu rekrutacji w firmach #rekrutacjainaczej

www.pwc.pl Czego oczekuje Pokolenie Y od procesu rekrutacji w firmach #rekrutacjainaczej www.pwc.pl Czego oczekuje Pokolenie Y od procesu rekrutacji w firmach #rekrutacjainaczej Spain Hiszpania Greece Grecja Italy Włochy Portugalia Slovak Republic Słowacja Ireland Irlandia Polska Poland France

Bardziej szczegółowo

ubezpieczenie mienia oraz odpowiedzialnoci cywilnej (CPV: 66515400-7, 66515000-3, 66516000-0)

ubezpieczenie mienia oraz odpowiedzialnoci cywilnej (CPV: 66515400-7, 66515000-3, 66516000-0) Strona 1 z 5 Chojnice: Ubezpieczenie mienia i odpowiedzialnoci cywilnej Urzdu Miejskiego w Chojnicach wraz z jednostkami organizacyjnymi Numer ogłoszenia: 194104-2012; data zamieszczenia: 08.06.2012 OGŁOSZENIE

Bardziej szczegółowo

WYBRANE METODY DOSKONALENIA SYSTEMÓW ZARZDZANIA. L. KRÓLAS 1, P. KRÓLAS 2 Orodek Kwalifikacji Jakoci Wyrobów SIMPTEST ul. Przemysłowa 34A 61-579 Pozna

WYBRANE METODY DOSKONALENIA SYSTEMÓW ZARZDZANIA. L. KRÓLAS 1, P. KRÓLAS 2 Orodek Kwalifikacji Jakoci Wyrobów SIMPTEST ul. Przemysłowa 34A 61-579 Pozna 22/21 ARCHIWUM ODLEWNICTWA Rok 2006, Rocznik 6, Nr 21(1/2) ARCHIVES OF FOUNDARY Year 2006, Volume 6, Nº 21 (1/2) PAN Katowice PL ISSN 1642-5308 WYBRANE METODY DOSKONALENIA SYSTEMÓW ZARZDZANIA L. KRÓLAS

Bardziej szczegółowo

Kupony rabatowe jako forma promocji w rodowisku studenckim na przykładzie kursów jzykowych

Kupony rabatowe jako forma promocji w rodowisku studenckim na przykładzie kursów jzykowych Kupony rabatowe jako forma promocji w rodowisku studenckim na przykładzie kursów jzykowych rodowisko studenckie stanowi specyficzn grup młodych konsumentów, którzy s otwarci na nowe dowiadczenia. Ci młodzi

Bardziej szczegółowo

www.polagra-food.pl PolagraFood_2011_v4.indd 1 PolagraFood_2011_v4.indd 1 2/23/11 11:16:41 AM 2/23/11 11:16:41 AM

www.polagra-food.pl PolagraFood_2011_v4.indd 1 PolagraFood_2011_v4.indd 1 2/23/11 11:16:41 AM 2/23/11 11:16:41 AM www.polagra-food.pl PolagraFood_2011_v4.indd 1 2/23/11 11:16:41 AM Co wyróżnia targi Polagra-Food? Rozmach Polagra-Food to największe targi spożywcze w regionie, odwiedzane co roku przez około 45 000 zwiedzających

Bardziej szczegółowo

A N N A L E S U N I V E R S I T A T I S M A R I A E C U R I E - S K Ł O D O W S K A L U B L I N P O L O N I A

A N N A L E S U N I V E R S I T A T I S M A R I A E C U R I E - S K Ł O D O W S K A L U B L I N P O L O N I A A N N A L E S U N I V E R S I T A T I S M A R I A E C U R I E - S K Ł O D O W S K A L U B L I N P O L O N I A VOL. XVII (1) SECTIO EEE 2007 Katedra Ekonomiki Ogrodnictwa Akademii Rolniczej w Lublinie ul.

Bardziej szczegółowo

Przemiany w przemyśle i usługach

Przemiany w przemyśle i usługach Przemiany w przemyśle i usługach Grupa A Ropa naftowa jest powszechnie wykorzystywanym surowcem mineralnym, szczególnie w energetyce i transporcie. Zapisz trzy inne przykłady zastosowania ropy naftowej.

Bardziej szczegółowo

Banki spółdzielcze na tle systemu finansowego w Polsce

Banki spółdzielcze na tle systemu finansowego w Polsce Banki spółdzielcze na tle systemu finansowego w Polsce 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 Banki komercyjne Spółdzielcze Kasy Oszczdnociowo-Kredytowe Fundusze

Bardziej szczegółowo

Program Sprzeda wersja 2011 Korekty rabatowe

Program Sprzeda wersja 2011 Korekty rabatowe Autor: Jacek Bielecki Ostatnia zmiana: 14 marca 2011 Wersja: 2011 Spis treci Program Sprzeda wersja 2011 Korekty rabatowe PROGRAM SPRZEDA WERSJA 2011 KOREKTY RABATOWE... 1 Spis treci... 1 Aktywacja funkcjonalnoci...

Bardziej szczegółowo

STOPIE WDROENIA GHP, GMP I HACCP W PRZEMYLE SPOYWCZYM

STOPIE WDROENIA GHP, GMP I HACCP W PRZEMYLE SPOYWCZYM YWNO. Nauka. Technologia. Jako, 2006, 3 (48), 129-145 GRAYNA MORKIS STOPIE WDROENIA GHP, GMP I HACCP W PRZEMYLE SPOYWCZYM S t r e s z c z e n i e W krajach Unii Europejskiej jako wyrobów i usług jest najistotniejszym

Bardziej szczegółowo

Andrzej Kalski Biuro do Spraw Substancji i Preparatów Chemicznych

Andrzej Kalski Biuro do Spraw Substancji i Preparatów Chemicznych Andrzej Kalski Biuro do Spraw Substancji i Preparatów Chemicznych ! Liczba substancji istniejcych, ujtych w EINECS 100 106 substancji Liczba substancji obecnych w obrocie około 30 000 70 000 substancji

Bardziej szczegółowo

3.8. Ochrona przed naturalnymi niebezpieczestwami 3.9. Ochrona przed promieniowaniem radioaktywnym 3.10. Inne badania nad rodowiskiem

3.8. Ochrona przed naturalnymi niebezpieczestwami 3.9. Ochrona przed promieniowaniem radioaktywnym 3.10. Inne badania nad rodowiskiem NABS 1992 1 Eksploracja i eksploatacja ziemi 1.0. Badania ogólne 1.1. Poszukiwania surowców mineralnych, ropy naftowej i gazu 1.2. Eksploracja i eksploatacja dna morskiego 1.3. Skorupa i płaszcz ziemi

Bardziej szczegółowo

PROGRAM WDROENIA MIDZYNARODOWEGO PROJEKTU WSPÓŁPRACY W RAMACH PROGRAMU SOCRATES COMENIUS 1

PROGRAM WDROENIA MIDZYNARODOWEGO PROJEKTU WSPÓŁPRACY W RAMACH PROGRAMU SOCRATES COMENIUS 1 Renata Salecka Zespół Szkół nr 2 w Kraniku Szkolny koordynator projektu Socrates Comenius 1 PROGRAM WDROENIA MIDZYNARODOWEGO PROJEKTU WSPÓŁPRACY W RAMACH PROGRAMU SOCRATES COMENIUS 1 EUROPEJSKIE TRADYCJE

Bardziej szczegółowo

Program rewitalizacji obszarów po-wojskowych w Gnienie

Program rewitalizacji obszarów po-wojskowych w Gnienie Program rewitalizacji obszarów po-wojskowych w Gnienie Tło historyczne Miasto Gniezno liczce 70 tys. mieszkaców połoone jest w centrum Niziny Wielkopolsko - Kujawskiej na Pojezierzu Gnienieskim - otaczaj

Bardziej szczegółowo

Co kupić a co sprzedać 2015-06-11 10:10:09

Co kupić a co sprzedać 2015-06-11 10:10:09 Co kupić a co sprzedać 2015-06-11 10:10:09 2 Greckie towary sprzedawane są głównie do krajów UE - Włoch, Niemiec, Bułgarii i na Cypr. Polska jako partner handlowy zajmuje 27. miejsce. W 2013 roku 46,4

Bardziej szczegółowo

Najczęściej spotykane ekoznaki, zarówno na polskim, jak i europejskim rynku.

Najczęściej spotykane ekoznaki, zarówno na polskim, jak i europejskim rynku. Ekoznaki Ekoznakowanie to oznaczanie produktów ekologicznymi znakami towarowymi i tym samym sposób wywierania wpływu na rynek. Zakłada ono wyróżnianie pewnej grupy wyrobów spełniających określone wymagania

Bardziej szczegółowo

Samorz dy lokalne dla zdrowia mieszka ców program Zdrowe Miasta wiatowej Organizacji Zdrowia. Iwona Iwanicka Stowarzyszenie Zdrowych Miast Polskich

Samorz dy lokalne dla zdrowia mieszka ców program Zdrowe Miasta wiatowej Organizacji Zdrowia. Iwona Iwanicka Stowarzyszenie Zdrowych Miast Polskich Realizacja przez Iwona Iwanicka 1 z 6 Samorzdy lokalne dla zdrowia mieszkaców program Zdrowe Miasta wiatowej Organizacji Zdrowia Iwona Iwanicka Cele programu Zdrowe Miasta Poprawa warunków zdrowotnych

Bardziej szczegółowo

Wymierne korzyci wynikajce z analizy procesów

Wymierne korzyci wynikajce z analizy procesów Wymierne korzyci wynikajce z analizy procesów Analiza procesu jest narzdziem do osignicia wyszej efektywnoci organizacji (midzy innymi). Wymaga ona zbudowania modelu procesu biznesowego bdcego opisem funkcjonowania

Bardziej szczegółowo

Wymagania EMAS II. Andrzej Ociepa Ekoekspert Sp. z o.o. Główny Specjalista Forum ISO 14000 Prezes Stowarzyszenia

Wymagania EMAS II. Andrzej Ociepa Ekoekspert Sp. z o.o. Główny Specjalista Forum ISO 14000 Prezes Stowarzyszenia Wymagania EMAS II Andrzej Ociepa Ekoekspert Sp. z o.o. Główny Specjalista Forum ISO 14000 Prezes Stowarzyszenia Cele systemu zarzdzania rodowiskowego Podstawowym celem zaprojektowania i wdroenia systemu

Bardziej szczegółowo

Miejsce i znaczenie małych i duych przedsibiorstw na rynku

Miejsce i znaczenie małych i duych przedsibiorstw na rynku Grzegorz Gołbiowski Miejsce i znaczenie małych i duych przedsibiorstw na rynku Wprowadzenie Istniej dwie teorie dotyczce działania małych i rednich przedsibiorstw (MSP) na rynku w obliczu funkcjonowania

Bardziej szczegółowo

Ułatwianie startu młodym rolnikom

Ułatwianie startu młodym rolnikom Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 (PROW 2007-2013) Ułatwianie startu młodym rolnikom Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju

Bardziej szczegółowo

Raport na temat działalności eksportowej europejskich przedsiębiorstw z sektora MSP

Raport na temat działalności eksportowej europejskich przedsiębiorstw z sektora MSP Raport na temat działalności Raport na temat działalności eksportowej europejskich przedsiębiorstw z sektora MSP Kierunki eksportu i importu oraz zachowania MSP w Europie Lipiec 2015 European SME Export

Bardziej szczegółowo

w sprawie wprowadzenia procedury naboru pracowników na kierownicze stanowiska urzdnicze i stanowiska urzdnicze w Starostwie Powiatowym w Krasnymstawie

w sprawie wprowadzenia procedury naboru pracowników na kierownicze stanowiska urzdnicze i stanowiska urzdnicze w Starostwie Powiatowym w Krasnymstawie ZARZDZENIE Nr 13/2005 STAROSTY KRASNOSTAWSKIEGO z dnia 29 sierpnia 2005 roku w sprawie wprowadzenia procedury naboru pracowników na kierownicze stanowiska urzdnicze i stanowiska urzdnicze w Starostwie

Bardziej szczegółowo

Opatowicz & Waker Co. INDEPENDENT CARGO SURVEYS LABORATORY ANALYSES & CONSULTING SERVICES

Opatowicz & Waker Co. INDEPENDENT CARGO SURVEYS LABORATORY ANALYSES & CONSULTING SERVICES INDEPENDENT CARGO SURVEYS LABORATORY ANALYSES & CONSULTING SERVICES KONSUMPCJA BANANÓW W POLSCE Raport opracowany na podstawie danych statystycznych z lat 2002 2005. 1. Wstęp Niniejszy raport został sporządzony

Bardziej szczegółowo

Nowe relacje cen a kierunki przekszta³ceñ struktury wspó³czesnego handlu miêdzynarodowego

Nowe relacje cen a kierunki przekszta³ceñ struktury wspó³czesnego handlu miêdzynarodowego Wyzwania gospodarki globalnej Prace i Materia³y Instytutu Handlu Zagranicznego Uniwersytetu Gdañskiego 2012, nr 31 Challenges of the global economy Working Papers Institute of International Business University

Bardziej szczegółowo

Preferencje konsumentów związane ze spożywaniem żywności ekologicznej

Preferencje konsumentów związane ze spożywaniem żywności ekologicznej Zeszyty Naukowe nr 743 Akademii Ekonomicznej w Krakowie 2007 Maria Krełowska-Kułas Katedra Towaroznawstwa Żywności Preferencje konsumentów związane ze spożywaniem żywności ekologicznej 1. Wprowadzenie

Bardziej szczegółowo

Rolnictwo ekologiczne i rynek produktów bio we Francji 2016-04-15 09:58:11

Rolnictwo ekologiczne i rynek produktów bio we Francji 2016-04-15 09:58:11 Rolnictwo ekologiczne i rynek produktów bio we Francji 2016-04-15 09:58:11 2 Żywność ekologiczna zdobywa we Francji coraz większą popularność. Blisko 88% Francuzów deklaruje okazjonalne spożycie artykułów

Bardziej szczegółowo

WPŁYW POWIERZCHNI UŻYTKÓW ROLNYCH ORAZ WYKSZTAŁCENIA WŁAŚCICIELA NA SPOSOBY POZYSKIWANIA INFORMACJI W WYBRANYCH GOSPODARSTWACH MAŁOPOLSKI

WPŁYW POWIERZCHNI UŻYTKÓW ROLNYCH ORAZ WYKSZTAŁCENIA WŁAŚCICIELA NA SPOSOBY POZYSKIWANIA INFORMACJI W WYBRANYCH GOSPODARSTWACH MAŁOPOLSKI Inżynieria Rolnicza 4(102)/2008 WPŁYW POWIERZCHNI UŻYTKÓW ROLNYCH ORAZ WYKSZTAŁCENIA WŁAŚCICIELA NA SPOSOBY POZYSKIWANIA INFORMACJI W WYBRANYCH GOSPODARSTWACH MAŁOPOLSKI Michał Cupiał, Anna Szeląg-Sikora

Bardziej szczegółowo

Stan i perspektywy rozwoju rolnictwa ekologicznego i rynku produktów ekologicznych

Stan i perspektywy rozwoju rolnictwa ekologicznego i rynku produktów ekologicznych Stan i perspektywy rozwoju rolnictwa ekologicznego i rynku produktów ekologicznych Dr Krzysztof Jończyk Kongres Innowacji Polskich, Kraków, 10.03.2015 1 r. Rolnictwo ekologiczne Rozp. Rady (WE) 834/2007

Bardziej szczegółowo

Informacja i Promocja. Mechanizm Finansowy EOG Norweski Mechanizm Finansowy

Informacja i Promocja. Mechanizm Finansowy EOG Norweski Mechanizm Finansowy Informacja i Promocja Mechanizm Finansowy EOG Norweski Mechanizm Finansowy Spis treci 1. Wstp... 3 2. Ogólne działania informacyjno - promocyjne... 3 3. Działania informacyjno-promocyjne projektu... 4

Bardziej szczegółowo

Handel zagraniczny towarami rolno-spożywczymi w I kwartale 2014 r.

Handel zagraniczny towarami rolno-spożywczymi w I kwartale 2014 r. Biuro Analiz i Programowania Warszawa, 15 maja 2014 r. Handel zagraniczny towarami rolno-spożywczymi w I kwartale 2014 r. Od akcesji Polski do UE obroty towarami rolno-spożywczymi sukcesywnie rosną. Trend

Bardziej szczegółowo

EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII. mgr Małgorzata GÓRALCZYK

EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII. mgr Małgorzata GÓRALCZYK EKOLOGICZNA OCENA CYKLU ŻYCIA W SEKTORZE PALIW I ENERGII mgr Małgorzata GÓRALCZYK Polska Akademia Nauk, Instytut Gospodarki Surowcami Mineralnymi i Energią Pracownia Badań Strategicznych, ul. Wybickiego

Bardziej szczegółowo

1. Wstp. Załcznik nr.1 do uchwały Nr XXXII/259/05 Rady Powiatu w Krasnymstawie z dnia 24 listopada2005r.

1. Wstp. Załcznik nr.1 do uchwały Nr XXXII/259/05 Rady Powiatu w Krasnymstawie z dnia 24 listopada2005r. Załcznik nr.1 do uchwały Nr XXXII/259/05 Rady Powiatu w Krasnymstawie z dnia 24 listopada2005r. Wieloletni program współpracy samorzdu Powiatu Krasnostawskiego z organizacjami pozarzdowymi oraz z podmiotami

Bardziej szczegółowo

1.4. POMOC ZE STRONY BIUR RACHUNKOWYCH DLA FIRM SEKTORA MP W ZAKRESIE POZYSKIWANIA FUNDUSZY POMOCOWYCH I DZIAŁALNOCI NA RYNKACH UE

1.4. POMOC ZE STRONY BIUR RACHUNKOWYCH DLA FIRM SEKTORA MP W ZAKRESIE POZYSKIWANIA FUNDUSZY POMOCOWYCH I DZIAŁALNOCI NA RYNKACH UE 1.4. POMOC ZE STRONY BIUR RACHUNKOWYCH DLA FIRM SEKTORA MP W ZAKRESIE POZYSKIWANIA FUNDUSZY POMOCOWYCH I DZIAŁALNOCI NA RYNKACH UE Marek Matejun Funkcjonowanie sektora MP w warunkach integracji europejskiej

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA CERTYFIKATU ZIELONY SKLEP

KRYTERIA CERTYFIKATU ZIELONY SKLEP KRYTERIA CERTYFIKATU ZIELONY SKLEP SKLEP STACJONARNY I SPRZEDAŻ ONLINE Kryteria Certyfikatu Zielony Sklep zostały pogrupowane w zbiory, zgodnie z obszarem, którego dotyczą (centrala / punkt sprzedaży /

Bardziej szczegółowo

W 80 SMAKÓW Dookoła świata. handel. Czy jest potrzebny? Czy działa?

W 80 SMAKÓW Dookoła świata. handel. Czy jest potrzebny? Czy działa? Sprawiedliwy handel Czy jest potrzebny? Czy działa? Opisując sprawiedliwy handel (fair trade), często zadaję sobie pytanie, co jest w nim najistotniejsze? Pomoc biednym? Sprawiedliwość międzynarodowa?

Bardziej szczegółowo

SZACOWANIE POTENCJAŁU ENERGETYCZNEGO BIOMASY RO LINNEJ POCHODZENIA ROLNICZEGO W WOJEWÓDZTWIE KUJAWSKO-POMORSKIM

SZACOWANIE POTENCJAŁU ENERGETYCZNEGO BIOMASY RO LINNEJ POCHODZENIA ROLNICZEGO W WOJEWÓDZTWIE KUJAWSKO-POMORSKIM SZACOWANIE POTENCJAŁU ENERGETYCZNEGO BIOMASY ROLINNEJ POCHODZENIA ROLNICZEGO W WOJEWÓDZTWIE KUJAWSKO-POMORSKIM W pracy oszacowano potencjał energetyczny biomasy rolinnej pozyskiwanej z produkcji rolniczej,

Bardziej szczegółowo

Wprowadzenie: Krystyna Gurbiel Dyrektor Generalny Polskiej Fundacji Promocji i Rozwoju Ma"ych i (rednich Przedsi)biorstw... 9. Streszczenie...

Wprowadzenie: Krystyna Gurbiel Dyrektor Generalny Polskiej Fundacji Promocji i Rozwoju Maych i (rednich Przedsi)biorstw... 9. Streszczenie... SPIS TRE%CI Wprowadzenie: Krystyna Gurbiel Dyrektor Generalny Polskiej Fundacji Promocji i Rozwoju Ma"ych i (rednich Przedsi)biorstw... 9 Streszczenie... 11 1. Zmiany makroekonomiczne w Polsce w latach

Bardziej szczegółowo

MYŚL GLOBALNIE, DZIAŁAJ GLOBALNIE. dr Katarzyna Blanke- Ławniczak

MYŚL GLOBALNIE, DZIAŁAJ GLOBALNIE. dr Katarzyna Blanke- Ławniczak MYŚL GLOBALNIE, DZIAŁAJ GLOBALNIE dr Katarzyna Blanke- Ławniczak URUCHOM W SOBIE: 1. Global-mind-set, czyli globalną mentalność chęć i umiejętność eksploracji świata, poszukiwanie nowych trendów i możliwości.

Bardziej szczegółowo

KARTA OCENY MERYTORYCZNEJ W RAMACH PROJEKTU PIERWSZY BIZNES AKTYWIZACJA LOKALNEJ SPOŁECZNOCI. Deklaracja bezstronnoci i poufnoci

KARTA OCENY MERYTORYCZNEJ W RAMACH PROJEKTU PIERWSZY BIZNES AKTYWIZACJA LOKALNEJ SPOŁECZNOCI. Deklaracja bezstronnoci i poufnoci Owiadczam, e: Nr wniosku Imi i nazwisko Kandydata/tki Imi i nazwisko Oceniajcego Imi i nazwisko Kandydata/tki Załcznik nr 5 do Regulaminu rekrutacji do Projektu PIERWSZY BIZNES aktywizacja lokalnej społecznoci

Bardziej szczegółowo

Sprawozdanie z działalnoci Powiatowego Rzecznika Konsumentów za rok 2005.

Sprawozdanie z działalnoci Powiatowego Rzecznika Konsumentów za rok 2005. Sprawozdanie z działalnoci Powiatowego Rzecznika Konsumentów za rok 2005. Konsument, aczkolwiek jest najwiksz zbiorowoci społeczn współczesnego wiata, to jednoczenie jest najsłabszym ogniwem systemu dystrybucji

Bardziej szczegółowo

! "!#$ Okres trwania lokaty: 2 lub 3 lata

! !#$ Okres trwania lokaty: 2 lub 3 lata ! "!#$ Okres trwania lokaty: 2 lub 3 lata Waluta lokaty: PLN lub USD Odsetki płatne w dniu zakoczenia lokaty Aktywo bazowe: koszyk metali szlachetnych, metali przemysłowych i rolin przemysłowych Maksymalny

Bardziej szczegółowo

Niniejsze kryteria powstały z myślą o producentach, nie o pośrednikach i sprzedawcach.

Niniejsze kryteria powstały z myślą o producentach, nie o pośrednikach i sprzedawcach. Kryteria oceny zabawki Niniejsze kryteria służą do oceny zaangażowania producentów zabawek (właścicieli marek) w ochronę środowiska i odpowiedzialność społeczną w ramach 8 kategorii. By dana marka znalazła

Bardziej szczegółowo

KIERUNEK KOSMETOLOGIA

KIERUNEK KOSMETOLOGIA KIERUNEK KOSMETOLOGIA MARKETING I KOMUNIKACJA SPOŁECZNA Studia niestacjonarne II stopnia Etap studiów II rok, semestr III Wymiar zaj Seminaria: 10 godz. Łcznie: 10 godz. Osoba odpowiedzialna za przedmiot

Bardziej szczegółowo

SYTUACJA SPOŁECZNO-GOSPODARCZA NA ŚWIECIE W 2011 R. Na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego PKB w USD (w cenach bieżących).

SYTUACJA SPOŁECZNO-GOSPODARCZA NA ŚWIECIE W 2011 R. Na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego PKB w USD (w cenach bieżących). 1 SYTUACJA SPOŁECZNO-GOSPODARCZA NA ŚWIECIE W 2011 R. Celem niniejszej analizy jest prezentacja podstawowych tendencji społeczno-gospodarczych w 20 krajach o największym udziale w ogólnoświatowym produkcie

Bardziej szczegółowo

ZESZYTY NAUKOWE NR 12 (84) AKADEMII MORSKIEJ Szczecin 2007

ZESZYTY NAUKOWE NR 12 (84) AKADEMII MORSKIEJ Szczecin 2007 ISSN 1733-8670 ZESZYTY NAUKOWE NR 12 (84) AKADEMII MORSKIEJ Szczecin 2007 WYDZIAŁ INŻYNIERYJNO-EKONOMICZNY TRANSPORTU Anna Białas Motyl Przewozy ładunków transportem śródlądowym i praca przewozowa w krajach

Bardziej szczegółowo

Cz 1: Perspektywa firm

Cz 1: Perspektywa firm Cz 1: Perspektywa firm Luty 2009 HRM partners S.A. ul. K. K. Baczyskiego 1 00-038 Warszawa tel. +48/22 244 15 50 fax. +48/22 244 15 51 e-mail: hrmpartners@hrmpartners.pl www.hrmpartners.pl NIP 525-22-01-858

Bardziej szczegółowo

Zmi?kczaj?cy p?yn do p?ukania tkanin z dodatkiem olejku lawendowego, 1000 ml, Ekos, Pierpaoli

Zmi?kczaj?cy p?yn do p?ukania tkanin z dodatkiem olejku lawendowego, 1000 ml, Ekos, Pierpaoli Zmi?kczaj?cy p?yn do p?ukania tkanin z dodatkiem olejku lawendowego, 1000 ml, Ekos, Zmi?kczaj?cy p?yn do p?ukania tkanin z dodatkiem olejku lawendowego, 1000 ml, Ekos, Pierpaoli Zmi?kczaj?cy p?yn do p?ukania

Bardziej szczegółowo

Program Certyfikacji Oprogramowania Autodesk. Załoenia

Program Certyfikacji Oprogramowania Autodesk. Załoenia Program Certyfikacji Oprogramowania Autodesk Załoenia Firma Autodesk - wiodcy producent oprogramowania wspomagajcego projektowanie proponuje program umoliwiajcy uytkownikom weryfikacj posiadanego oprogramowania

Bardziej szczegółowo

Od redakcji. Globalizacja: sprosta wyzwaniu

Od redakcji. Globalizacja: sprosta wyzwaniu OECD Employment Outlook 2005 Edition Summary in Polish Przegld stanu zatrudnienia w OECD wydanie 2005 Podsumowanie w jzyku polskim Od redakcji Globalizacja: sprosta wyzwaniu John P. Martin dyrektor ds.

Bardziej szczegółowo

Pobieramy gleb do analizy

Pobieramy gleb do analizy Pobieramy gleb do analizy Wierzchnia warstwa skorupy ziemskiej gleba, jest utworem pełnym ycia. To w niej rozwinie si rzucone ziarno, z którego upieczemy chleb. To ona trzyma targan wiatrem jabło i karmi

Bardziej szczegółowo

KRYTERIA CERTYFIKATU ZIELONY SKLEP

KRYTERIA CERTYFIKATU ZIELONY SKLEP KRYTERIA CERTYFIKATU ZIELONY SKLEP SKLEP INTERNETOWY/SPRZEDAŻ ONLINE Kryteria Certyfikatu Zielony Sklep zostały pogrupowane w zbiory, zgodnie z obszarem, którego dotyczą (centrala / punkt sprzedaży / sprzedaż

Bardziej szczegółowo

Procedura rekrutacji pracowników do Starostwa Powiatowego w Kielcach

Procedura rekrutacji pracowników do Starostwa Powiatowego w Kielcach Zał. do Zarzdzenia Nr 58/05 Starosty Kieleckiego z dnia 30 grudnia 2005 r. w sprawie wprowadzenia procedury rekrutacji pracowników do Starostwa Powiatowego w Kielcach Procedura rekrutacji pracowników do

Bardziej szczegółowo